Adam Żarski - Okupacyjne wspomnienia z Borysławia i opowiadania z ZSRR

220 Pages • 69,066 Words • PDF • 13.4 MB
Uploaded at 2021-09-24 07:31

This document was submitted by our user and they confirm that they have the consent to share it. Assuming that you are writer or own the copyright of this document, report to us by using this DMCA report button.


Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Tytuł: Okupacyjne wspomnienia z Borysławia i opowiadania z ZSRR Autor : Adam Żarski

Wydanie II poprawione ISBN: 978-83-921013-5-2 Projekt okładki: Adam Żarski Wybór ilustracji: Adam Żarski Autor rysunków: Włodzimierz Kiecuń Opracowanie techniczne: Agnieszka Kalota, Krzysztof Cebula, Tomasz Kalota Fotografie pochodzą z prywatnych zbiorów autora Na okładce: Borysław (Mraźnica) 1938 r. Kopalnia „Sosnkowski" ogólny widok szybów i Trójkąt

Wydanie II (elektroniczne) opracowano na podstawie zdigitalizowanego wydania I (ISBN: 83-918070-1-0). Digitalizacja wydania I została wykonana w Pracowni Reprograficznej Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu - http://www.bu.uni.wroc.pl/reprog

© Copyright by Adam Żarski (http://www.sybiracy.pl/zarski) Książka " Okupacyjne wspomnienia z Borysławia i opowiadania z ZSRR " (wydanie II eBook) jest udostępniana za darmo. Można ją bezpłatnie kopiować i rozpowszechniać w niezmienionej formie. Dostępna jest również płatna wersja na CD generowana na żądanie, którą można zamówić bezpośrednio u wydawcy.

Wydawca: Centrix.pl s.c. Krzysztof Cebula i Tomasz Kalota ul. Karola Szajnochy 7/9 50 – 076 Wrocław tel./fax: +48 (0)71/ 34 63 153 e-mail: [email protected] http://www.centrix.pl

Adam Józef Dedio-Żarski urodzony 3 luty 1926 r. w Borysławiu (woj. Lwów), zadebiutował w roku 1997 swoją pierwszą książką pod tytułem „Droga do Ojczyzny", która została bardzo przychylnie i z zainteresowaniem przyjęta przez czytelników. Pozornie lekko napisana, zawiera jednak w sobie wiele bezwzględnej życiowej prawdy podczas swoich

11-letnich

przymusowych

„wojaży"

i przeżyć w Związku Radzieckim. 24 grudnia 1944 r. zostaje aresztowany przez N.K.G.B. (Sowiecki Urząd Bezpieczeństwa) za przynależność do Armii Krajowej i walkę o niepodległą

ojczyznę,

po

śledztwie

w Borysławiu i w drohobyckim Sądzie Grodzkim, zostaje zasądzony przez sowiecki Sąd Wojskowy na 7 lat obozów, następnie przewieziony do więzienia na „Brygidki", (wówczas jedno z największych więzień w Polsce). Z Drohobycza pod konwojem zostaje przywieziony do Lwowa, do przejściowego obozu skąd po kilku tygodniach jesienią 1945 r. wywieziony w wagonach towarowych do obozów pracy w Kazachstanie (środkowa Azja), gdzie po odbyciu siedmioletniego wyroku (łącznie ze spec obozem w Dżezkazganie (obóz karny dla więźniów politycznych), zostaje dodatkowo, jako więzień polityczny zesłany na Syberię. Po 4-ch latach zesłania (środkowa Syberia, woj. Krasnojarskie), w końcu grudnia 1955 r. w sumie po 11 latach więzień, obozów i zesłania powraca do kraju i osiedla się we Wrocławiu. W 1966 r. kończy studia na Wydziale

Prawa

Uniwersytetu

Wrocławskiego.

Niepokorny,

dalej

walczy

o niepodległość swojej ojczyzny. Latem 1979 r. kilkakrotnie wzywany na przesłuchania do Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, w tymże roku przeprowadzona zostaje u niego w mieszkaniu rewizja w czasie, której skonfiskowano kilka książek, „Lenin" Ossendowskiego, (Sołżynicyna - zakupioną przez niego we Francji w Paryżu i „przemyconą" do Polski). W 1981 r. na wniosek tymczasowego Koła Kombatantów przy N.S.Z.Z. „Solidarność" został mianowany drugim przewodniczącym Koła Kombatantów przy N.S.Z.Z. „Solidarność" we Wrocławiu. W 1982 r. ze względu na stan zdrowia przechodzi na emeryturę.

Matce mojej Boryslawiakom, Iwowiakom, wilnianom i wszystkim Polakom z naszych ziem wschodnich, którzy najdotkliwiej odczuli zdradę tak zwanych zachodnich sojuszników: Anglii, na której czele stał wówczas premier Winston Churchill, oraz Ameryki z prezydentem Franklinem Rooseteltem na czele, którzy na skutek ich tchórzostwa i uległości wobec pierwszego sekretarza ZSRR Józefa Stalina musieli opuścić swe rodzinne strony, domy, majątki ziemskie, tę książkę poświęcam. Adam Żarski

Odwagi, odwagi! Nie jęczeć, nie kwilić, Wszak w przeciwnościach Hartuje się duch. Tylko w zwątpieniach Głowy nie pochylić, A przeciwności rozbiją się w puch. (Z pamiętnika mojej matki) Ten wiersz był moim przewodnikiem po Związku Radzieckim.

Spis treści

Spis treści Spis treści........................................................................................................... 5 Podziękowanie ................................................................................................... 6 Wstęp ................................................................................................................. 7 Przedmowa ........................................................................................................ 8 Rozdział I. Wkroczenie wojsk niemieckich do Borysławia w 1939 r. ................ 10 Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r. .................................................. 24 Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r. ......................................................... 56 Rozdział IV. Ponowna okupacja sowiecka 1944 r. ......................................... 116 Wykaz nazwisk żołnierzy AK z partyzantki leśnej w Borysławiu ............................. 125 Wykaz znanych mi osób aresztowanych i wywiezionych w głąb ZSRR w latach 1939, 1940, 1941, 1944, 1945. ................................................................. 129 Osoby aresztowane przez Sowietów w 1944 r. i 1945 r. i następnie wywiezione w głąb ZSRR: ....................................................................................... 130

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r............................................. 132 Przywitanie .............................................................................................................. 132 Wyprawa po ryby..................................................................................................... 136 Miroczka .................................................................................................................. 151 Wspomnienia z Karagogi ........................................................................................ 155 Obozowe uczucia .................................................................................................... 169 Spotkanie z niedźwiedziem ..................................................................................... 172 Buty z cholewami .................................................................................................... 179 Szalona noc karnawałowa na Syberii...................................................................... 186

Epilog ............................................................................................................. 193 Grypsy z więzienia w Drohobyczu.................................................................. 195 Bibliografia...................................................................................................... 197 Dokumenty, zdjęcia, ilustracje ........................................................................ 198

-5-

Podziękowanie

Podziękowanie Składam serdeczne podziękowanie Koledze Kazimierzowi Pomykale, za jego bezinteresowność oraz wielką wytrwałość w dążeniu do wydania mojej książki. Dziękuję również Panu Romualdowi Kołudzkiemu-Stobbe, Przewodniczącemu Stowarzyszenia Przyjaciół Ziemi Drohobyckiej koła w Warszawie za zainteresowanie moją książką (rękopisem) podczas jej pisania oraz wsparcie duchowe. Szczególne słowa wdzięczności należą się Paniom: Bogusławie Gordek i Annie Soćko za ich bezinteresowną pracę w przygotowywaniu do wydania Tej książki. Dziękuję Pani Krystynie Pochwalskiej za słowa zachęty do dalszego pisania. Panu Włodzimierzowi Kiecuń grafikowi za rysunki do moich wspomnień z ZSRR. Pragnę również serdecznie podziękować czytelnikom pierwszej mojej książki pod tytułem „Droga do Ojczyzny" za liczne telefony z zagranicy i krajowe, miłe i sympatyczne listy, które odegrały niemałą rolę w decyzji o wydaniu tej książki. I wreszcie pragnę podziękować mojej żonie Zofii i synowi Tomkowi za ich cierpliwe nieustanne wysłuchiwanie moich opowiadań o pięknej panoramie borysławskich szybów naftowych, przepięknych górzystych terenach porośniętych gęstym mieszanym lasem, w których można było napotkać źródła leczniczych wód zwanych naftusią. Wdzięczny jestem Pracownikom Wrocławskiej Drukarni Naukowej za ogromne zaangażowanie w wydaniu mojej książki.

-6-

Wstęp

Wstęp Niniejszy krótki opis okresu wojennego od roku 1939 do 1944, to jest do chwili mojego aresztowania przez NKGB, dotyczy okupacji sowieckiej i niemieckiej w Borysławiu i niektórych jego okolicach. Jest to krótki rys historyczny czasu ostatniej wojny światowej. Występują w nim prawdziwe nazwiska osób, z którymi poznałem się, a także ludzi, z którymi znajomość przetrwała długie lata. Występują tu również pseudonimy osób należących do podziemnej organizacji Armii Krajowej, z którymi jako żołnierz tej Armii byłem ściśle związany podczas obu okupacji. Opisane tu wydarzenia to fakty, które miały ówcześnie miejsce. Jeżeli chodzi o działalność Armii Krajowej w Borysławiu, dotyczy ona tylko i wyłącznie partyzantki leśnej i najbliższego otoczenia, z którym byłem ściśle związany i gdzie brałem bezpośrednio udział w akcjach jako żołnierz Armii Krajowej. Opisane losy ludzi wywożonych w głąb ZSRR lub aresztowanych dotyczą również osób osobiście mi znanych. W

książce

tej

opisuję

naszych

obywateli

narodowości

żydowskiej

zamieszkałych w Borysławiu, opisuję tę tragedię tak, jak to widziałem, przeżywałem i zapamiętałem. Nie sposób byłoby pominąć w moich wspomnieniach gwałtów i morderstw popełnionych na tym narodzie przez niemieckiego okupanta i usłużnych mu ukraińskich nacjonalistów. Z narodem żydowskim łączy nas około 800-letnia tradycja współżycia na jednej ziemi i w jednej ojczyźnie. W różnych okresach stosunki były lepsze lub gorsze, ale jednak wspólne. Nie można tego ominąć przy opisie mych wspomnień, udając, że niczego nie widziałem i nic się nie działo. Byłyby to moje nieprawdziwe wspomnienia, tendencyjnie ukrywane na papierze fakty źle świadczyłyby o mojej pamięci, obciążając moje sumienie. Wspomnienia te zawierają tylko znikomy fragment przeżyć okupacyjnych tamtejszej ludności, wiele wrażeń umknęło z pamięci, większość osób opisywanych już nie żyje. Wprawdzie skreślone fragmenty i wydarzenia zostały skonsultowane w latach 1982 i 1983 z osobami starszymi, których tragedie bezpośrednio dotyczyły, lecz na pewno nie wszystko zdołałem uchwycić z uwagi na duży upływ czasu i na wiele moich osobistych przeżyć w tym okresie. W drugiej części mojej książki napisałem kilka krótkich opowiadań z łagrów kazachstańskich w latach 1944-1951 oraz kilka opowiadań z miejsca zesłania na Syberii w latach 1951-1955. Autor -7-

Przedmowa

Przedmowa Pod wpływem wielu listów od Czytelników mojej pierwszej książki, wydanej w 1997 r. pod tytułem „Droga do Ojczyzny", jak również telefonów dotyczących próśb o napisanie okupacyjnych przeżyć lub mojego dalszego życia w Polsce Ludowej po powrocie z kraju „wiecznej szczęśliwości", czyli ZSRR, postanowiłem spełnić te życzenia, wydając niniejszą książkę, w której spróbowałem odtworzyć czasy okupacyjne niemiecko-bolszewickie w latach 1939 -1945, tak jak je spamiętałem i przeżywałem. Rękopis książki powstał w 1983 r. i kilka lat przeleżał nie dokończony w ukryciu. W 1999 r., czyli dwa lata po ukazaniu się mojej pierwszej książki „Droga do Ojczyzny", rękopis został uzupełniony (wstawki i dopiski), poprawiony, przepisany na maszynie i oddany do druku w 2003 roku. Opis żołnierzy Armii Krajowej biorących czynny udział z bronią w ręku w walkach z okupantem, jak również z bandami ukraińskich „rezunów", został uzupełniony i poprawiony. Po wydaniu wymienionej na wstępie książki otrzymałem od czytelników szereg listów, między którymi znalazłem list z uwagą od czytelnika z Wałbrzycha dotyczący dwóch kolegów z mojego oddziału partyzantki leśnej. Korzystając z okazji wydania niniejszej książki, uzupełniam i koryguję „Wykaz nazwisk moich Towarzyszy Broni z Armii Krajowej". W książce „Droga do Ojczyzny" w wykazie nazwisk moich towarzyszy broni z AK pod pozycją 9 i 10 figurują dwaj bracia, Zenon Ciuruś i Mieczysław Ciuruś, którzy po zasądzeniu przez Wojenny Sąd Sowiecki na 8 lat obozów zostali wywiezieni w głąb ZSRR i dalsze ich losy są nieznane. Chcąc się upewnić i dociec prawdy, pojechałem do Wałbrzycha, gdzie po spotkaniu z kilkoma kolegami z Borysławia dowiedziałem się, że obu braci Ciurusiów w latach 1946-1949 widziano w Wałbrzychu w mundurach oficerów Ludowego Wojska Polskiego. Nikt z moich kolegów, od których chciałem coś więcej o nich usłyszeć, nie mógł mi udzielić informacji o ich dalszym losie. Dziś już nie jestem w stanie dokładnie dowiedzieć się, czy byli oni sądzeni i wywiezieni w głąb ZSRR, czy też nie. Na

podstawie

relacji

moich

rozmówców

mogę

domniemywać,

że

najprawdopodobniej obaj bracia nie byli wywiezieni w głąb ZSRR, lecz zostali powołani do Ludowego Wojska Polskiego lub też zgłosili się wówczas na ochotnika, -8-

Przedmowa

tam przeszli skrócone przeszkolenie wojskowe, w ten sposób zdobywając szlify oficerskie. Przy okazji weryfikowania „Wykazu nazwisk moich Towarzyszy Broni z AK" znalazłem w swoich notatkach kolegę Kazimierza Pomykałę, który z powodu choroby nie został przez dowództwo partyzantki dopuszczony do wymarszu z oddziałem do lasu. Z uwagi na bezpieczeństwo moje, jak również moich kolegów, notatki moje były przechowywane w różnych skrytkach u znajomych, najczęściej w piwnicach, gdzie uległy częściowemu lub (niektóre) całkowitemu zniszczeniu. Zapiski te przechowywałem wierząc, że nadejdzie czas wyswobodzenia się spod okupacji sowieckiej i wówczas będą mogły ujrzeć światło dzienne. Czytając moją książkę, w której przedstawiłem swoje okupacyjne przeżycia lat wojennych, czytelnik może doszukać się w niej zbyt ostrych słów napisanych pod adresem narodu ukraińskiego zamieszkałego na naszych terenach wschodnich w granicach Polski z 1939 r. Być może nawet stwierdzi, że autor wspominając czasy wojny i okupacji bolszewickiej i niemieckiej przedstawia je ze zbyt dużą dozą nienawiści w stosunku do tego narodu, jak i do obu okupantów. Otóż opisując te tragiczne lata okupacji naszej ojczyzny, starałem się opisać nie tylko wydarzenia widziane wówczas oczyma dziecka, później młodzieńca, zwłaszcza fakty mordów dokonywanych przez obu okupantów, jak również przez ukraińskich nacjonalistów, lecz opisać również zmiany zachodzące w psychice młodych ludzi, którzy chcąc nie chcąc, byli na co dzień świadkami tych haniebnych czynów. Być może ludzie dorośli, starsi, bardziej doświadczeni inaczej patrzyli na toczące się wydarzenia wojenne. W dziecku podświadomie wzrastała nienawiść do narodu mordującego niewinnych ludzi, tak jak u dziecka wzrasta niechęć, a nawet nienawiść do rodziców bijących i karcących je bez uzasadnienia. Obecnie przedstawiłem te przeżycia wojenne tak, jak wówczas widziałem i odczuwałem je nie tylko ja, lecz również w podobnym stopniu odczuwali i przeżywali je moi rówieśnicy.

-9-

Rozdział I. Wkroczenie wojsk niemieckich do Borysławia w 1939 r.

Rozdział I. Wkroczenie wojsk niemieckich do Borysławia w 1939 r. „Zmuszaj innych, a nie bądź przez innych zmuszany" SAN TZU, „Sztuka wojny" Te słowa niech dotrą do naszych przywódców i będą przez nich stosowane. Rosjanie to agresywny naród, zaborczy i chciwy, są zazdrośni, w większości są nacjonalistami... Prosty naród, inteligencja została wymordowana podczas rewolucji lub uciekła za granicę, ratując w ten sposób swoje życie. Z moich notatek, z 1956 r. „Żyźń nie wozmożno wydierżat’ no smert' toże nie prynadleżyt' do pryjatnostiej". (Życie jest nie do zniesienia, lecz śmierć również nie należy do przyjemności) W 1939 r. mieszkałem w Borysławiu, mieście położonym 96 km na południe od miasta wojewódzkiego Lwowa. Ludność Borysławia do 1939 r. liczyła 43 tysięcy mieszkańców. W tym 14 tysięcy stanowili Żydzi, około 7 tysięcy było ludności ruskiej i około 100 osób innej narodowości, jak Niemcy, Francuzi, Anglicy i inni przeważnie związani z przemysłem naftowym. Borysław w 1936 r. produkował 800 ton ropy na dobę, co stanowiło około 60% produkcji całej Polski. Na naszych ziemiach, nazywanych przez obywateli radzieckich Ukrainą Zachodnią, panowały szczególne warunki, bo mieliśmy właściwie trzech wrogów: Niemców, bolszewików i Rusinów. Rusini jeszcze przed wojną byli buntowani przez Niemców przeciwko Polakom. Z chwilą wybuchu wojny już po kilkunastu dniach wojska, ulegając przeważającym siłom nieprzyjaciela, uległy stopniowemu rozbiciu i dezorganizacji, co było początkiem naszej klęski. Obawialiśmy się nie tylko mających nadejść wojsk

- 10 -

Rozdział I. Wkroczenie wojsk niemieckich do Borysławia w 1939 r.

niemieckich, ale i tubylczej ludności Rusinów (w miarę trwania okupacji nazwa tej ludności „Rusini" przeistoczyła się w nazwę „Ukraińcy"), tym bardziej że było mało mężczyzn, gdyż rezerwiści i duża część młodzieży polskiej w wieku poborowym poszła do wojska. Wielu mężczyzn uciekło przed Niemcami za granicę. W wielu polskich domach pozostały tylko kobiety i dzieci. Miałem wówczas 13 lat. W drugiej połowie września 1939 r. w Borysławiu i okolicznych miejscowościach nie było żadnej władzy administracyjnej ani wojskowej. Władze polskie już się ewakuowały, a Niemców jeszcze nie było. Polacy nie wychodzili na ulicę, by nie narażać się na różnego rodzaju szykany ze strony ludności ukraińskiej, która zamieszkiwała nie tylko w samym Borysławiu, ale stanowiła wyraźną przewagę liczebną na obrzeżach, jak np. w Tustanowicach. Zajmowali się w większości rolnictwem i byli drobnymi posiadaczami gruntów ornych. Nazywano ich ruskimi chłopami albo Bójkami. Bogatsi gospodarze posiadający konie dorabiali dodatkowo zwózką drewna z pobliskich lasów do tartaków lub na dworzec kolejowy. W miarę zbliżania się niemieckiej armii do zagłębia naftowego Rusini zaczęli się zachowywać coraz bardziej prowokacyjnie. Chodzili po ulicach z bronią palną, grożąc Polakom nękającymi ich okrzykami: smert' Lachom! (śmierć Polakom). Nastał czas strachu i oczekiwań. Nie opuszczał nas lęk przed przyszłym okupantem, o którym nie wiadomo było, jak się zachowa wobec ludności polskiej, dodatkowo strach przed Rusinami, którzy w bestialski sposób mordowali pojedynczych żołnierzy polskich powracających z rozbitych oddziałów wojskowych do swoich domów. Wędrujące po drogach bandy Rusinów pokrzykując: rizaty Lachiw! (rżnąć Polaków) mordowały nie tylko byłych polskich żołnierzy powracających z frontu do domu, lecz również cywilów uciekających przed wojskami niemieckimi. Rusini, „Ukraińcy-rezuny", bo taka nazwa do nich przylgnęła od chwili dokonywanych przez nich masowych mordów na Polakach, dosłownie polowali na osamotnionych Polaków, zabijając ich, rabując przedtem ich mienie osobiste i odzież. Było wówczas wiadomo, że lada moment nadciągną wojska niemieckie. Tuż przed przybyciem wojsk niemieckich w Tustanowicach zajechał na szkolne podwórze (przegrodzone tylko parkanem od podwórza naszego domu) wojskowy motocykl z przyczepą, prowadzony przez polskiego żołnierza. Za nim siedział na tylnym siedzeniu drugi żołnierz, trzymający na kolanach karabin maszynowy. W przyczepie motocyklowej siedział oficer, również trzymający ręczny karabin - 11 -

Rozdział I. Wkroczenie wojsk niemieckich do Borysławia w 1939 r.

maszynowy oparty lufą o przednią szybę przyczepy. Cała trójka żołnierzy była bardzo zmęczona i zakurzona pyłem drogowym. Poprosili moją matkę o wodę do picia i coś do zjedzenia. We wrześniu nie było żadnych opadów i panował upał nie do zniesienia, lejący się z nieba słoneczny żar dodatkowo utrudniał pokonanym żołnierzom ucieczkę. Matka podczas przygotowywania dla nich posiłku rozmawiała z oficerem, który ostrzegł ją, że już za kilka godzin lub nawet wcześniej będą w Borysławiu wojska niemieckie. Patrząc na mnie spytał matkę, czy chce wykorzystać w tym nieszczęściu okazję i zezwolić na wyjazd syna na Zachód. Mogą wziąć mnie do przyczepy motocyklowej, ponieważ wycofują się na razie do Rumunii, a stamtąd pojadą do Francji, by po kilku miesiącach powrócić do Polski już jako zwycięzcy. Wskazując na mnie mówił, że jako chłopiec będę zagrożony i prześladowany przez miejscową ludność ukraińską. Matka nie zgodziła się. Żołnierze ci pomimo klęski i chaotycznego wycofywania się naszych wojsk byli wspaniałymi patriotami, pełnymi wiary w zwycięstwo narodu polskiego. Przed ich wyjazdem ze szkolnego podwórka moja matka ostrzegła ich, aby uważali na Rusinów, którzy czatowali na takie małe grupki, a najchętniej na pojedynczych żołnierzy, mordując ich w bestialski sposób. W odpowiedzi na to żołnierze wskazali na swoją broń, a oficer powiedział, że to im pomoże w przedostaniu się przez granicę do Rumunii. Byli to ostatni zdeterminowani w swym postępowaniu i przekonani w ostateczne zwycięstwo polscy żołnierze w kompletnych mundurach, jakich widziałem w 1939 r. Po krótkim i rzewnym pożegnaniu pośpiesznie odjechali w stronę Truskawca Zdroju, miasta odległego o 5 km od Borysławia. Patrzyliśmy z niepokojem, czy przejadą przez zgromadzony niedaleko od nas na placu obok cerkwi (przystrojonym narodowymi flagami) tłum Rusinów w odświętnych ludowych strojach, oczekujących z niecierpliwością na wojska niemieckie, traktowane przez Rusinów jako wyzwolicieli. Wdrapałem się na parkan, by lepiej widzieć odjeżdżających na motocyklu żołnierzy polskich. Tłum zdziwionych Rusinów rozstąpił się przed rozpędzonym motocyklem, co pozwoliło polskim żołnierzom swobodnie przejechać. Widząc to odetchnąłem z ulgą i zaraz powiadomiłem matkę o szczęśliwym ominięciu przeszkody. Na Wschodzie odebrano nam nie tylko ziemie rolnicze, jak się zwykło mówić, lecz również ziemie o wyjątkowej wartości zdrowotnej. Powyżej wspomniałem o Truskawcu,

mieście

uzdrowiskowym

położonym

niedaleko

Borysławia,

o wyjątkowych walorach klimatycznych i zdrowotnych. Miasto to jako uzdrowisko było znane już w r. 1887. Warto mu kilka słów poświęcić. Zdrój ten obfituje w wody - 12 -

Rozdział I. Wkroczenie wojsk niemieckich do Borysławia w 1939 r.

mineralne i balneologiczne bardzo wartościowe, ze słynną „naftusią" na czele. Chorzy z powodzeniem leczą w Truskawcu stany zapalne nerek, reumatyzm, cukrzycę, prostatę i drogi oddechowe. W samym Truskawcu jest dużo zieleni, a otaczają go wspaniałe lasy - dąb i jodła. Truskawiec Zdrój dorównywał takim uznanym w Europie uzdrowiskom jak Vichy, Karlsbad i Marienbad. Stolica polskiej nafty Borysław był jednym z najbogatszych miast w Polsce do 1939 r. Miasto to liczące w 1936 r. 43 000 ludności (kalendarz informacyjny dla urzędników państwowych z 1936 r., opracowany przez Józefa Makosza), leżące u stóp Karpat, 96 km na południe od Lwowa, należało do województwa lwowskiego. Nadzwyczaj szybki rozwój tego miasta nastąpił z początkiem XIX w. Przed wojną Borysław zwany był miastem kontrastów, obok nowoczesnych budowli (wille, domy jednorodzinne, budynki urzędowe kilkupiętrowe) stały stare drewniane zbutwiałe domki oblepione gliną zmieszaną ze słomą, która chroniła je przed silnymi mrozami panującymi w tych okolicach w zimie. Obok nowoczesnych sklepów z pięknymi wystawami, za którymi widniały przeróżne towary krajowe i zagraniczne, można było napotkać biedne stragany sklecone ze starych desek i pordzewiałej blachy. Od chwili uzyskania niepodległości do roku 1939 Borysław w szybkim tempie znacznie zmienił się na korzyść. Miasto zostało częściowo skanalizowane, zlikwidowano na ulicach chodniki drewniane, zastępując je kamiennymi, w centrum miasta poszerzono ulice, a niektóre wyłożono kostką granitową. Wybudowano kilka nowych ulic wraz z chodnikami kamiennymi. Wszędzie w całym Borysławiu, zarówno w części centralnej, jak i na zboczach okalających gór, wznosił się las wież wiertniczych. Nocą potężna iluminacja wież wiertniczych oczarowuje każdego przybysza. Nieustanny odgłos pracy maszyn parowych stanowi swoistą symfonię miasta przemysłowego. Borysław działał mocno na zmysły wzroku, słuchu i powonienia, gdyż zapach ropy i solanki w połączeniu z zapachem bujnej roślinności otaczających lasów stwarzał silną i niezapomnianą woń, która przez mieszkańców miasta przyjmowana była z lubością. Olbrzymia i nowoczesna jak na ówczesne czasy Elektrownia Podkarpacka zaopatrywała w prąd miasto Borysław oraz okolice z Drohobyczem, Truskawcem, Stryjem i Samborem włącznie. W tym bogatym mieście polskim można było spotkać ludzi o zawodzie nigdzie nie praktykowanym, a mianowicie zawód łebaka. Ci ludzie, sprawni fizycznie, wyławiali z rzek i strumyków oczka ropne. Wśród tej grupy robotników w większości - 13 -

Rozdział I. Wkroczenie wojsk niemieckich do Borysławia w 1939 r.

można było spotkać łebaków narodowości żydowskiej. Dlaczego oczka ropne znajdowały się na wodzie? Prawo fizyczne na to pozwala, bo ropa ma mniejszy ciężar właściwy niż woda. A odpowiedź na pytanie, dlaczego ropa zamiast w zbiornikach znajdowała się w potokach górskich, można uzyskać, jeżeli się zna proces technologiczny wydobywania ropy ze złoża. Wydobywanej ropie towarzyszy pewna ilość wody, która jako cięższa gromadzi się na dnie zbiornika i co pewien czas jest odpuszczana do przepływających potoków. Podczas tego zabiegu wypływająca woda porywa niewielką ilość ropy. Ponieważ szybów naftowych jest dużo, to ropne oczka płyną po wodzie nieprzerwanie, co daje łebakom źródło utrzymania. Łebacy ściągali oczka ropne za pomocą tak zwanego końskiego ogona. Był to pęk pewnego gatunku trawy rosnącej w borysławskich lasach. Łebak trzymając koński ogon w ręku rozpościerał go jak najszerzej i w takiej pozycji kładł na wodzie. Użyta trawa miała tę właściwość, że lepiej zwilżała się ropą niż wodą. Podnosząc ogon łebak trzymał go nad wiadrem, a drugą rękę zaciskał z wyczuciem ogon, ściągając przywartą do niego ropę. Po cierpliwym wielokrotnym powtarzaniu tej czynności uzyskiwał napełnienie wiadra, zwanego kiblem (wiadro łebaka miało zwykle dużą pojemność, ok. 20 litrów). Łebacy mieli swoich hurtowników posiadających beczkowozy zaprzężone w konie, dzięki czemu zbiór i ekspedycja odbywały się bardzo sprawnie. Łebacy byli również specjalistami w gaszeniu pożarów naftowych. Z czasem w miarę doskonalenia procesów technologicznych wydobywania i magazynowania ropy w kopalniach zawód łebaków zanikał. W latach trzydziestych Borysław miał sprawną konną straż ogniową, która radziła sobie z pożarami w górskim terenie, dokąd samochody nie docierały. W Borysławiu w północnej części miasta znajdowała się kopalnia wosku ziemnego wydobywanego metodą górniczą. Wosk występował w pokładach zalegających na głębokości około 200 metrów. W kopalni wosku pracowało ponad 150 robotników. Wosk zmieszany był z iłem i razem z nim był wywożony na powierzchnię i tam oczyszczany z iłu przez wytapianie. Ił i inne domieszki składowano na jednym miejscu, przez co powstawały pokaźnej wielkości hałdy, nie przysparzające miastu uroku. Przed wojną w Borysławiu były 3 kościoły rzymskokatolickie, 4 cerkwie greckokatolickie i 3 bożnice dla wyznania mojżeszowego. W mieście było 9 szkół powszechnych, prywatne gimnazjum i liceum ogólnokształcące, średnia szkoła handlowa, żeńska średnia szkoła zawodowa, szkoła - 14 -

Rozdział I. Wkroczenie wojsk niemieckich do Borysławia w 1939 r.

wiertnicza oraz szkoły przemysłowe dla rzemieślników. Istniały liczne organizacje społeczne i polityczne. I pod tym względem Borysław wyprzedzał liczne większe miasta w Polsce. Do ważniejszych organizacji należy zaliczyć Stowarzyszenie Polskich Inżynierów i Techników Przemysłu Naftowego, Polski Związek Techników Wiertniczych i Naftowych, Związek Urzędników Administracyjnych Przemysłu Naftowego, Związek Wiertaczy, Związek Legionistów, Związek Strzelecki, Polską Partię Socjalistyczną, Związek Obrońców Podkarpacia, Związek Kombatantów Żydowskich, Związek Oficerów Rezerwy i Związek Podoficerów, Związek Halerczyków, Związek Pań Domu, Związek Kobiet Żydowskich i wiele innych. Były prezentowane liczne związki sportowe, jak Sokół, Klub Sportowy Strzelec, Żydowski Klub Sportowy. Około 20 września 1939 r. (data może się różnić od wersji oficjalnej podanej w dokumentach)

do

Borysławia

wkroczyły

wojska

niemieckie,

Wehrmacht.

W Tustanowicach, w centrum ruskiego osiedla na placu tworzącym tustanowicki rynek, przedstawiciele inteligencji ruskiej, lekarz medycyny Terlecki oraz bogaci gospodarze, których nazwisk dziś nie pamiętam, w otoczeniu właścicieli pomniejszych gospodarstw rolnych, witali chlebem i solą pierwsze oddziały wojsk niemieckich, wygłaszając jednocześnie powitalną mowę. Po krótkim przemówieniu, szkalującym rząd Polski i wychwalający pod niebiosa Hitlera, jego potęgę i jego naród, na zakończenie wzniesiono okrzyki radości z przybycia tak długo oczekiwanej przez naród ruski niemieckiej armii. Klaskający rozradowany tłum Rusinów po jakimś czasie zaczął powoli rozchodzić się do domów. Żołnierze ze zmotoryzowanej kolumny Wehrmachtu zatrzymali się nieopodal naszego domu w budynku szkoły powszechnej. Po pewnym czasie Polacy zorientowali się, że wojska niemieckie jak dotąd nie prześladują polskiej ludności cywilnej, przynajmniej w pierwszych dniach okupacji, toteż powychodzili ze swoich domów. Podczas wkroczenia wojsk niemieckich do naszego miasta jeszcze normalnie funkcjonowały niektóre polskie i ruskie sklepy. Można było kupić żywność i artykuły pierwszej potrzeby. Na razie jedzenia nie brakowało. Tymczasem pałający nienawiścią do Polaków Rusini nie próżnowali. Korzystając z tymczasowej władzy niemieckiej oraz z przychylnego do nich nastawienia, zwrócili się do dowództwa niemieckiego z prośbą o zezwolenie, jak się wyrazili, na „pohulanku z Lachami", czyli poprosili Niemców o zezwolenie na mordowanie bezbronnej ludności polskiej (kobiet i dzieci, gdyż, jak już zaznaczyłem - 15 -

Rozdział I. Wkroczenie wojsk niemieckich do Borysławia w 1939 r.

nieco wcześniej, w Borysławiu w tym okresie było niewielu mężczyzn (w wojsku i uciekinierzy). Baliśmy się wyniku rozmowy Rusinów (mieniących się dumnie Ukraińcami) z Niemcami, bo Niemcy jako odwieczni nasi wrogowie mogliby wykorzystać okazję wymordowania Polaków cudzymi rękami. Władze niemieckie nie zgodziły się i delegacja ukraińska powróciła od wojskowych władz niemieckich z negatywną odpowiedzią, z czego Polacy bardzo się ucieszyli. Rusini po rozmowie z dowództwem niemieckim byli mocno speszeni i rozżaleni, gdyż nie spodziewali się takiego obrotu sprawy - byli prawie pewni, że Niemcy jako wrogowie Polaków zezwolą na dokonanie mordu. Tym razem musieli pochować swoje obrezy (broń palna z częściowo obciętą lufą) oraz inną broń, którą w czasie zawieruchy wojennej łatwo pozyskali. Polacy wówczas przestali bać się Rusinów, którzy bardzo spuścili z tonu. Rusini posmakowali w mordowaniu pojedynczych polskich uciekinierów, bo każdy taki niecny postępek mordu połączony był z rabunkiem, który ich bogacił. Już byli prawie pewni, że swój okropny proceder przeprowadzą hurtowo i usiądą na bogactwach, o których do tej pory nie śmieli nawet marzyć. Niestety, poczynania władz niemieckich nie dawały im powodu do radości. W niedługim czasie po wkroczeniu wojsk niemieckich do Borysławia władze niemieckie podały do wiadomości, że mieszkańcy pochodzenia niemieckiego mogą zgłaszać się do urzędu miasta, deklarując chęć wyjazdu za rzekę San, bo na podstawie umowy z władzami sowieckimi rzeka ta rozgraniczała ziemie zachodnie od ziem wschodnich (zwanych Ukrainą Zachodnią). Zgodnie z umową za kilka dni Niemcy opuszczą chwilowo zajmowane tereny, a na ich miejsce przyjdą sojusznicze wojska sowieckie (niechlubny pakt Ribbentrop-Mołotow). Wojska radzieckie dnia 17 września 1939 r. przekroczyły bezprawnie, bez wypowiedzenia wojny państwu polskiemu, naszą granicę wschodnią. Był to akt agresji ze strony Związku Radzieckiego w stosunku do Polski i narodu polskiego. W rezultacie tego haniebnego czynu zagarnięcia polskich ziem wschodnich zginęło pół miliona ludności polskiej, zarówno wojskowych, jak i cywilów, wymordowanych w bestialski sposób przez wojska NKWD (Narodnyj Komisariat Wnutrjennych Djeł), czyli Ministerstwo Spraw Wewnętrznych. Należy dodać, że w czasie trwania pierwszej okupacji sowieckiej oprócz dokonania przez NKWD masowych mordów na Polakach wywożono również polskie rodziny na Syberię lub do Kazachstanu. Wywożenie odbywało się najczęściej nocną porą między godziną drugą - 16 -

Rozdział I. Wkroczenie wojsk niemieckich do Borysławia w 1939 r.

a trzecią lub tuż przed świtem, kiedy człowiek pogrążony jest w najgłębszym śnie. Aresztowanym nieszczęśnikom pozwalano brać tylko podręczny bagaż (dwie walizki lub dwa tobołki). Niemcy w swoim zarządzeniu napisali, że Polacy również mogą opuścić swoje miejsce zamieszkania i wyjechać na zachód poza rzekę San. Wśród Polaków wytworzyły się wówczas dwa przeciwne obozy. Jedni byli za natychmiastowym opuszczeniem miejsca zamieszkania i ucieczką na zachód przed zarazą bolszewicką (tak po cichu wówczas Polacy mówili o władzy radzieckiej), a inni, do których należał mój ojciec, byli zdania, że należy bezwarunkowo pozostać na miejscu zamieszkania, z uwagi na to, że większa liczba zamieszkałych tu Polaków osłabi roszczenia sowieckie do tych ziem. Wśród Polaków wówczas nie było żadnych wątpliwości, że po chwilowych sukcesach armii niemieckiej i sowieckiej Polska wojnę wygra. Niestety, myliliśmy się wówczas bardzo. Nikt nie przypuszczał, że wojna potrwa tak długo. Nasi żołnierze mocno się wykrwawili na różnych frontach. Pod koniec wojny tak haniebnie zdradzili nasze interesy nasi sojusznicy. Butna Anglia na czele z Winstonem Churchillem oraz Stany Zjednoczone, na których czele stał Franklin Delano Roosevelt, człowiek naiwny, ślepo wierzący mordercy milionów ludzi, Józefowi Stalinowi. Oni oddali Polskę we władanie Związkowi Radzieckiemu, w wyniku czego Polska straciła swoją przedwojenną niezależność i samodzielność, pozostając pod sowiecką okupacją. Również bardzo źle wyszliśmy na przesunięciu granic na zachód. Odbierając nam i oddając Związkowi Radzieckiemu nasze ziemie wschodnie, a otrzymując w zamian ziemie zachodnie straciliśmy bardzo dużo. Przed wojną obszar Polski bez Śląska Zaolziańskiego wynosił 388,6 tys. km2, obecnie po tej zamianie wynosi 312,6 tys. km2. Obszar naszego państwa został zmniejszony o 76,6 tys. km2. Powracając do sporów dwóch przeciwnych grup, sprawa dotycząca wyjazdów Polaków z ziem wschodnich do Polski centralnej zaczęła już dojrzewać i część Polaków zdecydowała się opuścić swoje dotychczasowe miejsce zamieszkania i wyjechać na zachód. Robili to po cichu, wstydząc się ujawnienia przed tymi, którzy mimo strachu i obaw przed nawałą bolszewicką postanowili pozostać na wschodzie. W zasadzie niewielka liczba Polaków wyjechała wtedy do Polski centralnej w ramach tzw. małej emigracji. Wydaje się, że istniała wówczas jakaś umowa pomiędzy Niemcami i Związkiem Radzieckim dotycząca umowy ewakuacyjnej, ponieważ zaraz po zajęciu naszych ziem przez okupacyjną Armię Radziecką i wycofaniu wojsk niemieckich - 17 -

Rozdział I. Wkroczenie wojsk niemieckich do Borysławia w 1939 r.

bolszewicy jeszcze przez kilka dni pozwalali polskim rodzinom wyjeżdżać na zachód. Dopiero po kilku dniach granica pomiędzy strefami okupacyjnymi niemiecką i radziecką zostały szczelnie zamknięte i pilnie strzeżone. Były wypadki, iż niektórzy Polacy starali się przedostać pomimo zamknięcia granicy, ale zdarzało się to sporadycznie. Żołnierze rosyjscy strzelali do Polaków przekraczających granicę. Niemieckie straże graniczne nie miały rozkazu strzelania do zbiegów ze wschodu. Schwyconego uciekiniera legitymowano i zazwyczaj wystarczało wyjaśnienie, że ucieczka była chęcią uniknięcia grożącego mu aresztowania. Relacje te pochodzą od autentycznych uciekinierów. Po panicznej ucieczce wojsk bolszewickich w 1941 r. niektórzy Polacy ponownie wracali na stare miejsce zamieszkania i szczegółowo opowiadali o swojej ucieczce przez granicę. W pierwszych dniach krótkiej okupacji niemieckiej wojskowa administracja niemiecka wydała nakaz obowiązkowej rejestracji wszystkich polskich oficerów i podoficerów. W większości przypadków mężczyzn nie było w domu, a jeżeli byli, to ukrywali się i nikt z Polaków nie zgłaszał się do rejestracji. Z braku czasu za niepodporządkowanie się rozporządzeniu Niemcy nie represjonowali Polaków. W ciągu pierwszych dni niemieckiej okupacji represje władz wojskowych i policyjnych w stosunku do ludności żydowskiej ograniczyły się do obrabowania kilkunastu

sklepów

bogatszych

właścicieli

żydowskich.

Przewodnikami

w odnajdywaniu sklepów żydowskich i wskazywaniu ich Niemcom była ludność ukraińska, która w każdej sytuacji starała się wkraść w ich łaski. Ukraińcy wskazywali miejsca ukrycia żołnierzy polskich i donosili o Polakach szczególnie nienawidzących Niemców, wskazywali miejsca zamieszkania bogatych Żydów, pomagali Niemcom w likwidowaniu majątków żydowskich, po czym dzielili się nim. W zamian za to Niemcy obiecywali im stworzyć Samostijną Ukrainę. Ukraińcy bezkrytycznie wierzyli Niemcom, iż ci sojusznicy i przyjaciele, jak nazywali ich braty Nimci stworzą im Samostijną Ukrainę z godłem tryzuba i niebiesko-żółtą flagą. Niemcy zmuszali bogatą ludność żydowską (zresztą nie tylko bogatą - każdego, kogo udało się złapać) do porządkowania i sprzątania ulic w sobotę oraz zgolenia bród kilkunastu Żydom, których Niemcy zdążyli rozpoznać na ulicy. O wypadkach śmiertelnych czy też o masowym mordowaniu ludności żydowskiej w tych pierwszych dniach okupacji niemieckiej nic mi nie było wiadomo. W latach powojennych nikt z osób starszych pytany przeze mnie o tę sprawę nie znał przypadku mordowania - 18 -

Rozdział I. Wkroczenie wojsk niemieckich do Borysławia w 1939 r.

Żydów w tym czasie. Niemcy byli w Borysławiu około 10 dni. Pod koniec września lub pod koniec października Niemcy wycofali się, ustępując miejsca swojemu sojusznikowi - Związkowi Radzieckiemu. Na zakończenie tej pierwszej okupacji niemieckiej opiszę jako ciekawostkę krótkie wydarzenie dotyczące mojej rodziny i mojego domu. W naszym mieszkaniu znajdowało się radio kupione tuż przed wojną, nowoczesne jak na owe czasy. Był to odbiornik czterolampowy. Zaletą jego był dobry odbiór wszystkich stacji nadawczych z Europy i niekiedy z innych kontynentów. Otóż w parę dni po wkroczeniu Niemców do Borysławia Ukraińcy mieszkający w pobliżu naszego domu niezwłocznie donieśli wojskowym oficerom stacjonującym chwilowo w polskiej szkole powszechnej wybudowanej obok, że w naszym mieszkaniu znajduje się radio i że należy tym Polakom je skonfiskować. Audycji nadawanych przez radio przed wojną słuchali czasami Ukraińcy, ponieważ w naszej dzielnicy pierwsi mieliśmy aparat radiowy (początki lat trzydziestych). Ukraińcy przychodzili pod naszą furtkę, prosząc ojca, by chotja tilki na pił hodyny postawył hrajuszczu skrynku na wikno, sztoby kilka chwylyn można buło posłuchaty duże dobrej muzyki (choć tylko na pół godziny postawił grającą skrzynkę na oknie, żeby parę minut można było posłuchać bardzo dobrej muzyki). Po pewnym czasie przyszedł do naszego domu podoficer niemiecki, zapukawszy uprzednio do drzwi wejściowych, po chwili otworzonych przez matkę, zapytał grzecznie, czy może wejść do mieszkania. Uzyskawszy pozwolenie, wszedł do kuchni i salutując przed matką, zaczął mówić po polsku ze śląskim akcentem. Wyrażając się bardzo grzecznie powiedział, że wiadomo mu z donosów Ukraińców, że u nas znajduje się odbiornik radiowy, w związku z czym przyszedł z zapytaniem w imieniu panów oficerów, czy oni będą mogli przyjść w godzinach popołudniowych do naszego mieszkania, aby wysłuchać przemówienia Hitlera, który w tym dniu z okazji jakiejś uroczystości ma przemawiać do narodu niemieckiego. (Hitler przemawiał wówczas z niemieckiego miasta Breslau. Przemówienie jego było wygłoszone w obecnej wrocławskiej Hali Ludowej). Matka wyraziła zgodę, bo nie miała innego wyjścia. Byliśmy wówczas wszyscy zaskoczeni kulturalnym zachowaniem się Niemca. W określonym czasie do naszego mieszkania przyszło, jak dziś pamiętam, 18 niemieckich oficerów, prosząc jeszcze raz matkę o pozwolenie wysłuchania mowy Hitlera. Zajęli siedzące miejsca, z braku tylu krzeseł młodsi oficerowie stali. W pokoju, - 19 -

Rozdział I. Wkroczenie wojsk niemieckich do Borysławia w 1939 r.

w którym było radio, na ścianie na kilimie wisiał haftowany srebrnymi nitkami portret Józefa Piłsudskiego. Niemcy wchodząc przez kuchnię do pokoju zdejmowali w kuchni swoje czapki wojskowe. Zauważyliśmy, że jeden z oficerów nie zdjął czapki w kuchni i wszedł w niej do pokoju. Zobaczywszy na ścianie portret z podobizną Józefa Piłsudskiego - zasalutował przed nim, po czym zdjął czapkę i usiadł. Matka, siostra i ja byliśmy zdumieni, nie mogliśmy wówczas wyjść z podziwu. Grzeczne i kulturalne zachowanie Niemców w polskim domu było zaskakujące. Niemcy w idealnej ciszy wysłuchali przemówienia Hitlera, a po jego zakończeniu wstali z krzeseł, bijąc brawa. Po krótkiej dyskusji zaczęli nie śpiesząc się pojedynczo wychodzić. Oficer niskiego wzrostu, nieco korpulentny, widząc moje zainteresowanie jego krótką bronią palną, wyjął ją z kabury i pokazał. Chowając „parabellum" z powrotem do kabury, zwrócił matce uwagę na mój ubiór, mundur harcerski, który, jak zaznaczył, jemu osobiście absolutnie nie przeszkadza, ale gdy zobaczą go żołnierze z innych formacji wojskowych, to - jak podkreślił - możemy mieć nieprzyjemności i kłopoty. Zwracając się do mnie radził, abym przebrał się w cywilne ubranie. Matka naturalnie przyznała mu rację, jednocześnie dziękując za zwrócenie nam bardzo istotnej uwagi. Niemiec ten w trakcie rozmowy (rozmawiał z trudem po polsku), opowiadał, że urodził się w Breslau, jak się wówczas nazywało nasze miasto, i stamtąd wyruszył na wojnę. Bardzo chwalił swoje miasto, mówiąc, że jest wielkie i bardzo ładne, jest nawet zaliczane do jednego z najładniejszych w Niemczech. Kto wówczas mógł przypuszczać, że po wojnie będzie to moje miasto? Po chwili wszyscy oficerowie, dziękując za umożliwienie im wysłuchania przemówienia Hitlera, wyszli pozostawiając radio na miejscu. Następnego dnia rano widziałem, jak Niemcy nie spiesząc się po przespanej nocy opuszczają budynek szkolny. Niemiecki oficer, który poprzedniego dnia rozmawiał z matką i ze mną, szedł w stronę stojącego motocykla z przyczepą. Miał zamiar zapalić silnik, kiedy nieoczekiwanie podszedł do niego Żyd mieszkający niedaleko naszej ulicy i poprosił o leżącą w przyczepie motocyklowej bluzę od polskiego wojskowego munduru (musiała być od oficerskiego munduru, bo na epoletach były gwiazdki). Niemiec nic nie mówiąc sięgnął po nią i dał mu ją. Po chwili wetknął kluczyk do stacyjki i chciał już odjechać, kiedy zauważył, że Żyd zaczął ostentacyjnie odrywać od munduru guziki wojskowe z polskimi orzełkami, a następnie rzucać je na ziemię i deptać nogami. Oburzony tym uczynkiem niemiecki oficer podszedł do Żyda, następnie wymierzył mu siarczysty policzek i wyrwał z rąk jego - 20 -

Rozdział I. Wkroczenie wojsk niemieckich do Borysławia w 1939 r.

darowaną mu poprzednio bluzę i ze złością rzucił do przyczepy, a Żydowi kazał podnieść z ziemi guziki i również wrzucić je do przyczepy. Po czym oficer zapalił motor i odjechał za innymi Niemcami. Przypatrywałem się temu zajściu z moimi kolegami. Uznaliśmy, że niemiecki oficer słusznie ukarał Żyda za jego niecny postępek. Biliśmy brawo odjeżdżającemu oficerowi. Skarcony Żyd z opuszczoną głową opuścił miejsce zajścia. Nagle wszystkim nam zrobiło się przykro, gdyż zrozumieliśmy, że i Żyd pojął, jak haniebnie postąpił. Znaliśmy go od dawna. Przed wojną był lojalnym obywatelem wobec władz polskich i nieźle mu się powodziło. Ta niczym nie uzasadniona demonstracja nienawiści odegrana przed niemieckim oficerem budziła w nas nie tylko niezrozumienie, ale i wielką odrazę. Po wyjeździe Niemców z naszej szkoły dzielnica tustanowicka jak gdyby opustoszała, Polacy pochowali się po domach, a nawet rezuny gdzieś się rozproszyli, nastała chwilowa cisza i spokój, a jednak wyczuwaliśmy, że jest to spokój tylko chwilowy. Podświadomie oczekiwaliśmy dalszych zmian, choć nie wiedzieliśmy jakich. Krążyły różne plotki, jak to zwykle w takich okolicznościach bywa. Z obawą i strachem oczekiwaliśmy nadchodzących dni. Myśleliśmy tylko o tym, by głodu nie było i żeby nas ukraińskie rezuny nie wymordowali, a resztę przetrwamy i doczekamy powrotu polskiej władzy. W moich wspomnieniach często mówię o Rusinach zamieszkałych na naszych dawnych terenach należących do października 1939 r. do Polski. Już w okresie pierwszej okupacji, lub po wkroczeniu w niedługim czasie po rozpoczęciu wojny wojsk niemieckich na nasze ziemie wschodnie, dotychczasowi Rusini zaczęli przybierać nazwę „Ukraińcy", dlatego też i Polacy zaczęli nazywać ich Ukraińcami (Hucułów, Bojków i Łemków). W dalszym ciągu moich wspomnień będę ich nazywał Ukraińcami. Pisząc o nich, staram się być obiektywny, nie ulegam wrogim nastawieniom wobec naszej byłej mniejszości narodowej na tamtych ziemiach, piszę o nich tak, jak ich wówczas widziałem, tak jak było i tak jak wiele starszych osób zapamiętało. Kontaktowałem się po wojnie z różnymi starszymi osobami, które pochodziły z różnych wschodnich województw. Wszyscy zgodnie oceniali ich jako morderców i rezunów. Nazwy te odzwierciedlały ich czyny. Aby czytelnik, który nie zna ówczesnych problemów, jakie wynikły podczas ostatniej wojny na naszych ziemiach wschodnich, nie wyrobił sobie złej opinii o wszystkich Ukraińcach, muszę dokonać rozgraniczenia na Ukraińców ze - 21 -

Rozdział I. Wkroczenie wojsk niemieckich do Borysławia w 1939 r.

wschodniej Ukrainy, czyli tych, którzy należeli do Związku Radzieckiego i byli jedną z republik tego państwa, oraz „naszych" Ukraińców, czyli mieszkańców tak zwanej Ukrainy Zachodniej, jak to się mówi obecnie, lub jeszcze inaczej: tych Ukraińców, którzy do 1939 r. zamieszkiwali na naszych ziemiach wschodnich i przynależeli do państwa polskiego. Ukraińcy ze wschodniej Ukrainy, czyli ci, którzy należeli do Związku Radzieckiego, to naród bardzo biedny, całymi latami terroryzowany przez władzę komunistyczną, to jest od czasu zaistnienia Związku Radzieckiego. W latach trzydziestych Ukraińcy przeżywali okropny głód. Stalin w przeciągu kilku lat zupełnie zniewolił ten biedny naród, ze wspaniałych, honorowych i dzielnych ukraińskich kozaków przeobraził ich w potulnych, bezwolnych, otumanionych i przestraszonych ludzi. Kilka milionów obywateli zmarło z głodu, chorób oraz zostało wymordowanych przez NKWD. Ogromną liczbę ludzi wywieziono na Syberię czy też osadzono w obozach i więzieniach. Te poczynania władzy radzieckiej zrobiły swoje. Pozostali Ukraińcy uratowani z czystek radzieckich i głodu, pozostający w iluzorycznej wolności, przyjęli pokornie wolę narzuconą im przez radzieckie mocarstwo. Naród ten jest uczciwy i pracowity, życzliwy w stosunkach międzyludzkich, uprzejmy i gościnny. W trudnych chwilach potrafi pomóc drugiemu człowiekowi. W zachodniej Ukrainie do 1939 r. w granicach państwa polskiego było ich około 7 milionów. To zupełnie inni Ukraińcy. Wychowani w państwie polskim, przez całe życie cieszyli się całkowitą swobodą i wolnością. Mogli tworzyć różne związki. Mieli swoje szkoły powszechne i średnie. Mieli dostęp do szkół wyższych. Kończyli politechniki i uniwersytety. Cieszyli się całkowitą tolerancją religijną. Mieli swoich duchownych (popów) zarówno obrządku greckokatolickiego, jak i obrządku prawosławnego. Zakładali liczne spółdzielnie gospodarcze (Masłosojuz, kooperatywy). Bez żadnych ograniczeń mogli wyjeżdżać za granicę. Państwo polskie w dużym stopniu tolerowało ich związki nacjonalistyczne i niepodległościowe. Za spiskowanie przeciw państwu polskiemu byli karani bardzo łagodnie. Niskie wyroki były przeważnie w zawieszeniu. W Związku Radzieckim za podobne przestępstwa ferowano wyroki od 10 - 25 lat, do kary śmierci włącznie. Przestępców zsyłano do obozów pracy katorżniczej. Zamykano ich w więzieniach ponad wszelką normę przepełnionych. Wywożono ich na Syberię, wywożono na wieczną zsyłkę nie tylko rzekomego przestępcę, ale również licznych członków jego rodziny. Prześladowano całe pokolenia i likwidowano ich skromne mienie, które przechodziło na własność skarbu państwa. Skazani byli raz na zawsze potępieni przez - 22 -

Rozdział I. Wkroczenie wojsk niemieckich do Borysławia w 1939 r.

państwo i naród. Ludzie odsuwali się od „politycznego", bojąc się o własne bezpieczeństwo. Jeżeli komuś ze skazanych udało się przeżyć katorgę, to nigdy nie zezwalano mu na powrót do dawnego miejsca osiedlenia. Takich ludzi ogłoszonych oficjalnie jako wrogów Związku Radzieckiego wywożono na Syberię, o ile już tam nie przebywali w tej krainie wiecznych zesłańców. Piszę o tym tylko dla porównania warunków życia Ukraińców we wschodniej i zachodniej Ukrainie. W Polsce skazywano za podobne przestępstwa polityczne na 6 miesięcy, a przy cięższych przewinieniach na rok. Po odbyciu wyroku więzień wychodził na wolność i wracał do swojego domu, do rodziny, miał również prawo wyjazdu za granicę. Byli ukraińscy więźniowie polityczni zamieszkujący w Polsce najczęściej powracali do swoich rodzin i nadal spiskowali przeciwko Polakom i państwu polskiemu. Władze polskie tolerowały ich wybryki polityczne i knowania przeciwko narodowi polskiemu. Ciągłe darowanie im jawnych win i nadmierna tolerancja polskich przedwojennych władz oraz odwoływanie się do idei chrześcijańskich (nawoływanie do darowania win i puszczania w niepamięć) dały znać o sobie z chwilą wybuchu wojny. Takie i temu podobne wygłaszane mowy, a nawet udzielane wskazówki zemściły się w straszliwy sposób na narodzie polskim, zamieszkałym na terenach wschodnich zwanych zachodnią Ukrainą. Podczas obu okupacji, radzieckiej i niemieckiej, ukraińscy nacjonaliści odegrali bardzo złowieszczą rolę. Bardzo trudno uwierzyć, iż takimi niegodziwcami okazali się nasi obywatele spod znaku Tryzuba. Mordowali oni Polaków w najokrutniejszy sposób, nie bacząc zupełnie na wiek i płeć. Ukraińscy nacjonaliści byli w dużej mierze podżegani przez Niemców. Paląc całe wsie polskie i mordując ludność, mówili z radością, że „budowali swoją Samostijną Ukrainę". Widzieliśmy, jaką Ukrainę wybudowali ci mordercy w roku 1945 i widzimy po dzień dzisiejszy. Nie bez winy i my Polacy jesteśmy; za swoje chrześcijańskie darowanie winy przestępcom zawsze byliśmy bici, nie słuchano nas, nie szanowano, niejednokrotnie pomiatano nami, byliśmy zdradzani, w następstwie czego mieliśmy zawsze trudności z dostaniem się na odpowiednią pozycję w świecie. W końcu po trudach jakoś to nam się udaje, ale jakim kosztem i wysiłkiem. Od niepamiętnych czasów jesteśmy w stosunku do swoich wrogów nazbyt tolerancyjni, za co w następstwie zawsze cierpieliśmy i cierpimy.

- 23 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r. Podrap Rosjanina - a odkryjesz pod spodem Tatara Napoleon Bonaparte Letjjeł kak angel A upal kak czort Z rosyjskiego (Leciał jak anioł, Upadł jak diabeł) 23 sierpnia 1939 r. Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich zawarł z Niemcami pakt o nieagresji (wg prof. Dobrzyckiego - „Historia stosunków międzynarodowych w czasach nowożytnych", Warszawa 1996, s. 36), dzieląc między siebie nasz kraj. Wówczas radziecki minister spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow, zjadliwie uśmiechając się, powiedział: „nic nie zostało z tego pokracznego płodu traktatu wersalskiego...". Około 25 września 1939 r. Niemcy wycofali się z Borysławia. 17 września 1939 r. wojska radzieckie bez wypowiedzenia wojny przekroczyły granicę Polski. Był to niespodziewany bezprawny napad na naszą ojczyznę. Po wycofaniu się wojsk niemieckich do naszego miasta wkroczyły wojska radzieckie. Pierwszy raz wtedy zobaczyłem żołnierzy radzieckich. Wywarli oni na mnie i na moich kolegach wrażenie niesamowicie negatywne w porównaniu z wojskiem polskim i niemieckim. Żołnierze radzieccy byli źle ubrani, niejednokrotnie buty ich (kierzowyje sapohi) były powiązane drutami lub sznurkami z uwagi na odrywające się podeszwy. Kiedyś czarne cholewki, dziś zabłocone, świadczyły o tym, że dawno nie były czyszczone pastą. Kufajki i gimnastiorki (wierzchnie zielone koszule ze stojącym kołnierzem) nierzadko miały przetarte na łokciach rękawy. Wszystko to było bardzo brudne. Każdy radziecki żołnierz wręcz śmierdział z daleka. Później dowiedzieliśmy się, że smarowali się jakąś

- 24 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

mazią przeciwko wszom i innym insektom. Żołnierze twierdzili, że maść ta była bardzo skuteczna. W wielu przypadkach do karabinów zamiast pasów skórzanych lub przynajmniej parcianych przywiązane były zwyczajne sznurki, które służyły jako naramienniki. Pasy przy spodniach Rosjanie mieli parciane, a wierzchnie koszule nosili „luzem" lub czasami przepasane pasami parcianymi. Pod gimnastiorkami w większości przypadków nosili podkoszulki (majki). Z braku podkoszulek niektórzy żołnierze nakładali gimnastiorki na gołe ciało, w zimie zaś watowane kurtki (kufajki watowanki). Na głowach mieli ciepłe czapki z nausznikami. W lecie oficerowie nosili zwyczajne czapki wojskowe z dużym, wysokim i szerokim rondem oraz małym, twardym, czarnym, błyszczącym daszkiem. Natomiast zwyczajni szeregowi żołnierze nosili furażerki. Czapki z niebieskimi otokami odróżniały służby milicyjne NKWD. Żołnierze chodzili zawsze głodni i kiedy nie było oficera w pobliżu, pytali nas, gdzie można by zdobyć coś do jedzenia. Natychmiast po zajęciu Borysławia przez Armię Czerwoną żołnierze wraz z ludnością tubylczą (Ukraińcami) zaczęli rozbijać zamknięte sklepy spożywcze i z innymi drogimi towarami, które przeważnie były własnością bogatych i średnio zamożnych Żydów. Niszczyli również sklepy i magazyny polskich właścicieli. Polskie mienie było rabowane i niszczone ze szczególną zawziętością przez ukraińskich rabusiów. Sklepy właścicieli ukraińskich i ich spółdzielnie przetrwały obie okupacje, aż do zakończenia działań wojennych. Wyniesioną ze sklepów spożywczych żywność sprzedawali chętnym nabywcom tuż obok obrabowanego sklepu. Napoje alkoholowe, w tym również denaturat, żołnierze ładowali do samochodów ciężarowych, czołgów i pojazdów opancerzonych. Zaraz dawali wyraz swemu zadowoleniu, bo mieli co zjeść i wypić, więc głośno śpiewali, tańczyli i przygrywali na bałałajkach. Żołnierze pili nie tylko wódkę i denaturat, ale nawet wodę kolońską zrabowaną w drogeriach. Do wody kolońskiej dolewali zwyczajną wodę pitną i napój ten przybierał zupełnie biały kolor. Podczas zsyłki na Syberii, już jako dorosły człowiek, próbowałem tego specyfiku - jest nie do przełknięcia, wstrętny w smaku. Ukraińcy nie tylko uczestniczyli w rabunku, ale wraz z żołnierzami radzieckimi brali udział w ich niewybrednych libacjach. Jako młodzi chłopcy przyglądaliśmy się bacznie tym wybrykom i bardzo nas dziwiło, że żołnierze radzieccy po wypiciu większej ilości denaturatu nie ulegają zatruciu. Ostrzegaliśmy ich o niebezpieczeństwie zatrucia. Odpowiadali z uśmiechem: niczewo jemu nie budjet, nasz brat tak skoro nie padohniet - 25 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

co znaczyło: nic mu nie będzie, nasz brat tak szybko nie zdechnie, lub delikatniej: nic złego mu się nie stanie. Dla nas zupełnie niezrozumiałą rzeczą było picie przez tych ludzi wody kolońskiej. Zazwyczaj szeregowi żołnierze lubili z nami rozmawiać, gdy nie było w pobliżu oficera. Można wtedy było z nimi swobodnie pogwarzyć i pośmiać się. Dowiedzieliśmy się od nich, jak żyją ludzie w Związku Radzieckim, jak pracują w kołchozach i co to są w ogóle kołchozy i sowchozy, i za co oni tak kochają batiuszkę Stalina (ojca Stalina). Istotnie, mieli dla niego kult wprost bałwochwalczy. Prości szeregowi żołnierze bardzo chętnie z nami szczerze rozmawiali, ale panicznie bali się swoich politruków, czyli oficerów politycznych, którzy mieli ogromne uprawnienia. Mogli żołnierza zupełnie zniszczyć, wsadzić do więzienia lub zesłać na Syberię. Oficer polityczny mógł zaszkodzić nie tylko żołnierzowi, który w jego przekonaniu zawinił, ale również całej jego rodzinie. Żołnierze radzieccy nazywali politruków sobakami (psami). Ostrzegali nas, żeby z nimi w ogóle nie rozmawiać, bo to są bardzo źli ludzie, którzy mogą aresztować i wtrącić do więzienia (tjurma) lub do obozu {łagier), na mocy surowego wyroku wydanego przez Sąd Wojskowy (Wojennyj Trybunał) Sąd może wydać wyrok na podstawie pisemnego donosu sporządzonego przez politruka. Żołnierze prosili często, byśmy przynosili im jedzenie, którego niestety nam również brakowało. Natychmiast po wkroczeniu wojsk radzieckich na naszych ziemiach zaczął się panoszyć głód. Ze sklepów bardzo szybko zniknęły podstawowe artykuły żywnościowe. Z chwilą zajęcia naszych ziem wschodnich przez Armię Czerwoną mieniącą się powszechnie armią wyzwoleńczą - poznaliśmy po raz pierwszy radziecki styl życia codziennego. Poznaliśmy radość kupowania chleba po wielogodzinnym wyczekiwaniu w kolejce. Chleb czarny jak ziemia był dowożony bardzo nieregularnie, natomiast kolejki (ogonki), stały się znamiennym obrazem miasta. Bardziej zrozumiała stała się wtedy prośba z Modlitwy Pańskiej „chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj". Jeżeli chleb przywieźli, to było bardzo dobrze, a jeżeli nie, to też dobrze, bo jak mówili sprzedawcy, oznaczało to, że w piekarni zabrakło mąki albo zaopatrzeniowcy, z zasady składający się z obywateli narodowości rosyjskiej lub ukraińskiej, sprzedali samochód pełen chleba „na lewo", jak się wówczas mówiło. A ty sydy tyho na sraci i ne rypajsia, bo możesz w mordu distaty, co w wolnym przekładzie znaczy: ty siedź cicho na dupie, nie podskakuj, bo możesz dostać po mordzie. W przeddzień dostawy chleba kolejki przed sklepami ustawiały się już nocą, by o siódmej lub ósmej rano, kiedy zostanie otwarty sklep, można było kupić choć kawałek. Należy naturalnie dodać, że takie szczęście spotykało nas w przypadku dostarczenia chleba, bo równie dobrze mogli - 26 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

tego dnia chleba nie dowieźć i rozgoryczeni ludzie, głodni, zmarznięci i niewyspani, rozchodzili się do domów w nadziei, że może następnego dnia chleb przywiozą. W kolejkach ludzie się tłoczyli, by nikt, kto w niej nie stał od początku, nie mógł potem się wcisnąć. Podobne kolejki, chociaż nie tak drastyczne, są nam znane z okresu rządów komunistycznych w Polsce Ludowej. Władza Polski Ludowej wzorowała się wszak na doświadczeniach radzieckich. Ukraińcy w celu zdobycia chleba tworzyli tak zwane grandy, co polegało na tym, że kilku silnych mężczyzn wdzierało się do sklepu bez kolejki, wykorzystując siłę fizyczną i bezczelność. Przestraszona sprzedawczyni zmuszona była do oddania każdemu z nich po kilka bochenków chleba. Ludzie stojący przez wiele godzin w kolejkach, głównie Polacy, zmarznięci i głodni rozchodzili się do domów bez chleba. Dostawa chleba była bardzo ograniczona i do naszego sklepu przywożono go trzy razy w tygodniu i to w bardzo ograniczonej ilości. Czasami w ogóle nie dostarczyli tego podstawowego artykułu przez cały tydzień, ponieważ sprzedawali go na czarnym rynku. Od najmłodszych lat poznawaliśmy wówczas od podstaw „rozkosze" tego wspaniałego, jak na każdym kroku głoszono, ustroju i porządku komunistycznej władzy radzieckiej wspieranej przez rodzimych warchołów, nierobów i różnego rodzaju wyrzutków społeczeństwa mieniących się komunistami; byli wśród nich Żydzi, Ukraińcy i Polacy. Powszechny bałagan i dezorganizacja panowały we wszystkich dziedzinach życia społecznego. Złodziejstwo, bezczelność, kłamstwo, kanciarstwo i oszustwo zaczęły brać górę nad uczciwością, sumiennością, kulturą, ładem i porządkiem. Naród dzięki „wspaniałej" władzy radzieckiej zaczął powoli dziczeć i zatracać granice przyzwoitości. Ludzie oszukiwali się nawzajem przy różnego rodzaju interesach, jakie wówczas prowadzono, nie zawsze zgodnie z prawem i sumieniem. Pojawiły się masowe kradzieże, rabunki i drobne oszustwa, będące powszechnym zjawiskiem dnia codziennego, na które już nie zwracano uwagi, uważając, że w tym systemie nie warto takimi drobiazgami zawracać sobie głowy. Naczelną dewizą narodu polskiego stało się: musimy przetrwać ten kataklizm komunistycznej okupacji. Wiele osób „wróżyło", że to zło w niedługim czasie się rozleci. Starsi ludzie i optymiści, którzy w tych strasznych i ciężkich czasach nie tracili nadziei i ducha, sami byli dobrej myśli i innych potrafili pocieszać. Dzięki ludziom życzliwym i pogodnym łatwiej było znosić udręki życia codziennego oraz chwile grozy i strachu. Na domiar złego nastąpiły klęski żywiołowe. Jesienią zaczęły padać ulewne - 27 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

deszcze, które spowodowały w Borysławiu i okolicach wielką powódź, nie pamiętaną od lat przez najstarszych ludzi. Małe górskie rzeki przepływające przez Borysław, takie jak Łoszena i Tyśmienica, zamieniły się na skutek ciągłych, intensywnych opadów w groźne, rwące żywioły. Okoliczne chłopskie pola uprawne zalane zostały wodą, a pola położone tuż nad rzeką porwane wraz z inwentarzem w zburzonych falach groźnej górskiej rzeki. W Tustanowicach przepływająca przez środek tej dużej borysławskiej dzielnicy rzeka Łoszena zupełnie wyrwała i zniszczyła na przestrzeni kilku kilometrów drogę prowadzącą do innych dzielnic. W centrum Tustanowic, na tak zwanym rynku tej dzielnicy, wybudowany został przed wojną duży solidny most drewniany, przez który przejeżdżało się z centrum Borysławia do miasta uzdrowiskowego Truskawca Zdroju. W czasie wspomnianej powodzi po tym dużym moście nie zostało najmniejszego śladu. Dokonała tego rzeka, która przy normalnej pogodzie miała szerokość średnio trzech metrów i głębokość najwyżej pół metra. Wskutek powodzi rozlała się na kilkadziesiąt metrów szerokości, a głębokość jej sięgała czterech metrów. Woda zabrała oprócz mostu róg wybudowanej w r. 1931 murowanej szkoły i całkowicie „zmiotła" mały sklep Dubaja, w którym były wspaniałe słodkości, pieczywo oraz artykuły monopolowe i tytoniowe. Do klęski spowodowanej żywiołem wody dołączyła klęska głodu i wystąpiły liczne choroby, a niestety brakowało leków. Wojsko radzieckie zaraz po wkroczeniu skonfiskowało wszelkie zapasy leków, jakie były w poradniach lekarskich, aptekach i ubezpieczalniach. Śmierć zaczęła zbierać swe żniwo. Smutne uroczystości pogrzebowe były codziennym widokiem naszego miasta. Jeszcze na początku władzy radzieckiej widywałem na tych smutnych uroczystościach przedwojenny karawan ciągniony przez dwie lub jedną parę pięknych koni, przyozdobionych wspaniałą żałobną uprzężą. W niedługim czasie panowania władzy radzieckiej pogrzeby przestały być uroczystością, stały się zwyczajną koniecznością chowania zmarłych. Trumna ze zwłokami umieszczana była na zwyczajnym drabiniastym wozie lub wozie krytym po bokach i z tyłu nieheblowanymi deskami Wóz był ciągniony przez chude, wynędzniałe konie. Powożący końmi to nie dystyngowany stangret w cylindrze i czarnym garniturze, lecz zwykły woźnica w swym szarym codziennym ubraniu. Jak się dowiedzieliśmy, po wycofaniu się Armii Radzieckiej, a raczej po jej panicznej ucieczce przed dotychczasowymi sprzymierzeńcami, konie wraz z uprzężą zarekwirowane zostały przez wojsko rosyjskie. - 28 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

Po tragicznej jesiennej powodzi, jakby tego nieszczęścia było mało, nastąpiła bardzo mroźna zima. Tak ostrej zimy nie pamiętał nikt z żyjących. Mówiono wówczas, że wraz z najazdem wojsk sowieckich, zwanych czubarykami, przyszło samo zło. Mrozy, w tym roku wyjątkowo silne, dochodziły do 25°C, a w niektóre dnie osiągały nawet 35°C. Brak było odzieży zimowej, której nigdzie nie można było kupić, a jeżeli coś się pokazało, jak mawiano wówczas, od święta, to niewielu było stać na dokonanie zakupów za radziecką walutę, którą żartobliwie zamiast rublami nazywano „wróblami". Tę nazwę pieniądze zawdzięczały temu, że przy panującej drożyźnie bardzo szybko się ulatniały. Banknoty o wyższym nominale nazywano czerwońcami, bo banknot 30-rublowy był koloru czerwonego. W parze ze „szczęśliwą" władzą komunistyczną szedł głód, nędza i wszelkiego rodzaju choroby, złodziejstwo i demoralizacja. Pojawili się wówczas tak zwani spekulanci. To słowo stało się modne i nabrało szczególnego znaczenia. W spadku po bolszewikach po dzień dzisiejszy zachowało się i ma zastosowanie do szczególnego typu osób, w tym również piastujących wysokie stanowiska. Dodatkowym zajęciem tych ludzi jest „dorabianie na boku", czyli robienie ciemnych interesów, branie łapówek za załatwianie różnych spraw, najczęściej niezgodnych z prawem, wręcz kolidujących z interesem narodu. Pojawiła się wówczas typowa radziecka propaganda, nie mająca w świecie nigdzie odpowiednika, która prześladowała ludzi na każdym kroku i w każdej dziedzinie. Propaganda działała pełną parą i wszędzie było jej powyżej uszu. Każdemu człowiekowi robiło się niedobrze od przymusowego jej słuchania. W szkole, jeżeli nie codziennie, to przynajmniej kilka razy w tygodniu urządzano dla młodzieży szkolnej „mityngi", czyli wiece. Były to zebrania z uczniami i nauczycielami, jak również rodzicami, którzy obowiązkowo musieli uczestniczyć w tych propagandowych ogłupiających wiecach prowadzonych przez komunistów różnej narodowości Byli wśród nich Rosjanie, Żydzi, Ukraińcy i Polacy. Głównym tematem wieców było wpajanie młodzieży szkolnej nienawiści do byłej klasy panującej. Konkretnie rzecz ujmując - wygłaszali nam na wiecach nieprawdopodobne brednie, jak np.: „Przed wojną polscy panowie pili robotniczą krew, sanacja przed wojną wykorzystywała klasę robotniczo-chłopską do niewolniczej pracy, nie dając za nią zapłaty i często bijąc, a jeżeli nawet płacili, to bardzo rzadko i tak mało, że polska rodzina robotnicza i chłopska umierała z głodu". Lektorami na wiecach byli zawodowi agitatorzy i wojskowi politrucy - oficerowie w stopniach od młodszego lejtnanta do pułkownika włącznie, których potajemnie nazywaliśmy szczekaczami. W początkowym okresie - 29 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

władzy z zebrań politycznych nie wolno było wychodzić, gdyż wśród młodzieży szkolnej rozpowszechniło się szpiegowanie i donosicielstwo. Tę rolę odgrywała organizacja młodzieżowa „pionierów". Harcerstwo natychmiast po wkroczeniu Armii Radzieckiej jako organizacja typowo kapitalistyczna i sanacyjna, wielce szkodliwa dla społeczeństwa, zostało zniesione. Pionierzy wyróżniali się noszeniem czerwonych chustek zawiązanych pod szyją. Do organizacji pionierskiej należała w największej części młodzież pochodzenia robotniczego, zbałamucona przez swoich rodziców wierzących w ustrój sprawiedliwości społecznej, w którym żyje się najlepiej. Radzieccy agitatorzy utrzymywali, że Związek Radziecki to kraj miodem i mlekiem płynący, a wkrótce będzie jeszcze lepiej, kiedy batiuszka Stalin zdobędzie cały świat. Bardzo często przedwojenni polscy komuniści wierzyli w propagandę, która przenikała do Polski i do wszystkich krajów europejskich; byli święcie przekonani, że w Związku Radzieckim panuje dobrobyt, ład i porządek. Ponieważ członek pionierskiej organizacji nie mógł powtarzać roku, organizacja pionierska w początkowej fazie okupacji bolszewickiej cieszyła się powodzeniem. Żaden przedwojenny nauczyciel nie miał prawa postawić pionierowi dwói, ponieważ mógł on poskarżyć się szkolnemu politrukowi, a wówczas biada takiemu nauczycielowi. Pamiętam, że już jako dorastający młody człowiek zacząłem rozumieć, iż w tym sowieckim ustroju nie nauką, wiedzą i pracą, a już w żadnym przypadku uczciwością, zdobywa się szacunek i wysokie stanowiska. Pozycję społeczną w ustroju radzieckim wysługuje się przez przynależność do organizacji młodzieżowych, a następnie do partii. W tych organizacjach nabywa się umiejętności i cech, które będą przydatne człowiekowi w życiu. Partia uczyła nieróbstwa, była siedliskiem kumoterstwa, gromadziła nieuków, tchórzy, lizusów i ludzi o słabym charakterze. W późniejszym okresie znalazło to odbicie w czasie formowania się Polski Ludowej. Hasło: „nie matura, lecz chęć szczera zrobi z ciebie oficera" cieszyło się dużym powodzeniem wśród młodzieży. Na kluczowe stanowiska mianowano ludzi swoich, czyli partyjnych. Były to bardzo często osoby z marginesu społecznego, pijacy, łapówkarze i złodzieje, którzy wykorzystywali swoje stanowiska wyłącznie do prywatnych celów. Tacy ludzie żyli i nadal żyją na koszt zmaltretowanego przez ten ustrój społeczeństwa polskiego, wymęczonego przez obie okupacje, przez ruchy emigracyjne, zastraszonego przez szalejących morderców z Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego. W latach wojennych podczas okupacji radzieckiej wypłynęły na wierzch - 30 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

różnego rodzaju męty społeczne. Mianując się komunistami wszelkiej maści, oszuści wkładali na lewe ramię czerwone opaski, wiedząc, że władza radziecka jest im przychylna. Zamiast pracować, całymi godzinami przesiadywali na mityngach, a tych było bardzo dużo. W partii byli przede wszystkim Żydzi i Ukraińcy i ci stanowili szczególnie

niebezpieczny

element

dla

społeczeństwa

polskiego,

gdyż

byli

donosicielami i pracowali dla NKWD. Niestety, również Polacy zapisywali się do partii. W latach 1940-1941, w kilka miesięcy po zajęciu naszych ziem przez Armię Czerwoną, zaczęły się u nas masowe aresztowania i wywózki Polaków na Syberię i do Kazachstanu. Wówczas jeszcze nie wiedzieliśmy, że celem deportacji była nie tylko Syberia, lecz również leżący w Środkowej Azji Kazachstan. Pierwsze aresztowania Polaków w Borysławiu dotyczyły m.in. znajomych moich rodziców. NKWD szalało; było w swoim żywiole. W pierwszą noc aresztowań i wywózek zabrało nocą p. Grocholską, pp. Panasiów, p. Szaryka (emerytowany nadleśniczy), rodzinę Lasotów i Rogów (gajowi). Wywózki dotyczyły głównie służby leśnej (stróżów leśnych, gajowych i leśników) oraz wielu innych osób, których nie znałem. Mój ojciec był urzędnikiem państwowym w nadleśnictwie, ale zarówno on, jak i kilku innych urzędników z nadleśnictwa uniknęło aresztowania i wywózki w głąb Związku Radzieckiego, ponieważ nie mieli bezpośrednio styczności z lasem. Z czasem dowiedzieliśmy się, że panie Panasiowa i Grocholską po dwóch latach gehenny sowieckiej, strasznego głodu, nędzy i rozpaczy w głębi ZSRR w Republice Kazachskiej, miały szczęście przejść przez granicę sowiecką do Iranu z organizowaną w tym czasie na terenie Związku Radzieckiego Armią Polską pod dowództwem generała Andersa. Mąż pani Panasiowej niestety tego szczęścia już nie miał i zmarł z głodu i wycieńczenia na zesłaniu w Kazachstanie. Aresztowania

i

wywózki

były

dokonywane

bez

wyroku

sądowego

i jakiegokolwiek rozporządzenia, dekretu czy też chociażby pisma rządowego. Powodem aresztowania i wywózki było podejrzenie przechowywania polskich oficerów, którzy po rozbiciu naszej armii i zakończeniu działań wojennych pragnęli dostać się do swoich rodzinnych domów i najbliższych im osób. Oficerowie, podoficerowie i żołnierze błąkali się wówczas po lasach, wymęczeni, wygłodniali, za wszelką cenę unikając spotkań z ukraińskimi nacjonalistami. Niejednokrotnie ich rodziny zamieszkiwały w odległych zakątkach wschodniej części Polski. Jeżeli uciekinierowi udało się dostać do polskiej rodziny, to chwilowo był przez nią ukrywany, a otrzymawszy odzież cywilną, mógł względnie bezpiecznie przedostać się - 31 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

do swojej rodziny lub miejsca zamieszkania. Istniały przypuszczenia, że Rosjanie obawiali się utworzenia polskiej partyzantki leśnej. Dziś trudno cokolwiek na ten temat powiedzieć, jakimi kryteriami kierowali się Rosjanie, wywożąc tylu Polaków. Wywożeni byli różni ludzie bogaci i biedni, zarówno inteligencja, jak i prosty lud. Byliśmy przygotowani na wywózkę w każdej chwili i każdej nocy. Przez pewien czas spodziewaliśmy się wywózki w nieznane. Na całe szczęście nasza udręka skończyła się zwolnieniem ojca z pracy. Osobom wywożonym do Kazachstanu pozwalano zabierać ze sobą tylko dwie sztuki bagażu ręcznego. Niektórym wywożonym rodzinom i tego nie pozwalano zabrać, widocznie wszystko zależało od dobrej woli naczelnika kierującego operacją wywozu nieszczęśliwców. Na miejsce wywożonych rodzin do ich mieszkań wprowadzały się rodziny

sowieckie

przywożone

transportami

kolejowymi

lub

samochodami

ciężarowymi z różnych stron ogromnego Związku Radzieckiego. W większości byli to przybysze z europejskich republik. Patrząc na tych nieproszonych gości, płakać się chciało nad nimi, bo był to dosłownie obraz nędzy i rozpaczy, trudny do opisania. Byli zdziwieni i zaskoczeni (jak nam się przyznali) bogactwem, jakie zastali w niektórych mieszkaniach po ludziach aresztowanych i wywiezionych do Kazachstanu. (Odbywając wyrok w obozach Kazachstanu, a później po odsiedzeniu wyroku, będąc zesłańcem politycznym na Syberii, spotykałem tych nieszczęśliwców, zesłanych do Kazachstanu i w dużej części osiedlanych w obwodzie karagandyjskim. Wywożonych na Syberię osiedlano w kraju krasnojarskim). Osiedleńcy bali się, bo jak mówili, takie szczęście może długo nie potrwać, a NKWD może ich zakwalifikować do klasy burżuazyjnej i powtórnie wywieźć na rodinu (do ojczyzny), lecz już jako więźniów. W początkowych dniach okupacji radzieckiej nie uczęszczałem do szkoły, gdyż była zamknięta. Kręciliśmy się po ulicach z braku innego zajęcia, zbijaliśmy bąki, jak to się wówczas mówiło. Byliśmy zawsze pierwsi tam, gdzie się coś ciekawego działo. A działo się bardzo wiele. Nowi mieszkańcy z ZSRR chętnie nawiązywali z nami kontakty, a my uświadamialiśmy ich, gdzie i co ciekawego można kupić, jakie są ceny itp. Czasami przynosiliśmy im jakieś rzeczy, które były niepotrzebne już naszym matkom. Za dobrą cenę sprzedawaliśmy je im ku obopólnemu zadowoleniu. Czasami zapraszali nas do swoich mieszkań, by zapytać, jak danych sprzętów należy używać. Chętnie im wszystko wyjaśnialiśmy, za co otrzymywaliśmy dobre wynagrodzenie. Powodziło im się coraz lepiej, a nam - Polakom - coraz gorzej. Trzeba przyznać, że władze sowieckie dbały o nich. Osiedleńcy szczęśliwi chwalili się jak dzieci, że teraz - 32 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

mają dużo pieniędzy, że nigdy w życiu tyle nie dostawali za swoją pracę w Związku Radzieckim. Szczęśliwi i radośni pokazywali nam pliki „czerwońców". Cieszyli się umeblowanymi mieszkaniami, sprzętem domowym, kołysali się na sprężynowych kanapach, sofach i leżankach. Podziwiali dużą kubaturę swoich mieszkań. Zwracaliśmy im uwagę, że to nie ich własność, lecz tych nieszczęśliwców, którzy zostali wywiezieni w głąb ich kraju, do tej sowieckiej nędzy. Odpowiadali, że to nie ich wina, że oni są uczciwymi ludźmi. Tu ich przysłano, żeby wprowadzić komunizm, żeby uwolnić naród od polskich panów, którzy nas gnębili. Mówili z przekonaniem, że z upływem czasu nam, Polakom, zwyczajnym pracującym ludziom, też będzie dobrze, jeśli całkowicie skomunizujemy się, jeżeli będziemy wierzyć batiuszce Stalinowi i jego nigdy nieomylnej polityce. Najbardziej nas młodych dziwiło i wręcz złościło, że oni w to wszystko, co mówili, święcie wierzyli. Określaliśmy ich jako ciemną masę, to znaczy naród dobry, lecz głupi, otumaniony, ubezwłasnowolniony i zastraszony. Tuż po wkroczeniu Armii Czerwonej do naszego miasta, stojąc na chodniku przed naszą szkołą, widziałem pędzonych kilkudziesięciu polskich żołnierzy w niekompletnych mundurach. Niektórzy byli w płaszczach, inni w mundurach lub tylko w samych koszulach. Żołnierze mieli naderwane epolety na mundurach i płaszczach, a czapki wojskowe były bez orzełków. Miejsca, gdzie powinny być orzełki, straszyły nieregularnymi dziurami po wyrwaniu godła wraz z materiałem. Nieszczęśliwi nasi polscy żołnierze zgrzani, zmęczeni marszem, brudni, szarzy od pyłu drogowego i mocno spoceni, tworzył tę kolumnę marszową. Wrzesień w 1939 r. był wyjątkowo suchy i upalny. Niektórzy żołnierze nie mieli obuwia, a stopy wyraźnie ociekały krwią. Ręce złożone do tyłu mieli powiązane drutem lub sznurami, których końce ciągnęły się po ziemi. Dość często końce sznurów były nadeptywane przez maszerującego

w

następnym

szeregu,

co

powodowało

zamieszanie

wśród

maszerujących, a niekiedy biegnących nieszczęśliwców. Towarzyszyły im dzikie wrzaski i przekleństwa konwojujących ich na koniach żołnierzy wojsk NKWD. Żołnierzy

NKWD

łatwo

było

odróżnić

od

żołnierzy

frontowych

lepszym

umundurowaniem. Buty mieli całe, pasy skórzane, a mundury były nowe i czyste. U boku przy skórzanym pasie zawieszone były kabury, w momencie naszej obserwacji były puste ponieważ konwojenci trzymali w rękach nagany przymocowane na długim rzemieniu do kabury i grożąc bronią bezustannie krzyczeli: dawaj, dawaj po bystrej, podciagiwajsia, nie odstawaj, dawaj po bystrej szywiliś. Jeden z nich o wyraźnie mocnym głosie, górującym nad innymi, z wrzaskiem wykrzykiwał: jo... dalej - 33 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

następowało długie siarczyste przekleństwo wspominające matkę skrzyczanego, sukę, kobietę praktykującą najstarszy zawód świata. Tekst nie nadaje się do zacytowania z powodu zbyt dużej wulgarności. Przypuszczam, że nie bardzo bym się pomylił, gdybym

powiedział

„Najbardziej

dosadne

przekleństwa

z

życia

wzięte

i najordynarniejsze pochodzą z języka rosyjskiego". Nieszczęśliwi żołnierze-jeńcy szybko maszerowali główną drogą do Truskawca Zdroju. Niedaleko za Tustanowicami ciągnęły się po obu stronach drogi gęste lasy mieszane. Biegliśmy kawałek drogi za nieszczęśliwcami, odprowadzając ich do ostatnich zabudowań przedmieścia. Dalej nie mogliśmy im towarzyszyć, bo nagle od kolumny konwojentów oderwało się dwóch sowieckich strażników na koniach i groźnymi okrzykami nie wróżącymi nic dobrego przepędzili nas z powrotem do miasta. Po kilku dniach od tego wydarzenia zaczęły krążyć słuchy, że w lesie po lewej stronie szosy, niedaleko cmentarza ukraińskiego, wszyscy polscy jeńcy zostali pomordowani i tam pogrzebani w uprzednio wykopanych dołach. Nikt z miejscowych mieszkańców tego nie sprawdził, ponieważ zapuszczanie się do lasu wtedy było bardzo niebezpieczne. Ukraińcy czekali na okazję, by móc zarizaty Lacha - zarżnąć Polaka. Co jakiś czas odbywały się wywózki polskich rodzin w głąb ZSRR. Nikt nie wiedział, kiedy mogą nastąpić. Domyślaliśmy się, że częstotliwość wywozów uzależniona była od podstawiania wagonów towarowych na boczne tory stacji. Domysły nasze były potwierdzone przez kolejarzy, bo od nich o wywozach na wschód można się było wiele dowiedzieć. Wagony i tory były w znacznej mierze zajęte przez ruchy sowieckich wojsk. Niewykluczone, że dzięki informacjom kolejarzy wiele polskich rodzin uniknęło wywózki w głąb ZSRR. Któregoś letniego dnia dość niespodziewanie zniknęły z ulic naszego miasta obce typy chodzące z czerwonymi opaskami na ramionach i nazywające siebie komunistami. Właściwa dla nich byłaby nazwa „czerwonych szumowin". Zostali oni, jak się później okazało, aresztowani przez NKWD i wywiezieni na Sybir lub do Kazachstanu. Batiuszka Stalin i ich nie oszczędził, dobrał się do tych złodziei, oszustów i donosicieli. NKWD wykorzystało ich maksymalnie, ponieważ konfidenci zostali ujawnieni, stali się władzy sowieckiej niepotrzebni. Radość z naszej strony była ogromna. Nareszcie pozbyliśmy się tych bądź co bądź bardzo niebezpiecznych ludzi z marginesu społecznego, szantażystów i kanalii. Krążyły wówczas słuchy, że z dwojga złego lepiej już być wywiezionym do Kazachstanu niż na Sybir. Pocieszano się, że w Kazachstanie jest cieplej i są większe szanse na przetrwanie. Nazwa „Kazachstan" brzmiała łagodniej od strasznego słowa - 34 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

„Sybir". Dziś po latach, mając za sobą pobyt w Kazachstanie i na Syberii, gdybym miał do wyboru w wypadku przymusowego zesłania te dwie ewentualności, naturalnie bez dłuższego zastanawiania się wybrałbym Syberię z uwagi na jej przepiękną przyrodę, olbrzymie terytoria porośnięte wspaniałym, zdawało się nigdy nie kończącym się lasem, obfitującą mnogość dzikiego zwierza (należy naturalnie brać pod uwagę, w jaki rejon Syberii jest się zesłanym). Najprawdopodobniej z głodem można by sobie poradzić, ponieważ jest tam wiele rzek obfitujących w przeróżnego rodzaju ryby, które wybawiłyby człowieka od śmierci głodowej. Zimy są bardzo mroźne, natomiast lata są piękne, podobne do naszych, a może nawet ładniejsze, bardziej słoneczne. W czasach mojej bytności tam powietrze było idealnie czyste. W niektórych rejonach Syberii lata są nawet cieplejsze od naszych. Na całym obszarze Syberii w lecie najbardziej dokuczliwe i nieznośne są wieczorem i w nocy komary, a w ciągu dnia - moszka (maleńkie muszki). W ciche bezwietrzne dnie nalatują całymi chmurami na człowieka i tną niemiłosiernie do krwi. W miejscu ukąszenia pozostaje na ciele krwawy ślad z maleńką opuchlizną. Dla równowagi parę słów o Kazachstanie, który postaram się w skrócie opisać. Kazachstan ma równie mroźne zimy jak Syberia, a nawet jeszcze groźniejsze, bo z wiatrami (groźne purgi). W Kazachstanie jak na tak duży kraj rzek jest niewiele, zatem o rybę trudno. Jest tam też mało lasów, więc i zwierzyny mniej. Latem można się wyżywić w stepach Kazachstanu, ale jest to o wiele trudniejsze aniżeli na Syberii. Równie dokuczliwe są komary i moszki. Latem w stepie upał jest bardzo dokuczliwy i nie ma gdzie głowy schronić, temperatura dochodzi niekiedy do 45°C. Natomiast zimą mrozy osiągają minus 45°C. Zimowe „purgi" uniemożliwiają wyjście z pomieszczenia na zewnątrz. W kilka dni po wkroczeniu armii sowieckiej do Borysławia w szkole, obok naszego domu, zakwaterowało się wojsko. Historia się powtarza, tylko okoliczności się zmieniają, a ich następstwa bywają różne. Znowu ktoś z tych tak zwanych „uprzejmych", którzy potrafią w każdych okolicznościach donosić, poskarżył sowieckim wojskowym, że w naszym mieszkaniu znajduje się radio. Jaka wspaniała okazja nadarzyła się sowieckiemu czubarykowi! Przyszedł do nas naturalnie bez uprzedniego powiadomienia, gdyż na takich subtelnościach oni się nie znali. O kulturze potrafili bardo wiele mówić, ale nie mieli z nią nic wspólnego. Sowiecki major wszedł do mieszkania, naturalnie bez pukania i nie pytając o pozwolenie, przeszedł przez - 35 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

kuchnię, wkroczył do pokoju i usiadł od razu bez zaproszenia na kanapie. Staliśmy z matką i siostrą nie tyle przerażeni, co zdziwieni bezczelnością tego oficera wysokiej rangi. Patrząc na nas dłuższą chwilę, milczał. Zapalił papierosa i wreszcie wykrztusił z siebie: Nu wot, ja major sowieckiej niepobieditelnoj armii, mnie choroszyje ludie skazali, szto u was jest' bolszoj radioprijomnik (jestem majorem sowieckiej niezwyciężonej armii, dobrzy ludzie mi powiedzieli, że macie duży odbiornik radiowy). Kołysząc się i podskakując na sprężynowej kanapie, ciągnął dalej: Nu wot, zdjeś burżuje żywut (tu mieszkają bogacze). Matka moja przestraszona zaczęła tłumaczyć sowieckiemu oficerowi, że to pomyłka, że żadni burżuje tu nie mieszkają. „Mąż mój tłumaczyła dalej przestraszona - przed wojną był zwyczajnym urzędnikiem państwowym i pracował na państwowej posadzie". Niet, wy burżuje, spokojnie odpowiada major, bo tylko burżuje sypiają na takich miękkich kanapach. U nas w Sowieckim Sojuzie nikt na takich nie sypia, tylko kiedyś za carskich czasów burżuje tak miękko sypiali. Dalej mówił tak: „A teraz powracając do waszego radia, to ja wam powiem, że u nas wolno słuchać tylko audycji nadawanych przez sowiecki radiowęzeł, tj. rozgłośnie, które przekazywane są przez głośniki na każdej większej ulicy i w ogólnie dostępnych pomieszczeniach podczas odbywających się mityngów, zebrań partyjnych i innych zgromadzeń zorganizowanych przez naczalstwo partyjne. Zawsze należy słuchać wiadomości przekazywanych przez radio w mieście Moskwie, gdyż tylko stamtąd można usłyszeć szczerą prawdę. Wszystkie inne stacje nadawcze z zagranicy wrut kak sobaki (kłamią jak psy) i zajmują się wrogą propagandą przeciwko Związkowi Radzieckiemu. Nasze główne miasto Moskwa jest najważniejszym miastem w całym świecie i tylko Moskwy należy słuchać, bo ona mówi prawdę i wszystkich informuje, jak żyje się radośnie w Kraju Rad, jak naród radziecki uwielbia batiuszkę Stalina, bo tylko on stwarza warunki radosnego życia i szczęśliwego bytu narodowi sowieckiemu. Radio wasze jest duże, odbiera stacje z całego świata, a to już niedobrze, zagranica wriot (kłamie) i podaje przez swoje rozgłośnie fałszywe wiadomości, szkaluje i rozsiewa nieprawdziwe informacje o naszym kraju, w którym panuje radość i szczęśliwe życie człowieka sowieckiego. Taki aparat radiowy przynosi tylko szkodę Sowieckiemu Sojuzowi, a tak nie Izja (nie można). Wstał z kanapy, wziął aparat pod pachę i nie mówiąc nawet „do widzenia", zabrał się i poszedł. W ten sposób po wysłuchaniu darmowego „wykładu" o cudownym życiu w kraju, gdje tak wolno dyszytj czełowiek (gdzie tak swobodnie oddycha człowiek), pozbyliśmy się bardzo szybko - 36 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

naszego radioodbiornika. Trudno w to uwierzyć, jeżeli się samemu nie przeżyło tego, co musieli przeżyć Polacy zamieszkujący do 1939 r. na naszych wschodnich ziemiach. Wielu ludziom, którzy nie zetknęli się tam z sowieckim narodem w latach okupacji 1939 -1941, opisane powyżej zdarzenie wyda się zupełnie niezrozumiałe. To, co się wówczas działo na polskich terenach wschodnich, okupowanych przez dzikie niecywilizowane ludy dalekiego Wschodu, trudno opisać, a jeszcze trudniej zrozumieć i uwierzyć. Nocne wywózki rodzin w głąb Związku Radzieckiego, aresztowania, mordowanie ludzi bez sądu, rozstrzeliwania w lasach i nierzadko na polach, mordowania w więzieniach, a na osłodę wysłuchiwanie bezsensownych wręcz opowiadań o szczęśliwym życiu w Kraju Rad - to było ponad ludzkie siły i wytrzymałość, lecz i to trzeba było przeżyć. Nie wszystkich Polaków bolszewicy wymordowali i nie wszystkich wywieźli na Syberię lub do Kazachstanu. Okazuje się, że wszystko można przeżyć, pytanie tylko, jakim kosztem oraz za jakie grzechy. Żyliśmy nadzieją szybkiego zakończenia wojny i powrotu do normalnego życia. Długo czekaliśmy - przez całą okupację od 1939 r. do 1945 r. Niestety, wszystkie cierpienia narodu polskiego nie zostały uwieńczone odzyskaniem pełnej wolności i suwerenności Państwa Polskiego wskutek zdrady przez państwa sojusznicze, tj. Anglię i Stany Zjednoczone. Po długiej przerwie w nauce, wypełnionej ciągłym wystawaniem w nigdy nie kończących się kolejkach po chleb i inne podstawowe produkty, poszedłem do szkoły, do tak zwanej diesiatiletki (ogólnokształcącej - po dziesięciu latach nauki i zdaniu egzaminów według sowieckiego systemu otrzymywało się maturę, czyli średnie wykształcenie). Ze wszystkich przedmiotów, z wyjątkiem języka rosyjskiego, miałem pod koniec roku nie najgorsze stopnie. Celującym uczniem nie byłem, daleko było mi do tego zaszczytnego miana, ale oceny moje upoważniały mnie do przejścia do następnej klasy pod warunkiem zdania egzaminu z języka rosyjskiego. Przez cały rok obrywałem z tego przedmiotu dwóje (z literatury i gramatyki). Z nienawiści do naszego okupanta nie uczyłem się tego przedmiotu. Nauczycielką języka rosyjskiego była młoda Rosjanka, nawet ładna, nazywaliśmy ją Marusią. Zaraz na początku roku szkolnego po jej przyjeździe z krainy wiecznej szczęśliwości, czyli Związku Radzieckiego, była fatalnie ubrana i wyglądała jak chodzący „babski upiór albo czuczyło. Nosiła buciki z „kierzowymi cholewkami" ze schodzonymi obcasami, wykrzywionymi, jeden bucik był przedziurawiony. Te buty nigdy nie widziały pasty, dlatego z czarnego koloru stały - 37 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

się popielate. Niciane pończochy miały po kilka małych dziurek na każdej łydce. Były podtrzymywane jedna czerwoną, a druga niebieską tasiemką. Zawsze opadały i przekręcały się. Widocznie wstążki za słabo je przytrzymywały, nie mogły niestety zastąpić prawdziwych podwiązek. Spódnica zawsze w tyle była „wypięta" lub wypchana. Widocznie materiał był złej jakości lub była źle uszyta, bo figura Rosjanki, zwłaszcza część powyżej pasa, była bez zarzutu. Co do tego nie mieliśmy żadnej wątpliwości i wszyscy jako znawcy w tej dziedzinie byliśmy zgodni. Żakiet poplamiony o przetartych rękawach nigdy prawdopodobnie nie był czyszczony i prasowany. Włosy zaczesane miała gładko do góry, co jej twarzy nadawało męski wyraz. Usta malowała kredką o jaskrawym, wyzywającym kolorze. Była mężatką. Mąż jej również chodził fatalnie ubrany. Spodnie poplamione, nie czyszczone i nie prasowane, wojskowa gimnastiorka nie nadawała się do noszenia krawata. Rosjanie uważali, że krawat jest burżuazyjnym wymysłem. Nie upłynęły nawet dwa miesiące od przyjazdu do Borysławia, a nasza Marusia stała się „bóstwem" i pięknością. Większość chłopców była w niej zakochana. Nasza wychowawczyni, bo właśnie ona była opiekunką klasy, stała się modną panią. Byliśmy z niej dumni i cieszyliśmy się, że była opiekunką klasy. Bardzo zadowoleni byliśmy również, że wreszcie ktoś ją ubrał. Marusia była inteligentną osobą, mając dobry gust, smak i wyczucie, a do tego jeszcze pieniądze, szybko dokonała przeobrażenia, niczym motyl z poczwarki. Zmieniła również uczesanie, robiąc sobie elegancką fryzurę, dzięki czemu wyraz jej twarzy stał się subtelny i inteligentny. Marusia bardzo szybko zorientowała się, że ja nienawidzę zarówno Rosjan, jak i języka rosyjskiego, którego w ogóle się nie uczyłem. Wreszcie nadszedł długo oczekiwany koniec roku szkolnego. Za niechęć do języka rosyjskiego groziło mi repetowanie. Któregoś dnia podszedł do mnie na dużej przerwie przedwojenny długoletni nauczyciel, dobry pedagog, p. Bętkowski (legionista, przedwojenny oficer rezerwy), i zaczął tłumaczyć mi, że nie ucząc się języka rosyjskiego, ściągnę biedę nie tylko na siebie i rodziców, ale i na innych. Może się oberwać wielu osobom. Powiedział: „Na litość boską, weź się do nauki, wyucz się tego przedmiotu i zdaj z niego egzamin, stać cię przecież na to. Jeżeli nie zdasz - perswadował mi - to jemu jak mówił, Kierownik szkoły groził, że on jako oficer polskiej armii i legionista odpowiadał będzie za ucznia, za jego głupie fanaberie". On zostanie aresztowany, a mnie i moich rodziców wywiozą na Syberię. Pan Bętkowski powiedział mi, że w czasie poufnej rozmowy z moją - 38 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

wychowawczynią dowiedział się, że ja tylko przez nienawiść do narodu rosyjskiego nie uczę się tego przedmiotu. Po tej rozmowie z nauczycielem dostałem „pietra" co się zowie, nie bez żartów portki mi się zatrzęsły. Słowa starego przedwojennego nauczyciela podziałały na mnie i były wystarczającym dopingiem, by potraktować ten przedmiot na serio i nie sprawiać licznych kłopotów bliskim mi osobom. Zrozumiałem, że żartów nie ma i trzeba się wziąć ostro do nauki. W niedługim czasie wykułem gramatykę, a z literaturą rosyjską nie miałem wiele kłopotu i w stosunkowo niedługim czasie zgłosiłem się do wyznaczonego przez Rosjankę egzaminu z tak wówczas ważnego przedmiotu. Podczas egzaminu nauczycielka języka rosyjskiego była do mnie przychylnie nastawiona. Zdałem ten przedmiot, ku obopólnemu zadowoleniu Rosjanki i moim. Rosjanka chyba więcej się cieszyła moim sukcesem. Rozpowiadała wśród swoich koleżanek nauczycielek, jaki to ona ma wpływ na zauprjamowo (zawziętego) Polaczka. Po skończonym egzaminie nie omieszkała mi powiedzieć, że egzamin zdałem z wynikiem dobrym, ale na świadectwie będę miał stopień dostateczny, ponieważ lekceważyłem jej przedmiot i nie uczyłem się literatury i gramatyki języka rosyjskiego przez cały rok szkolny. Odpowiedziałem jej, że jest dla mnie obojętne, jaki mi wystawi stopień na świadectwie, bo najważniejsze, że nie będę repetował i przejdę do następnej klasy. Chwilę patrzyła na mnie i powiedziała: „Ty, Adam, nie uczysz się języka rosyjskiego, bo nie lubisz go, no smotri, molodoj pareń, tiebia żdjot dalokoja, dalokaja doroga" (uważaj, młody chłopcze, czeka ciebie daleka, daleka droga). Należało przez to rozumieć, że prędzej czy później oczekuje mnie wywóz na Sybir. Jak mądra i przewidująca była „moja" Marusia! Ona dobrze wiedziała, co mówi, doskonale znała swoje policyjne państwo. Trafnie mi wywróżyła, rzeczywiście w stosunkowo niedługim czasie, bo w czasie drugiej okupacji, sowieckiej, zostałem aresztowany i wywieziony w głąb ZSRR do Kazachstanu i na Sybir. Wówczas zbytnio się nie przejąłem słowami nauczycielki. Byłem młodym chłopcem i dla mnie najważniejsze było to, że zdałem egzamin i przeszedłem do następnej klasy, a w związku z tym rodziców przeze mnie nie wywiozą na Sybir, a i mojego starego przedwojennego nauczyciela pana Bętkowskiego, bolszewicy nie zaaresztują i on to zaraz po zdanym egzaminie z uśmiechniętą miną pogratulował mi sukcesu. Rosyjska nauczycielka pomimo młodego wieku była dobrym psychologiem, dobrze znała polską młodzież i jej nastawienie do okupanta, a także znała swój ustrój. Przeszkolenia prowadzone przez sowieckich politruków też odegrały pewną rolę, gdyż pouczano tam nauczycielki, jak mają postępować z polską młodzieżą. Nasza pani - 39 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

nauczycielka nie chciała robić mi krzywdy. W każdej chwili mogła spowodować aresztowanie moich rodziców, pod pretekstem złego wychowania syna, i tym samym szybko pozbyć się mnie, a jednak nie zrobiła tego. Znalazła inny sposób, by zmusić mnie do nauki języka rosyjskiego. Nie wszyscy Rosjanie są więc źli i niedobrzy, oni też cierpieli przez swój nieludzki ustrój. Z początkiem grudnia nasz szkolny politruk (z pochodzenia Żyd) zorganizował olbrzymie spotkanie - mityng, które odbyło się na korytarzu budynku szkolnego oraz na klatkach schodowych. Aby uczniowie nie uciekli przedwcześnie z tego zebrania (organizatorzy ciągłych zebrań mieli już dostatecznie bogate doświadczenie, jak sprytnie młodzież szkolna potrafiła się „ulatniać" z nich przed zakończeniem), obstawieni zostaliśmy przez komsomolców z czerwonymi chustami zawiązanymi pod szyją, aby dodać sobie większej powagi, a niektórym uczniom strachu przed nimi. Natomiast nie należący do tej organizacji wiedzieli, że byli to w większości donosiciele i lizusy i bez potrzeby nie zadzieraliśmy z nimi, bo nikt z nas nie chciał mieć kłopotów. Mieli oni za zadanie pilnować ewentualnych uciekinierów i podsłuchiwać, co kto mówi i jak komentuje przemówienia lektorów i politruków. Na najwyższym stopniu klatki schodowej stanął „czerwony pachołek" (tak nazywaliśmy naszego szkolnego politruka), a obok niego stała jakaś kobieta, później w trakcie przemówień tych partyjnych krzykaczy i zawodowych kłamców dowiedzieliśmy się, iż była ona delegatką z dzielnicowego komitetu partyjnego. Wówczas w ogóle nie zdawaliśmy sobie sprawy, co to jest komitet partyjny. Kobieta miała wygląd kołchozowej traktorzystki z dalekiej zacofanej rosyjskiej wioski. W gronie czerwonych przedstawicieli z komitetu dzielnicowego znajdowało się jeszcze parę osób zupełnie nam nie znanych. Po krótkiej chwili, gdy rozgadana brać szkolna uciszyła się i wszyscy skierowali wzrok w stronę szczytu klatki schodowej, gdzie stali nasi wykładowcy i „śmietanka" z komitetu dzielnicowego, rozległ się uroczysty głos naszego szkolnego politruka. Zaraz na początku wystąpienia po jego głosie i tonie wypowiadanych słów poznaliśmy, że ogłosi nam coś bardzo ważnego. Mówca starał się wypowiadać powoli, wyraźnie, z powagą, wzniośle i uroczyście. Otóż powiadomił nas, że na skutek powstałego konfliktu w północno-wschodniej części Europy 30 listopada 1939 roku armia fińska zdradziecko napadła na Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, w wyniku czego rozpoczęła się wojna fińsko-sowiecka. Wojna przyniesie na pewno duże straty walczącym stronom, lecz Związek Radziecki - głosił dalej nasz mówca - jest potęgą światową i nikogo się nie przestraszy. Wojna ta wkrótce na pewno przyniesie - 40 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

zwycięstwo i sukces niezwyciężonej przez nikogo Armii Czerwonej. Już w tej chwili, grzmiał gromkim głosem politruk: „nasza potężna Armia Czerwona odnosi w tej walce wspaniałe zwycięstwa na całym fińskim froncie. Najdalej za kilka tygodni, a nawet za parę dni, nasz potężny Związek Radziecki czapkami przykryje całą kapitalistyczną Finlandię i rozgromi doszczętnie jej armię za zdradziecką napaść na spokojny, zawsze miłujący pokój Związek Radziecki. Burżuazja fińska za swoją agresję w stosunku do Czerwonej Armii Radzieckiej musi ponieść karę. Jak wszystkie inne imperialistyczne państwa w przyszłości zostaną pokonane, tak i armia fińska będzie zdeptana przez Związek Radziecki, bo zawsze niezwyciężona Armia Czerwona itd. Jak zwykle, przemówienia te zdawały się nie mieć końca. Po szkolnym politruku przemawiała „traktorzystka" z komitetu partyjnego w podobnym duchu, tylko bardziej chaotycznie i mniej sensownie. (Nasz politruk był inteligentny i błyskotliwy). Potem przemawiali następni partyjni szczekacze. Trzymali nas na tym zebraniu dłużej, niż przebiega normalny dzień szkolny. Dzielnie wytrzymaliśmy, chociaż musieliśmy wysłuchiwać beznadziejnej

paplaniny

czerwonych

propagandystów,

wyuczonych

kłamców

zajmujących się zawodowo ciągłym otumanianiem społeczeństwa. Cieszyliśmy się, że coś się dzieje w świecie, że może przynajmniej Finowie dadzą im łupnia. Jak się później okazało, rzeczywiście armia fińska dzielnie i skutecznie w pierwszym okresie walk broniła się przed nawalą czerwonego kolosa na glinianych nogach (jak wówczas oceniano tę batalię). Finowie bronili się do 12 marca 1940 r. (3 miesiące i 12 dni), zadając potężny cios armii bolszewickiej i powodując ogromne straty w ludziach oraz sprzęcie. O bezwzględnej, ostrej i zaciętej walce oraz wspaniałej dzielnej obronie fińskiej armii słyszeliśmy od najbardziej prawdomównych żołnierzy radzieckich, którzy zawsze z nami chętnie rozmawiali. Częstowaliśmy ich papierosami, tytoniem i bardzo często dzieliliśmy się z nimi swoim drugim śniadaniem. Trzeba było uważać i rozmawiać tylko pojedynczo, bo żołnierze obawiali się donosów, a panicznie swoich oficerów i politruków. Chętnie opowiadali nam o swoim cywilnym, najczęściej kołchozowym życiu i wykonywanej normie w pracy, a my o swoim życiu. Bardzo byli ciekawi naszego - jak mawiali - kapitalistycznego życia. Oni byli naprawdę bardzo biedni i nieszczęśliwi. Często narzekali na swoją nędzę i niedolę, słuchając naszych opowiadań, zawsze dziwili się, jak u nas dobrze było przed wojną, że chleb oraz wszystkie inne produkty żywnościowe można było kupić bez kolejki i w dowolnej ilości, bez żadnych ograniczeń, aż do czasu zajęcia kraju przez - 41 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

Armię Czerwoną. Władza radziecka wprowadziła nowe porządki, niszcząc wszelkie dogodności byłego ustroju kapitalistycznego, i robiła to z zadziwiającą przyjemnością i satysfakcją. Któregoś dnia w czasie trwania okupacji sowieckiej moja matka, będąc w mieście, spotkała się z prof. Jerzym Czyżowskim, przedwojennym nauczycielem prywatnego gimnazjum w Borysławiu. Profesor zwrócił się z propozycją przepisania mnie z mojej szkoły w Tustanowicach, do której wówczas chodziłem, do dziesięcioletniej szkoły (dawnego przedwojennego gimnazjum) przy ul. Sokoła. Przeniesienie mnie z jednej szkoły do drugiej uzasadniał koniecznością zwiększenia liczby polskiej młodzieży w byłym gimnazjum, gdyż masowy napływ ukraińskiej młodzieży podczas okupacji może spowodować zrusyfikowanie naszej szkoły, to jest przekwalifikowanie jej na szkołę z językiem wykładowym ukraińskim. W czasie rozmowy z panem Czyżowskim matka natychmiast wyraziła zgodę, chociaż szczerze mówiąc, taka zamiana szkół nie była mi absolutnie na rękę. Moja dotychczasowa szkoła, do której uczęszczałem, mieściła się w Tustanowicach bardzo blisko naszego domu. Natomiast do gimnazjum miałem przeszło 3 km, a mnie było wszystko jedno, w której szkole zdam maturę. Nie widziałem dla siebie korzyści z przeniesienia się do gimnazjum, ale bez sprzeciwu przyjąłem sugestię matki. W nowej szkole poznałem kolegów, których kilka nazwisk utkwiło mi w pamięci do dziś, np. Max Berger, bardzo dobry i uczynny kolega, Żyd lekko garbaty. Siedziałem z nim przy jednym stoliku. Zbigniew lub Zdzisław Drabik, Felek Mikosz, szczupły wysoki chłopiec, starszy ode mnie, wspaniały kolega, zawsze wesoły i uśmiechnięty, pełen przeróżnych zwariowanych pomysłów, siedział o dwa stoliki za mną. Tadek Wróbel - zawsze przygotowany do lekcji, wydaje mi się, że był najzdolniejszym uczniem w naszej klasie. Z koleżanek pamiętam dobrze Irkę Dziedzicównę, z którą chodziłem przed wojną do szkoły powszechnej w Tustanowicach od klasy pierwszej do szóstej. W gimnazjum zobaczyłem ją pierwszy raz od przedwojennych czasów. Irka należała do pionierów, a tuż przed ucieczką bolszewików przed Niemcami wyjechała do ZSRR i już nigdy jej nie widziałem (Irena Dziedzic z telewizji to zupełnie inna osoba, po prostu tylko zbieżność nazwiska i imienia). Z nauczycieli pamiętam wiele osób, np. panią Ostrowską, Ederową, panów Horbulewicza, Weinerta, Dudka, Czyżowskiego i Morgensterna. Po wojnie po moich wojażach w Związku Radzieckim odwiedziłem panią Ostrowską w Wałbrzychu, gdzie uczyła łaciny tak jak w gimnazjum w Borysławiu i na tajnym nauczaniu. We Wrocławiu - 42 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

spotkałem panów Weinerta i Dudka. Do gimnazjum chodziłem tylko kilka miesięcy, a później przeniosłem się z powrotem do swojej starej szkoły w Tustanowicach. Dalsze moje uczęszczanie do gimnazjum było już zbyteczne, bo szkoła ta utrzymała się z polskim językiem wykładowym. Przedwojenna polska inteligencja zamieszkała na naszych wschodnich ziemiach robiła wszystko co można, aby te ziemie też po wojnie nadal pozostały w granicach państwa polskiego. Natomiast władze sowieckie od pierwszej chwili zajęcia tych ziem, stosując terror i przemoc, rozpoczęły masowe aresztowania inteligencji polskiej i masowe wywózki całych rodzin polskich na Syberię i do mniej groźnej republiki Kazachstanu, w ten prosty i niezawodny sposób starając się zmniejszyć liczebnie zamieszkałą na tych ziemiach od pokoleń ludność polską. W kilka dni po mityngu obwieszczającym Polakom radosną nowinę o wojnie fińsko-bolszewickiej podczas którejś lekcji wszedł do klasy prof. Horbulewicz, nauczyciel z przedwojennego gimnazjum prywatnego w Borysławiu. Od razu zauważyliśmy zmianę na jego twarzy. Wprawdzie był on wówczas w podeszłym wieku i zawsze chodził nieco pochylony, jak zapamiętaliśmy go jeszcze sprzed wojny, jednak tym razem zmienił się bardzo. Twarz jego była bardziej pomarszczona, oczy podkrążone, a wyraz twarzy, dotąd zawsze uśmiechnięty i pogodny - zatroskany i przestraszony. Cała jego postać jeszcze bardziej pochyliła się ku ziemi, jednym słowem człowiek nie do poznania. Profesor stanął przed nami i bardzo przygnębionym głosem wpierw kazał nam się uspokoić, a kiedy zaległa idealna cisza w klasie i wszystkie oczy zostały z zainteresowaniem skierowane w jego stronę, z lekka zacinając się powiedział: „Bardzo przykro mi o tym mówić, lecz kierownictwo szkoły poleciło mi o tym incydencie powiadomić całą szkołę, co z wielką przykrością czynię. Otóż któryś z uczniów naszej szkoły na frontowej ścianie budynku szkolnego napisał kredą dużymi literami jakieś niecenzuralne słowo przeciwko imperium sowieckiemu. Bardzo proszę, aby sprawca tego czynu, którym jest prawdopodobnie uczeń naszej szkoły, miał na tyle cywilnej odwagi, by jak najszybciej przyznał się do niechlubnego czynu i zgłosił się do sekretariatu szkoły, gdzie będzie na niego czekał w swoim gabinecie dyrektor szkoły (dyrektorem szkoły został wówczas mianowany jakiś Rosjanin z centralnej Rosji). Jeżeli ten uczeń się nie zgłosi, to ja zostanę natychmiast aresztowany przez organa NKWD i prawdopodobnie wywieziony w głąb ZSRR aż za góry Ural do ciężkich karnych robót, skąd już nie ma powrotu do swojej ojczyzny". Profesor wypowiedział te gorzkie słowa, odczekał dłuższą chwilę, - 43 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

obserwując uważnie całą klasę, po czym niespiesznie wyszedł, obchodząc po kolei inne klasy w poszukiwaniu winowajcy w naszej szkole. Blady strach padł na nas, gdyż szanowaliśmy prof. Horbulewicza, który był bardzo dobrym Polakiem, a także bardzo lubianym przez uczniów pedagogiem. Wszyscy

byliśmy

podenerwowani



przemową

i

przerażeni

ewentualnymi

konsekwencjami za nie popełniony przez niego czyn. Z napisanego przez naszego na razie nieznanego kolegę hasła antysowieckiego cieszyliśmy się. Duch w narodzie nie ginie - jak wówczas mówiliśmy, dobrze, że znalazł się taki odważny, który nie bał się wyrazić swoich myśli na murach naszej starej „budy", lecz aż takich groźnych konsekwencji nikt się nie spodziewał, a już najmniej ten uczeń, który napisał hasło, co wprowadziło tyle zamętu, strachu i zamieszania. Natychmiast po lekcji, na przerwie, zaczęliśmy się poważnie zastanawiać, co zrobić z tą „chryją". Przecież bolszewicy tego incydentu za żadne skarby świata nie darują tak łatwo. Przez jakieś hasło napisane przez ucznia na szkolnych murach państwo sowieckie zostało poważnie zagrożone, jego stabilność została zachwiana, rząd może upaść i w kraju „szczęśliwego życia", gdzie ludzie cenieni są ponad wszystko, a batiuszka Stalin czuwa nad potężnym i wielkim sowieckim narodem, aby mu się nie stała krzywda, może wybuchnąć rewolucja, gdyż wrogie socjalizmowi elementy mogą Kraj Rad swoimi napisami doprowadzić do zamętu i upadku tego wspaniałego ustroju. Tak „medytując" przez całą długą przerwę, doczekaliśmy się dzwonka wzywającego na lekcję. Podczas przerwy widać było na korytarzach małe grupki chłopców i dziewcząt z innych klas, dyskutujących również o tym, bardzo poważnym szkolnym problemie. Ledwie po gorących dyskusjach zaczęła się lekcja, wszedł ponownie do naszej klasy pan prof. Horbulewicz i oznajmił już z mniej przygnębioną miną, że przed niespełna godziną zgłosił się uczeń z naszej szkoły ze starszej klasy, który nie bojąc się konsekwencji za swój nierozważny czyń i mając cywilną odwagę przyznał się do napisania na szkolnych murach niedozwolonego hasła, które spowodowało w naszej szkole tyle strachu i niepotrzebnego zamieszania. „W obecnej chwili - powiedział prof. Horbulewicz - wasz kolega jest u dyrektora na przesłuchaniu. O wyniku trudnej rozmowy zostaniemy wszyscy natychmiast powiadomieni po jej zakończeniu". Wszyscy z ogromną ulgą i radością odetchnęliśmy po tej pomyślnej wiadomości. Prof. Horbulewicz zostanie nadal z nami, a wywózka w głąb tego niebezpiecznego kraju została odroczona. Zaczęliśmy się zastanawiać, co będzie z naszym kolegą. Już jako młodzi ludzie zdawaliśmy sobie sprawę z tego, w jakim - 44 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

ustroju musimy żyć, pod jaką okupacją się znajdujemy, kto obecnie nami rządzi i czym taki wybryk może się skończyć. Wiedzieliśmy, że w tym ustroju litości nie ma, o czym powiedzieli nam żołnierze radzieccy. Oni uprzedzili nas, aby bardzo uważać, by nie dostać się w „długie ręce NKWD". Wreszcie byliśmy ciekawi, kto to jest. Zaraz po skończonej lekcji na przerwie, której wszyscy z wielką niecierpliwością oczekiwaliśmy, dowiedzieliśmy się, że do naszego dyrektora szkoły zgłosiło się aż kilkunastu uczniów ze starszych klas, którzy przyznali się po kolei do winy i brali na siebie całą odpowiedzialność. Ponieważ nasza szkoła wybudowana była z czerwonej cegły i była nieotynkowana, hasło napisane białą kredą dużymi literami było widoczne z daleka. Dyrektor wybrał jednego spośród tych „śmiałych i odważnych ochotników", który po rozmowie z nim wydał się najbardziej podejrzany. Jak się wkrótce dowiedzieliśmy, okazał się nim nasz starszy kolega o nazwisku Bronisław Wasłowicz, zamieszkały w Tustanowicach. Przed wojną był harcerzem. Był dobrym kolegą i wspaniałym Polakiem. Podczas okupacji niemieckiej wyjechał z matką i młodszym bratem Stanisławem do swojej dalszej rodziny w okolice Krosna. Kolega Wasłowicz, przyznając się do wykroczenia, poniósł tylko niewielką karę wyznaczoną przez dyrektora szkoły. Na szczęście ominęła go wywózka wraz z rodziną na Syberię. W kilkanaście lat po wojnie przeczytałem w książce „Rzeszowskie pod okupacją hitlerowską", że Bronisław Wasłowicz za przekroczenie regulaminu zakładowego fabryki lotniczej został zesłany do obozu pracy przymusowej, gdzie zginął. Był to prawdopodobnie ten sam Bronisław Wasłowicz, który miał nieprzyjemny incydent w szkole radzieckiej w Borysławiu. W niedługim czasie po zajęciu Borysławia przez władze sowieckie wielu młodych Polaków uciekło przez granicę węgierską na Zachód i tam wstępowali do tworzonych oddziałów armii polskiej, by walczyć z Niemcami. Licznych uciekinierów chwytano w czasie ucieczki jeszcze przed dotarciem do granic. Po krótkim śledztwie sądzono ich i wywożono w głąb Związku Radzieckiego. Utkwiły mi w pamięci nazwiska kilku starszych kolegów, którym ucieczka się powiodła i po wielu ciężkich przeżyciach i niebezpieczeństwach, zdołali umknąć sowieckim i niemieckim oprawcom. Wśród nich byli bracia Wiesiek i Ryszard Wolwowiczowie, synowie mojej nauczycielki ze szkoły powszechnej w Tustanowicach, Zbigniew Kozak i Tadeusz Bujak oraz inni. Z przeczytanej po wojnie książki Melchiora Wańkowicza „Bitwa o Monte Cassino" (wydanie zachodnie, które udało mi się wypożyczyć od kolegi Andrzeja Grocholskiego) dowiedziałem się, że w którejś jednej z wielu ciężkich bitew o Monte Cassino - 45 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

we Włoszech brał udział Wiesław Wolwowicz, który wyniósł na swoich barkach ciężko rannego kolegę spod niemieckiego bunkra. Wiesław po wojnie nie wrócił do kraju, osiedlił się w Anglii. Starszy brat Ryszard poświęcił się pracy naukowej w dziedzinie przemysłu naftowego i zamieszkuje w Krakowie. Decyzje o ucieczce na Zachód były bardzo ryzykowne i niebezpieczne. Pomimo to młodzież opuszczała swe rodzinne domy, uciekali polscy patrioci, którzy doskonale zdawali sobie sprawę, iż ucieczka za granicę zagrażała również ich rodzicom czy też najbliższej rodzinie pozostającej w domu. W przypadku złapania uciekiniera NKWD aresztowało nie tylko schwytaną ofiarę, lecz też i jej najbliższą rodzinę, jeżeli naturalnie udało się im podczas dochodzenia ustalić prawdziwe nazwisko pechowego zbiega. Jednak nawet groźba aresztowania najbliższych nie odstraszała młodzieży od podejmowania niebezpiecznych ucieczek. Wielokrotnie rodzice, nie bacząc na grożące im niebezpieczeństwa, wręcz namawiali swoich synów do ucieczek i wstąpienia do polskiej armii formującej się na Zachodzie. Patriotyzm i walka o niepodległość ojczyzny brały górę nad strachem. Armia polska na Zachodzie była oceniana pozytywnie przez polską opinię publiczną, a młodzież szkolna, wręcz zachwycona takimi wyczynami grożącymi życiu, w skrytości zazdrościła śmiałkom. Brawurowe ucieczki z ziem okupowanych przez armię sowiecką dawały niewielką szansę powodzenia, raczej narażały na aresztowanie i śledztwo związane z biciem i torturami, a w konsekwencji wyroki więzienia od 5 do 10 lat lub zesłania do sowieckich obozów koncentracyjnych rozsianych po całym Związku Radzieckim, począwszy od części europejskiej, a skończywszy na Dalekim Wschodzie. Moja kuzynka Natalia Kasprzyk usiłowała w 1939 r. przedostać się na Zachód do swojego męża, który z wojskiem polskim po klęsce wrześniowej przeszedł na Zachód i tam wstąpił do nowo organizowanych oddziałów wojska polskiego. Kuzynka została schwytana podczas nielegalnego przekraczania granicy i po krótkim śledztwie przez sowiecki sąd wojskowy skazana na 5 lat obozów za szpiegostwo i wywieziona do obozu w Kazachstanie. W rezultacie miała dużo szczęścia, gdyż udało jej się przeżyć tę wielką tragedię i przetrwać głód, nędzę i upokorzenie. W 1942 r. wyrwała się z obozu i wstąpiła do armii generała Andersa, gdzie służyła do zakończenia wojny. Do kraju już nie wróciła, obawiając się prześladowań ze strony komunistycznych władz Polski. Podobnie postąpiła znaczna część Polaków uratowana z sowieckich obozów i więzień przez generała Andersa - po skończonej wojnie do kraju już nie powróciła, by uniknąć powtórnego represjonowania przez władze polskie stosujące metody sowieckie. Dziś - 46 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

nikt nie jest w stanie policzyć wywiezionych, aresztowanych i skazanych na śmierć głodową w ZSRR. Akcja przerzucenia Polaków z Dalekiego Wschodu na Zachód zainicjowana dzięki porozumieniu generała Sikorskiego ze Stalinem, który panicznie bojąc się Hitlera i chwilowo przegrywanej bitwy z Niemcami, zawarł układ z aliantami zachodnimi, zdając sobie sprawę, że bez nich nie będzie w stanie pokonać armii niemieckiej. Armia sowiecka, choć o wiele liczniejsza, nie mogła przeciwstawić się zdyscyplinowanej, dobrze wyszkolonej i wspaniale uzbrojonej armii niemieckiej. Stalin, widząc swoją klęskę na froncie, poszedł na ustępstwa względem Polaków. Nie chcąc, aby świat zachodni dowiedział się, że u niego w kraju ludzie umierają z głodu, a zdając sobie sprawę, że nie jest w stanie wykarmić nie tylko swego narodu i armii, ale jeszcze na dodatek tylu przesiedlonych Polaków, wolał ulec naciskom generałów Sikorskiego i Andersa, decydując się na pozwolenie wypuszczenia z więzień i miejsc zesłania i tworzenia z nich armii polskiej. Polacy masowo napływali ze wszystkich zakątków Związku Radzieckiego, dokąd uprzednio byli wywiezieni. Niejednokrotnie pokonując pieszo setki kilometrów, docierali do punktów zbornych, które mieściły się w Kazachstanie, a stamtąd ewakuowano ich do Iranu, gdzie przechodzili kwarantannę pod dobrą opieką medyczną i z regenerującym siły odżywianiem. Młodzieży szkolnej zorganizowano naukę, a dorosłych mężczyzn wcielono do wojska po krótkim przeszkoleniu, kobiety zaś do oddziałów pomocniczych. Po jakimś czasie Stalin kazał zamknąć granicę i więcej nie wypuszczano Polaków na Zachód, obawiając się, że ludzie ci, zwolnieni z więzień i obozów Związku Radzieckiego i wcieleni do armii polskiej, w przyszłości mogą zagrozić Związkowi Radzieckiemu lub Polsce Ludowej, utworzonej po wojnie jako państwo podporządkowane Sowietom. Dzięki mądrej polityce ówczesnego emigracyjnego rządu polskiego, jak również patriotyzmowi Polaków, ponad sto tysięcy ludzi w przeszłości zniewolonych, wygłodniałych, schorowanych, skazanych na powolną śmierć przez Stalina zostało wówczas uratowanych. Podczas okupacji sowieckiej, jak również później niemieckiej, bardzo dużo mówiło się o naszych polskich śmiałych uciekinierach na Zachód. Bywały takie przypadki, wprawdzie rzadkie, ale bywało że niektóre rodziny, z których ktoś uciekł na Zachód w 1939 r., dopiero w 1942 r., już podczas okupacji niemieckiej, otrzymywały jakieś wiadomości listowne przez Szwajcarski Czerwony Krzyż, o szczęśliwym przedostaniu się na Zachód. Radość w rodzinie była wówczas ogromna, cieszyła się nie tylko rodzina uciekiniera, ale również całe najbliższe otoczenie. Taka wiadomość, dodając zniewolonemu okupacją narodowi nadziei i otuchy, rozchodziła się lotem - 47 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

błyskawicy, że armia polska jest, że walczy na Zachodzie i w przyszłości będziemy wyzwoleni spod tej ciężkiej i tak długo ciągnącej się okupacji niemieckiej. Ojciec mój na początku sierpnia 1939 r. jako rezerwista został powołany do wojska. Po kilku miesiącach wrócił z armii jak wielu innych Polaków, już podczas trwania okupacji sowieckiej. W krótkim czasie po przybyciu do domu zgłosił się do swojej pracy, gdzie pracował długie lata przed wojną. Wkrótce jednak został zwolniony i przez długi czas pozostawał bez pracy. Ukraińcy i Rosjanie nazywali go „polskim panem". W ten sposób przedwojenny urzędnik państwowy awansował podczas pierwszej okupacji sowieckiej na kapitalistę (burżuja) i polskiego pana. Bolszewicy wyrzucili naszą rodzinę z mieszkania, musieliśmy się przeprowadzić do innej dzielnicy i na inną ulicę. Dzielnica była bardzo ładna, nazywała się Górna Dąbrowa, niestety mieszkanie było mniejsze i gorsze. Zmieściliśmy się w nowym mieszkaniu, pozbywając się części umeblowania. Meble z pokoju jadalnego wymieniliśmy na kilka worków ziemniaków. Wówczas dokonywano podobnych wymian z chłopstwem ukraińskim. Chłopi w szybkim czasie zaczęli się bogacić na interesach z ludnością polską, bo oni dyktowali warunki. Nierzadko w owym czasie Ukraińcy trzymali piękne nowe meble w stodole, bo ich mieszkania były za małe i nieprzystosowane do nowoczesnych mebli. Chłop był zadowolony z tego, że był ich posiadaczem. Z naszego poprzedniego mieszkania Sowieci zrobili stołówkę. Po jakimś czasie ojciec otrzymał pracę, a ja tymczasem porzuciłem szkołę i zacząłem pracować w lesie, żeby pomóc w utrzymaniu domu. Pierwsza moja praca polegała na przechodzeniu przez las wraz z kolegami i straszeniu zwierząt leśnych, gdyż byliśmy tak zwanymi naganiaczami, a myśliwymi byli Rosjanie. Oni nie przestrzegali kodeksu myśliwych i polowali w każdym czasie i terminie, a nawet w okresie ochrony zwierząt. Za wykonaną pracę dostawaliśmy 5 rubli na dzień. Praca trwała krótko, najwyżej dwa-trzy dni. Następna moja praca była stała. Pracowałem wraz z kolegami przy korowaniu drewna. Dodatkowo dokonywałem pomiarów okorowanego drewna, za co dostawałem każdego miesiąca kilka rubli więcej (tak zwane brygadierskie). Razem ze mną pracowali wówczas koledzy, którzy zostali przeze mnie zwerbowani do pracy w lesie. Byli to: Jan Szumlański, Andrzej Skobrtal (synowie nauczycielek ze szkoły w Tustanowicach), Adam Czerwiński (jego matka prowadziła małą restaurację w Tustanowicach) oraz Jekiel (Żyd - imię jego umknęło mi z pamięci). Po pracy zrywaliśmy jagody, ciesząc się dodatkowym zdrowym deserem. Jekiel zwykł mówić przy posiłku: „ostatni kęs chleba jest najsmaczniejszy", o czym później już w dorosłym życiu bardzo często miałem możność się przekonać. - 48 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

Ojciec Jekiela miał sklep na dolnej Wolance (masarnię), której nie należy mylić ze sklepem Weissa, również Żyda. Jego sklep w domu wolno stojącym znajdował się przy ul. Zielonej niedaleko małego mostu nad rzeczką Ponerlanką, natomiast masarnia Jekla była tuż za mostem. Do jego sklepu przychodziły przeważnie osoby dorosłe, natomiast do sklepu Weissa również dzieci, gdyż to był sklep tak zwany „handel towarów mieszanych", w którym można było kupić wszystko, co było potrzebne do codziennego użytku gospodyń domowych, a dla dzieci były przeróżne słodycze. W masarni u Jekla on sam sprzedawał, był dużego wzrostu i potężnej tuszy, natomiast Weiss był przeciętnej budowy i w sklepie często za ladą stała jego żona. Tej rodzinie poświęcam parę słów więcej, ponieważ jedno dziecko, najmłodszy chłopiec z tej kupieckiej rodziny, Szewach, przeżyło okupację niemiecką przechowywane przez sprzyjającą im rodzinę polską Potężnych. Obecnie Szewach Weiss jest ambasadorem Izraela w Polsce, ma tytuł profesora i odgrywa ważną rolę w życiu politycznym Izraela. W uratowaniu rodziny Weissów od zagłady podczas okupacji niemieckiej szczególną rolę odegrał Tadeusz Potężny, a starszy brat Kazimierz był znanym młodzieżowym działaczem i organizatorem przedwojennego harcerstwa, w czasie okupacji niemieckiej - żołnierzem Armii Krajowej. Pracował z nami również Olek Ginda. Była to także jego pierwsza w życiu praca zarobkowa, zarobił w pierwszym miesiącu pracy 63 ruble. Pracował z nami Waldek Kwiatkowski oraz Orku Adrianowicz, syn ukraińskiego popa z Tustanowic. Życie już wówczas zaczęło nam dawać „w kość". Młodość i nadzieja na rychłe zakończenie wojny, zwycięstwo i wolność naszej Ojczyzny dodawały nam otuchy, by w tych ciężkich warunkach okupacji sowieckiej odczuwać radość życia. Okupacyjne dni mijały szybko, byliśmy ciągle w ruchu, nieustannie zajęci zdobywaniem żywności, głównie chleba, bo o innych „luksusach", takich jak mięso i cukier, mąka, masło, można było tylko marzyć. Owszem, istniały i można je było kupić, lecz tylko na „pasku" (tak się wówczas mówiło o zakupieniu czegoś na wolnym rynku), po cenach dla przeciętnego Polaka stanowczo za wysokich. Półki w sklepach świeciły pustkami, za to zapałek i machorki sowieckiej nawieźli pod dostatkiem. Było wówczas często powtarzane wśród ludności miejscowej powiedzenie, że do Rosji z Polski jadą pociągi wybijające kołami takt: „sało, masło, sało, masło", natomiast wagony jadące z Rosji do Polski wybijały również takt, tylko nieco inny: „spiczki, machorka, spiczki, machorka" (zapałki, machorka). Kraj pogrążony był w smutku i rozpaczy z powodu chwilowo - jak - 49 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

się mówiło - utraconej Ojczyzny. O zabawach i rozrywkach młodzież rzadko myślała, jedynie w lecie, po pracy chodziliśmy z kolegami kąpać się na tak zwane doły - duże kopalniane zbiorniki wodne. W Borysławiu nie było rzeki nadającej się do kąpieli. Tyśmienica była zabrudzona spływającą emulsją ropną i za płytka. Nie miałem również kąpielówek. Moje stare kąpielówki nadawały się tylko do wyrzucenia. Nowych nie można było kupić, a uszyć nie było z czego. Postanowiłem zdobyć materiał na kąpielówki własnym sposobem. Idąc do pracy przechodziłem obok bramy Nadleśnictwa w Tustanowicach, na której szczycie wisiała czerwona chorągiew sowiecka. Od chwili jej wywieszenia kłuła mnie ona w oczy i wewnątrz się buntowałem, bo przecież tam przed wojną podczas każdego święta państwowego wisiała chorągiew biało-czerwona. Jakim prawem wisi tam teraz jakaś czerwona, symbolizująca inną władzę, której nikt z nas Polaków (oprócz nielicznych komunistów) nigdy nie zaakceptował. Gniew we mnie wzrastał i postanowiłem ją zlikwidować. Miałem na uwadze dwie korzyści, jak wówczas dla uspokojenia sumienia sobie tłumaczyłem. Pierwsza to pokazanie bolszewikom i Ukraińcom, że Polska jeszcze nie zginęła, a druga to korzyść dla mnie osobiście, będę miał materiał na nowe kąpielówki. Postanowienie zerwania czerwonej flagi było nieodwołalne, czekałem tylko na odpowiedni dogodny moment. Któregoś dnia późnym wieczorem, rozejrzawszy się dokładnie po ulicy, czy nie jestem śledzony i czy nikogo w pobliżu nie ma, szybko wdrapałem się na dość wysoki płot, z niego na wysoką żerdź, a z tej żerdzi okrakiem półleżąc zacząłem się przesuwać po poziomym niegrubym drągu aż na sam środek, gdzie w metalowej oprawie tkwiło drewniane drzewce kuszącej mnie od dawna dużej chorągwi. Dotychczas wszystko szło sprawnie, bo strach przed wpadką dodawał szybkości przy wdrapywaniu się na wysoką bramę i na jej rusztowanie. Nie przewidziałem wówczas tylko jednej bardzo istotnej przeszkody, a mianowicie: drzewce chorągwi było umocnione gwoździem w metalowej rurce, co uniemożliwiało jej wyjęcie bez uprzedniego wyciągnięcia gwoździa. Nie przewidując takiej przeszkody, nie wziąłem ze sobą żadnych narzędzi. Nie wiedziałem, co robić. Przez dłuższą chwilę bezskutecznie szamotałem się z drewnianym długim drzewcem od chorągwi, chcąc je wyciągnąć pomimo tkwiącego w nim gwoździa. Daremne było moje nerwowe szamotanie, tkwiło mocno w rurze. Działać trzeba było szybko, dopóki ulica była pusta. Siedząc okrakiem na samej górze bramy, myślałem, co zrobić. Dotarłem tak blisko celu, a z powodu małego gwoździa byłem bezsilny. Za daleko już zabrnąłem w poczynaniach, by teraz zrezygnować. Czas naglił! Wreszcie wpadłem na wspaniałą myśl. Spojrzałem w dół. Byłem na wysokości około czterech lub pięciu metrów. - 50 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

Pomyślałem sobie, że chwytając rękoma za sam koniec długiej chorągwi i odbiwszy się od bramy, zawisnę na moment i wówczas pod moim ciężarem złamie się drzewce, a ja skoczę w dół, trzymając w ręku upragnioną zdobycz. Tak zrobiłem. Trzymając mocno w dłoniach materiał, uwiesiłem się na nim całym swoim ciężarem. Przez krótki moment wisiałem w powietrzu, gdy wtem usłyszałem głośny suchy trzask. Zanim zdałem sobie sprawę, że lecę w dół, już byłem na ziemi. Odgłos łamanego kija zdopingował mnie do szybkiego podniesienia się z ziemi. Przez chwilę byłem oszołomiony. Zrozumiałem, że skok się udał. Radosny i szczęśliwy począłem biec i w biegu zwijając zdobytą chorągiew, schowałem ją za bluzę. Udałem się w kierunku najbliższej ciemnej ulicy, aby stamtąd już spokojnie idąc bocznymi ścieżkami przez przydomowe ogrody dostać się do kolegi, gdzie pozostawiłem zdobytą z takim wysiłkiem i strachem chorągiew. Po pewnym czasie miałem, po przefarbowaniu materiału, uszyte z niego kąpielówki. Byłem bardzo szczęśliwy, że wyprawa moja była uwieńczona sukcesem. Dziś już nie potrafiłbym powiedzieć, z czego bardziej byłem dumny: ze zdobytych kąpielówek czy też z czynu patriotycznego. Wydaje mi się, że jednakowo z jednego i drugiego. Po jakimś czasie ojciec dostał pracę na składowisku drewna przy dworcu kolejowym. Zarobione pieniądze nie wystarczały na wyżywienie czteroosobowej rodziny. Sowieckie pieniądze bardzo szybko się rozchodziły. Matka w dalszym ciągu sprzedawała wszystko z domu, co tylko dało się sprzedać. Oprócz porządnych rzeczy sprzedawała również takie, które już dawno były wyrzucone na strych i leżały tam jako zbędne i nieużyteczne. Wszystko to sprzedawało się tak zwanej inteligencji bolszewickiej, żonom sowieckich oficerów wyższej rangi, które dostawały od swoich mężów bardzo dużo pieniędzy. Żony ówczesnej „śmietanki" sowieckiej godne były pożałowania, a zarazem budziły śmiech. Wówczas nazywano je kołchoznyje Marusie lub kołchoznyje traktornyje baby, które przyjechały z kraju nędzy i ubóstwa do cywilizowanego przed wojną wolnego kraju i chciały szybko być tak ubrane jak tutejsza miejska ludność. Oczywiście trafiały się wśród nich osoby naprawdę inteligentne i tak zwane ze „świata", jak wówczas się je określało, mając na uwadze ludzi obytych w świecie, kulturalnych itd. Takich osób w tym wojennym czasie wśród przyjeżdżających z Rosji było naprawdę bardzo mało. W większości były to osoby dość prymitywne, mało ciekawe, zwane również bardzo często „razóweczkami". Wyprzedażą swego dobytku zajmowała się nie tylko moja matka, lecz większość rodzin polskiej inteligencji. Chcąc coś sprzedać, należało iść pieszo do - 51 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

odległego o 9 km powiatowego miasta Drohobycza. Miasto powiatowe liczyło wówczas 33 tysiące mieszkańców (jak podaje Kalendarz Informacyjny dla Urzędników Państwowych na rok 1936), mniej od Borysławia o 10 tysięcy. Tam odbywały się dwa razy w tygodniu targi. W Drohobyczu wyprzedawało się swój dobytek. Po przybyciu na rynek wykładało się swój „towar" na chodnik lub na prowizoryczne stoły zbite z prostych nieheblowanych desek i czekając na „bogatych" sowieckich nabywców, rozmawiano z nowo poznanymi sąsiadami o polityce, o najnowszych wiadomościach z zachodniego frontu, o najświeższych plotkach o aresztowaniach, wywozach na Syberię lub w inne miejsce w głębi sowieckiego państwa i w ogóle o wszystkim, co dotyczyło wówczas naszej ojczyzny okupowanej przez dwa wrogie państwa. „Śmietanka" sowiecka kupowała wszystko, co zostało wystawione na sprzedaż. Rzeczy przedwojenne miały wielkie powodzenie. W sklepach podczas okupacji sowieckiej niczego nie było. Po wkroczeniu Sowietów do naszego miasta wszystko nagle zniknęło ze sklepów, natomiast u prywatnych osób można było nabyć wiele różnych ciekawych artykułów niedostępnych w sklepach. Na szczęście na kupców nie trzeba było długo czekać. Wyżsi rangą oficerowie wraz ze swoimi małżonkami kupowali wszystko, co im zostało zaoferowane, nawet nasze stare rupiecie przechowywane na strychu. Rzeczy dla nas zupełnie zbędne były dla nich wielką atrakcją. Sprzedawało się również nowe rzeczy lub bardzo mało używane. Pamiętam, że matka moja wystawiła na sprzedaż między innymi towarami używaną nocną koszulę w bardzo dobrym stanie, dość ładną, obszytą koronkami. Po chwili po wyłożeniu towaru podeszła wraz ze swoim mężem, oficerem wyższego stopnia, kobieta w wieku około 30 lat. Oficerowie nosili wówczas dystynkcje na kołnierzach bluz (epoletów nie nosili, był to wówczas według ich mniemania wymysł burżuazyjny). Wyższych rangą oficerów można było poznać również po ich butnym zachowaniu. Byli bardzo pewni siebie. Specjalnie pokazywali, że mają dużo pieniędzy, że są bogaci, że mogą wszystko kupować, co tylko się im spodoba, bo na wszystko ich stać. W granej komedii nie przeszkadzały im brudne buty (kierzowyje) i pomięte mundury, bardzo często niedopasowane do figury. Patrzyli z góry na sprzedających towar, tak jak zwycięzcy patrzą na pokonanych. Kupujący Rosjanie doskonale zdawali sobie sprawę, że ci sprzedający swój dobytek Polacy nigdy nie mieli nic wspólnego z handlem, że do sprzedaży swoich rzeczy zmusiła ich tymczasowa okoliczność i wojna. Bardzo często można było od Rosjan usłyszeć powiedzenie, które utkwiło mi w pamięci, ponieważ będąc później wywieziony do ZSRR, często je sobie powtarzałem - 52 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

w oryginalnym brzmieniu w języku rosyjskim: Każdyj czełowiek dołżen tierpiet' to, czto jemu od sud'by położeno (Każdy człowiek powinien znosić to, co mu los zgotował). Żona oficera podeszła do wystawionego przez matkę towaru i zawołała: O, kakoje choroszyje płatje! (jaka ładna sukienka), wskazując ręką na koszulę. Matka szybko chciała sprostować jej pomyłkę, mówiąc, że to nie jest sukienka, tylko zwyczajna koszula nocna. Rosjanka wzięła do ręki koszulę, rozłożyła ją na deskach i wówczas zauważyła, że ta koszula jest obszyta koronką. Uradowana swoim odkryciem zaczęła głośno wyrażać podziw i radość, wołając: Kakoje choroszyje płatje, eto balnoje płatje (taka ładna sukienka, to balowa suknia). Matka w dalszym ciągu starała się jej wytłumaczyć, że to jest zwyczajna nocna koszula, a nie balowa suknia. Uradowana Rosjanka nawet nie chciała słuchać tłumaczeń matki. Mówiła wciąż obrażonym tonem, że matka sobie z niej kpi, że ona jest z samej Moskwy i należy do kulturnych liudej (kulturalnych ludzi) i zna się na balowych sukniach. W Moskwie często chodzi na bale i nie należy wprowadzać jej w błąd. Ona dobrze wie, jak wygląda balowa suknia, a jak nocna koszula. Spór trwał dobrą chwilę, wreszcie do rozmowy wtrąciła się jakaś pani, stojąca obok (też sprzedająca), handlowo bardziej doświadczona, mówiąc, że pani Rosjanka ma rację. To jest właśnie balowa suknia, a sąsiadka (czyli matka) się myli, że z pewnością coś jej się pomieszało. Matka wreszcie zrozumiała swoją handlową pomyłkę i przeprosiła „panią Rosjankę" za niepotrzebną dyskusję. Na odchodnym żona oficera raz jeszcze nie omieszkała matce wytłumaczyć, że przecież Rosjanie to kulturalny naród, że znają się na wszystkim i wszystko bardzo dobrze rozumieją i nie należy ich niepotrzebnie wprowadzać w błąd. Po tej handlowej transakcji wszyscy śmiali się, tylko każda strona z czego innego. Sprzedawało się stare zegarki, za którymi Rosjanie dosłownie szaleli. Płacili za ten deficytowy towar bez targu cenę, jaką im proponowali sprzedawcy, naturalnie w granicach przyzwoitości i rozsądku. Przy kupnie zegarków zepsutych oświadczali, że mają swoich majstrów, lepszych od polskich zegarmistrzów, którzy szybko za niewielką zapłatą naprawią im zepsute zegarki. A nawet jak nie dadzą się naprawić, to będzie można nosić je na ręku jako ozdobę. W tych tragicznych dla nas chwilach zaśmiewaliśmy się niejednokrotnie z sowieckich „dam", jak chodziły biedne na wysokich obcasach, niesamowicie męcząc się i wykrzywiając nogi (bardzo często zgrabne) i z trudem przyzwyczajając się do tego tak popularnego dla naszych pań obuwia. Tak się wówczas żyło, z dnia na dzień pod panowaniem sowieckiego okupanta, gdzie powietrze pachniało kwiatami, a ludzie oddychali wolnym powietrzem (jak śpiewa się w radzieckiej piosence). Głód i strach - 53 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

przed nocnymi aresztowaniami lub wywózki towarzyszyły nam przez cały czas sowieckiej okupacji. Najgorsze były aresztowania i wywozy całych rodzin na Wschód, w głąb tego strasznego kraju. Wobec wyżej wspomnianych zagrożeń przestaliśmy się bać Ukraińców - zawziętych polakożerców. Oni z utęsknieniem czekali na swoich przyjaciół Niemców, którzy jeszcze przed wojną obiecali im stworzyć Samostijną Ukrainę w zamian za pomoc w mordowaniu i niszczeniu narodu polskiego. A tymczasem często przy nadarzającej się sytuacji starali się nam dokuczyć i straszyć donosami do władz sowieckich. Wśród ludności żydowskiej i polskiej „szumowiny" donosicieli też nie brakowało, wiele osób potajemnie lub nawet jawnie współpracowało z NKWD. Dla niektórych ludzi była to jedyna okazja do zemsty za „nieudane" życie w przedwojennej Polsce. Ludność ukraińską podżegała jeszcze wojenna propaganda niemiecka za uniemożliwienie im przez władzę sowiecką stworzenia w granicach byłego państwa polskiego Samostijnej Ukrainy. Przed zakończeniem niniejszego rozdziału muszę wspomnieć o historii, jaka się wydarzyła mojemu znajomemu podczas okupacji sowieckiej; o tym wydarzeniu opowiedziano mi po wojnie. W 1939 r. we wrześniu tuż po wkroczeniu armii sowieckiej na ziemie polskie mój znajomy, który wówczas miał 12 lat, zamieszkiwał na peryferiach Buczacza. Ojciec jego miał gospodarstwo rolne, on zaś w wolnych od nauki chwilach pasł krowy na polach położonych niedaleko lasów wzdłuż torów kolejowych. Z początkiem października lub pod koniec września w godzinach popołudniowych znajomy mój, pasąc jak zwykle o tej porze krowy, zauważył nagle szybko zbliżającą się kolumnę złożoną z około 80 osób, która posuwała się wzdłuż toru kolejowego, jednocześnie przybliżając się do lasu. Kolumna ta była konwojowana przez NKWD. Konwój sowiecki był na koniach, żołnierze uzbrojeni byli w karabiny, na które nałożone były długie cienkie bagnety, tak popularne wówczas w wojsku sowieckim. Oprócz karabinów wszyscy konwojenci mieli przypięte na pasach u boku nagany. Jak się po chwili okazało, kolumna ta składała się z rozbrojonych oficerów i żołnierzy polskich wziętych do niewoli. Widać było po nich, jak bardzo są wyczerpani dalekim marszem, głodem i pragnieniem. Dało się zauważyć, że kolumna ta, wyraźnie już zmęczona, coraz bardziej zwalniała tempo marszu, aż w końcu zaczęła się wlec bardzo powoli, pomimo ciągłych wrzasków, krzyków i przekleństw wściekłych sowieckich żołnierzy: Dawaj, dawaj, poskorej szewiliś (dawaj, dawaj, ruszaj się prędzej). Widząc tak bardzo - 54 -

Rozdział II. Okupacja radziecka 1939-1941 r.

głodnych, spragnionych i wyczerpanych żołnierzy wziętych do niewoli, szybko pobiegł do swojego sadu, nazbierał jabłek i chowając je za pazuchę pobiegł w kierunku wlokących się polskich żołnierzy i dogoniwszy ich, zaczął rzucać uzbierane jabłka w kierunku kolumny. Wygłodniali polscy jeńcy zjadali je, nie zważając na groźne okrzyki sowieckich konwojentów wymachujących karabinami i krzyczących: niczewo nie podnimat', strelat' budiem (niczego nie podnosić, będziemy strzelać). Konwojujący oficer NKWD, widząc, kto rzuca jabłka wygłodniałym żołnierzom polskim, skierował natychmiast swojego konia w stronę przerażonego takim rozwojem sytuacji chłopca, wyjął nagan z kabury i skierował lufę w jego stronę, wrzeszcząc: zastrieliu kak sobaku (zastrzelę jak psa); zaczął szybko zbliżać się do niego. Ten, długo nie myśląc, zeskoczył ze skarpy obok torów, szybko przebiegł pod wiaduktem na drugą stronę i skrył się w lesie. Sowiecki oficer wystrzelił w stronę biegnącego chłopca, lecz na szczęście nie trafił, ponieważ koń pod nim brnący przez gęste zarośla potknął się o jakiś niewidoczny pień. Krzaki, dziury i nierówności terenu prawdopodobnie uratowały życie chłopcu. Oficer, nie mogąc z koniem zejść ze stromej skarpy i na pewno bojąc się, że w tym gąszczu i nierównościach nietrudno o złamanie koniowi nogi, klnąc ze wściekłością i wygrażając naganem pod adresem Polaka, zawrócił do kolumny. W kilka dni po tym incydencie zaczęły krążyć pogłoski wśród tamtejszej ludności, że kolumna widziana przez chłopca pasącego krowy, przechodząca obok jego pola, która składała się z kilkudziesięciu polskich oficerów i żołnierzy wziętych do niewoli przez sowiecką armię, została brutalnie wymordowana w pobliskich lasach przez żołnierzy NKWD. W czerwcu 1940 r. Besarabia i pomocna część Bukowiny, a w sierpniu tegoż roku Litwa, Łotwa i Estonia weszły w skład ZSRR.

- 55 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r. Kogda diengi goworiat, togda prawda mołczit (Gdy pieniądze mówią, prawda milczy) 22 czerwca 1941 r. Niemcy rozpoczęły wojnę z Sowietami. Zawarty w dniu 23 sierpnia 1939 r. między Niemcami a ZSRR pakt o nieagresji przestał obowiązywać, 23 lub 24 czerwca 1941 r. Niemcy byli już w Borysławiu. Rano po obudzeniu się i wyjściu do miasta na ulicy nie widziało się ani jednego bolszewika. Zwykle każdego dnia kręciło się po ulicach bardzo wielu wojskowych i cywilów sowieckich. Tuż przed paniczną ucieczką Sowietów przed Niemcami, jak opowiadali starsi ludzie mający ciągłą styczność z Rosjanami, w rozmowach z nimi wyczuwali jak gdyby pewną apatię, nie było widać u nich radości z zajęcia bądź co bądź olbrzymiej części wschodniej Polski. Na pytanie, dlaczego nie cieszą się z obecnego stanu rzeczy, odpowiadali jednym

zdaniem:

nieopriedielonnost'

położenija

znaczitielno

sposobstwujet

apaticznomu sostajaniju cziełowieka (nieokreślona sytuacja znacznie sprzyja apatii człowieka ). Widocznie już wówczas, zaraz po zagrabieniu naszych ziem, przewidywali tymczasowość sytuacji, nie wierzyli w swoje zwycięstwo, nie byli pewni, jak długo pozostaną w okupowanym przez siebie kraju, co będzie jutro. Niezwyciężona armia mocarstwa sowieckiego (w którego moc i potęgę co mądrzejsi Rosjanie sami nie wierzyli) uciekła w popłochu z naszego miasta, nie oddając nawet jednego strzału w stronę swego niedawnego przyjaciela i wiernego sojusznika, a obecnie zawziętego wroga, którego Stalin i jego najbliższe otoczenie panicznie się obawiali Uciekali tak szybko i w takim popłochu, że nawet nie zdążyli pościągać i zabrać ze sobą armat przeciwlotniczych, stanowiących tak ważny wówczas sprzęt wojenny. Ich długie lufy jeszcze przez parę tygodni były zabawką miejscowej dzieciarni, służąc jej za ogromne, wspaniałe huśtawki. Dopiero po kilku tygodniach od zajęcia Borysławia przez nowego okupanta niemieckie lekkie czołgi ściągnęły je z okolicznych chłopskich pól i wywiozły w nieznanym kierunku, żegnane ze smutkiem przez okoliczną dzieciarnię i młodzież. W tej tak haniebnej klęsce bolszewików w pierwszej fazie walk z Niemcami, ich

- 56 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

sromotnej porażce i panicznej ucieczce przed następującą armią niemiecką niemałą rolę odegrał uwielbiany wręcz przez naród sowiecki Józef Wissarionowicz Stalin. On to bowiem jeszcze w latach przedwojennych, bojąc się o swoją karierę polityczną i stanowisko, zarządził tzw. czystkę w sowieckiej armii. Dzięki niemu wymordowano wówczas kilkuset doświadczonych, mądrych dowódców, generałów i kilka tysięcy wyższych oficerów. Na ich miejsca awansowano ludzi niewykształconych, nie mających absolutnie wojskowego przygotowania, ale za to bezkrytycznie uległych Stalinowi, schlebiających mu i wychwalających pod niebiosa jego mądrość oraz umiejętność rządzenia. Była to ciemna sowiecka partyjna masa. Rezultat tej stalinowskiej czystki był widoczny w początkach wojennych starć, podczas panicznej ucieczki sowieckiej "niezwyciężonej" armii przed niemiecką militarną potęgą. Radość Polaków była ogromna i uzasadniona. Wraz z „niezwyciężoną" armią sowiecką pouciekało przy okazji niemało ludności cywilnej, Polaków, Żydów. Dużo ludzi spośród uciekającej inteligencji było bardzo wartościowych i cennych. Ucieczka niektórych Polaków z Rosjanami spowodowana była ich lewicowymi zapatrywaniami jeszcze sprzed wojny. Bali się Niemców, wiedzieli, że z podwójną zaciętością będą ich poszukiwać, aresztować i prześladować. Wielu inteligentów narodowości żydowskiej, jak lekarze, prawnicy, bogaci właściciele nieruchomości, kupcy uciekało przed Niemcami, domyślając się już wówczas, czym grozi okupacja niemiecka, do czego zdolni są Niemcy. Nie zważając na pozostawione ogromne majątki, uciekali z sowiecką armią. Prawdopodobnie większość z nich uwierzyła, że po jakimś czasie powrócą na swoje porzucone ziemie i miejsca zamieszkania. Wraz z inteligencją uciekali ludzie-szumowiny, siejący postrach i stanowiący plagę pozostałej spokojnej polskiej ludności zastraszonej podczas okupacji sowieckiej. Uciekający zdawali sobie sprawę, że muszą się ewakuować, byli to tak zwani czerwoni, do nich należały różnego rodzaju męty społeczne, złodzieje, zwyczajni oszuści, bandyci, ludzie pasożytujący na krzywdzie ludzkiej, jednym słowem margines społeczny. Osobnicy ci należeli do Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego, a także do KPP - Komunistycznej Partii Polski. Byli także wśród nich bezpartyjni, w większości pracujący na usługach NKWD. Razem współpracowali z miejscową sowiecką władzą nad systematycznym wyniszczaniem narodu polskiego, zajmując się przeważnie donosicielstwem, informując pracowników NKWD, kim kto był przed - 57 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

wojną, na jakim stanowisku pracował, do jakich partii należał, jak przed wojną był nastawiony do Związku Radzieckiego, czy jawnie lub skrycie nie agitował przeciwko Rosjanom, czy przed wojną nie zwalczał partii komunistycznych lub prześladował ludzi o lewicowych poglądach i jakie są jego poglądy polityczne w obecnej chwili, czyli po zajęciu wschodnich ziem polskich przez Armię Czerwoną. Donosy takie w większości były kłamliwe i nieprawdziwe, niejednokrotnie spreparowane złośliwie tylko po to, by zrobić krzywdę drugiemu człowiekowi (i w czasach pokoju naród polski jest do siebie wrogo usposobiony, nienawidzimy się) bardzo często kierowały się osobistą nienawiścią i chęcią zemsty przy tak wyjątkowo sprzyjającej okazji. Polacy, a jeszcze bardziej Żydzi, obawiali się nadchodzącego drugiego równie groźnego okupanta, bezwzględnego i niczym nie ustępującego sowieckim katom pod względem dokonywanych na ludności cywilnej mordach. Wiedzieliśmy, że ten wróg jest tak samo albo jeszcze bardziej niebezpieczny jak niedawno poznany bolszewik. Pocieszaliśmy się, że przynajmniej nie jest tak liczny jak „nawała" ze wschodu, reprezentująca swoją nędzę, pałająca nienawiścią do narodu polskiego i dążąca do wywiezienia jak największej liczby Polaków ze wschodniej części Polski na Syberię lub do Kazachstanu. Wierzyliśmy, że z niemieckim okupantem jakoś łatwiej sobie poradzimy, przecież jest znacznie mniej liczny. Niemcy byli porozrzucani na wielu frontach w całym świecie. Z zachodnim i wschodnim frontem na pewno sobie nie poradzą, ich dotychczasowe sukcesy na wszystkich frontach są na pewno chwilowe. I tak muszą przegrać, to jest tylko kwestia czasu i ten czas z drugim okupantem musimy jakoś przetrwać i przeżyć. Z ogromną radością i uwielbieniem witała Niemców po raz wtóry ludność ukraińska, która ciągle miała jeszcze nadzieję na zwycięstwo Niemców w tej wojnie, jak również ślepo wierzyła w początkach okupacji niemieckiej w zbudowanie i ofiarowanie im przez Niemców Samostijnej Ukrainy. Rusini witali swojego „druha", jak nazywali Niemców, chlebem i solą, tak jak witali ich w 1939 r., kiedy to pierwszy raz Niemcy na krótko wkroczyli na nasze wschodnie ziemie, między innymi do Borysławia, by po kilku dniach wycofać się i oddać te terytoria bolszewikom, na mocy paktu o nieagresji z 23 sierpnia 1939 r. Ukraińcy witali Niemców, podnosząc prawą rękę do góry z okrzykiem Heil Hitler!. Ich radość była ogromna. Wstąpiła w nich nadzieja na szybkie powstanie Ukrainy, ich wymarzonego, samodzielnego państwa, przy pomocy niemieckich władz okupacyjnych. - 58 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

Następnego lub jeszcze tego samego dnia, w każdym razie tuż po panicznej ucieczce bolszewików, rozniosła się błyskawicznie wieść, iż w piwnicach budynku zajmowanego do chwili ucieczki przez NKWD znaleziono kilkanaście osób obojga płci bestialsko pomordowanych przez pracowników tej instytucji. Bardzo dużo osób z mojej ulicy poszło oglądać i sprawdzać tę makabryczną wiadomość. Między innymi i ja poszedłem z kolegami. Tuż przed budynkiem siedziby NKWD przy ul. Pańskiej było już kilkadziesiąt osób. Niektóre z nich, wychodząc z piwnic już po obejrzeniu niecodziennego

„widowiska",

płakały

wstrząśnięte

makabrycznym

widokiem

pomordowanych w bestialski sposób ludzi. Jedną kobietę zemdloną wynieśli na rękach jacyś mężczyźni, drugą z kolei, która dostała szoku po zobaczeniu pomordowanych nieszczęśliwców, uspokajali ludzie. Coraz więcej gromadziło się ich wokół budynku. Inni naoczni widzowie opowiadali, że w piwnicy leży na podłodze kilkanaście nagich osób, kobiety i mężczyźni pokłuci bagnetami, ręce nieszczęśliwców były powiązane drutami, jedna kobieta była po brzuch wkopana w ziemię i obmurowana dookoła kamieniami. Podobno widok straszny. Ja do piwnic nie wchodziłem, stałem wśród gromady ludzi obok budynku na ulicy. W zupełności wystarczyło mi przysłuchiwanie się rozmowom starszych osób, naocznych świadków, którzy z przerażeniem komentowali ten straszny widok. Wszyscy byli wstrząśnięci męczeńską śmiercią nieszczęśliwców. Większość pomordowanych to Polacy, wśród nich było też kilku Ukraińców. Nieszczęsne ofiary rozpoznawane były przez krewnych lub znajomych. Następnego dnia z kolegami znowu poszedłem na miejsce kaźni. Zgromadziło się tam już kilkanaście osób, które poinformowały nas, że zwłoki pomordowanych zostały przed kilkoma godzinami zabrane przez rodziny lub znajomych i mają być jeszcze tego samego dnia pochowane z obawy przed rozprzestrzenieniem się chorób (było ciepłe lato). Jeszcze nie zdążyliśmy dobrze ochłonąć po odkryciu tego wstrząsającego morderstwa

dokonanego

przez

bolszewicki

wymiar

sprawiedliwości,

a

już

dowiedzieliśmy się, że niedaleko od przedmieść Borysławia, około trzech kilometrów po lewej stronie ruskiego cmentarza, idąc leśną drogą w kierunku Truskawca, znaleziono w lesie (kilkadziesiąt metrów od starego dużego dębu, spod którego wypływało zimne jak lód źródełko „naftusi") leżących kilkunastu mężczyzn, powiązanych wspólnym drutem. Byli oni martwi, zastrzeleni z broni palnej w tył głowy. Zostali zamordowani tuż przed paniczną ucieczką niezwyciężonej armii sowieckiej. W kilka dni później doszły do nas wiadomości, że w osławionym więzieniu - 59 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

drohobyckim „Brygidki", największym więzieniu na ziemiach wschodnich w granicach Polski do 1939 r., wybudowanym jeszcze za czasów austriackich, zostało pomordowanych przez sowiecką straż więzienną bardzo dużo więźniów. Niektórzy spośród ocalałych, którzy uniknęli szczęśliwie śmierci, a zostali tylko ranni, jako naoczni świadkowie opowiadali, że w ostatnią noc przed ucieczką bolszewików straż więzienna, spiesząc się z wymordowaniem jak największej liczby więźniów, po prostu otwierała tylko okienka drzwiowe (tzw. karmuszki, przez które więźniom podawano pokarm) i wrzucała przez nie do celi granaty, zabijając w ten prosty sposób wielu więźniów, nie wszystkich jednak wymordowano - część zachowała się przy życiu. Ludzie ci cudem uratowani od śmierci opowiadali o tragedii jaką przeżyli w tę ostatnią krwawą noc bolszewickich mordów. Zginęli wówczas więźniowie polityczni, jak również pospolici złodzieje i inni więźniowie niepolityczni, którzy w celach razem odsiadywali wyroki. Wśród tych więźniów było bardzo dużo osób jeszcze nie sądzonych, tylko aresztowanych i podejrzanych o tajną zmowę przeciw sowieckiej władzy. Rozmowy na temat pomordowanych w tak bestialski sposób ludzi przez sowieckich okupantów jeszcze przez długi czas były głównym tematem opinii publicznej. Ciężkie życie okupacyjne toczyło się nadal. Należało powoli przyzwyczajać się do nowego okupanta, zaczęły się nowe porządki wprowadzane przez niemiecką wojskową administrację. Kolejki po chleb i inne artykuły spożywcze w niedługim czasie zostały całkowicie zlikwidowane. Nowy okupant wprowadził kartki żywnościowe. Każda pracująca osoba mogła bez problemów i kolejek wykupić swój marny przydział żywnościowy raz w tygodniu, obojętne, w jakim dniu. Kolejek nie było, wszyscy wiedzieliśmy, że wyznaczona nam skąpa

i

głodowa

racja

żywnościowa

nie

przepadnie.

Osoby

niepracujące

z uzasadnionych przyczyn dostawały o połowę racji mniej od osoby pracującej. Żydzi kartek żywnościowych nie otrzymywali i tym samym zostali pozbawieni państwowej racji żywieniowej. Wszystkie te przydziały były porcjami głodowymi. Nowy okupant, wprowadzając swoje porządki, starał się zastraszyć i sterroryzować podbity polski naród, wprowadzając aż do znudzenia różnego rodzaju nakazy i zakazy. Już na początku wprowadzono dziesięciogodzinny dzień pracy. Nastały czasy policyjne, po godzinie dziesiątej wieczorem nie wolno było wychodzić na ulicę. Osoby pracujące na nocnych zmianach posiadały specjalne przepustki upoważniające do nocnych przejść do pracy. Praca obowiązywała również młodzież od szesnastego roku - 60 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

życia. Wprowadzono specjalne legitymacje dla osób pracujących (Ausweis). Osoby nie posiadające takich legitymacji lub innego dokumentu stwierdzającego zatrudnienie mogły być w każdej chwili aresztowane i wywiezione do obozów koncentracyjnych, a w najlepszym wypadku do Niemiec na przymusowe roboty w fabrykach lub na wieś do gospodarstw rolnych. Wywieszano nawet ogłoszenia, z których wynikało, że wszystkie młode osoby niepracujące mogą zgłaszać się na dobrowolne wyjazdy w głąb Rzeszy do różnych prac zarówno w miastach, jak i na wsiach. Osoby, które dobrowolnie zgłosiły się na wyjazd do pracy w głąb Rzeszy, były w Niemczech „ulgowo" traktowane przez tamtejsze władze i czasami nawet miały pozwolenie pracowania w swoim zawodzie - jeżeli taki posiadały. Gorzej, a nawet całkiem źle były traktowane te osoby, które złapano podczas tzw. łapanek ulicznych urządzanych przez niemiecką policję i które nie mogły udokumentować, że pracują w miejscu swojego zamieszkania. Wywożono je na gorsze roboty do obozów koncentracyjnych, gdzie zdane były na powolną głodową śmierć lub wręcz fizycznie wykańczane. W Borysławiu nie było łapanek tak często, jak w innych miastach naszego kraju, ponieważ miasto nasze potrzebowało wielu rąk do pracy z uwagi na szeroko rozwinięty przemysł naftowy, który ze zrozumiałych względów traktowany był przez władze niemieckie jako źródło dostaw ropy naftowej przetwarzanej na paliwo niezbędne dla frontu. Wyszło również rozporządzenie o zakazie posiadania jakichkolwiek odbiorników radiowych. Właściciele odbiorników musieli w ciągu 24 godzin oddać je na policję. W przypadku niezastosowania się do rozporządzenia groziła kara śmierci. Należało również oddawać rowery, futra, kożuchy. Wszystko to, co zdołano odebrać od narodu polskiego lub narodu żydowskiego wysyłano na wschodni front dla dzielnych żołnierzy niemieckich. Jak głosiła faszystowska propaganda, wszystko dla zwycięskiej armii niemieckiej, która w zastraszająco szybkim tempie posuwała się w głąb sowieckiego imperium, bijąc spróchniałą potęgę sowiecką na całym froncie. Kolos na słomianych nogach ledwo nadążał uciekać na wschód w panicznej ucieczce przed niedawnym swoim sojusznikiem. Nie żałowaliśmy Niemców ginących na frontach zachodnich i wschodnich, nie żałowaliśmy też Sowietów z kretesem przegrywających bitwy w pierwszej fazie tej strasznej wojennej zawieruchy. Cieszyliśmy się niepowodzeniem jednych i drugich okupantów, ponieważ byli oni odwiecznymi naszymi wrogami, śmiertelnymi wrogami narodu polskiego. Z radością wsłuchiwaliśmy się potajemnie w komunikaty radiowe (nie wszyscy Polacy przestraszyli się rozkazów niemieckich dotyczących oddania aparatów - 61 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

radiowych; w dużej mierze zostały przez Polaków ukryte i zachodnich audycji słuchano potajemnie, nie zważając na śmiertelne zagrożenie), w których ogłaszano przez radia zachodnie, jak sromotnie biorą w skórę wojska sowieckie od dotychczasowych swoich niemieckich przyjaciół, jak dostają łupnia na wszystkich frontach. To była kara, jak mówiliśmy, za niedotrzymanie umowy o nieagresji spisanej przed wojną między rządami Polski i ZSRR, to była sprawiedliwa kara za bandycki napad na Polskę w 1939 r., za przekroczenie wojsk sowieckich przez naszą wschodnią granicę bez wypowiedzenia wojny. Zdradziecko wbili nam wówczas nóż w plecy - prawdziwie po sowiecku, nie zważając na zawarty tuż przed wojną wyżej wspomniany pakt o nieagresji między obydwoma rządami. Teraz ponosili karę za wywożonych na Syberię i do Kazachstanu Polaków, za wymordowanie dokładnie do dziś nieznanej liczby oficerów polskich, inteligencji polskiej, za te wszystkie morderstwa dokonane na Polakach, morderstwa znane i nieznane, odnalezione i nie odnalezione ofiary mordów, za to należało się im ukaranie. W pierwszym okresie działań wojennych dosięgnęła ich ręka sprawiedliwości od niedawnych sojuszników, z którymi tak bezkarnie podzielili się Polską. Obecnie zbierali zasłużone baty. Jak wyżej nadmieniłem, groźnym zarządzeniom niemieckim nie wszyscy Polacy się podporządkowali. Mój starszy kolega Dzidek Gawlik nie oddał odbiornika radiowego. Mniej więcej dwa razy w tygodniu - jeżeli pozwolił mi na to czas chodziłem do niego (rodzice jego byli właścicielami dwóch domów). Matka z córką mieszkały w centrum miasta, natomiast Dzidek od czasu do czasu, nie częściej jak dwa razy w tygodniu, by nie zwrócić uwagi sąsiadów-Ukraińców, którzy mogli donieść na policję niemiecką lub ukraińską (w niedługim czasie po wkroczeniu Niemców do Borysławia

administracja

niemiecka

zezwoliła

Ukraińcom

na

utworzenie

i zorganizowanie ukraińskiej policji, która podporządkowana była niemieckim władzom okupacyjnym), przychodził do Tustanowic do drugiego domu, gdzie na strychu wieczorami słuchaliśmy skrycie stacji radiowych nadawanych z Londynu. „Łapaliśmy" również, jak się czasami udało, i Amerykę, skąd czerpaliśmy świeże wiadomości o wojnie światowej i jej przebiegu na wszystkich frontach wschodnich i zachodnich. Jak później się okazało, Dzidek Gawlik już wówczas należał do Związku Walki Zbrojnej. Organizacja ta była pierwszą powołaną za granicą przez naczelnego wodza generała Władysława Sikorskiego, po ewakuacji z kraju naszych przywódców rządowych, cywilnych i wojskowych do Francji - bardzo szybko, bo już 30 września 1939 r., a więc zaledwie parę dni po naszej klęsce. W Paryżu powołany został tak - 62 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

zwany rząd emigracyjny z gen. Władysławem Sikorskim na czele, który już w połowie listopada 1939 r. powołuje na terenie naszego okupowanego przez niemieckiego agresora kraju organizację wojskową pod nazwą Związek Walki Zbrojnej (ZWZ). W dwa lata i trzy miesiące później, 14 lutego 1942 r., związek ten zostaje przemianowany na Armię Krajową (AK). W początkowej fazie organizowania zadaniem jego było równocześnie zespolenie innych polskich formacji wojskowych, które wówczas znajdowały się na terenie naszego okupowanego przez Niemców kraju. Jednak nie wszystkie tajne organizacje wojskowe wyraziły wówczas zgodę na podporządkowanie się Armii Krajowej. Ponieważ następne strony mojej książki częściowo będą poświęcone tragedii żydowskiej w Borysławiu, w krótkich słowach streszczę życiorys człowieka spod znaku tryzuba, który w dużej mierze przyczynił się do tragedii Polaków i Żydów, wydając swoim podwładnym ukraińskim przywódcom polecenie bezwzględnego i bezlitosnego mordowania Polaków i Żydów celem oczyszczenia z obcych narodowości przyszłej, mającej już w niedługim czasie powstać Samostijnej Ukrainy. Stepan Bandera urodził się w 1909 r., w 1928 r. wstępuje do Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, osiedla się we Lwowie, od początku dojścia do władzy Hitlera zaczyna pracować z wywiadem niemieckim, przybierając pseudonim Siryj. Przed wojną za zamordowanie min. Pierackiego polski sąd w 1935 r. skazuje go na karę śmierci, po czym nasze władze, kierowane bezmyślną głupotą, która u naszych rządzących jest głęboko zakorzeniona, obojętne w jakim ustroju, (oraz źle pojęte chrześcijaństwo) karę śmierci zamieniają temu polakożercy na dożywotnie więzienie. W wyniku wojny i zajęcia naszych ziem przez Niemców Stepan Bandera zostaje zwolniony z więzienia przez władze okupacyjne. Po jakimś czasie zostaje aresztowany przez Niemców (prawdopodobnie w 1941 r.) za ogłoszenie bez zezwolenia i uprzedniego porozumienia się z władzami niemieckimi Samostijnej Ukrainy. W niedługim czasie zostaje zwolniony z niemieckiego aresztu. Przed zakończeniem wojny i tuż przed ponownym zajęciem naszych ziem przez Armię Czerwoną ucieka do Niemiec. Po wojnie osiedla się w Monachium, gdzie zostaje rozpoznany i rozpracowany przez wywiad sowiecki i zamordowany w swoim bloku na klatce schodowej jesienią 1959 r. przez pracownika wywiadu KGB Bogdana Staszyńskiego. Niemcy powoli, lecz systematycznie zaczęli terroryzować ludność polską, która w różnym stopniu mniej lub bardziej jakoś sobie radziła z ich rządami. Gorzej było, - 63 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

a nawet całkiem źle z ludnością narodowości żydowskiej, która skazana była przez Niemców na zagładę. Policja niemiecka przy gorliwej pomocy ukraińskiej policji rozbijała zamknięte sklepy żydowskie i rabowała wszystko, co się w nich znajdowało. Włamywała się również do żydowskich mieszkań prywatnych, rabując to, co przedstawiało jakąkolwiek wartość. Obie policje szczegółowo ogałacały dom po domu żydowskie mieszkania i sklepy z wszystkiego, co tylko nadawało się do zrabowania. Takie rabunki i gwałty na ludności żydowskiej odbywały się co jakiś czas, były to tak zwane „akcje na Żydów". Akcje te nigdy nie były sygnalizowane. Policja niemiecka wraz z ukraińską starała się zawsze zaskoczyć ludność żydowską. Żydzi nie otrzymywali kartek żywnościowych za pracę, do której byli siłą zmuszani przez Niemców, również nie otrzymywali nawet minimum wynagrodzenia, a o jedzenie i o odzież dla siebie musieli starać się we własnym zakresie. Głód i terror wprowadzany wprawdzie powoli, lecz systematycznie przez władze niemieckie, dawał szybko znać o sobie. Głodowali nie tylko Żydzi, głodowała również ludność polska. Ukraińcy nie odczuwali głodu, ponieważ mieli swoje gospodarstwa rolne, a w dodatku władze niemieckie traktowały ich ulgowo jako lojalną ludność sprzymierzoną, która z gorliwością pomagała im w terrorach i gwałtach dokonywanych na ludności polskiej, jak również w fizycznym wyniszczeniu ludności żydowskiej. Oprócz gorliwej pomocy Niemcom we wszystkich działaniach przestępczych Ukraińcy zgłaszali się na ochotnika do armii niemieckiej. Z tej narodowości sformowano dywizję tzw. SS „Hałyczyna", która w późniejszej fazie wojny wsławiła się mordami na polskiej ludności cywilnej i pacyfikacją niekiedy całych wiosek położonych w oddali od większych miast polskich. Bojąc się odwetu już wówczas zorganizowanych Polaków występujących jako Armia Krajowa i skutecznie działających w miastach, Ukraińcy mordowali w większości ludność wiejską i osady położone w odległych zakątkach. SS „Hałyczyna", zwana przez Niemców dywizją Waffen SS „Galizien", za zgodą władz niemieckich zorganizowana latem 1943 r., składała się tylko i wyłącznie z ukraińskich nacjonalistów odłamu Melnyka, czyli OUN-m (mała litera „m" symbolizuje pierwszą literę nazwiska, w tym przypadku Melnyk - Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów. Początki tej organizacji wywodzą się z Austrii, konkretnie z Wiednia tam założona została w 1929 roku. - 64 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

Skoro jesteśmy już przy tej zbrodniczej organizacji, dla dokładniejszej wiadomości czytelnika wspomnę w skrócie, iż OUN została podzielona w 1941 r. na dwie partie: OUN-b, czyli Organizację Ukraińskich Nacjonalistów spod znaku Stepana Bandery, działającą bardziej niezależnie i samodzielnie oraz bardziej radykalnie, nie zawsze i niecałkowicie podporządkowującą się okupacyjnym władzom niemieckim. Natomiast frakcja Melnyka działała w porozumieniu z Niemcami, meldując im o wszystkich swoich ruchach. Wszystkie te wiadomości zaczerpnąłem z nie kończących się długich rozmów w więziennej celi w drohobyckim więzieniu Brygidki w 1945 r. W celi tej siedział ze mną między innymi banderowcami sotnik (kapitan), od którego zdobyłem te wszystkie nieznane wówczas, a bardzo ciekawe wiadomości. Był on na wolności kapitanem w Ukraińskiej Powstańczej Armii, sądzony przez władze sowieckie otrzymał wyrok 10 lat. Siedzieliśmy obaj w jednej celi nr 222, on Ukrainiec i ja Polak, każdy z innej organizacji i, o ironio losu, razem w tej samej celi siadaliśmy naprzeciwko siebie i grywaliśmy co dzień w szachy. Obie wymienione wyżej ukraińskie organizacje działały na naszych ziemiach wschodnich oddzielnie, pod wodzą Bandery i Melnyka, lecz obie z jednakową nienawiścią mordowały na naszych wschodnich ziemiach Polaków i Żydów, działając według ogólnych wytycznych i w myśl stworzonego wiersza jakiegoś ukraińskiego nacjonalisty - rezuna - obie organizacje prześcigały się w dokonywanych mordach. Z uwagi na odległy czas, jaki mnie dzieli od chwili, gdy pierwszy raz usłyszałem ów wiersz w celi więziennej nr 222 Brygidek w Drohobyczu, dziś już dokładnie być może nie powtórzę, ale słowa pierwszych zwrotek brzmiały mniej więcej tak: My prożyjemo i Lachiw

My przeżyjemy i Polaków

w zemlu wtoptajemo

w ziemię wdepczemy

Synyje nebo i czorna zemla

Niebieskie niebo i czarna ziemia

bude wsiegda Ukrainy

będą zawsze ukraińskie

Synyje nebo i zemla Lacha

Niebieskie niebo i ziemia polska

bude wsiegda utoplena

będzie zawsze utopiona

wo krowi po kolina

we krwi po kolana.

- 65 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

Dalszych zwrotek, prawdopodobnie jeszcze trzech, nie poznałem, gdyż nie powtarzano ich przy mnie. Niemcy doskonale zdając sobie sprawę, iż Ukraińcy są ich sprzymierzeńcami, dającymi się bardzo łatwo otumanić, a także reprezentującymi bardzo niski poziom intelektualny, wykorzystywali ich na wszystkie możliwe sposoby. Młodych Ukraińców w wieku poborowym powoływali do policji ukraińskiej, która miała służyć im nie tylko jako miejskie siły porządkowe, lecz również brać czynny udział w wyłapywaniu i mordowaniu ludności żydowskiej. Ukraińcy służyli także w obozach koncentracyjnych jako dozorcy więzienni, gdzie wsławili się jako bezwzględni mordercy i kaci. Głód zbierał swoje żniwo. Idąc przez nasze miasto, można było natrafić tu i ówdzie na zwłoki leżące na skraju chodnika. Służba zwana porządkową, składająca się z trzech lub więcej Żydów, usuwała zmarłych, ładując nieboszczyków na ręczny wózek, po czym wywożono ich za miasto, gdzie byli zakopywani w dołach specjalnie uprzednio wykopanych do tych celów. Ludzie ci (zwani służbą porządkową lub ekipą porządkową) ciągnący ręcznie duże wózki obite po bokach deskami, jeździli po całym mieście i w ten prosty sposób oczyszczali je ze zwłok osób zmarłych z głodu i wycieńczenia. W tym roku (1941) wybuchła epidemia tyfusu, choroba ta zabiła szybko wielu ludzi. Najwięcej zachorowań było wśród biednej ludności pochodzenia żydowskiego, w tym czasie najbardziej odczuwała ona terror okupanta i mordy ukraińskich nacjonalistów. Żydzi wyprzedawali wszystko, co im jeszcze pozostało po ciągłych i nieustających gwałtach i rabunkach dokonywanych przez policję niemiecką i jak zwykle przy energicznym współudziale policji ukraińskiej i częściowo cywilnej ludności ukraińskiej, która czekała z niecierpliwością na takie „szczęśliwe" dla nich okazje, przy których można się było łatwo obłowić i wzbogacić na cudzym nieszczęściu. Większa część polskiej inteligencji miejskiej również wyprzedawała, co jeszcze pozostało po okupacji sowieckiej. Kupującymi była ludność ukraińska, która wówczas stała najlepiej finansowo dzięki gospodarstwom rolnym i faworyzowaniu jej przez Niemców za różnego rodzaju usługi: donoszenie na Polaków i Żydów, pomoc w wynajdywaniu kryjówek żydowskich w domach prywatnych i pobliskich lasach, gdzie Żydzi budowali je sobie, maskując ziemią i krzakami. Chłopi ukraińscy z okolicznych wiosek całe umeblowane mieszkania mogli - 66 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

uzyskać za worek ziemniaków lub parę kilogramów żyta czy nawet tylko owsa. Chłopstwo ukraińskie szybko wzbogacało się, okupacja bolszewicka, a później niemiecka okazały się prawdziwym rajem dla nich. Większość z nich w swoich wioskach budowała nowe drewniane domy, kryte nierzadko blachą albo gontem drewnianym, a nie jak dotychczas słomą. Dzięki wojnie wsie ukraińskie położone na wschodzie w dawnych granicach państwa polskiego szybko się wzbogacały. Podczas kolejnej „akcji na Żydów" (słowo „akcja" podczas okupacji niemieckiej używane było na określenie mordów lub łapanek, dotyczyło ono nie tylko ludności polskiej) widziałem, jak patrole policji ukraińskiej składające się z kilku ludzi, na których czele stał najczęściej niemiecki podoficer lub oficer, chodziły od domu do domu i wyciągały z nich ukrytych tam przestraszonych i wygłodzonych Żydów. Bijąc ich kolbami karabinów, ukraińscy policjanci zmuszali nieszczęśliwców do wejścia na skrzynię ciężarowego samochodu. Tak jeżdżąc od domu do domu, w których mieszkali Żydzi, „doładowywali" przestraszonymi ludźmi samochód. Część samochodów wypełniona, a raczej, ściśle mówiąc, „nabita" upchanymi ciasno ludźmi jechała na dworzec kolejowy, gdzie ładowano ich do towarowych wagonów. Uformowany długi zestaw kolejowy pełen ludzi ściśniętych w wagonach wyruszał w nieznanym jeszcze dla nas wówczas kierunku. O ile mi wiadomo, z Borysławia Niemcy wysłali sześć transportów Żydów. Mówiło się wówczas pokątnie i po cichu, że podobno są w Polsce i w Niemczech jakieś obozy, gdzie najprawdopodobniej zgrupowano Żydów i tam ich zagłodzono na śmierć lub wręcz mordowano. Część samochodów załadowanych Żydami kierowano za miasto, w okolicę gdzie była wybudowana przed wojną duża rzeźnia miejska. Tam w pobliżu znajdowały się wykopane ogromne doły. Przywożonych samochodami ciężarowymi Żydów zmuszano do pojedynczego wyskakiwania ze skrzyń samochodowych, kazano się rozebrać do naga, następnie biegiem wskakiwać na deskę położoną nad dołem. Do biegnącego po desce nieszczęśliwca strzelał niemiecki żołdak z formacji SS na zmianę z ukraińskim policjantem. Akcją kierował wówczas podoficer, szef lub zastępca szefa policji, która miała swoją siedzibę na Wolance niedaleko kościoła św. Barbary, oprawca o nazwisku Pele (był Niemcem lub Austriakiem). W późniejszym czasie widziałem go jeszcze dwukrotnie, o czym piszę poniżej. O ile sobie przypominam, w latach sześćdziesiątych wpadła mi do rąk jakaś gazeta wrocławska, najprawdopodobniej „Słowo Polskie", gdzie znalazłem nazwisko Pele, którego proces odbywał się w Wiedniu. Najprawdopodobniej był to ten sam przestępca wojenny, o którym - 67 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

wspominam. Miał on charakterystyczny tik, a mianowicie co pewien czas wyprężał szyję skręcając równocześnie głowę w bok. Któregoś dnia w czasie akcji widziałem jadący powoli samochód ciężarowy przepełniony złapanymi Żydami. Z tyłu samochodu na skrzyni stało czterech policjantów ukraińskich z karabinami skierowanymi w kierunku stłoczonych ludzi. Na stopniach tegoż samochodu z obu stron szoferki jechało również dwóch policjantów, konwojentów ukraińskich. Zauważyłem, jak jeden z nich starał się schować do kieszeni złoty zapewne łańcuszek (z odległości paru metrów nie mogłem stwierdzić, czy był złoty). Innego łańcuszka ukraiński policjant zresztą by nie przyjął. Na końcu tego łańcuszka wisiał zegarek. Wszystko podane zostało przez jakąś kobietę wiezioną na skrzyni. Samochody były zbytnio przeciążone oraz w nie najlepszym stanie, borysławska droga zmuszała do bardzo powolnej jazdy za miasto, a moment przekazywania łańcuszka z zegarkiem ukraińskiemu policjantowi widziałem bardzo dobrze. Kiedy zatrzymałem się na skraju jezdni, by przejść na drugą stronę chodnika, zjawił się nagle obok mnie w wojskowym mundurze SS-man. Żołnierz ten był niskiego wzrostu, o odpychającym wyrazie twarzy. Obok niego stała Żydówka, jak przypuszczam złapana przez tego Niemca. Pamiętam, że była niskiego wzrostu, upośledzona przez garb. Niemiec ciągle podnosił rękę, chcąc tym znakiem zatrzymać przejeżdżający samochód, jednak bezskutecznie, wszystkie były przepełnione. Po chwili próby rozzłoszczony i zdenerwowany Niemiec zaklął głośno, uderzył kolbą karabinu złapaną kobietę i wyciągniętą ręką pokazał jej kierunek, w którym miała się udać jego ofiara. Poszli za róg niedaleko stojącego budynku, morderca idąc za niewiastą, równocześnie zdejmował swój karabin z ramienia. Po chwili usłyszałem strzał, odwróciłem się i zobaczyłem Niemca, jak już po strzale i dokonaniu mordu na bezbronnym niewinnym człowieku zawieszał z powrotem swój karabin na ramieniu, idąc w kierunku centrum miasta. Takie akcje powtarzane co jakiś czas trwały zwykle cały dzień, od samego rana do późnego wieczora, a czasami dwa lub trzy dni. Przy okazji tych tragicznych wspomnień o jednej z najliczniejszych do 1939 r. naszej mniejszości narodowej, z którą od pokoleń (około ośmiuset lat) byliśmy związani, przedstawiam poniżej moje notatki z książki, której tytułu dziś już nie pamiętam, autora syna francuskiego profesora historii Iw Bowua, który opisuje dość szczegółowo życiorys Hitlera i jego pochodzenie. Aby chociaż częściowo wytłumaczyć sobie wprost nienormalną nienawiść Hitlera do Żydów, może warto zapoznać się z krótkim życiorysem tego ludobójcy, z którego rozkazów zostało wymordowanych kilkanaście milionów Żydów i ludzi innych - 68 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

narodowości W Linzu i Braunau (Austria) na terenie należącym do rodzinnych stron Hitlera, znajdowało się archiwum, z którego akt wynikało, że nazwisko Hitler pochodzi z języka czeskiego i w wieku XIX wywodziło się od Hidlara lub Hidlarecka, a brzmiało Hiedler. Prócz tego akta świadczyły, że ojciec Hitlera o imieniu Alais był bękartem, czyli inaczej mówiąc nieślubnym dzieckiem Schicklgruber, która była przez długie lata służącą w żydowskiej rodzinie o nazwisku Frankenbergowie. Już po odejściu służącej z tej pracy rodzina Frankenbergów nadal płaciła jej pensję. Należy domniemywać, że pensja ta była płacona jej jako alimenty, ponieważ najprawdopodobniej służąca zaszła w ciążę z winy ich syna. Zaraz po zajęciu Austrii przez wojska niemieckie Hitler wydał rozkaz swoim podwładnym, aby rodzinną wioskę jego dziadków o nazwie Dallersheim w której znajdowały się groby dziadków oraz grób kompromitującego ojca, jak również lekkomyślnej babki, wojska Wehrmachtu zrównały z ziemią i zamieniły w poligon. Jak wynika z powyższego rodowodu Adolfa Hitlera, biorąc pod uwagę kryteria rasistowskie, Fuhrer miał aż 25% krwi niearyjskiej, z domieszką pochodzenia słowiańskiego. Adolf Hitler (1889 -1945), przywódca narodowego socjalizmu, kanclerz Niemiec; od 1919 r. w NSDAP, od 1921 r. jej przewodniczący; po nieudanym puczu w Monachium w 1923 r. Napisał „Mein Kampf” (Moja walka), formułując szowinistyczny i rasistowski program hegemonii niemieckiej w Europie; posługując się demagogią i rozpalając nastroje nacjonalistyczne, zyskiwał zwolenników zwłaszcza wśród drobnej burżuazji, z których tworzył organizacje paramilitarne (SA), przez zwalczenie komunizmu zyskał poparcie wielkiego kapitału. Został powołany przez ówczesnego prezydenta Niemiec Hindenburga 30 stycznia 1933 r. w poczdamskim kościele garnizonowym w asyście ówczesnych przywódców niemieckiego narodu na kanclerza Rzeszy. W 1934 r. rozwiązał partie polityczne, rozprawił się krwawo z wewnętrzną opozycją SA (tzw. pucz Rohma), po śmierci prezydenta Hindenburga połączył urząd prezydenta i szefa rządu, jako wódz (Fuhrer) stał się dyktatorem Niemiec, stosował bezwzględny masowy terror wobec przeciwników (obozy koncentracyjne) i rasistowskie prześladowania Żydów (ustawy norymberskie); łamiąc międzynarodowe układy, wywołał II wojnę światową; w 1941 r. objął naczelne dowództwo nad armią, wprowadził nieludzkie metody w krajach okupowanych, zwłaszcza na wschodzie - zagłada Żydów, wyniszczanie biologiczne narodów w obozach koncentracyjnych i przez masowe wywózki na roboty do Niemiec, masowe rozstrzeliwania. 20 lipca 1944 r. nieudany zamach na Hitlera dokonany przez - 69 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

opozycyjną grupę wojskową wywołał nową falę represji i fanatyczne rozkazy dalszej walki, w beznadziejnej już sytuacji wojsk. 30 kwietnia 1945 r. w otoczonym przez wojska sowieckie i armię aliantów zachodnich Berlinie Hitler popełnił samobójstwo. Po jakimś czasie trwającej okupacji niemieckiej większość Żydów pozostała jeszcze przy życiu, po łapankach i morderstwach na miejscu musiała z rozkazu niemieckiej policji przeprowadzić się na jedną ulicę do dzielnicy borysławskiej Mrażnicy lub dzielnicy Dolny Potok-Derby przy ul. Łukasiewicza. Wśród znajomych borysławiaków nie udało mi się ustalić, jaka to dzielnica, zdania były sprzeczne i podzielone. Od tamtego czasu ludności żydowskiej nie wolno było swobodnie poruszać się po mieście pod karą śmierci. Żydom wolno było chodzić przez miasto tylko w grupach zorganizowanych, w brygadach pędzonych każdego dnia do pracy pod nadzorem ukraińskich policjantów lub upoważnionych do tego przez władze niemieckie Żydów, którzy odpowiadali swoim życiem w razie ucieczki kogoś z grupy. Do getta nie wolno było wchodzić nikomu z zewnątrz, czyli ludziom nieżydowskiego pochodzenia, ani Polakom, ani Ukraińcom, ani innym narodowościom. Nie wolno było z Żydami handlować, czegokolwiek od nich kupować lub sprzedawać im żywności, czy też darować, wszystko było zabronione pod karą śmierci Pomimo tych rygorystycznych zakazów w getcie zawsze było dużo Polaków i Ukraińców, handel złotem, dolarami, i żywnością, a nawet nieruchomościami kwitł na dużą skalę. Nikt nie przestrzegał groźnych przepisów, narażając niejednokrotnie własne życie za cenę pomocy swoim znajomym i przyjaciołom lub też, co raczej częściej bywało, z czysto materialnych pobudek. Nie wszyscy Żydzi zgromadzeni byli w borysławskim getcie, część z nich, mająca środki utrzymania, przechowywana była przez Polaków w rodzinach polskich. Jedni Polacy przechowywali Żydów z pobudek tylko i wyłącznie czysto ekonomicznych, aby skorzystać z chwilowej sytuacji i pomóc sobie oraz swojej rodzinie w tych ciężkich okupacyjnych czasach, przeżyć ten wojenny okres możliwie jak najkorzystniej dla siebie i swojej rodziny, drudzy z głodu, gdyż nie byli w stanie przetrzymać okupacji niemieckiej z własnych środków materialnych, czyli decydowała tu również strona ekonomiczna. Byli także inni Polacy, którzy pomagali Żydom w przetrwaniu tej gehenny narodowej z pobudek tylko i wyłącznie ludzkich, ta grupa Polaków była najmniej liczna. Znalezienie przez policję niemiecką lub ukraińską Żydów przechowywanych - 70 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

w rodzinie polskiej narażało taką rodzinę na pewną śmierć, cała rodzina była wówczas rozstrzeliwana wraz ze znalezionymi Żydami, a w najlepszym wypadku wywożona do Oświęcimia lub Majdanka, gdzie oczekiwała ją również śmierć, lecz powolna i w męczarniach. Wielu Żydów przechowywało się w borysławskich lasach, które wówczas były jeszcze duże i gęste, nie tak bardzo wytrzebione, jak przez późniejszą sowiecką rabunkową gospodarkę, co sprzyjało ukrywającym się. Ci „leśni ludzie" z kolei narażeni byli na wykrycie ich przez miejscową ludność ukraińską, zamieszkującą okoliczne wioski. W razie odnalezienia bunkra podziemnego lub schowka w lesie z ukrytymi Żydami natychmiast zgłaszali oni policji ukraińskiej, która organizowała wówczas obławę i schwytanych Żydów rozstrzeliwała na miejscu, rabując przed egzekucją ich dobytek, lub przekazywała znalezionych Żydów policji niemieckiej. Bywały wyjątki wykupienia się ludzi z rąk ukraińskich oprawców. Znany był mi wypadek we Lwowie rozstrzelania jednego Polaka i Ukraińca, którzy zajmowali się szantażowaniem rodzin żydowskich, żądając od nich pieniędzy lub złota w zamian za niezdradzenie ich kryjówek. Za wyłudzoną od nieszczęśliwców opłatę obiecywali milczenie (którego nie zawsze dotrzymywano), a w razie niemożności wykupienia się szantażowanego zgłaszali do policji niemieckiej lub ukraińskiej. Wyrokiem Podziemnego Wojskowego Sądu Polskiego Armii Krajowej szantażyści zostali zasądzeni na karę śmierci i przez żołnierzy AK natychmiast rozstrzelani. Wyrok został wykonany we Lwowie. Przy okazji opisywania tej strasznej tragedii żydowskiej należy zaznaczyć, że już o pierwszych mordach dokonywanych przez okupantów niemieckich i ukraińskich nacjonalistów na ludności żydowskiej Polacy z ZWZ, a później AK przez swoich tajnych kurierów - gońców informowali Zachód (Anglię i USA). Zachód, a konkretnie Anglia, a później i Ameryka, nie chciał przyjmować do wiadomości tych straszliwych faktów, udawał, że nic o tych mordach nie wie, że na Wschodzie, a konkretnie w Polsce, nic się nie dzieje, a napływające wiadomości od kurierów polskich są nieprawdziwe i wyssane z palca. Tchórzliwe milczenie jednego i drugiego mocarstwa jest godne pogardy i potępienia. Obie potęgi nie zrobiły wówczas nic, aby powstrzymać tę straszną tragedię, to bezwzględne mordowanie niewinnej ludności żydowskiej na okupowanych przez Niemców ziemiach polskich. Aby móc przetrwać tę ciężką i długą okupację i nie zginąć z głodu, niektóre rodziny polskie zapisywały się na volkslistę, czyli stawały się tak zwanymi volksdeutschami. Zdradzać swoją narodowość i zmieniać narodowość polską na - 71 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

niemiecką mogli ci Polacy, którzy w rodzinie swojej mieli jakiegoś przodka pochodzenia niemieckiego. Osoby, które zmieniły swoją narodowość, korzystały wówczas ze sklepów niemieckich, względnie dobrze zaopatrzonych w żywność, a ich racje żywnościowe były znacznie zwiększone, korzystały także z innych przywilejów przynależnych ludności niemieckiej. Byli i tacy Polacy, którzy zapisywali się nie z głodu, nie z powodu ciężkich warunków materialnych, lecz dla osobistej kariery i chęci przypodobania się Niemcom. Być może wierzyli także, iż Niemcy wygrają wojnę i wtedy oni jeszcze lepiej będą mogli żyć. W tym miejscu pozwolę sobie zacytować jedną zwrotkę wiersza poety Krystiana Ostrowskiego (18 października 1882 r.): GALICJANIE Spolszczony Niemiec cześć powszechną budzi Zniemczony Polak jest ostatnim z ludzi. A cóż, gdy przylgnie do moskiewskiej dziczy? Już do ludzkości wcale się nie liczy Ci dwaj spadają, tamten się podnosi Najlepszy krąży na swej własnej osi Bo czy cię Pan Bóg, czy Jehowa spłodził Żyj i umieraj jakeś się narodził. Cały wiersz Krystiana Ostrowskiego zacytowałem w swojej książce pod tytułem „Droga do Ojczyzny" wydanej w 1997 r. Podczas okupacji niemieckiej w Borysławiu wszystkie ponadpodstawowe szkoły polskie zostały zamknięte, Polakom nie wolno było się kształcić, natomiast Ukraińcy mogli oficjalnie uczęszczać do szkół średnich i kontynuować naukę nawet na wyższych uczelniach (najbliższa wyższa uczelnia była we Lwowie). W tej sytuacji inteligencja polska zorganizowała tak zwane tajne nauczanie. Kto z młodych Polaków pragnął kontynuować naukę średnią i kto miał dostęp do tajnego nauczania, a nie bał się, mógł przy dobrych chęciach, cierpliwości, samozaparciu i odrobinie odwagi (oprócz nauki trzeba było dziesięć godzin dziennie pracować) uczyć się i zdobywać zawód. Między innymi i ja skorzystałem z tego nauczania i w 1944 r. zdobyłem średnie wykształcenie. W naszej grupie konspiracyjnej nauki było sześć osób, trzy koleżanki - 72 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

i oprócz mnie jeszcze dwóch kolegów. Jedna z koleżanek, jeżeli mnie pamięć nie myli, nazywała się Halina Górka (najprawdopodobniej obecnie po mężu Biernacka), w Borysławiu mieszkała obok Elektrowni, druga koleżanka nazywała się Krystyna Bujno, nazwiska trzeciej niestety nie znałem, ponieważ ze względu na bezpieczeństwo nie wolno było wspominać, tym bardziej ujawniać swoich nazwisk, jak również całej grupy uczącej się wraz wykładowcami. Nie pamiętam już dziś wszystkich swoich nauczycieli z tajnych kompletów, którzy z wielkim poświęceniem, odwagą, narażając życie swoje i życie najbliższych poświęcali się, aby nas wykształcić. Mogę wymienić tylko kilku z nich, których nazwiska utkwiły mi w pamięci: mgr Zofia Kral, jej mąż kapitan Armii Krajowej, mgr Antoni Kral, mgr Joanna Ostrowska (łacinniczka). Najczęściej spotykaliśmy się w mieszkaniu pp. Kralów, którzy z narażeniem życia udostępniali swoje mieszkanie do prowadzenia szkolnych zajęć. Mieszkali wówczas w centrum naszego miasta (na Dolnej Wolance), a wszystkim uczącym się w naszej grupie było blisko i wygodnie spotykać się tam na zajęciach. Kilkanaście razy nauka odbywała się w mieszkaniu moich rodziców, jak też u moich koleżanek i kolegów, w większości jednak lekcje prowadzono w mieszkaniu pp. Kralów. Wiadomo mi, że były też inne grupy tajnego nauczania młodzieży szkolnej, ile ich było w naszym mieście - nie wiem. W ten sposób lata okupacji pod względem dokształcania młodzieży szkolnej w naszym mieście nie były zupełnie dla wszystkich stracone. Tuż po zajęciu Borysławia administracja niemiecka wydała polecenie, aby wszyscy pracownicy zarówno umysłowi, jak i fizyczni objęli ponownie dotychczasowe miejsca pracy, a mianowicie te stanowiska pracy, jakie zajmowali do wybuchu wojny, czyli do 1939 roku. W ten sposób Niemcy chcieli zachować normalny porządek i osiągnąć lepsze wyniki w wydajności pracy. Bałagan w pracy i życiu codziennym, jaki wytworzyły władze sowieckie po zajęciu naszych ziem wschodnich, został szybko zlikwidowany. Czasami trudno było zrozumieć, dlaczego tak robią, dlaczego szkodzą sobie sami. Całe szczęście niezbyt długo trwała ich pierwsza okupacja, a i tak w niezbyt długim czasie swojego pobytu u nas zdołali narobić masę bałaganu i niepowetowanych szkód we wszystkich dziedzinach. Mój ojciec nie skorzystał z niemieckich przywilejów, pracował na innym stanowisku. Do swojej pracy zawodowej powrócił dopiero po zakończeniu wojny. Do naszego mieszkania, w którym mieszkaliśmy przed wojną, nie sprowadziliśmy się, gdyż zostało ono kompletnie zdewastowane przez sowieckie władze administracyjne - 73 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

(przerobione zostało na stołówkę, którą po roku zlikwidowano, a dom częściowo rozebrano, resztę rozkradli ludzie). Z początkiem okupacji niemieckiej zacząłem ponownie pracować w lesie jako robotnik. Pracować musiałem po pierwsze dlatego, że zmuszały mnie warunki materialne, a po drugie, aby nie zostać wywiezionym do Niemiec na roboty przymusowe. Jako robotnik leśny dostałem legitymację służbową, dzięki której byłem chwilowo chroniony przed przymusowym wywozem do Niemiec. Wprawdzie legitymacja pracownika leśnego nie była tak mocna jak legitymacja pracownika naftowego i nie gwarantowała ochrony przed wywozem, ale częściowo zabezpieczała przed aresztowaniem. Zresztą podczas obu okupacji nic nie gwarantowało spokoju człowiekowi, zawsze można było spodziewać się aresztowania, jak mawiali Rosjanie: Liszby czełowiek był, a statja najdiotsia (żeby tylko człowiek był, a znajdzie się artykuł kodeksu karnego). Ponieważ w mojej pracy w lesie miałem zwierzchników Ukraińców, przez których jako Polak byłem systematycznie na różne sposoby szykanowany moralnie, wciąż myślałem o jej zmianie i znajomych kolegów wypytywałem o jakiekolwiek zajęcie. Ukraińcy bezustannie dokuczali mi, między innymi mówiąc, że moja Polska już przepadła, że przyjdzie czas, kiedy nas Polaków Ukraińcy „wyrżną", że mój ojciec jest legionistą i w przyszłości dostanie za swoje, że oni już wkrótce będą mieli Samostijną Ukrainę, że Niemcy są ich przyjaciółmi i jak zwyciężą, to pomogą im w stworzeniu niepodległej Ukrainy, a wówczas Ukraińcy wyreżut wsich Lachiw i Żydiw i tudi bude duże dobre (wyrżną wszystkich Polaków i Żydów i wówczas będzie bardzo dobrze). Po jakimś czasie nadarzyła się okazja do zmiany miejsca pracy. Któregoś dnia wpadł do mnie mój szkolny kolega Stanisław Wasłowicz, brat Bronisława, z propozycją abym objął po nim pracę, ponieważ on wraz z bratem i matką wyjeżdżają na zachód, gdzieś w okolice Krosna lub Jasła, ponieważ tam będą mieli lepsze warunki ekonomiczne do przetrwania okupacji. Skorzystałem z nadarzającej się okazji, przyjąłem propozycję i po załatwieniu administracyjnych formalności związanych ze zmianą pracy zacząłem zapoznawać się z nowym stanowiskiem w nowym dla mnie, zupełnie nieznanym przedsiębiorstwie. Zacząłem pracować jako goniec w Karpathen Ol Akktiengesellschaft Lemberg, Betriebsinspektion in Boryslaw. Na tej pracy skorzystałem bardzo dużo. Pracowałem w biurze, gdzie w większości pracownikami umysłowymi byli Polacy, a więc wśród swoich nie pracowałem fizycznie, dostawałem lepsze (zwiększone) racje żywnościowe, - 74 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

nie musiałem chodzić już do lasu, gdzie pracowałem wśród Ukraińców ciągle grożących mi "zarżnięciem" i wreszcie, co w tych czasach miało bodaj największe znaczenie, miałem „mocne papiery", jak wówczas się mówiło, czyli dobre dokumenty, wywózka do Niemiec na przymusowe roboty już mi nie groziła ani też powołanie do „Baudienstu", to jest zgrupowanych batalionów roboczych, skoszarowanych, z reguły używanych do najcięższych i najgorszych robót, „łapanek" ulicznych również nie musiałem się bać. Należy zaznaczyć, że w Borysławiu rzadko się zdarzały łapanki, ale jednak czasami bywały. Wszystkie te „przywileje" pochodziły ze zrozumiałych względów, pracownicy naftowi byli potrzebni, nafta zaś, czyli paliwo, było Niemcom niezbędne na froncie do celów wojennych. Bezpośrednim moim zwierzchnikiem był sekretarz tego biura p. Dzierżęga, dyrektorem przedsiębiorstwa był volksdeutsch o nazwisku Marian Schiller, zaś jego zastępcą - Polak, inż. Wacław Skoczyński. Biuro nasze, „Betriebsabteilung" nr I, znajdowało się w Tustanowicach na styku z dzielnicą Ponerla, w budynku przed wojną zamieszkiwanym przez pp. Ożegalskich. Budynek ten położony był niedaleko głównej drogi biegnącej przez Ponerle, przy której znajdował się duży warsztat mechaniczny im. Dawidowicza. Dyrekcja nasza miała swoją siedzibę w centrum miasta, przy ul. Pańskiej (podczas okupacji sowieckiej był tam „Trest"), czyli w przybliżeniu około czterech kilometrów od naszego biura. Dyrektorem tejże siedziby był Niemiec o nazwisku Radecke, zastępcą jego był również Niemiec Berthold Beitz. Sekretarzem dyrekcji był Polak Stanisław Krimmer, zaś naczelnym inżynierem - Mieczysław Krygowski - również Polak. Pamiętam, było to zaraz na początku mojej nowej pracy, po przyjściu z raportami do mojej dyrekcji, tuż przy wejściu na klatce schodowej, patrzę i oczom nie wierzę: z piętra schodzi powoli Felek Mikosz z gębą uśmiechniętą od ucha do ucha (w gimnazjum pamiętam go jako ciągle spieszącego się gdzieś, po schodach biegał, nigdy nie szedł powoli) - kolega, z którym przez kilka miesięcy w 1940 r. chodziliśmy do jednej klasy. W rozmowie z nim dowiedziałem się, że pracował w tejże dyrekcji na stanowisku pomocnika magazyniera artykułów piśmiennych. Pogadaliśmy sobie, ucieszeni z niespodziewanego spotkania, jak również z przeżycia bolszewickiej okupacji. Praca moja polegała na codziennym noszeniu raportów ze stanu wydobycia ropy z podległych naszemu przedsiębiorstwu kopalń naftowych oraz zanoszeniu innych pism do dyrekcji. Jednocześnie przynosiłem różnego rodzaju dyrektywy, jednym słowem, zajmowałem się przenoszeniem całej biurokratycznej pracy w obie strony. Dyrektor Radecke podobno nie był rodowitym Niemcem, lecz volksdeutschem (wówczas nikt nie wiedział na pewno), był człowiekiem - 75 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

bezwzględnym i zwyczajnym hitlerowskim sługusem, podczas wizytacji niektórych kopalń nierzadko bił robotników i wygrażał aresztowaniem, jak również obozem. Natomiast jego zastępca - dyr. Berthhold Beitz, był stosunkowo porządnym człowiekiem. W wielu przypadkach pomagał Polakom. Jeżeli ktoś z jego podwładnych przychodził do niego z jakąś osobistą prośbą, z reguły załatwiany był pozytywnie. O ile mi wiadomo, do 1980 r. był generalnym dyrektorem fabryki Kruppa w RFN. Przez wiele lat był w ciągłym kontakcie handlowym z naszym krajem, występował również przed kamerami polskiej telewizji, tuż przed stanem wojennym. Co do dyrektora naszego przedsiębiorstwa - Mariana Schillera - to był on zwyczajnym, wysługującym się Niemcom zdrajcą, podczas wizytacji w kopalniach za najmniejsze przewinienie winnym w jego mniemaniu robotnikom kopalnianym często osobiście wymierzał karę bijąc ich swoją laską. Jak mi wiadomo, po wojnie przebywał jakiś czas w Brazylii, po powrocie do kraju został aresztowany przez polskie władze i skazany na 5 lat więzienia za podpisanie listy o zmianie swej narodowości. Tę słuszną karę odsiedział w polskim więzieniu. W 1970 r. zupełnie przez przypadek widziałem go przechodzącego przez jezdnię w centrum Szczecina. Po kilku tygodniach mojej nowo rozpoczętej pracy zwrócił się do mnie mój ojciec z prośbą, abym nikomu nic nie mówiąc, dostarczał mu odpisy raportów dotyczących całodobowego wydobycia ropy naftowej. Odpisy tych raportów, stanowiących nie tylko o ilości, ale o wszystkim, co działo się w przemyśle naftowym w obrębie naszego przedsiębiorstwa, robiłem każdego dnia idąc do dyrekcji, na skróty przez pola. Odpisywałem wszystko, co było mi potrzebne i co uważałem za bardzo ważne (domyślałem się, do czego te wiadomości były potrzebne mojemu ojcu) i oddawałem je każdego dnia, o nic go nie pytając. Po wojnie, zaraz po moim powrocie z Syberii, dowiedziałem się, że odpisy moich raportów były dalej przekazywane na Zachód, przemycane przez łączników z polskiej tajnej organizacji (początki działalności Armii Krajowej). W czasie okupacji nawet nie wolno mi było pomyśleć, do czego ojcu potrzebne są kopie moich raportów, zresztą sam orientowałem się doskonale. Po przyjeździe z ZSRR do kraju więcej z ojcem na temat działalności Armii Krajowej nie rozmawialiśmy, konspiracja między nami nadal obowiązywała aż do roku 1958, czyli do jego śmierci. Bez słów doskonale wiedzieliśmy, że okupacja trwa nadal, tylko że okupowani jesteśmy przez innego wroga, jeszcze bardziej zachłannego i drapieżnego, i bardziej nienawidzącego nas, jakim jest Związek Radziecki. - 76 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

Pewnego dnia dokonana została kradzież w jednej z naszych kopalń: z magazynu skradziono bardzo potrzebne i trudno dostępne jakieś techniczne elementy, których zastępcze wykonanie wymagało długiego czasu i przysparzało wielu trudności. Dyrektor szalał ze strachu i wściekłości. Na miejscu kradzieży robotnicy znaleźli czapkę, prawdopodobnie zgubioną przez sprawcę włamania. Czapkę tę dyrektor polecił mi odnieść na policję, której szefem był znany nam, wspomniany wyżej Austriak - Pele. Idąc na posterunek, byłem zdenerwowany, bo stamtąd już raczej nikt z cywilów okupowanego kraju nie wracał, miałem jednak nadzieję, że policja nie zatrzyma mnie, ponieważ szedłem służbowo, a mój dyrektor, jak mi powiedział, dzwonił na policję i rozmawiał z komendantem Pele, powiadamiając, że znalezioną czapkę przyniesie goniec przedsiębiorstwa. Mimo zapewnień dyrektora i sekretarza, że na policji nic mi nie grozi, stracha jednak miałem. W drodze na posterunek zostałem zatrzymany przez starszego ode mnie znajomego, który po krótkiej wstępnej rozmowie grzecznościowej poprosił, abym trzymaną w ręku czapkę oddał jemu, a on w zamian odda mi podobną, którą przekażę policji. Na moje pytanie, dlaczego mam się zgodzić na proponowaną zamianę, odparł krótko - tego wymaga sytuacja, dodając jednocześnie, abym nikomu nie mówił i o nic więcej nie pytał. Zrobiłem, jak prosił, i z zamienioną czapką poszedłem na policję, bojąc się jeszcze bardziej niż przedtem. W budynku policji czekał już na mnie Pele. Na wstępie przewertował moje dokumenty, po czym odebrał czapkę, spytał ostrym tonem, czy to ta sama, którą pozostawił sprawca kradzieży, a po moim potwierdzeniu oddał mi moje dokumenty, ręką wskazując drzwi, i kazał mi się wynosić. Jak na szefa policji i zdobywcy Europy, niezbyt kulturalnie się zachował, tym bardziej że byłem tu służbowo, a nie prywatnie. Szczęśliwy, że nie zostałem zatrzymany, opuściłem szybko posterunek policji. Przez następne kilka dni obawiałem się, aby podczas dochodzenia nie doszli, że czapka została zamieniona. W związku z tym przez jakiś czas przestałem chodzić na lekcje tajnych kompletów, w obawie, że mogę być śledzony. Na szczęście nic się nie działo, o włamaniu do kopalnianego magazynu ucichło, a sprawcy nie znaleziono. W jakiś czas po tym ponownie spotkałem tego samego znajomego, który z uśmiechem spytał mnie, czy nie chciałbym przeczytać „bibuły". Zaskoczony tym pytaniem odparłem, że i owszem, ale niech mi wyjaśni, co to jest ta „bibuła". Wówczas znajomy wytłumaczył mi, że jest to podziemna gazetka „Polska Walcząca", wydawana również przez tajną redakcję. W gazetce tej, jak mnie poinformował, są prawdziwe - 77 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

i ciekawe bieżące wiadomości z frontu, a także wiadomości dotyczące naszego życia podczas okupacji niemieckiej. Ucieszony wziąłem od niego gazetkę, przyrzekając jednocześnie, że w przypadku „wpadki" nie powiem, od kogo ją dostałem. Od tego czasu miałem zawsze różnego rodzaju świeże wiadomości z frontu, wiedziałem też, co dzieje się w naszym kraju. Gazetki po przeczytaniu przekazywałem dalej następnym czytelnikom, odbierając od nich również przyrzeczenie, że w razie „wpadki" nie wsypią mnie. Jak już wspomniałem, w czasie okupacji niemieckiej „łapanki" w naszym mieście należały do rzadkości, ale czasami się zdarzały. W jednej z takich łapanek została aresztowana moja siostra Krystyna, ponieważ nie miała odpowiednich dokumentów stwierdzających jej zatrudnienie. Została doprowadzona na policję ukraińską, która jak zwykle brała udział w łapankach Po wstępnym przesłuchaniu przekazano ją policji niemieckiej (na Wolankę naprzeciwko kościoła św. Barbary). Dzięki jakimś okrężnym znajomościom ojca i okupowi udało się po trzech dniach odsiedzenia w areszcie wydostać ją z policji i tym samym uratować od wywozu do Reichu na przymusowe roboty. W wydostaniu się z nielichych tarapatów siostrze pomógł, jak się później dowiedziałem, starszy kolega - Władysław Filipowicz. Dzięki swoim znajomościom wśród Ukraińców robił wszystko, aby siostra moja została wypuszczona z niemieckiego aresztu. Głód w Borysławiu dotkliwie dawał się we znaki. Od znajomego robotnika w pracy dostawałem codziennie pół litra nafty, którą przenosiłem w małej bańce, chowając ją do kieszeni. Kto mógł dostać naftę, wynosił ją z kopalń lub z warsztatów do domów, aby zamienić na artykuły żywnościowe z okolicznymi ukraińskimi chłopami. Wszystko to robiło się na własne ryzyko z narażeniem swojego życia, a czasami i najbliższych, policja kopalniana (była taka powołana przez władze niemieckie do ochrony szybów naftowych, służyli w niej Ukraińcy lub własowcy, nazwa pochodzi od generała Własowa), która dzień i noc patrolowała ulice naszego miasta, miała rozkaz zastrzelenia na miejscu człowieka, u którego znaleziono nawet tylko małą buteleczkę nafty lub gazoliny. Miała ona również prawo rewidowania przechodniów i w wypadku znalezienia u przeszukiwanej osoby cennego płynu mogła na miejscu ją zastrzelić. Przy okazji parę słów o własowcach, którzy w swych mordach, grabieżach i bandytyzmie niczym nie różnili się od ukraińskich morderców. Otóż w drugiej wojnie światowej brał udział generał sowiecki o nazwisku Andriej Własow, urodzony w 1900 - 78 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

r. Podczas wojny zdradził swoją ojczyznę - Związek Sowiecki: w czasach początkowej klęski i związanej z tym panicznej ucieczki armii sowieckiej przed Niemcami przeszedł na stronę niemiecką wraz ze swoją dywizją i sztabem oficerskim. U boku armii niemieckiej zorganizował Komitet Wyzwolenia Narodów Rosji i w 1943 r. stanął na jego czele. Jego armia odznaczała się wyjątkowym okrucieństwem w krajach podbitych przez wojska niemieckie. Bandyckie oddziały Własowa brały czynny udział w mordach dokonywanych na ludności polskiej podczas powstania warszawskiego. Podczas akcji wyłapywali Żydów mordowali ich, odznaczając się ogromnym okrucieństwem, byli okrutnymi mordercami nie tylko w miastach. Odznaczali się również wielkim sprytem w odnajdywaniu leśnych kryjówek żydowskich i przeprowadzania na miejscu egzekucji. Pod koniec wojny Własow dostał się do niewoli amerykańskiej, po wojnie został przekazany przez Amerykanów władzom sowieckim i przez nich zasądzony za zdradę swojej ojczyzny na karę śmierci, w następstwie stracony. To tyle o tym wojskowym przestępcy. Aby uzupełnić swoje skąpe racje żywnościowe wydzielane przez Niemców, ludność miejska masowo wyjeżdżała na wieś celem dokonywania transakcji handlowych z ludnością wiejską - różnego rodzaju zamiany, odzieży na zboże lub inne artykuły spożywcze. Polska ludność bała się wyjechać na wieś, lecz głód zmuszał do tego ogromnego ryzyka. Były częste wypadki mordów popełnianych przez banderowców na osobach narodowości polskiej. Na zachód do centralnej Polski i do tamtejszych wiosek polskich było bardzo daleko, a Niemcy odbierali po drodze wymienioną żywność, zdobytą ogromnym wysiłkiem i strachem. Gestapowcy przy okazji odbierania żywności bili ludzi w wagonach, na dworcach w poczekalniach, wszędzie gdzie nadarzyła się okazja, aresztowali i wywozili do Niemiec na przymusowe roboty. Kilka razy i ja wyjeżdżałem na wieś z kolegą, jechaliśmy na zachód w rejon nowosądecki. Pamiętam w drodze powrotnej, już po dokonanych na wsi „transakcjach handlowych", w wagonach niesamowity ścisk i tłok, w przedziałach i na korytarzach, ludzie jechali również na stopniach wagonów i dachach. W naszym wagonie był także straszny tłok, ludzie stali w przejściu w przedziałach, nikt jednak nie narzekał, wszyscy byli szczęśliwi, że pociąg w ogóle nadjechał, że dostali się do wagonów, że można było jechać, że pociąg ruszył, że jedzie się do domu, czy dojedzie się, to jeszcze nie - 79 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

wiadomo, w każdym razie na razie jedzie się w kierunku swojego miejsca zamieszkania. W przedziale towarzystwo było wyjątkowo wesołe i pod wpływem bimbru bardzo rozgadane, widać było po minach i nastrojach, że handel na wsi był na pewno udany. Jakiś mężczyzna w okularach z grubymi szkłami na nosie, z wyglądu przypominający przedwojennego urzędnika bankowego, poprosił o chwilę ciszy, stukając nożem w butelkę do połowy już opróżnioną, aby mógł zaśpiewać piosenkę o Noem, którą cytuję w całości, ponieważ ten dwuwiersz dobrze zapamiętałem, tak jak i twarz podpitego „urzędnika bankowego". I pił nasz Noe, ciągle pił aż przebrał trochę miarki zrobiło mu się jakoś tak i poszedł spać do arki. Wtem przyszedł Cham i zaczął drwić Że ojciec taki ścięty i za to Chama przeklął Pan i Cham do dziś przeklęty. Od również podpitego grona słuchaczy śpiewający dostał obfite brawa, a butelka z bimbrem dalej została puszczona w ruch. Jechaliśmy w tym wesołym gronie aż do Lwowa, tu z kolegą przesiedliśmy się, żegnając cale towarzystwo. O ile mi wiadomo, wszyscy moi znajomi mniej lub więcej taką samą biedę klepali jak w większości nasi Polacy pod okupacją. Kto miał jakąś rodzinę w innej miejscowości, której się lepiej powodziło, wyjeżdżał do swoich bliskich, by przetrwać ten ciężki wojenny czas. Kilku moich szkolnych kolegów wyjechało do swoich rodzin lub znajomych na zachód, jak wówczas mówiło się, do centralnej Polski, nie wszyscy jednak mieli rodziny lub znajomych. Wielu wyjeżdżało z Borysławia tylko niedaleko, do miejscowości położonych również na wschodzie, najwięcej przebywało w woj. lwowskim. Zamieniali Borysław na inne miasta wschodu, tam też niektórzy działali w organizacji podziemnej, walcząc na różne sposoby z niemieckim okupantem, mając nie tylko Niemca jako swojego wroga, lecz również strzegąc się i równocześnie zwalczając rodzimego nie mniej groźnego wroga, Ukraińców - rezunów, którzy w tym okresie wszczęli próbę budowy swego państwa, rozpoczynając od mordowania narodu polskiego, a także - 80 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

w ramach oczyszczania swojego przyszłego państwa od innych narodowości - także i narodu żydowskiego. Tu na wschodzie mieliśmy dwóch śmiertelnych wrogów - Niemców i Ukraińców. Należało strzec się i unikać jednych i drugich prześladowców. Wiele lat po wojnie przez przypadek udało mi się nawiązać korespondencję z moją koleżanką z klasy, Łucją Czerwonką z domu Bogacz, która okupację niemiecką przeżywała w ciągłych rozjazdach i niebezpiecznym przemieszczaniu się z jednego miejsca do drugiego, jako żołnierz Armii Krajowej, spełniając funkcję kuriera pułkownika „Bacy" (dowódca okręgu borysławskiego AK) i dostarczając jednostkom podległym przesyłki, tajne rozporządzenia, rozkazy, polecenia, a także tajną „bibułę" z najświeższymi okupacyjnymi wiadomościami z kraju, zachodniego i wschodniego frontu. Z narażeniem życia jeździła różnymi środkami lokomocji, rowerem, okazyjnym samochodem, pociągiem, a często i piechotą przemierzając wiele kilometrów niebezpiecznej

trasy,

kursując

między

Borysławiem,

Drohobyczem,

Stryjem,

Samborem i Lwowem. Łucja Bogacz o okupacyjnym pseudonimie „Lucia" prowadziła wówczas życie bardzo niebezpieczne i ryzykowne, wyczekując na kwaterze w Drohobyczu wraz ze swoją koleżanką o pseudonimie „Grażyna" - „Bożena" na polecenie wyjazdu w teren. Narażona była na niebezpieczeństwo nie tylko w drodze, podążając do celu, lecz i na kwaterze w miejscu ciągłego, nerwowego wyczekiwania na rozkazy. Napięcie nerwowe, ciągłe czekania na polecenia - nie wiadomo, w jakim kierunku pojedzie się, czy mniej niebezpiecznym, gdzie jest mniejsza możliwość napotkania ukraińskich nacjonalistów, „rezunów", czy też w kierunku, gdzie rejon był zagrożony i zachodziła możliwość napotkania banderowców, a wówczas można było liczyć się z pewną śmiercią - nie tylko towarzyszyły na kwaterze, lecz były również nieodłącznym towarzyszem tej niebezpiecznej podróży. Nawet zwykłe przypadkowe spotkanie niemieckiego żandarma czy też ukraińskiego policjanta wywoływało zupełnie zrozumiałe nerwowe spięcie. „Wpadka" równała się śmierci, a przed tym jeszcze straszne śledztwo, tortury i męki fizyczne i cierpienia. Był to wówczas ciężki i niebezpieczny okres dla młodego pokolenia, szczególnie dla tych Polaków, którzy brali czynny udział w walce z okupantem, narażając swoje młode życie na męki w obozach lub śmierć i jednocześnie narażając na niebezpieczeństwo swoich najbliższych. „Lucia" szczęśliwie przetrwała okupację niemiecką, udało się jej przeżyć - 81 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

pomimo ciągłego narażania się na niebezpieczeństwo, uniknęła aresztowania przez władze niemieckie lub ukraińską policję, miała szczęście i umknęła groźnemu niebezpieczeństwu. Mniej szczęścia miała nasza konspiratorka do ciemiężycieli ze wschodu, bo nie udało się jej uniknąć aresztowania przez władze sowieckie po powtórnym zajęciu naszych wschodnich ziem przez sowiecką armię. Na zakończenie krótkich wspomnień o Łucji Bogacz ps. „Lucia" cytuję fragment z jej listu: „Tak wyglądało życie przez cały czas w konspiracji od lutego 1942 r. aż do „wpadki" we Lwowie (weszłam w „kocioł" 14 lutego 1945 r.). Nosiłam w tym czasie ps. „Lucia". Na moje szczęście, dzięki doskonałemu wyszkoleniu i pewnie wrodzonej dyskrecji oraz temu, że nie miałam szerszych kontaktów z miejscowymi ludźmi, o pracy na poszczególnych terenach nic nie wiedziałam, a więc byłam dla NKWD materiałem nieprzydatnym. Jak się nic nie wie, to i biciem nic nie wskórasz. Nie pamiętam daty, kiedy mnie wypuszczono, ale stosunkowo szybko, bo pamiętam ogłoszenie zakończenia wojny, więc maj, ale bardzo szybko spostrzegłam, że jestem nieustannie śledzona, a więc to była tylko pozorna wolność. Repatriowałam się cichcem, ukrywając się przez dwa tygodnie, aż do ruszenia transportu na zachód).” Od siebie dodam, że „Lucia" miała ogromne szczęście graniczące na pewno z cudem - wyrwać się z łap NKWD. Pewnego dnia, idąc z pracy do domu, między Tustanowicami a Dąbrową Górną spotkałem znajomego starszego kolegę Jurka Skobertala, który był przed wojną studentem Politechniki Lwowskiej. Moi koledzy i ja w skrytości nazywaliśmy go „Akademik z głodnej kuchni", a szczerze mówiąc, zazdrościliśmy mu tej jego ładnej akademickiej czapki, którą nosił na wakacjach po przyjeździe ze Lwowa. Jurek miał młodszego brata Andrzeja, z którym od najmłodszych lat, a ściśle mówiąc od pierwszej klasy szkoły powszechnej, znaliśmy się i kolegowaliśmy. Przed wojną Andrzej z rodziną mieszkał w Tustanowicach w prywatnym domu, którego właścicielem był ruski pop o nazwisku Adrianowicz. Budynek ten usytuowany nad rzeką Łoszeną stał niedaleko mojego domu. Podczas wojny Andrzej z rodzicami przeprowadzili się z Tustanowic na Dąbrowę Górną, gdzie podczas okupacji sowieckiej i niemieckiej również ja mieszkałem. Po pracy bardzo często spotykaliśmy się, tak jak to bywało przed wojną, tylko z tą różnicą, że przed wojną widywaliśmy się po zajęciach szkolnych. Otóż Jurek podszedł do mnie i bez wstępnych ceregieli zapytał, czy chcę - 82 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

wstąpić do tajnej organizacji, której nazwa w skrócie brzmi AK. Na moje natychmiastowe wyrażenie zgody podał mi adres wraz z przedartą karteczką, pod który miałem się zgłosić celem złożenia przysięgi i tym samym wstąpienia w szeregi Armii Krajowej. Po kilku dniach poszedłem na umówione spotkanie, gdzie po dokładnym sprawdzeniu moich personaliów przez „zaprzysięgającego" zostałem bardzo wyraźnie uprzedzony przez niego, co mi grozi w wypadku zdradzenia kogokolwiek z organizacji lub

też

niepodporządkowania

się

swoim

przełożonym,

po

czym

zostałem

zaprzysiężony. Następnie przyjąłem sobie pseudonim „Leśnik", po czym wpisano mnie w rejestr tajnych żołnierzy AK i ceremonia przysięgi, jak również wciągnięcia mnie w szeregi Armii Krajowej na tym się zakończyła. Pożegnałem sympatycznego pana i więcej go w swoim życiu nie widziałem, o ile się nie mylę, nazwisko jego brzmiało Stanisław Dawidowicz. Mieszkał w Tustanowicach, tuż przed rozpoczynającą się dzielnicą Wolanka. Był to duży dom wolnostojący z ogrodzeniem i dużą żelazną bramą, usytuowany przy głównej ulicy ciągnącej się z Borysławia przez Wolankę, Tustanowice aż do Truskawca. Po złożonej przysiędze wyszedłem od pana Stanisława Dawidowicza z mieszanymi uczuciami, gdyż w tekście przysięgi w moim przekonaniu za dużo było słów „nie wolno" i za dużo uprzedzeń i gróźb za niesubordynację. Byłem nieco speszony i przestraszony. Miałem uczucie, jakbym stał się osobą częściowo ograniczoną w swojej wolności, co szczerze mówiąc, niezbyt mi się podobało. Jednak stało się, klamka zapadła, co ma wisieć, nie utonie, pomyślałem. Jeszcze przed odejściem spytałem swojego nowo poznanego rozmówcę, kiedy pójdę na jakąś akcję. W odpowiedzi uśmiechnął się i odparł, że trzeba cierpliwie czekać, że zgłosi się do mnie ktoś, kogo będę musiał słuchać, bo ten ktoś będzie moim przełożonym. W związku z powyższym nie pozostawało mi nic innego jak cierpliwie czekać na „tajemniczego łącznika". Po wyjściu z mieszkania i rozstaniu się z osobą, przed którą składałem przysięgę, przypomniało mi się, że mam swoją prywatną broń (nagan), który potajemnie kupiłem. Pomyślałem sobie, że w przyszłości, jako żołnierz Armii Krajowej, mogę mieć nieprzyjemności za nieprzyznanie się do tego, tym bardziej że o moim naganie wiedziało kilku najbliższych kolegów, z których ktoś również mógł już należeć do organizacji i przy jakiejś okazji powiedzieć o tym swojemu zwierzchnikowi. Doszedłem jednak do wniosku, że „na wyrost" nie warto się martwić, i przestałem zawracać sobie głowę swoją bronią. - 83 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

Po kilku tygodniach przyszedł do mnie mój przełożony - Tadeusz Kogut pseudonimu jego nie pamiętam, znałem go z widzenia, przed wojną był członkiem drużyny strzeleckiej, która siedzibę swoją miała w Tustanowicach, na parterze w szkole powszechnej, wejście od strony rzeki Łoszeny. Komendantem tej drużyny był przedwojenny oficer, a zarazem nasz szkolny nauczyciel, pan Bętkowski. Jaki stopień wojskowy miał mój przybysz - nie wiedziałem, ponieważ po przywitaniu się podał mi tylko swój pseudonim i krótko zapowiedział, że niebawem pójdziemy na małe „łowy". Przedtem jeszcze umówiliśmy się na spotkanie w lesie, na niewielki trening w strzelaniu. Poprosiłem go o broń, na co odpowiedział mi, że żadnej broni nie dostanę, ponieważ już ją mam, a jedynie dostanę naboje do mojego nagana. Dowództwo moje wie, że od dziecinnych lat jestem obyty z bronią i w związku z tym dodał, że dużo strzelać nie będę, bo amunicja potrzebna jest bardziej tym, którzy dopiero się z bronią zapoznają. Tak jak przypuszczałem, bezpośrednio po złożeniu przysięgi dowództwo dowiedziało się, że posiadam własną broń, na szczęście nie wyciągnięto żadnych konsekwencji, z czego byłem niezmiernie rad. Mój nowy partner miał niestety rację, okazało się, że zwierzchnicy moi z organizacji wszystko o mnie wiedzieli. Powiedział mi również, że broni wojskowej, czyli służbowej nie dostanę, ponieważ nie ma jej za dużo, wręcz jest jej brak, a mój prywatny nagan jest od tej chwili bronią należącą do organizacji, jeżeli ją komuś odsprzedam lub podaruję, to będę odpowiadał za ten niedozwolony proceder przed swoimi zwierzchnikami i zostanę surowo ukarany. Wyjaśnił mi również, że wchodzimy (nasza trójka) w skład oddziału miejskiego, jak również, jeżeli zajdzie taka potrzeba - do oddziału partyzantki leśnej. Zadaniem naszym będzie wykonywanie działań dywersyjnych przeciwko niemieckiemu okupantowi, a także obrona polskiej ludności cywilnej przed ukraińskimi bandami mordującymi polskie rodziny. Po kilku dniach od ostatniego spotkania ze zwierzchnikiem spotkaliśmy się w lesie w trójkę w umówionym miejscu - Tadek Rościszewski „Szczupak", dowódca naszej „trójki", Tadek Kogut oraz ja. Strzelaliśmy krótko, ponieważ zarówno Tadek, który, jak już wcześniej wspomniałem, przed wojną należał do Związku Strzeleckiego (założonego w 1910 r. przez Józefa Piłsudskiego - miał na celu walkę o niepodległość naszej Ojczyzny), jak i ja strzelaliśmy od najmłodszych lat z broni służbowej i prywatnej ojca. Tadek Rościszewski razem z moim ojcem i ze mną chodził w góry, na Ciuchowy Dział, gdzie strzelaliśmy z karabinu małokalibrowego i dubeltówki. Z uwagi na oszczędności amunicji, jak również z powodu braku czasu (wszyscy - 84 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

pracowaliśmy po 10 godzin dziennie), po dwóch czy też trzech razach zaniechaliśmy dalszych ćwiczeń w strzelaniu. Bezlitosna wojna trwała nadal i końca jej nie było widać. Hitler szalał, jego podwładni również, a SS działało na tyłach ze zdwojoną energią. Łapanki oraz egzekucje przeprowadzane na ludności polskiej i żydowskiej w całym kraju odbywały się systematycznie. W borysławskim getcie było coraz mniej Żydów, po każdej akcji byli oni wywożeni do obozów zagłady. O ile pamiętam, w roku 1943 lub 1944 latem getto zostało zlikwidowane. Pozostała już niewielka liczba Żydów ukrytych w kryjówkach leśnych, w niektórych domach przechowywanych przez polskie rodziny pomimo groźby śmierci. Kilkudziesięciu Żydów, prawdopodobnie najbogatszych, zatrudnionych było w biurach znajdujących się na podwórzu obok budynków Dyrekcji Przemysłu Naftowego (oba budynki były usytuowane obok siebie, budynek dyrekcji był piętrowy, natomiast budynek zajmowany przez żydowskich urzędników był parterowy o dużych jasnych oknach, wychodzących na podwórze od strony dyrekcji). Jak chodziły wówczas słuchy, za cenę uchronienia ich przed wywózką do obozów zagłady, przekupili niemieckiego dyrektora tegoż przedsiębiorstwa - Radecke - ofiarując mu oprócz dolarów małą figurkę na postumencie z podobizną Hitlera, odlaną ze szczerego złota. Natomiast miejscowe władze SS zostały przekupione dolarami. Nosząc codziennie raporty do Dyrekcji Przemysłu Naftowego, widziałem, jak podczas akcji łapania Żydów gestapo stawiało w bramie wejściowej naszej dyrekcji dwóch swoich żołnierzy z formacji SS, którzy nie tylko kontrolowali cywilów przechodzących służbowo w czasie trwania akcji przez bramę, rozkazując wylegitymować się i sprawdzając nasze teczki, a niektórym nawet przeprowadzając rewizję osobistą, lecz również nie wpuszczali innych żołnierzy ukraińskich formacji (SS „Hałyczyna"), jak również policji ukraińskiej, którzy podjeżdżali ciężarowymi samochodami, chcąc wywieźć urzędników żydowskich na stację kolejową, gdzie stały przygotowane wagony towarowe, przeznaczone do obozów zagłady. Jak się mówiło wówczas, najbogatsi z borysławskich Żydów (byli wśród nich właściciele kopalń naftowych, warsztatów, tartaków i innych nieruchomości) tak przechowywani byli aż do ostatniej chwili pobytu u nas niemieckich władz okupacyjnych. Dopiero przed samym wycofaniem się wojsk niemieckich przed nacierającymi wojskami sowieckimi (latem w lipcu lub sierpniu 1944 r.) zostali oni wywiezieni samochodami ciężarowymi pod eskortą żołnierzy formacji SS w nieznanym kierunku (krążyły wówczas pogłoski, że wywieziono ich do Oświęcimia). Wielu z nich jednak zdołało się uratować, po prostu - 85 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

tuż przed samą akcją wywozów zdołali uciec. Ta bogata grupa ludzi była zawsze doskonale poinformowana o czasach akcji. Tylko i wyłącznie ci Żydzi byli przed akcją o wszystkim poinformowani, była to „śmietanka" borysławskich Żydów, m.in. Backenrot i bracia Sternowie oraz bracia Sack - przedwojenni bogacze chronieni do ostatniej chwili. Tak została zakończona gehenna borysławskich Żydów. Było to, o ile się nie mylę, w lipcu 1944 r. Powracając do 1943 r., w którym nasiliły się akcje mordów dokonywanych przez ukraińskich nacjonalistów na ludności polskiej, dowództwo nasze (Armii Krajowej), obawiając się napadu licznych, dobrze uzbrojonych band ukraińskich na ludność polską zamieszkującą w Borysławiu, wydzieliło małe grupy składające się z sześciu lub dziewięciu żołnierzy Armii Krajowej, które systematycznie patrolowały obrzeża miasta i niejednokrotnie podchodziły aż pod okoliczne ukraińskie wioski, specjalnie demonstrując swoją obecność, po czym szybko zapadały w las. Celem tych wypadów było odstraszanie ukraińskich rezunów od popełniania dalszych morderstw na ludności polskiej i dawanie jednocześnie im do zrozumienia, że Polska nie zginęła, że walka z okupantem trwa, że mamy podziemną armię, która będzie w stanie, w razie potrzeby, przeciwstawić się morderczym oddziałom ukraińskich nacjonalistów OUN, których naczelne dowództwo pod kierunkiem Stepana Bandery i Melnika miało wówczas swoją siedzibę we Lwowie. Obie te rozdwojone organizacje unikały zatargów między sobą, choć czasami zacietrzewieni potrafili między sobą staczać potyczki. Najczęściej jednak w wypadku spotkania się obu grup w lesie nawzajem schodzili sobie z drogi, unikając niepotrzebnych starć i rozlewu krwi. Obie te partie zgodne były tylko w sprawach dotyczących mordowania ludności polskiej i żydowskiej. Zarówno banderowcy, jak i melnykowcy byli w tym okresie bardzo dobrze uzbrojeni, mieli doskonałą nowoczesną broń od swych sojuszników Niemców, a także od dezerterów z dywizji SS „Hałyczyna", którzy woleli służyć w ukraińskiej partyzantce aniżeli w oddziałach SS „Hałyczyna", podlegających władzom niemieckim. Patrole nasze kilkakrotnie miały drobne starcia ze zbrojnymi oddziałami banderowców czy też melnykowców, w których nie było zwycięzców ani zwyciężonych. Banderowcy, widząc uzbrojone grupy partyzantów polskich, na ogół unikali czołowych starć, po prostu bali się, woleli napadać nocą na bezbronne wioski polskie, które nie mając najczęściej uzbrojenia stawały się łatwym łupem bandytów spod znaku tryzuba. - 86 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

Naszym oddziałom partyzanckim chodziło głównie o pokazanie, że jesteśmy, że nie zginęliśmy, że okupanci, Sowieci i Niemcy, nie zniszczyli nas całkowicie i że Polska żyje, że w każdej chwili jesteśmy gotowi stanąć do otwartej walki nie tylko z Niemcami, ale także z wrogiem miejscowym, czyli z ukraińskimi nacjonalistami, którzy wówczas byli bardzo dobrze zorganizowani i zdyscyplinowani. Przy okazji podaję stopnie wojskowe, jakie wówczas obowiązywały w Ukraińskiej Powstańczej Armii: Oficerowie: Henerał – generał Połkownyk – pułkownik Pidpołkownyk – podpułkownik Major – major Sotnik – kapitan Porucznyk – porucznik Chorużyj – podporucznik Podoficerowie: Starszyj buławnyj – starszy sierżant Buławnyj – sierżant Starszyj wistun – plutonowy Wistun – kapral Szeregowi: Starszyj striłeć – starszy strzelec Striłeć – strzelec Dowódcy: Ław zahinów – ława - pułk Kurinnyj – kureń - batalion Sotennyj – sotnia - kompania 115, 120 ludzi Czotowyj – czeta - pluton Rojowy – drużyna (składała się z 4 - 6 ludzi - łanki) Zwiady naszych patroli nie były długotrwałe, jednorazowe rozpoznania nie przekraczały dwóch, co najwyżej trzech dni, po czym powracano do miasta. Wszyscy członkowie naszej organizacji podziemnej (Armia Krajowa), biorący udział w leśnych marszrutach, przeważnie pracowali, niektórzy z nich mieli rodziny - żony, dzieci. Przy - 87 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

pierwszych naszych zgrupowaniach, przed wypadami do lasu, były niejednokrotnie ciekawe spotkania. Niektórzy z nas w cywilu znali się, czasami jednak jeden drugiego obawiał się, myśląc, że sąsiad czy znajomy jest niepewnym Polakiem, że ma jakieś powiązania z Niemcami, a tu nagle okazuje się, że to żaden zdrajca, że to dobry Polak, który gotów poświęcić życie swoje za ojczyznę. Lata i miesiące okupacyjne biegły. Dwukrotnie zmieniałem miejsce pracy, lecz nadal trzymałem się swego przedsiębiorstwa. Któregoś dnia rano idąc do pracy, na skróty przez pola, usłyszałem warkot samolotu sowieckiego (po warkocie samolotu poznawaliśmy, jakiej to marki i czyj samolot leci), popularnie zwanego kukuruźnikiem, lecącego na niskim pułapie. Pilot sowiecki zobaczył mnie. Zauważyłem w pewnym momencie, że jeszcze bardziej obniżył swój lot i lecąc w moim kierunku, nagle puścił długą serię z karabinu maszynowego, celując we mnie. Na moje szczęście spudłował, seria przeszła obok mnie dosłownie w odległości około dwóch, trzech metrów. Pilot widząc to zawrócił i zamierzał powtórzyć swój bojowy dzielny wyczyn, ale ja nie czekałem na swoje „drugie szczęście". Zorientowałem się, że bolszewik uwziął się na mnie i naprawdę zamierza upolować swoją upatrzoną ofiarę z góry, skoczyłem więc do wykopanego obok rowu i schowałem się za skarpą. Teraz mógł strzelać, ile mu się chciało, ja nad sobą miałem warstwę około jednego metra ziemi. Z ukrycia widziałem, jak pilot zrobił jeszcze dwa małe koła na tle nieba w poszukiwaniu innego łatwego celu do ustrzelenia. Wydawało mu się, że na pewno mnie upoluje, ale nie mogąc mnie zobaczyć ani znaleźć innego łatwego celu, wznosząc się w górę odleciał na wschód. W 1944 r. samoloty sowieckie kilka razy ostrzeliwały Borysław, jak również zrzucały małe bomby, nie robiąc szkód w mieście i na przedmieściach. Samoloty te obserwowaliśmy, a raczej wsłuchiwaliśmy się w ich warkot. Po zrzuceniu w nocy świateł płonących i puszczeniu paru serii z karabinów maszynowych, jak również zrzuceniu

niewielu

małych

bomb,

odlatywały

płoszone

niemiecką

artylerią

przeciwlotniczą. Sowieckie pochodnie zrzucane z ich samolotów oświetlały upatrzony cel bardzo jasno i paliły się około 10 minut. Dodatkowo wystrzeliwane z ziemi przez niemieckie karabiny maszynowe świecące pociski przedstawiały przepiękny widok, a jeszcze czasami odzywały się niemieckie ciężkie działa przeciwlotnicze strzelające w stronę uchwyconych przez reflektory samolotów pociskami, które rozrywając się w powietrzu rozpryskiwały fosforyzowane odłamki. Wszystko to razem sprawiało wrażenie świątecznych dni karnawałowych. W nalotach tych w większości brały udział - 88 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

sowieckie samoloty dwupłatowe, dwuosobowe, popularnie zwane kukuruźnikami. Po niewielkim nalocie, małym bombardowaniu i postraszeniu Niemców wszystkie nienaruszone, chociaż gęsto ostrzeliwane przez niemiecką artylerię przeciwlotniczą, odlatywały spokojnie do swoich baz. Ludność polska cieszyła się bardzo, że dwaj śmiertelni nasi wrogowie wykrwawiają się nawzajem. Po takich niewielkich sowieckich nalotach, o ile mi wiadomo, nie było żadnych strat w ludności cywilnej. Któregoś dnia latem 1944 r. widziałem lecące amerykańskie samoloty, tak zwane „latające fortece" (niektórzy nazywali je również latającymi twierdzami), które przelatując nad Borysławiem tworzyły przepiękny widok: wszystkie leciały w szyku defiladowym, było ich, jak zdążyłem policzyć, 74 - wspaniałych olbrzymich, groźnych smoków. Wśród tych wszystkich jak się z ziemi wydawało ciemnych samolotów jeden lecący na samym przedzie był błyszczący i tym się wyróżniał od pozostałych lecących za nim. Komentowaliśmy wówczas, że na pewno w tym jasno błyszczącym samolocie leciał ich dowódca. Ani jedno działo niemieckie nie ośmieliło się wówczas wystrzelić w ich kierunku, ani jeden karabin maszynowy nie odezwał się; wszystkie działa robiące tyle huku i hałasu podczas nalotów sowieckich samolotów teraz milczały jak zaklęte. Amerykańskie bombowce spokojnie, nawet nie straszone przez Niemców, przeleciały nad Borysławiem. Dopiero nad Drohobyczem (11 km od Borysławia) obniżyły swój lot i

spokojnie,

również

nie

straszone

przez

drohobycką

niemiecką

artylerię

przeciwlotniczą, zbombardowały „Polmin", drohobycką Rafinerię Naftową, Państwową Fabrykę Olejów Mineralnych. Fabryka ta, wybudowana jeszcze za czasów austriackich, usytuowana była obok stacji kolejowej. Drohobycz był wówczas jedną z największych rafinerii w Europie, a w Polsce największą. Do wojny 1939 r. rafineria ta została w dużej mierze zmodernizowana i w ogromnej części rozbudowana. Wówczas jej roczna przetwórczość wynosiła 150 tysięcy ton ropy. (Polskie Towarzystwo Tatrzańskie Oddział Drohobycz - Borysław, „Turysta" w Zagłębiu Naftowym).Druga rafineria w Drohobyczu znajdowała się w niedalekiej odległości od rynku w południowej części miasta. S.A. „Galicja" była drugą pod względem wielkości rafinerią w Polsce, jej przerób przed wojną wynosił 110 tysięcy ton rocznie. Ukraińcom po tym nalocie mina zrzedła, wiedzieli już wówczas, że ich ukochany niemiecki sojusznik, który obiecał im stworzyć po wojnie Ukrainę, wykańcza się i widoki na utworzenie tego państwa z każdym tygodniem i dniem zmniejszają się i coraz mniejsze są nadzieje, aby kiedykolwiek to nacjonalistyczne państwo ukraińskie - 89 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

miało powstać. Bratni Nimci miast Ukrainy wzmogli powoływanie młodzieży ukraińskiej do wojska, do niemieckiej armii, czyli dywizji SS „Hałyczyna". W roku 1944 ciągle wzmagały się mordy Ukraińców dokonywane na bezbronnej wiejskiej ludności polskiej. Dalej na wschód od Borysławia małe polskie wioski zbrodnie te odczuwały najdotkliwiej. Wiejska polska ludność nie miała dostatecznej ilości broni palnej do obrony przez ukraińskimi rezunami, zresztą do obrony mężczyzn było za mało. Ludność polska podczas pierwszej sowieckiej okupacji masowo wywożona była na Sybir lub do Kazachstanu, masa Polaków została wówczas aresztowana przez NKWD i w konsekwencji w barbarzyński sposób wymordowana. Wielu Polaków powołanych do wojska polskiego w 1939 r. nie powróciło jeszcze do swoich domów. Walczyli oni z Niemcami na zachodnich frontach, część była w niewoli niemieckiej, w obozach koncentracyjnych, a także wywieziona w głąb Niemiec do przymusowych robót w fabrykach w miastach i miasteczkach lub na wsi u gospodarzy niemieckich. Korzystając z tak wspaniałej okazji, zgrupowania banderowskie, mając od Niemców nowoczesną jak na owe czasy broń, mordowały przerzedzoną i osłabioną ludność polską. Bandy ukraińskich nacjonalistów siały postrach w oddalonych od miast małych wioskach polskich. W latach siedemdziesiątych miałem okazję poznać mieszkańca powiatu kłodzkiego, który przyjechał do Wrocławia do urzędu wojewódzkiego na skargę na urząd powiatowy w Kłodzku. Urząd ten z jakichś powodów odmawiał mu załatwienia prostej sprawy, niemniej jednak dla skarżącego się bardzo istotnej. Podczas rozmowy z nim dowiedziałem się, że przed wojną i w czasie wojny zamieszkiwał wraz z całą rodziną w województwie tarnopolskim, dziś już nie pamiętam nazwy jego wioski. Otóż wspominał mi on o licznych napadach band z OUN (Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów) na okoliczne miejscowości zamieszkane przez ludność narodowości polskiej, między innymi opowiedział mi, jaką straszną napaść w ówczesnym czasie przeżył on i jego cała rodzina. Wioska moja, zaczął swoją opowieść, z uwagi na liczbę zamieszkałej w niej ludności należała do dużych wsi, położona była na wzgórzu, tym samym umożliwiając jej mieszkańcom obserwację pobliskiej okolicy, pozwalała już z daleka zauważyć zbliżającego się ewentualnie wroga i zapobiec niespodziewanej napaści. Mogli wówczas szybko zorganizować obronę i przygotować się do odparcia ataku ukraińskich rezunów. Dzięki temu oraz dzięki odwadze jej dzielnych mieszkańców wieś przetrwała - 90 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

do końca wojny, nie została wymordowana przez ukraińskie bandy. Mój dom (opowiadał dalej) usytuowany był nieco na uboczu, kilkadziesiąt metrów od centrum wioski, został wybudowany pomiędzy kilkoma starymi sosnami w pobliżu gęstych leszczynowych krzaków. Była typowo jesienna pogoda, kontynuował swoją wypowiedź nowo poznany krajan ze wschodu, padał drobny chłodny deszcz, zwyczajna wstrętna chlapa, na dworze chłód przenikał do kości, wraz z ojcem uwijaliśmy się wokół gospodarstwa. Szybko i sprawnie chcieliśmy zakończyć codzienną pracę, szło nam dobrze, każdy z nas wiedział, co należy robić: ja piłowałem i rąbałem drewno na opał, które następnie znosiłem do mieszkania, układając w kuchni i izbie koło pieca, przygotowując je na wieczorne ogrzewanie mieszkania i ranną rozpałkę. Ojciec rozdawał karmę bydłu (mieliśmy 3 krowy i 2 konie), a po skończeniu tej czynności zaczął wynosić z domu w wiadrach duszone i ugotowane w łupach ziemniaki posypane otrębami i wsypywał je prosiakom do koryta. Uwinęliśmy się z tą codzienną pracą dość szybko i sprawnie, napoiłem konie ze studni, która znajdowała się w podwórzu. Do domu przyniosłem 2 wiadra wody. Po tym już byliśmy w ciepłym, dobrze nagrzanym mieszkaniu. Oczekując na kolację, którą przygotowywała mama z młodszą siostrą, ojciec siedział przy stole i omawiał pracę, którą będziemy wykonywali w dniu następnym. Tak było codziennie, taki był u nas porządek dnia. Wkrótce mama podała kolację, po zjedzeniu jej poszliśmy spać, przedtem jeszcze barykadując drzwi wejściowe i zabezpieczając okna. Wieczorami u nas w domu nie przesiadywało się długo z uwagi na oszczędności nafty, której używało się do lamp, a którą było bardzo trudno kupić. Wówczas u nas jeszcze nie było elektryczności. Jedynym oświetleniem, jakim posługiwaliśmy się, była lampa naftowa i świeczki - i jedno, i drugie podczas okupacji było bardzo trudno zdobyć. W naszym domu były dwa pomieszczenia: duża kuchnia (jasna, dwa okna), w której w większości przesiadywało się, drugie pomieszczenie to była tak zwana izba. W izbie spał ojciec z mamą i siostrą, która miała w tej izbie oddzielny kąt zasłonięty parawanem zrobionym przez ojca. Pod oknem stał niewielki stół. W izbie za drzwiami stała drabina, po której wchodziło się na strych przez zrobione w suficie wejście. Obok sufitowego otworu, przy drugiej ścianie, niedaleko drzwi od kuchni stała oparta o ścianę duża stara szafa otrzymana w spadku po dziadkach. Ja spałem w kuchni na dużej komodzie. Jesienną porą i w zimie chodziliśmy wcześnie spać, jednak pomimo - 91 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

zmęczenia po całodziennej pracy i krzątaninie po „obejściu" w tym dniu długo nie mogłem zasnąć. Wierciłem się, przewracałem z boku na bok na swojej twardej komodzie, do której zresztą zdążyłem się przyzwyczaić, ponieważ jak daleko wstecz sięga moja pamięć, spałem na niej od najmłodszych dziecinnych lat. Powoli zacząłem wreszcie zasypiać, gdy nagle zwrócił moją uwagę jakiś lekki wstrząs czy może jak gdyby upadek czegoś na naszym podwórzu, tak mi się przynajmniej wydawało. Natychmiast sen mój uleciał, pomyślałem, że to na pewno bandyci z ukraińskiej partyzantki. Szybko usiadłem na swoim „wyrku" i z niepokojem zacząłem nasłuchiwać. Po chwili usłyszałem znów lekki stukot, tym razem wyraźniejszy. Teraz wiedziałem już na pewno: tak, to odgłos zeskakującego z naszego parkanu człowieka. Nasz dom odgrodzony był wysokim płotem, furtkę i bramę na noc zamykało się na kłódkę, psa nie mieliśmy (zginął w lesie, ktoś go zastrzelił), kot wylegujący się z wieczora na ciepłym „przypiecku" zaczął dziwnie pomiaukiwać (tak przynajmniej mi się wówczas wydawało). Szybko zerwałem się z komody i w drzwiach do izby zderzyłem się z moim ojcem, który już rozbudzony biegł do kuchni po siekierę (stała oparta w kuchni o ścianę, na noc zabieraliśmy obie siekiery z komórki do domu i widły ze stajni również na noc wnosiliśmy do domu). Chwytając jedną siekierę, ojciec szybko powiedział: „Budź mamę i Dankę (moja młodsza siostra), niech szybko wyłażą po drabinie na strych". Wszedłem do izby i zauważyłem, że mama moja z siostrą już opierały drabinę o ścianę naprzeciw sufitowego otworu, bardzo zdenerwowany pomogłem im wejść do naszej skrytki, a gdy już obie siedziały na strychu, przyszedłem do ojca stojącego w kuchni, który spokojnym głosem wydał mi polecenie: „ty bierz siekierę i stawaj w drzwiach". Stanąłem w drzwiach, trzymając w mocno zaciśniętych obu dłoniach stylisko od siekiery i na trzęsących się ze strachu nogach czekałem, co będzie dalej - byłem gotów na wszystko. W obronie swojego życia i życia swoich najbliższych postanowiłem walczyć do upadłego. Już w myślach wyobraziłem sobie, że za chwilkę przerąbię na dwie połowy ukraińskiego bandytę, który pierwszy przekroczy próg naszego domu, ojciec w tym czasie jeszcze raz kontrolował okienne zabezpieczenia, jak również drzwi wejściowe. Wiedziałem, że okna były dobrze zabezpieczone, grube deski wkładane za żelazne haki wbite w belki stanowiące ściany naszego domu dobrze zabezpieczały oba okna kuchenne i do izby (rok wcześniej, natychmiast jak doszły nas słuchy o napadach ukraińskich nacjonalistów na polskie wsie i małe miasteczka, ojciec z naszym miejskim - 92 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

kowalem zrobili dobre wzmocnienia drzwi, były zabezpieczone również dodatkowymi grubymi deskami podpartymi drewnianymi okrąglakami opierającymi się o podłogę, do której przybita była poprzeczna gruba blacha). Podczas naszego przygotowywania do obrony od podwórza dochodził do nas przyciszony tupot kilku par nóg i ciche szepty, patrząc na drzwi, nie widziałem nic w tych egipskich ciemnościach. Lecz usłyszałem dźwięk poruszonej „zapadki" (klamek u nas na wsi w tym czasie jeszcze nie było, z wyjątkiem kilku bogatszych gospodarzy), reszta w domu w naszej wsi miała zamiast klamek zapadki drewniane lub metalowe. Po kilku daremnych próbach otworzenia drzwi usłyszałem głos w naszym języku: „Gospodarzu, otwierajcie - policja". Ojciec szepnął mi do ucha: „Milcz, nic się nie odzywaj". Banderowcy po kilku próbach domyślając się, że na pewno nikt z domowników nie otworzy im drzwi, zaczęli włamywać się, bijąc kolbami od karabinów i siekierami w drzwi i okienne deski, szyby z okien po pierwszych uderzeniach powylatywały. Jakiś czas staliśmy z ojcem przerażeni grozą położenia, nie odzywaliśmy się do siebie. Po dobrej chwili ojciec, nachylając się w moją stronę, powiedział szeptem: „Wychodzimy na strych, synu, bandyci prędzej czy później rozwalą te drzwi lub okna, mają ze sobą siekiery i porąbią te nasze zabezpieczenia, wycofujemy się". Ja pierwszy wyszedłem z kuchni, ojciec ze mną wszedł do izby i po chwili już wchodziliśmy po drabinie na strych, zabierając ze sobą obie siekiery i widły, równocześnie wciągając drabinę i zasuwając klapę sufitową. Dach naszego domu kryty był deskami, a z wierzchu obity papą. Ojciec robiąc z kowalem zabezpieczenia kuchenne posłuchał fachowca, który doradził mu, by zrobić w jak najmniej widocznym miejscu na dachu mały otwór bezpieczeństwa przykryty dla zamaskowania papą, dziura została zrobiona tylko takiej wielkości, by z trudem mogła przecisnąć się jedna osoba. Następnie otwór ten został zabezpieczony dla niepoznaki starymi deskami obłożonymi mchem leśnym, by wygląd z zewnątrz stwarzał pozory załatanej w tym miejscu dziury. Rada mądrego kowala okazała się nadzwyczaj przydatna. Po wejściu na strych zaczęliśmy z ojcem rozkładać worki ze zbożem, które zgromadzone były tam na wypadek nieurodzaju i głodu, jak również schowane przed okiem ludzkim. Było to koniecznym zabezpieczeniem przed ewentualnymi pociskami wystrzelonymi przez napastników atakujących nas z dołu. Podczas wykonywania tej pracy dopiero po chwili ojciec zauważył dziurę w dachu, przez którą wpadało od czasu do czasu odsłonięte chwilami od chmur światło księżyca. Deszcz już nie padał, niebo w dzień zasnute ołowianymi chmurami i zacinającym zimnym deszczem częściowo - 93 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

rozpogodziło się. „Skąd ta dziura, kto odsłonił otwór w dachu?", spytał ojciec zdenerwowanym głosem, rozglądając się po strychu, wypatrując schowanej matki i siostry. „Danka otworzyła i pobiegła do sąsiadów po pomoc - odpowiedziała przestraszonym głosem matka. - Już jakiś czas temu przelazła przez otwór i zeskoczyła z dachu, chyba nic się jej nie stało i ucieczka udała się, bo w wypadku jej odkrycia i złapania przez bandytów zaraz narobiliby wrzasku, ciesząc się daliby znać, próbując nas szantażować. Ojciec uspokojony z ulgą odetchnął, a i ja ucieszyłem się, że siostra prawdopodobnie przedostała się do wsi i w ten sposób zaalarmuje sąsiadów, którzy na pewno wkrótce przybiegną nam z pomocą. Może jeszcze uratujemy się, może nie zginiemy, myślałem, wciąż rozkładając po podłodze worki ze zbożem. Tak rozmyślając, usłyszałem nagle trzask wyłamanych desek i radosny wrzask banderowców, już wchodzących do mieszkania po sforsowaniu drzwi. Błyski świateł z ich latarek widzieliśmy z ojcem przez niezupełnie zasuniętą klapę strychową, którą ojciec zostawił - jak się później okazało - z rozmysłem. Dopiero w tej chwili zobaczyliśmy sylwetki bandytów. Było ich, jak zdążyłem policzyć, pięciu, oderwali się od głównego oddziału, by napytysia trochi lachytski krowi (aby napić się trochę polskiej krwi), jak lubili mówić. Dwaj z nich byli uzbrojeni w karabiny, trzech trzymało siekiery w ręku, mając pistolety automatyczne na ramionach, oświetlając latarkami kuchnię, wyraźnie gotowi w każdej chwili do mordowania, rozglądali się po kątach. Wszystko z ojcem widzieliśmy przez górny otwór klapy i otwarte drzwi wejściowe od izby do kuchni. Matka schowana w rogu na strychu spokojnym, przyciszonym głosem odezwała się: „Już niedługo nadejdzie pomoc. Oby wytrzymać i przetrwać jak najdłużej, Boże, daj jeszcze trochę wytrwać". Po tych spokojnie wypowiedzianych słowach w ojca jakby nowy duch wstąpił, zupełnie spokojnym, przyciszonym głosem zwracając się do mnie powiedział: „Odsuń, synu, trochę więcej klapę, tak bym mógł rękę wsadzić przez otwór sufitowy". Natychmiast tak zrobiłem, a ojciec leżąc włożył rękę w otwór i trzymając od tyłu za krawędź szafy czekał. Od razu domyśliłem się, co będzie robił. Jakoś po spokojnie wypowiedzianych słowach matki przestałem się denerwować, przecież nie jest tak źle, czas działa na naszą korzyść, już niedługo pomoc nadejdzie, bandyci na razie nie strzelają, nie chcąc hukiem i hałasem zaalarmować wsi, zresztą są pewni, że Lachiw i tak ubjut (zabiją), ze strychu nigdzie im nie uciekną, a jak będzie trudno dostać się na strych, chałupę i tak spalą i upieką żywcem Polaków (my jesteśmy na razie na górze bezpieczni). Nagle moje rozmyślania zostały przerwane głośnymi przekleństwami - 94 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

bandyty, trzaskiem i hukiem spadającej szafy oraz głosem ojca: „Szybko podaj mi widły." Trzymając w jednej ręce siekierę, drugą podałem widły. Ojciec wsunął je w otwór odsuniętej na szerokość dłoni klapy i z rozmachem i siłą pchnął je w dół, natychmiast po tym na dole w izbie rozległ się straszny wrzask, okrzyk bólu i wściekłości, przekleństwa i jęki przytłumione uderzeniami siekierą w sufitową klapę, z której szybko odskoczyłem, by nie zostać uderzonym. Ojciec natychmiast zsunął worek ze zbożem na klapę, pozostawiając niewielką szparę i kazał stanąć mi na nim. Wziąwszy ponownie widły do ręki, wetknął je w otwór, po czym po raz drugi z rozmachem pchnął i znów usłyszałem wrzask bólu i nienawiści, tym razem zmieszany z głośnymi okrzykami w naszym języku i dochodzący z dworu: „Bij chama, bandytę, Jasiu, idziemy ci pomóc (mój ojciec miał na imię Jan), jeszcze chwilkę wytrzymaj". „Jezu - z radością krzyknęła matka. - Danusia uratowała nam życie. Boże Ty mój, Jasiu, to pomoc nadchodzi, jesteśmy uratowani." A teraz wróćmy na chwilę do ojca leżącego na klapie z ręką w otworze i trzymającego za kraj tylnej ściany szafy, który czekał na dogodny moment, by zwalić ją w chwili, gdy do izby wszedł pierwszy bandyta z latarką w jednej ręce, w drugiej trzymając przygotowaną do uderzenia siekierę. Ojciec z całej siły pchnął od tyłu szafę, która nie mając przednich nóg, lecz tylko oparta o ścianę, bez trudu przechyliła się i zwaliła z nóg rezuna. Drugi bandyta, widząc co się stało, wskoczył na leżącą szafę i podnosząc siekierę do góry, miał zamiar uderzyć ją w pokrywę, wiedząc że domownicy są ukryci na strychu, a przez rozbitą pokrywę dobierze się do nas. Wówczas ojciec pchnął w niego podanymi mu przeze mnie widłami, jak się później okazało, zębami wideł trafił bandytę w twarz. Drugie uderzenie widłami przez ojca było skierowane w następnego bandytę, który przed otrzymaniem pchnięć widłami zdążył uderzyć siekierą w klapę sufitową, przebijając ją i rozdzierając worek ze zbożem. Nie wiadomo, jak by ta napaść na nasz dom się skończyła, gdyby nie nadeszła pomoc sąsiadów z naszej wioski. Bandyci z okrzykiem: wtikajemo, Lachi idut (uciekajmy, Lachy idą), przeskakując przez płot pouciekali przez doły i nierówności terenowe, jakie były za naszym domem. Nierówności te, jak mówili starzy ludzie z naszej wioski, to okopy wykopane jeszcze przez Austriaków w czasie wojen napoleońskich. Na miejscu pozostawili zabitego kompana. Jak się później okazało, zęby wideł naruszyły serce i bandyta zmarł na miejscu. Uderzenie było tak silne, że zdzierając skórę z twarzy, zębami swoimi wbiły się na całą długość w pierś. Bandyta upadł wówczas, śmiertelnie ugodzony. - 95 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

Radość w naszej rodzinie z uratowanego życia była ogromna, wszyscy ze wszystkimi całowali się z radości, dziękując Bogu za pomoc w uratowaniu życia ze zdawałoby się beznadziejnej sytuacji. Największym bohaterem nocy została moja siostra. Zabitego bandytę pochowaliśmy w lesie. Od czasu napadu na nasz dom zawsze na noc chodziliśmy spać do znajomych we wsi, pozostawiając całe gospodarstwo na pastwę losu. Nie wolno ryzykować, tak mówił ojciec, drugi raz możemy nie mieć takiego szczęścia. Od czasu tej makabrycznej nocy we wsi zorganizowano całodobowe dyżury. Stojący na straży wsi ludzie pilnowali swego życia i dobytku przed ukraińskimi bandytami spod znaku tryzuba. Tym razem szczęście dopisało, rodzina ocalała od straszliwej śmierci z rąk katów. Ilu niewinnych Polaków zginęło jednak z rąk tych barbarzyńców, nikt nie jest w stanie dokładnie policzyć. Nocami łuny palących się wiosek polskich oświetlały horyzont i z daleka były widoczne - częste i straszne były to wówczas widoki. Polska ludność wiejska opuszczała swój wieloletni dorobek, chroniąc się u swoich najbliższych w mieście. Łapanki

niemieckie,

przy

współudziale

ukraińskiej

policji,

urządzane

w miastach i miasteczkach w osiedlach siały dodatkowy postrach wśród ludności polskiej. Opuszczone przez Polaków gospodarstwa rolne były natychmiast rozgrabiane przez zdziczałą, zwyrodniałą ludność ukraińską. Nieruchomości polskich chłopów palono, na miejscach niedawnych wiosek pozostawały pogorzeliska. Latem 1944 r. do Borysławia z centralnej Polski przyjechało kilkunastu polskich policjantów. Przypominam sobie, z jaką radością patrzyliśmy na polskie przedwojenne mundury, na polskich policjantów, przecież nie widzieliśmy ich od 1939 roku. Wówczas nie mieliśmy pojęcia, jaką rolę mają odegrać i jak nastawieni są do Polaków ci polscy Policjanci. U nas na wschodzie nie była znana, taka policja, nigdy nawet nie widzieliśmy jej. Dochodziły do nas słuchy, że istnieje w centralnej Polsce i nic poza tym, zresztą obojętne nam było, jaką rolę wówczas spełniali polscy policjanci. Polaków nie prześladowali, a to wówczas było dla nas bardzo ważne i istotne, a najważniejsze było, że wzbudzała popłoch i lęk wśród tutejszej ludności ukraińskiej. Nie wiedzieli oni, po co polska policja umundurowana w przedwojenne polskie mundury i uzbrojona przyjechała do Borysławia. Kilku z tych policjantów kwaterowało w Tustanowicach, obok polskiej szkoły w mieszkaniu, które przed wojną zamieszkane było przez jej kierownika - Rudolfa Klewara. Jaki cel mieli Niemcy, sprowadzając na krótki okres (byli u nas około 4 tygodni) - 96 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

polską policję do nas na wschód, do dziś pozostało dla nas zagadką, można się tylko domyślać, że Niemcy chcieli tym wzbudzić jeszcze większą nienawiść Ukraińców do ludności polskiej. Naród polski nie upadał jednak na duchu, wszyscy żyliśmy nadzieją, że już w niedługim czasie Niemcy przegrają wojnę i Polska ponownie będzie wolna i niepodległa. Nikt wówczas nie podejrzewał, że los naszej Ojczyzny potoczy się inaczej. Nie wiedzieliśmy, że wyzwalając się spod okupacji niemieckiej, popadniemy w drugą - okupację sowiecką, równie groźną jak okupacja niemiecka, że Polska będzie, ale już nie ta wymarzona, wolna i niepodległa, lecz uciemiężona nie tylko przez Sowietów, ale i przez polskich zdrajców, rodzimych sprzedawczyków – komunistów, którzy tak jak niemieccy i sowieccy mordercy likwidowali prawdziwych Polaków, prawdziwych synów narodu polskiego, mordując żołnierzy Armii Krajowej i innych wspaniałych Polaków, którzy ośmielili się walczyć mimo ucisku sowieckiego okupanta, a także ucisku polskiej komuny. Powrócę jeszcze na moment do jesieni 1943 r. Dnia 18 października 1943 r. dostałem pismo Zarządu Miejskiego w Borysławiu o następującym brzmieniu (po przetłumaczeniu na język polski):

Borysław, dnia 18 października 1943 r. Nr 233/Zarząd Miejski w Borysławiu

Adam Żarski Borysław, ul. Długosza 3

W nawiązaniu do polecenia Naczelnika Baudienstu w Drohobyczu wzywa się niniejszym Obywatela do stawienia się 27.X.1943 r. o godz. 9-tej przed Miejską Strażą Pożarną przy ul. Autler 86 do przeglądu. Każdy mężczyzna winien ze sobą przynieść dokumenty osobiste i zaświadczenie z miejsca pracy oraz winien być czysto umyty. Niepunktualne przybycie będzie ukarane. Burmistrz Maksymczuk

Po otrzymaniu owego pisma o jego treści zameldowałem swojemu dowódcy Armii Krajowej, który nie zezwolił mi na zgłoszenie się pod podany adres, radząc, bym zgłosił to swoim zwierzchnikom w miejscu pracy, którzy być może będą mnie - 97 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

reklamowali i tym samym uwolnią od przymusowej brygady roboczej. Tak też niezwłocznie uczyniłem. W kilka dni po pierwszym wezwaniu otrzymałem następujące pismo o treści jak niżej:

Generalgouvernement Distrikt Galizien Der Baudiensstfuher (Baudiensthauptstelle 512)

Verlaufiger Bescheid uber die Einberufung zum Baudienst Name: Żarski Adam, geb. 3.11. 1926 r. E. Nr 26/512/1/233

Na podstawie Rozp. o służbie budowlanej w Dystr. Galicja z dnia 22.9.1941 r. powinien Pan oczekiwać powołania do służby Budowlanej w ........... O tym należy powiadomić natychmiast kierownictwo przedsiębiorstwa względnie instytucji. Każdą zmianę adresu względnie miejsca zamieszkania należy zaraz zgłosić odnośnemu burmistrzowi względnie naczelnikowi gminy i Urzędowi Służby Budowlanej 512 w Drohobyczu, ul. Szewczenki 14. Niewykonanie tego zgłoszenia będzie karane. Niniejsze zawiadomienie przygotowawcze trzeba starannie przechowywać, na żądanie pokazać, lecz nie wydawać z rąk. Drohobycz, dnia 27 października Der Baudiensfurer (podpis nieczytelny, pieczęć okrągła)

Na powyższe pismo moje biuro wystosowało niżej wymienioną reklamację:

- 98 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

Przedsiębiorstwo Br Nr - 11542/42

Borysław, 9 listopada 1943 r.

Zaświadczenie Zaświadcza się, że Pan Adam Żarski pracuje w biurze Przedsiębiorstwa Naftowego w charakterze gońca. Z uwagi na brak zastępcy Przedsiębiorstwo nasze prosi o reklamowanie ww. Abteilungaulaiter (Schiller) (pieczęć podłużna o treści) BeskidenErdal. Gew. Gmb Betriebsinspektion in Borislaw i Rohalbezirk

W ten sposób zostałem reklamowany od przymusowej służby w Baudienst, mogąc w dalszym ciągu brać czynny udział w Armii Krajowej. Po pewnym czasie zostałem oddelegowany przez dowództwo AK do Chyrowa (woj. lwowskie), miasteczka położonego nad rzeką Strwąż, liczącego około 10 tysięcy mieszkańców, gdzie zostałem wcielony do kompanii zwiadu, na którego czele stał porucznik o pseudonimie Zefir Wichura. Przebywałem tam przez jakiś czas, dlaczego i w jakim celu zostałem tam przeniesiony, do dziś pozostaje dla mnie tajemnicą. W 1944 r. i 11945 r. siedząc w więzieniu w Drohobyczu w jednej celi razem ze swoim dowódcą z Armii Krajowej - Kazimierzem Cybulskim ps. „Pstrąg", pytałem go o powód mojego kilkudniowego przeniesienia do partyzantki leśnej w lasach Chyrowa, niestety, jak wyjaśnił mi, on też nie wiedział, rozkaz przyszedł z dowództwa. W jakim celu pojechałem tam na kilka dni, nie mógł mi wyjaśnić. Będąc w lesie między nowo poznanymi ludźmi z partyzantki, miałem okazję poznać wśród swoich kolegów dwoje partyzantów pochodzenia żydowskiego. Mężczyzna nosił pseudonim Izaak (możliwe, że takie było jego imię), mógł mieć około 20 lat, drugą osobą była dziewczyna w wieku wówczas 15 do 17 lat, od akowców otrzymała pseudonim „Czarnulka", była zdecydowaną brunetką. Gotowała nam rano i wieczorem kawę, a czasem, jeżeli udało nam się dostać na wsi coś konkretnego do jedzenia, wówczas gotowała obiad, takie miała u nas obowiązki. Do naszego oddziału oboje dostali się przez przypadek, udało im się uciec z jakiegoś schronu, który został okrążony przez ukraińską policję podczas obławy. - 99 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

Zdradził ich chłop z pobliskiej wioski ukraińskiej, który wypatrzył ich kryjówkę. Podczas ucieczki i błądzenia po lesie natknęli się zupełnie przypadkowo na nasz pluton i tak zostali w naszym oddziale. Po zakończeniu każdego wypadu leśnego, kiedy wszyscy partyzanci rozchodzili się do swoich domów, ukrywał ich nasz kolega, syn gajowego, który mieszkał z rodzicami na skraju lasu. Po kilku dniach mojego tam pobytu zostałem ponownie odesłany do Borysławia do swojej rodzimej grupy AK, z czego byłem bardzo rad, gdyż tu byłem mocno związany i zaprzyjaźniony ze swoimi kolegami z organizacji. Do pracy w przedsiębiorstwie naftowym już nie wróciłem. Było lato 1944 r., wojska sowieckie posuwały się ku zachodowi, powoli, lecz systematycznie podążały na zachód, wypierając armię niemiecką z naszych terenów. Jeszcze raz cofnę się na moment do 13 maja 1943 r., kiedy to zobaczyliśmy nad naszą dzielnicą unoszący się w powietrzu balon o średnicy około 2 metrów, a pod nim duży, czarny parasol, pod parasolem jakąś białą niedużą przezroczystą skrzyneczkę. Dosłownie kilka metrów od mojego mieszkania balon opadł na drzewo i zawisł na nim przedziurawiony przez gałęzie wysokiego dębu. Na linkach od balonu opadła skrzynka tuż obok drzewa. Prawie równocześnie z opadniętym balonem nadjechał motocykl niemiecki, wyskoczył z niego jakiś podoficer i w odległości około 50 metrów od balonu ze skrzynką stanął na straży, nie zezwalając nikomu z cywilnej ludności na zbliżenie się do „bomby zegarowej", jak mówił, która może lada moment wybuchnąć. Gdy zauważyłem zawieszony na drzewie balon, natychmiast pobiegłem do swojego dowódcy, aby zameldować mu o podejrzanym balonie ze skrzynką. Por. Cybulski wydał polecenie, abym, o ile to będzie możliwe, dokładnie przypatrzył się tej skrzynce i w miarę możliwości wypowiedział na głos, tak aby mikrofon, który być może znajdował się w niej, mógł zarejestrować moje słowa. Brzmiały one: „Skrzynka spalona, Niemcy znaleźli ją". Po otrzymaniu polecenia wyruszyłem natychmiast z powrotem, podążając do tajemniczego obiektu zrzuconego przez aliancki samolot. Niemcy nie wiedząc, co to może być, po instrukcje dzwonili do Lwowa. Czas działał na moją korzyść, po powrocie wszystko jeszcze leżało nienaruszone. Wartownik niemiecki w dalszym ciągu stał, pilnując tajemniczego obiektu. Przyszedłem do mieszkania, na szczęście zastałem ojca i poprosiłem go, by podszedł do Niemca, zagadał go i przynajmniej na chwilę odwrócił jego uwagę od pilnowanego obiektu. Ojciec, dobrze znający język niemiecki, po moim wyjaśnieniu, - 100 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

o co chodzi, natychmiast wyraził zgodę, wiedząc że cokolwiek będę robił, nie będzie to robione tylko z ciekawości, lecz z zupełnie innych pobudek. Już po chwili ojciec zajmował rozmową wartownika, natomiast ja skorzystałem z tego, że wartownik odwrócił się plecami do „skrzynki", i podczołgałem się do „zrzutu" leżącego w trawie pod starym dębem. Wpatrując się z wielkim zainteresowaniem, zrobiłem odręczny szkic „tajemniczego obiektu". Była to niewielka przezroczysta wanienka długości około 35 cm, szerokości około 20 cm, a w niej naczynie porcelanowe lub z innego tworzywa o grubych ściankach mlecznego koloru, połączone cienkimi przewodami z jakimiś metalowymi częściami. Wokół szyjki białego naczynia była kartka z napisem w trzech językach: polskim, angielskim i francuskim (w tej kolejności). Napis brzmiał: „znalazca zostanie nagrodzony, proszę uważnie przeczytać list". Aparat ten wydawał dźwięki podobne do tykającego budzika. Po szybkim zrobieniu szkicu, Przytykając usta do „wanienki", powiedziałem: „ten aparat jest w rękach niemieckich", po czym natychmiast wyczołgałem się z wysokiej trawy i już bezpieczny, stojąc z dala wśród gapiów, obserwowałem, co będzie dalej. Po jakimś czasie przyjechał na motocyklu z przyczepą policjant Pele, o którym już wyżej wspominałem, zlazł z motoru, wdrapał się na drzewo, ściągnął jedwab balonu, następnie „parasol" i na samym końcu zabrał spod dębu tajemniczy aparat Wszystko włożył do kosza motocyklowego, zabrał ze sobą wartownika i pojechali na policję. O tym, że Niemcy dzwonili do Lwowa po „instrukcje", dowiedziałem się od ojca, który tę informację wyciągnął od wartownika tajemniczego obiektu. Natomiast o osiadłym balonie niemiecka policja dowiedziała się od naszego sąsiada o nazwisku Kotek, który był volksdeutschem. Mając zainstalowany w mieszkaniu telefon, w czasie kiedy tajemniczy balon powoli opadał, zadzwonił na policję i powiadomił o zrzucie. Jak widać, starających się o zaskarbienie łask u okupantów niemieckich czy też bolszewickich w tym czasie nie brakowało. Po odjeździe policji z zabranym aparatem poszedłem do porucznika zameldować o wypełnieniu polecenia, przekazując mu jednocześnie odręczny szkic zrzutu. Na ostatnich stronach niniejszej książki zamieszczony jest mój szkic zrobiony „z natury" w 1943 roku. Powoli zbliżał się koniec niemieckiej potęgi, agonia musiała wkrótce nastąpić, a jeszcze tak niedawno Niemcy dawali łupnia bolszewikom, nie wspominając już o początkowym okresie wojny, kiedy to Francja padła po 40 dniach walki, Anglia - 101 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

dostawała „w kość", a inne zachodnie państwa również szybko padały, niemiecka propaganda wykrzykiwała całemu światu o swojej potędze, o swojej niezwyciężonej armii niemieckiej, a po paru latach zwycięstw i sukcesów wojska niemieckie wycofują się i biorą lanie na wszystkich frontach, zarówno zachodnich, jak i wschodnich. Wiedzieliśmy z komunikatów radia zagranicznego, głównie Londynu, czasami też Ameryki, jak również z tajnej prasy, „bibuły", że sowiecka armia przekroczyła już wschodnią granicę Polski z 1939 r. Nikt z Polaków nie cieszył się z takiego wyniku wojny, nie chcieliśmy mieć ponownie na swoich ziemiach sowieckiego okupanta, zdawaliśmy sobie doskonale sprawę, że nic dobrego nie spotka nas, Polaków, od sowieckiego imperialisty. Wprawdzie chodziły słuchy, że Sowieci już zmienili się w stosunku do Polaków na korzyść, że podobno są bardziej przyjaźnie nastawieni, że już nie będą tak mordować i wywozić na Syberię czy do Kazachstanu, że oficerowie i żołnierze Armii Czerwonej noszą już nawet pagony (epolety), jak przed rewolucją (podczas rewolucji carskim oficerom pagony razem z ciałem wycinali bolszewicy), że Polaków już nie będą prześladować, że nie będzie już nam groziła Syberia ani Kazachstan. Takie i podobne plotki krążyły wśród ludności polskiej, jednak nikt, kto przeżył pierwszą okupację sowiecką, temu nie wierzył. Zbyt dużo nieszczęść i morderstw doznaliśmy w czasie ich pierwszego u nas pobytu. Nie chcieliśmy widzieć znowu sowieckich „elegantek" - żon wyższych oficerów - w przydeptanych kierzowych butach z cholewami i w chustkach na głowach. Nie lubiliśmy ich „mody", mężczyzn „elegantów" w rubaszkach i bez krawatów (według ich mniemania krawat to burżuazyjny wymysł). Nikt za nimi nie tęsknił, może z wyjątkiem tych, którzy dla kariery udawali komunistów. Marzyliśmy o naszym wojsku, które na Zachodzie przelewało krew, pragnęliśmy, aby przyszli do nas i wyzwolili od okupantów. Chcieliśmy mieć wolną i niepodległą Polskę, natomiast ponowne pojawienie się wojsk sowieckich nie wróżyło nic dobrego. Zdawaliśmy sobie doskonale sprawę, że tam, gdzie stanie sowiecki but, nieprędko zostanie usunięty. Wiadomo było, że Niemcy już konają, że to ich ostatnie podrygi, że wojska sprzymierzonych armii zachodnich posuwają się naprzód i są już na zachodzie na terenach niemieckich, że to tylko kwestia krótkiego już czasu. Z ogromną obawą patrzyliśmy na przyszłość naszego kraju, być może ponownie zagrożonego falą komunizmu. Ludność polska z ziem wschodnich znała Sowietów i nikt nie cieszył się ich zbliżaniem się. Polacy z ziem centralnej Polski trochę inaczej - 102 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

patrzyli na zbliżających się powoli, ale nieustannie bolszewików, po prostu nie znali ich, nie zdawali sobie sprawy, że Sowieci potrafią mordować nie gorzej niż Niemcy, że NKWD to prawie to samo co gestapo, tylko inne mundury i inny język tych morderców, może jeszcze i inny sposób dokonywania mordów i niszczenia narodów. Bolszewicy mordowali po cichu (przynajmniej starali się), w miarę możliwości zacierali ślady po swoich mordach, głośno propagując swoją przyjaźń do narodu polskiego. Kłamstwom tym wielu ludzi dawało wiarę. Niemcy również starali się ukrywać swoje masowe morderstwa, lecz mniej skrzętnie, nie dbali tak bardzo o to, być może dlatego, że wierzyli w swoje zwycięstwo, a zwycięzca nie musi się usprawiedliwiać i przed nikim nie odpowiada za swoje niecne czyny. Tymczasem ludność borysławska, zamieszkująca głównie peryferyjne dzielnice, organizowała się i pełniła przed domami nocne, a nierzadko i dzienne dyżury w chwilach prawdopodobnego większego zagrożenia. Coraz głośniej i częściej słychać było o mordach dokonywanych na ludności polskiej przez ukraińskich nacjonalistów, szczególnie na terenach bardziej wysuniętych na wschód od Borysławia. Ukraińscy rezuni spod znaku tryzuba szaleli, mordowali całe wioski Polskie, nie zaniedbywali też okazji do indywidualnych mordów wokół Borysławia. Jedna dotyczyła mojego znajomego pracownika lasów państwowych - gajowego Solarskiego, 29-etniego młodego patrioty polskiego. Morderstwo zostało dokonane na Ciuchowym Dziale, gdzie w górach, obok dwóch schronisk, znajdowała się gajówka. Zabójstwa dokonali „Bójki" z Orowa, którzy z widłami i kosami okrążyli gajówkę, chcąc zamordować mieszkającego tam gajowego. Solarski ostrzeliwując bandytów z dubeltówki, bronił się przez kilka godzin, aż do wystrzelenia ostatniego naboju. Gdy strzały ucichły, Ukraińcy wyrąbując siekierami drzwi i okna, dopadli nieszczęśliwca, zadając kilkanaście ran siekierami i kosami postawionymi „na sztorc". W gajówce tej mieszkał również z rodziną jeszcze jeden gajowy o nazwisku Balicki. Na szczęście im udało się wcześniej uciec do Borysławia. Ta piękna wczasowa miejscowość, otoczona gęstymi lasami, położona była na południe od Borysławia, w odległości około 3 godzin marszu. Wokół Ciuchowego Działu znajdowały się wsie zamieszkane przez ludność ukraińską (Bojków), którzy wraz z dezerterami z SS „Hałyczyna" gromadzili się tam i mieli punkt zborny do bandyckich wypadów. Nie ośmielali się napadać w Borysławiu, gdyż było to zbyt duże miasto, ale na przedmieścia mogli się pokusić i urządzić rzeź Lachiw. - 103 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

Każdej nocy kilku mężczyzn z dzielnicy pełniło na zmianę wartę, a rodziny nasze były zawsze w pogotowiu do ewentualnej obrony lub ucieczki przed bandyckim napadem. W naszej dzielnicy (Dąbrowa Górna) był zawieszony na drzewie gong, była to żelazna szyna, a przy niej młotek. W przypadku zauważenia jakiegoś podejrzanego ruchu ze strony Ukraińców do obowiązków dyżurujących należało natychmiastowe bicie w gong i alarmowanie w ten sposób o nadchodzącym niebezpieczeństwie. Będąc w Borysławiu w 1992 r. poszedłem do swojej dzielnicy gdzie mieszkałem do chwili mojego aresztowania w 1944 r. Domu naszego niestety już nie było, został spalony przez Ukraińców jeszcze w 1945 r. tuż po wyjeździe moich rodziców na Zachód. Odszukałem natomiast, wspólnie z moim synem Tomkiem, którego oprowadzałem po swoich dziecięcych i młodzieńczych śladach, stary, olbrzymi dąb na którym przez wiele okupacyjnych miesięcy wisiał nasz gong. Mimo szczegółowych oględzin po tylu latach nie znaleźliśmy śladu po gwoździach, po szynie i młotku. Dąb jak niegdyś rósł zdrowy nadal, tylko że już nie w naszym kraju. Ludność ukraińska obawiała się również powrotu Armii Czerwonej, straciła już wiarę, że Niemcy stworzą jej na naszych polskich ziemiach Samostijną Ukrainę. Jedynie nacjonaliści ukraińscy pod przewodnictwem Stepana Bandery działali jeszcze w dalszym ciągu, bez żadnych zahamowań mordując i paląc wioski zamieszkane przez ludność polską. Górowali oni w swoich bestialskich mordach nad innymi zgrupowaniami ukraińskich „rezunów”. W okrucieństwie jedynie mogły im dorównać bandy Melnyka. Agonia hitlerowskich wojsk w lecie 1944 r. była widoczna. Polacy cieszyli się, jednak równocześnie panowały strach i niepokój przed zbliżającą się armią sowiecką, przed nową okupacją, równie groźną i niebezpieczną jak okupacja niemiecka. Jedynie uzasadniony powód do radości ze zbliżania się armii sowieckiej i wycofywania się armii niemieckiej miała wciąż ukrywająca się ludność żydowska. Ci, którzy przeżyli ukrywając się w różnych kryjówkach lub też domach prywatnych przy polskich rodzinach, będą wreszcie mogli wyjść z ukrycia. Będą mogli zaczerpnąć świeżego powietrza, nacieszyć się życiem, wolnością, przetrwaniem, jednak w ich sercach pozostanie żal i rozpacz po stracie najbliższych ukochanych osób. Radość z przeżycia gehenny, z ocalenia i przetrwania będzie przez długie lata przytłumiona po utracie najbliższych. Długo będą musiały goić się ciężkie rany, a kiedy się zagoją, już na zawsze pozostaną blizny niemożliwe do wyeliminowania. Przez długie lata obu okupacji doświadczyliśmy i widzieliśmy, że rozum ludzki - 104 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

ma nieograniczone możliwości w wynajdywaniu tortur, w wymyślaniu męczarni i uprzykrzaniu tego, co jest najcenniejsze - ludzkiego życia. Wciąż

porównywaliśmy

Stalina

i

Hitlera,

obydwu

największych

i najgroźniejszych morderców owych czasów. O tym, że Hitler ze swoją armią wykańcza się - wiedzieliśmy już od dawna, to była tylko kwestia czasu, kilku tygodni lub co najwyżej paru miesięcy, natomiast agonia Stalina, która była przewidywana w naszych rozmowach na początku wojny z Niemcami, coraz bardziej się oddalała. Z chwilą rozpoczęcia udzielania pomocy armii sowieckiej przez aliantów, w dostawie sprzętu wojskowego, odzieży, a co najważniejsze, w produktach żywnościowych, byliśmy pewni, że Sowieci unikną przewidywanej początkowo klęski, że staną się również zwycięzcami - dzięki ogromnej pomocy USA. Armia sowiecka na skutek ponownego odzyskiwania utraconych podczas wojny terytoriów oraz zdobywania nowych obszarów, mimo fizycznego wykrwawienia się w czasie wojny wzmacniała się i rosła w potęgę. Było to dla nas najniebezpieczniejsze i w przyszłości groźne w skutkach dla aliantów i dla podbitych przez Sowietów narodów. Pod koniec czerwca 1944 roku doręczono mi rozkaz stawienia się na punkt zborny na podwórzu leśniczówki położonej między Dąbrową Górną a Dąbrową Dolną (dzielnica podmiejska Borysławia). W leśniczówce tej mieszkał leśniczy Wasylkowski z dwiema ładnymi córkami Janką i Irką, oraz gajowy Balicki z żoną i dwoma synami. Wszyscy mieszkańcy tej posesji z ogromnym zdziwieniem, ale dyskretnie przypatrywali się naszemu zgromadzeniu. Dodatkowo ustnie przez tegoż łącznika powiadomiono mnie, że mam się przygotować na kilkudniowy pobyt w lesie, a być może i dłuższy, w zależności od rozwoju sytuacji na głównym froncie niemiecko-bolszewickim. W związku z tym należy wziąć ze sobą koc, mocne buty oraz cieplejszą odzież. Od

razu

domyśliłem

się,

że

tym

razem

wyprawa

nasza

będzie

najprawdopodobniej dłuższa i bardziej niebezpieczna. Na patrole za miasto zwykle „wyskakiwaliśmy" w trójkę lub w szóstkę. Wypady takie trwały nie dłużej niż dwa lub trzy dni. Chodziło nam wówczas o spenetrowanie okolicznych lasów, czy nie gromadzą się w nich bandy ukraińskich nacjonalistów, z zamiarem dokonania napadu na przedmieścia Borysławia lub na miasto. Zapowiedź wymarszu do lasu jednym plutonem (niepełnym) przepowiadała poważniejszą akcję, zresztą zobaczymy. W oznaczonym dniu powoli zaczęliśmy się schodzić. O ile pamiętam, bardzo różnie byliśmy ubrani i nie wszyscy mieli koce (ja nie - 105 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

miałem, ponieważ z mojego koca krawcowa uszyła mi kurtkę zimową). Długoletnia okupacja większości Polakom dała się we znaki i wyprzedaż odzieży lub jej wymiana na żywność była zjawiskiem codziennym. Był piękny, słoneczny dzień. W godzinach popołudniowych na miejscu zbiórki zaczęli gromadzić się wezwani żołnierze Armii Krajowej. Dla niektórych z nas było ogromnym zaskoczeniem to, że wśród zebranych osób spotykaliśmy sąsiadów i znajomych, których nigdy nie podejrzewaliśmy o przynależność do organizacji. W dniu ostatniego zgrupowania, tuż przed wyruszeniem do lasu, zebrało się nas około 30 osób, czyli niepełny pluton, który wyruszył do lasu, plus cztery czy pięć osób tzw. pomocniczych pozostających na miejscu w mieście. Wkrótce padł rozkaz: „w dwuszeregu zbiórka" i po odliczeniu, na spocznij, wysłuchaliśmy

krótkiego

przemówienia

naszego

dowódcy

por.

Cybulskiego

ps. „Pstrąg" na temat dalszej walki o niepodległość naszej ojczyzny, okupowanej przez odwiecznych wrogów z zachodu i ze wschodu. Wspomniał jeszcze o duchu patriotycznym, o traconej w przeszłości niepodległości naszego kraju, o drapieżnych sąsiadach zarówno ze wschodu, jak i z zachodu itp. Na zakończenie dodał, że należy pamiętać o naszym trzecim zaciętym wrogu - Ukraińcach, którzy okazali się jeszcze bardziej nielitościwymi i wyrafinowanymi mordercami od Niemców. Po tym krótkim i patriotycznym przemówieniu parę słów równie gorących i patriotycznych powiedział Bugajski ps. „Marian", na zakończenie odprawił króciutką mszę polową, a raczej modlitwę (był wówczas naszym kapelanem) i tak zakończyła się część patriotyczno-religijna. Po chwili padł rozkaz oddania wszystkich dokumentów tożsamości. Złożyliśmy je na ręce osoby, która nie wyruszała z nami do lasu, miały one pozostać ukryte w bezpiecznym miejscu na czas naszej nieobecności. Kazimierz Cybulski zrobił nam wtedy pierwsze i jak się później okazało, ostatnie zdjęcie. Zdjęcie to nigdy nie ujrzało światła dziennego. Siedząc w jednej celi z Kazimierzem Cybulskim w drohobyckim więzieniu (przedwojennym Sądzie Grodzkim) byłem świadkiem pisania „grypsu" do jego żony, p. Zofii, z prośbą, aby zniszczyła kliszę zrobionego zdjęcia. Czyn ten podyktowany był zachowaniem bezpieczeństwa pozostałych na wolności członków naszego plutonu. Po tygodniu, przy przekazywaniu peredaczy (paczki żywnościowej) Kazimierz Cybulski otrzymał odpowiedź w grypsie, że prośba została załatwiona. Grypsy więzienne były pisane ołówkiem na wewnętrznej stronie mankietów od koszuli, odpruwane przed pisaniem, potem były skrzętnie zaszywane. Była to niesłychanie - 106 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

żmudna praca, bo przy zaszywaniu należało trafiać igłą w te same dziurki. Pisało się również na bibułkach papierosowych, które następnie wsuwane były w zaobrębienie chusteczek do nosa (był to mój sposób komunikowania się z rodzicami. Tą samą drogą otrzymywałem odpowiedzi od rodziców i wiadomości z wolnego świata). Przy sprawdzaniu listy obecności naszych żołnierzy okazało się, że jednemu z kolegów - Kazimierzowi Pomykale ps. „Klin" dowództwo nie zezwoliło na wymarsz do lasu z uwagi na występującą u niego w tym czasie dokuczliwą chorobę. Nie pomogły jego prośby i zapewnienia, że w czasie marszu „wydobrzeje", że podoła wszelkim trudnościom. Dowództwo było bezwzględne i prośby naszego kolegi zostały kategorycznie odrzucone. Sądzę, że była to słuszna decyzja, bo taka wyprawa dla chorego mogła zakończyć się tragicznie, a i dla nas chory mógłby stać się przysłowiową kulą u nogi. Po tych wszystkich „ceregielach" otrzymaliśmy od kucharza polowego suchy prowiant w postaci bochenka razowego chleba i jednej 800-gramowej wspaniałej amerykańskiej konserwy z nadrukiem na puszce w języku angielskim i w języku rosyjskim swinnaczaja tuszonka. Konserwy te były produkowane w Stanach Zjednoczonych i wysyłane między innymi do Związku Sowieckiego jako pomoc dla zawsze głodującej armii sowieckiej i sowieckiego narodu. Kucharz i intendent w jednej osobie powiadomił nas, że rozdane porcje mają wystarczyć nam na dwa dni. Wiadomość tę przyjęliśmy ze śmiechem i gromkim o krzykiem: „niech żyje kucharz". Aby zbytnio się nie obarczać (miałem do niesienia pełen plecak amunicji), z zafasowaną porcją rozprawiłem się natychmiast, zjadając wszystko za jednym posiedzeniem. Kilku moich kolegów zrobiło to samo, tylko starsi, nieco przezorniejsi, schowali sobie ten „zafasowany" przydział żywnościowy na później, na zapas. Następnie rozdzielono broń i amunicję, granaty i materiały wybuchowe. Wszyscy zostaliśmy dostatecznie „objuczeni", lecz nie wszyscy dostatecznie uzbrojeni. Brak było broni automatycznej. W dwie godziny od chwili naszego zgrupowania wyruszyliśmy w bojowym nastawieniu w kierunku południowym od Borysławia. Droga nasza, a raczej ścieżka leśna, po której maszerowaliśmy, wychodząc z przedmieść i wkraczając już w gęstwiny leśne, była wyboista, pokryta dość gęsto dużymi kamieniami naniesionymi przez wodę spływającą w czasie ulewnych deszczów. Po obu stronach ścieżki rósł gęsty, stary las mieszany. Przed wojną tą drogą codziennie chodzili mieszkańcy górskich wiosek, niosąc - 107 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

na plecach worki robione z lnianego płótna. Worki te były wypełnione produktami żywnościowymi (świeży nabiał, jajka, masło w „osełkach" obłożone liśćmi kapusty, dodatkowo owinięte w lnianą szmatkę). Wszystko to nosili na targ na Wolankę do Borysławia lub wstępowali po drodze do mieszkań prywatnych, zachwalając swój towar. Niektóre mieszkanki obu tych górskich wiosek, czyli Orowa i Urycza, wyspecjalizowały się w robieniu kolorowych dywanów na podłogę ze starych szmat. Kobiecie wyrabiającej te ładne, mocne i kolorowe dywany oddawało się zważone na wadze stare części odzieży i inne zużyte szmaty, podawało się rozmiar zamówionego dywanu podłogowego i po jakimś z góry ustalonym terminie „Bojka" przynosiła zrobiony ładny, kolorowy dywan. Po odrzuceniu kilku procent na zużycie materiału waga dywanu musiała się zgadzać z wagą oddanych szmat. Niektórzy z tamtejszych wiosek wyrabiali również na zamówienie „chodaki", używane jako ładne, skórzane pantofle domowe. Bogatsi mieszkańcy tych wiosek na targ do Borysławia chodzili w robionych przez siebie „chodakach". „Chodaki" te były wykonane z juchtowej skóry. Zimą owijali nogi „onucą" z lnianego płótna, czasami wkładali odrobinę słomy. Tak obuci mogli śmiało chodzić w największe mrozy, latem zaś najczęściej chodzili boso, a tylko najbogatsi z nich nosili zimą i latem chodaki. Podobne chodaki nosili Huculi, a do dziś dnia noszą nasi górale. W czasie obu okupacji, niemieckiej i sowieckiej, mieszkańcy górskich wiosek zaniechali sprzedaży nabiału i innych artykułów żywnościowych, a tym samym nie chodzili już leśnymi ścieżkami, które zdążyły dobrze zarosnąć. Ponieważ drogę tę bardzo dobrze znałem z częstych przedwojennych letnich i zimowych wycieczek, zgłosiłem się na ochotnika na przednią pikietę razem z Tadkiem Rościszewskim ps. „Szczupak" oraz z jeszcze jednym kolegą - Władysławem Kopaczem ps. „Nowy". Później, siedząc w drohobyckim więzieniu wraz z moim zwierzchnikiem Kazimierzem Cybulskim - dowiedziałem się, że nawet gdybym nie zgłosił się na ochotnika, to i tak zostałbym wyznaczony przez niego na przednią pikietę, ponieważ był on doskonale zorientowany w mojej znajomości tego leśnego terenu. Ścieżka prowadziła bardzo stromo w górę, czasami tylko niewielki odcinek można było przejść po wygodnej płaskiej równinie. Teren ten był doskonałym miejscem do dokonywania zasadzek. Po obu stronach ścieżki rósł bardzo gęsty las, w niektórych miejscach przeplatany kłującymi krzakami głogu lub wysokimi, gęsto rosnącymi - 108 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

pnączami czernic. Musieliśmy bardzo uważać, ponieważ w każdej chwili mogliśmy natknąć się na ukraińskich rezunów. Na szczęście banderowcy nie zorganizowali na nas napadu. Przez długie lata okupacji przyzwyczaili się bowiem do myśli, że las należy wyłącznie do nich, że Polacy zastraszeni ich mordami nie ośmielą się wejść do lasu. Chociaż wiedzieli o naszych wypadach (jedna lub dwie trójki), lekceważyli nas, nie przypuszczając możliwości naszego większego zgrupowania zbrojnego w postaci jednego plutonu. Dzięki swoim zaufanym ukraińskim informatorom wiedzieliśmy, że w lasach otaczających Borysław od strony Tustanowic nie powinniśmy obawiać się żadnych zasadzek, natomiast w pobliżu wiosek ukraińskich, jak nas informowano, czyniono jakieś zbrojne przygotowania. Do wiosek mieliśmy jeszcze daleko, jednak mając na uwadze powiedzenie: „ostrożności nigdy za wiele", uważaliśmy bardzo, nie lekceważąc niczego, co mogłoby zaszkodzić naszemu oddziałowi, lub aby, co gorsza, zaraz na początku nie doznać niespodziewanej porażki. Wspinając się coraz wyżej w górzystym terenie w kierunku Ciuchowego Działu, po lewej stronie leśnej ścieżki napotkaliśmy grób nieznanego polskiego żołnierza, zamordowanego przez Rusinów zaraz na początku wojny w 1939 roku. Żołnierz ten ukrywał się w przed Niemcami, chcąc lasami dobrnąć do swojego domu, nie przypuszczał, że już na początku wojny Rusini zaczną mordować Polaków. Ukraińscy bandyci odarli go z polskiego munduru, zabili i nagie ciało zaciągnęli w krzaki nieopodal ścieżki. Obok ciała zamordowanego do chwili pochowania go leżał jego orzełek, wydarty ręką mordercy z wojskowej czapki. Człowiek ten został pochowany na miejscu dokonanej w bestialski sposób zbrodni. Pochowali go Polacy mieszkający w Tustanowicach. Na grobie tym Polacy wkopali krzyż drewniany, który Rusini na następny dzień wyjęli i odrzucili w krzaki. Krzyż ten wielokrotnie był stawiany przez Polaków, a następnie odrzucany przez Rusinów. W początkach okupacji niemieckiej chodziłem obok tego grobu do pracy, krzyża już nie było, grób zapadł się i zarósł trawą, jakaś dobra dusza położyła na tym miejscu kamień, który już z lekka zaczął porastać mchem. Po około godzinnym marszu, idąc jako „szpica", zauważyłem w gęstych krzakach samotnie pasącego się konia. Właściciel albo uciekł albo w ogóle go nie było. Konia „zarekwirowałem", ponieważ postanowiliśmy sobie ulżyć, przerzucając na jego - 109 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

grzbiet niesione przez nas wyposażenie wojskowe. Z okazji odciążenia z coraz bardziej przygniatającego plecy bagażu skorzystał między innymi kolegami Jurek Niesytto ps. „Gri". Koń ten towarzyszył nam aż do Borysławia, na przedmieściach puściliśmy go wolno. Maszerując prawie cztery godziny w górę, dotarliśmy do szczytu Ciuchowego Działu. Pozostawiając za sobą las, znaleźliśmy się na pięknej polanie. W dole, po lewej stronie od szczytu (idąc z Borysławia), w odległości około 2 kilometrów leżała wioska ukraińska Orów, zamieszkała przez Rusinów zwanych Bojkami. Natomiast po drugiej stronie szczytu, idąc w stronę Urycza, w odległości około dwustu lub trzystu metrów od naszego postoju usytuowane były dwa schroniska. Przed wojną jednym z nich zarządzał kierownik p. Żuławski, nazwisko drugiego kierownika schroniska brzmiało Żuliński. Pomiędzy dwoma schroniskami, tuż przed ścianą lasu, nieco poniżej stała gajówka. Jej gajowymi przed wojną byli p. Balicki i p. Solarski, o których już wspominałem na poprzednich kartach tej książki. To tyle - króciutko - o wydarzeniach historycznych dotyczących Borysławia i najbliższych okolic. Powracamy do wydarzeń roku 1944. Na polanie Ciuchowego Działu, zarośniętej pośrodku krzakami leszczyny, w niewielkim, płytkim rowie zarządzono postój wypoczynkowy. Cały nasz pluton „zaległ" z przyjemnością wśród gęstych zarośli. Ponieważ rozmawiać nie było wolno, mówiliśmy przyciszonymi głosami, ogniska nie wolno było palić, a szkoda, bo tak by się przydał garnuszek gorącej kawy zbożowej. Ledwie wygodnie ułożyłem się w swoim legowisku z wygniecionej trawy i wyciętych gałęzi, już podszedł do mnie mój kolega Dzidek Gawlik, mówiąc, że gdzieś po drodze, kilka kroków od naszego obozowiska, zgubił manierkę z koniakiem. Prosił mnie, abym poszedł do porucznika i wyjednał zgodę na ponowne zejście w dół kilkudziesięciu kroków celem odszukania manierki. Pozwolenie od dowódcy otrzymałem i zaczęliśmy powoli schodzić w dół, patrząc pod nogi. Księżyc jasno oświetlał nam ścieżkę, byliśmy pewni, że zgubę prędko odnajdziemy. Rzeczywiście, po kilkudziesięciu krokach, przypadkowo potrącona przeze mnie butem manierka została znaleziona ku naszej ogromnej radości Ucieszeni odnalezioną zgubą, już zaczęliśmy wracać, gdy nagle w dole ścieżki, którą niedawno przechodził nasz oddział, usłyszeliśmy głośno prowadzoną rozmowę. Chwilę postaliśmy, aby zorientować się, w jakim języku jest ona prowadzona. Okazało się, że w ukraińskim. Upewniwszy się o tym, od razu zawróciliśmy do naszego obozowiska, aby jak - 110 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

najprędzej zameldować naszemu dowódcy o zbliżających się Ukraińcach. Natychmiast zarządzono cichy alarm, przygotowując się do ewentualnej potyczki. Zaczailiśmy się w gęstej leszczynie, a część naszych żołnierzy schowała się w jakimś zarośniętym rowie. Przed sobą mieliśmy otwartą przestrzeń polanki, a za nią ciemny las. Była piękna księżycowa noc, księżyc oświetlał cały szczyt naszego wzniesienia, teraz odwróceni twarzą do kierunku, z którego niedawno przyszliśmy, oczekiwaliśmy nadejścia wroga. Leżąc ukryci, coraz lepiej słyszeliśmy zbliżających się ludzi. Rozkaz mieliśmy wyraźny: nie wolno strzelać bez pozwolenia i sygnału dowództwa. Czekaliśmy w napięciu, przygotowani z bronią gotową do strzału. Ukraińcy, a było ich kilku, ubrani w wojskowe mundury SS Hałyczyna, podchodzili do naszej polany, nie śpiesząc się i nie spodziewając się żadnej zasadzki. Tu oni czuli się pewni, jak u siebie w domu, ponieważ teren ten był zamieszkany tylko i wyłącznie przez Bojków i w niewielkim procencie Łemków. Polaków w tym rejonie przed wojną było bardzo niewielu, wprawdzie w samej wsi Orowa było kilka rodzin polskich, jednak z chwilą wybuchu wojny w 1939 r. natychmiast opuścili swoje miejsca zamieszkania, bojąc się mordów ze strony nacjonalistów ukraińskich. Była letnia przepiękna noc, niebo było idealnie czyste, ani jeden obłok nie zaciemniał światła księżyca. Podchodzący Ukraińcy, bardzo wyraźnie widoczni w jasną noc, obserwowani byli cały czas przez naszą zaczajoną grupę. Z uwagą obserwowaliśmy każdy ich ruch. Wszyscy byli doskonale uzbrojeni w broń automatyczną, oprócz automatów przewieszonych przez pierś na ramionach mieli krótkie karabinki węgierskie pięciostrzałowe, u boku na pasach „dyndały" bagnety oraz przypięte pistolety. Byli w ciemnych mundurach z emblematami armii ukraińskiej SS Hałyczyna. Wszystko doskonale widzieliśmy przy świetle księżyca. Podchodzili bardzo powoli w naszym kierunku, szli bez żadnych obaw, zupełnie swobodnie. Zachowywali się jak na swoim podwórku, rozmawiając i śmiejąc się głośno. W czasie tych obserwacji przybiegł do nas nasz wartownik, który leżał ukryty w leszczynowych chaszczach od strony ukraińskiej wioski, meldując iż ze wsi podąża w naszym kierunku duża grupa wieśniaków, składająca się z kilkudziesięciu ludzi uzbrojonych w broń palną, a także w widły i kosy wykute na „sztorc". Po chwili zaczęły do nas docierać ich okrzyki: smert Lachom, rizaty Lachiw (śmierć Polakom, rżnąć Polaków). Rozkaz naszego dowódcy brzmiał „nie strzelać bez wyraźnego polecenia: - 111 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

„ognia". Nikomu nie wolno było zdradzić swojej kryjówki. Leżąc ukryci obserwowaliśmy, co będzie dalej. Uzbrojeni chłopi z Orowa zbliżali się w naszym kierunku, mając jednocześnie po swojej prawej stronie wyłaniających się z lasu „pobratymców" z SS Hałyczyna. Nie rozpoznając swoich w pierwszej chwili, będąc pewni, że to Polacy, dali silnego ognia w ich kierunku, dodając sobie odwagi dzikimi wrzaskami. Jak się później dowiedziałem od zaufanego Ukraińca, już będąc w Borysławiu, od chwili wymarszu do lasu byliśmy śledzeni przez banderowca z Orowa. On przychodząc pierwszy do swojej wioski zaalarmował współmieszkańców o podążającym w kierunku Ciuchowego Działu plutonie polskim. Ukraińscy SS-mani cofając się pośpiesznie do lasu, zaskoczeni niespodzianą napaścią „swoich", zaczęli krzyczeć ne strilajte, my swoi chłopci, my z SS Hałyczyna. Chwilowo zdezorientowani chłopi, myśląc, że to Polacy podszywają się pod Ukraińców, w dalszym ciągu strzelali w stronę SS-manów, dopiero po chwili zrozumieli

swoją

pomyłkę

i

przerywając

strzelanie,

zebrali

się

w grupę,

prawdopodobnie na naradę. Nagle z tej naradzającej się grupy wybiegł jakiś Ukrainiec i wskazując ręką w naszym kierunku zaczął krzyczeć: chłopci, dywytyś na chaszczi, tudy Lachi skrywajutsia (chłopcy, patrzcie na krzaki, tutaj Polacy ukrywają się). Prawdopodobnie któryś z naszych żołnierzy niechcący musiał się wychylić z ukrycia i wówczas został zauważony przez Ukraińca. Natychmiast cała zgraja ukraińskich chłopów zaczęła strzelać zmasowanym ogniem w naszym kierunku, równocześnie niebezpiecznie zbliżając się do nas. Od strony lewej flanki padło zaledwie kilka strzałów, chociaż spodziewaliśmy się od tej strony solidnego ostrzału. Wyćwiczeni i dobrze uzbrojeni ukraińscy SS-mani mogli być groźnym przeciwnikiem, lecz padające bardzo słabe z ich strony strzały poddały nam przypuszczenie, że musieli zginąć od swoich pod mocnym chłopskim ostrzałem w pierwszej fazie strzelaniny. W naszym ukryciu zaczęło być gorąco, a dowódca wciąż milczał, dopiero po dłuższej strzelaninie w naszym kierunku od strony wioski i przy znacznym zbliżaniu się chłopów do nas padł rozkaz - „chłopcy, ognia". Spocony i zdenerwowany pomyślałem, że to najwyższy czas. "Plunęliśmy" ogniem z luf, jakie kto miał, większa część naszych żołnierzy skierowała ogień na napierających chłopów, zaś ci nasi z lewej flanki skierowali swój ogień w stronę, gdzie powinni znajdować się SS-mani. Po naszej nawale chłopi nagle przestali strzelać, wycofując się bezładnie w stronę swojej wsi. Natychmiast na rozkaz dowódcy przerwaliśmy ogień, jeszcze tylko któryś - 112 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

z naszych żołnierzy oddał kilka strzałów w stronę SS-manów, lecz po powtórzeniu rozkazu natychmiast przerwał ogień. Naszym celem nie było zabijanie, lecz tylko obrona i odstraszanie band ukraińskich, chodziło o pokazanie im, że jesteśmy, że potrafimy dać odpór jak trzeba, że nie wolno bezkarnie nas mordować. Nie mając już nic do roboty, a skutecznie pokazawszy naszą siłę, powoli, nie spiesząc się, zaczęliśmy podążać w uprzednio ustalonym kierunku. W kilka dni po leśnej akcji, będąc już w Borysławiu, dowiedziałem się, że podczas leśnej strzelaniny zginęło kilku ukraińskich SS-manów. Do dziś nie wiadomo, czy Ukraińcy podczas bezładnego strzelania do swoich pozabijali ich, czy też zginęli w strzelaninie z naszym oddziałem. Nigdy już nie dowiemy się prawdy. Pokazując się w lesie, jako pierwsza Polska grupa zbrojna z Borysławia, daliśmy Ukraińcom do zrozumienia, że każda próba napaści na Borysław lub na najbliższe okolice w celu mordowania, czy też tylko grabieży, zostanie odparta. Przekonali się wówczas, że pomimo mordów dokonywanych na Polakach przez sowieckie NKGB, podczas ich okupacji, jak również masowych prześladowań przez okupantów niemieckich i mordów dokonywanych przez bandy ukraińskie - Polacy nie złożyli broni i gotowi byli nadal bronić swojej tożsamości. Po odbiciu od miejsca ostatniej akcji, mniej więcej po dwóch godzinach marszu, zatrzymaliśmy się na zasłużony odpoczynek w lesie obok górskiej drogi prowadzącej na Szeroki Wierch – Widnocha - Manmenstal. Znajdowaliśmy się w odległości około 10 godzin marszu od Borysławia, w górach mniej więcej na wysokości 1100 metrów nad poziomem morza. Wszyscy byliśmy bardzo zmęczeni - zbyt dużo wrażeń jak na tak krótki pobyt w lesie. Kilkugodzinny marsz z pełnym obciążeniem dał nam się wszystkim we znaki. W nocy, po odbyciu wyznaczonej mi z wieczora warty, położyłem się spać. Po kilku godzinach mocnego snu obudziłem się, chcąc ugasić pragnienie wstałem, oprócz wystawionych wart wszyscy jeszcze spali. Był bardzo wczesny ranek, zapowiadała się ładna pogoda. Idąc z menażką do kotła, w którym była ugotowana z wieczora czarna kawa, musiałem przejść kilkumetrowy odcinek pozbawiony drzew i krzaków. Nie spodziewając się niczego złego, żadnej niespodzianki, szedłem zupełnie swobodnie, nie ukrywając się. Po wypiciu kawy, gdy już miałem wracać na swoje miejsce, nagle usłyszałem długą serię strzałów, puszczoną z automatu z niedalekiej odległości od naszego obozowiska. Zaskoczony zupełnie, przez moment przystanąłem, tkwiąc w bezruchu, bardziej zdziwiony niż wystraszony, zobaczyłem tuż obok moich nóg mały - 113 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

pyłek unoszący się z ziemi. W jednej chwili zorientowałem się, że seria wypuszczona z automatu skierowana była w moją stronę. Instynktownie upadłem na ziemię i czołgając się jak najszybciej dobrnąłem do swojego legowiska, gdzie pozostawiłem broń, a co bardziej istotne - miejsce moje znajdowało się wśród gęsto rosnących drzew, które stanowiły naturalną osłonę. Będąc ukrytym wśród nich mogłem otworzyć ogień w kierunku nieprzyjaciela. Po strzałach w obozie powstał alarm, każdy żołnierz szybko zajmował dogodną pozycję i po kilkudziesięciu sekundach zaczęła się wzmagać nasza strzelanina w stronę niżej położonej leśnej drogi, po której jechało stępa na koniach kilku żołnierzy niemieckich. Po krótkiej, ale za to udanej palbie, jeden z niemieckich kawalerzystów dostał postrzał, mocno zachwiał się w siodle i zaczął powoli osuwać się z konia. Nie wiem, czy został ciężko ranny, czy też zabity, ponieważ natychmiast z obu stron pochwycili go pod ramiona jego koledzy. Niemcy uciekli, przechodząc z stępa w kłus i po paru sekundach za zakrętem leśnej drogi zniknęli nam z oczu. Niemca prawdopodobnie ranił czy też zabił nasz kolega ps. „Szczupak", był on bowiem najbliżej Niemców i najszybciej dobiegł do drogi ze swego leśnego ukrycia. W biegu strzelał długimi seriami ze swojego automatu. Trzej inni koledzy, którzy biegli również za niemieckimi kawalerzystami, mieli zwykłe pięciostrzałowe karabiny i rzadko oddawali strzały w kierunku uciekających. Chcąc dociec prawdy, w latach siedemdziesiątych odnalazłem adres kolegi i pojechałem na umówione spotkanie. Niestety podczas rozmowy nie dowiedziałem się niczego konkretnego, ponieważ on sam nie był pewny, czy to akurat jego kula trafiła Niemca. W potyczce tej również został lekko ranny w głowę nasz dowódca Kazimierz Cybulski ps. „Pstrąg". W kilka miesięcy później, siedząc z nim w jednej celi w drohobyckim więzieniu, widziałem na jego głowie po lewej stronie już wówczas zarośniętą bliznę. Ja miałem więcej szczęścia, do chwili mojego uwięzienia dwukrotnie udało mi się uniknąć zranienia (pierwszy raz kiedy to czubaryk z samolotu usiłował mnie postrzelić). Na chwilę powrócę jeszcze do potyczki z Niemcami. Jak się później okazało, warta nasza spostrzegła wcześniej kilku Niemców jadących na koniach leśną drogą. Ponieważ wszyscy byliśmy dobrze ukryci i nic nam nie groziło ze strony - 114 -

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941 r.

kawalerzystów, nie ogłaszali alarmu. Wprawdzie jeden z wartowników już czołgał się do dowódcy, aby go powiadomić o nadjeżdżających wrogach, lecz właśnie w tym czasie zostałem zauważony przez Niemców i padły z ich strony pierwsze strzały, a tym samym wszczynanie alarmu było bezcelowe. Niemcy również, nie spodziewając się, że w terenie przez nich patrolowanym natkną się na partyzantów, zachowywali się zupełnie swobodnie. Gdy zobaczyli jednego człowieka w lesie, bez broni, myśleli, że to jakiś chłopak z okolicznej wioski. Na wszelki wypadek puścili w moją stronę serię z automatu, która na szczęście przeleciała tylko obok moich nóg, nie wyrządzając mi żadnej krzywdy. Żołnierze niemieccy mieli mniej szczęścia, tracąc niepotrzebnie jednego człowieka w naszej zmasowanej palbie. Kiedy ostatni kawalerzysta zniknął za zakrętem, zaprzestaliśmy strzelaniny. Komentując między

sobą niespodziewany przebieg wydarzeń, powoli

przygotowywaliśmy się do powrotnego marszu. Już bez żadnych przygód i spotkań z wrogami następnego dnia w godzinach popołudniowych, zmęczeni, lecz zadowoleni i szczęśliwi z udanej akcji byliśmy w Borysławiu. Zakwaterowaliśmy się u naszego kolegi Romka Szczerbiuka ps. „Nieśmiały". Czekając dalszych rozkazów od naszych dowódców, czyściliśmy broń i porządkowaliśmy swój sprzęt. Przy czyszczeniu broni któryś z kolegów, nie zachowując dostatecznej ostrożności, niechcący postrzelił się w nogę. Okupacja niemiecka skończyła się, natomiast zaczęła się po raz wtóry następna okupacja, sowiecka, która pod względem ucisku i aresztowań ludności polskiej niewiele różniła się od niemieckiej.

- 115 -

Rozdział IV. Ponowna okupacja sowiecka 1944 r.

Rozdział IV. Ponowna okupacja sowiecka 1944 r. Albo stań na czele, albo słuchaj innych, ale nigdy nie przeszkadzaj. (autor nieznany) Jeżeli jesteś nieszczęśliwy w swoim kraju, wyjedź do Związku Sowieckiego. Po zapoznaniu się z tym ustrojem, gdie tak wolno dyszit czełowiek, jak brzmią słowa ich piosenki, po powrocie będziesz wszędzie i zawsze szczęśliwy. Adam Żarski W Borysławiu na kwaterze u Romka Szczerbiuka ps. „Nieśmiały" jako całe zgrupowanie naszego oddziału leśnego byliśmy razem jedną dobę, po czym przyszedł rozkaz od zwierzchnich polskich władz wojskowych (Armia Krajowa), zmuszonych przez sowieckie władze wojskowe do wydania rozkazu zdania broni przez nasz oddział i przekazania jej władzom sowieckim, rozejścia się i czekania na wezwanie do Ludowego Wojska Polskiego, aby przy boku „bratniej" armii sowieckiej zwalczać faszystów, tak brzmiał rozkaz wojskowych władz sowieckich, którym bezwzględnie mamy się podporządkować. Przed rozejściem się do „cywila" na podwórzu domu wyżej wymienionego kolegi wydano komendę: „w dwuszeregu zbiórka" - partyzantom lewicowych poglądów lub tak zwanym komunistom kazano przejść na lewą stronę, osobom chcącym dalej walczyć o niepodległość naszej ojczyzny pozostać nadal w szeregu. Pamiętam, że jedenastu kolegów z partyzantki leśnej z naszego plutonu (z trzydziestu) przeszło na lewą stronę. Byli to w większej części ludzie starsi, mający żony i dzieci, tylko czterech z nich było stanu wolnego.

- 116 -

Rozdział IV. Ponowna okupacja sowiecka 1944 r.

Nasz dowódca Kazimierz Cybulski ps. „Pstrąg" występując przed całym plutonem (miał wówczas głowę owiniętą bandażem, na skutek rany odniesionej w leśnej potyczce z konnym patrolem niemieckim) podziękował nam za żołnierską postawę przez cały czas naszego pobytu w lesie. Tych jedenastu naszych kolegów o lewicowych poglądach pożegnało się z nami serdecznie, gdyż oni całkowicie zostali zwolnieni z wojska Armii Krajowej i zaraz po pożegnaniu z nami rozeszli się do swoich domów, gdzie z niecierpliwością oczekiwała ich rodzina. Pozostała reszta kolegów również zaczęła powoli rozchodzić się do swoich domów. Po pożegnaniu się z kolegami wziąłem z wozu rozmontowaną „finkę", zwaną również pepeszą (zdawaną broń partyzantów składano na wóz konny, którym miano ją odwieźć do sowieckiego dowództwa wojskowego). Pepeszę załadowałem do plecaka razem z zapasową amunicją i kilkoma granatami (jak się później dowiedziałem, jeszcze kilku innych moich kolegów zrobiło to samo). Późną nocą poszedłem do swojego domu, klucząc różnymi ciemnymi ścieżkami, aby nie napotkać sowieckich żołnierzy, których patrole kręciły się po ulicach. W następnym dniu przyniesioną broń dobrze naoliwiłem, zabezpieczając ją przed korozją, i schowałem będąc pewnym, że jeszcze się przyda. Oczekiwałem dalszych rozkazów od swojego dowództwa. Takich nie podporządkowanych co do oddania broni było kilku żołnierzy z naszego plutonu partyzantki leśnej. Początek drugiej okupacji sowieckiej był dla Polaków równie groźny i tragiczny w skutkach jak podczas pierwszej okupacji. Polska ludność narażona była w każdej chwili na różnego rodzaju gwałty i rabunki ze strony „dzielnych" sowieckich żołnierzy, wśród których było bardzo wielu zwyczajnych kryminalistów, którzy dodatkowo psuli i tak bardzo złą i mocno nadszarpniętą opinię armii sowieckiej. Szczególnie niebezpieczne były pierwsze dni sowieckiej okupacji. Żołnierze sowieccy lub krasnoarmiejcy, lub bojcy (czerwonoarmiejcy, wojownicy), bo i tak ich wówczas nazywano, zaraz po wkroczeniu na zdobyte ziemie masowo dokonywali zwyczajnych grabieży, gwałtów i rabunków na polskiej ludności cywilnej, kradli i rabowali, co się im udało i gdzie tylko była jakakolwiek możliwość. Nagminnym zajęciem tych „dzielnych żołnierzy" było tak zwane rekwirowanie jakiegoś przedmiotu lub nawet żywego inwentarza, jak krowy lub konie, rzekomo potrzebnego dla wojska. Po zrabowaniu cudzej własności od jednego właściciela, żołnierze ci szli na następną ulicę, aby komuś drugiemu sprzedać zrabowany towar, po chwili przychodziła druga grupa żołnierzy (będąca w zmowie z pierwszą grupą), by odebrać niedawno sprzedany - 117 -

Rozdział IV. Ponowna okupacja sowiecka 1944 r.

przez ich kolegów przedmiot czy też żywy inwentarz, mówiąc, że towar ten, nabyty przed chwilą przez nowego właściciela, pochodzi z kradzieży i dlatego odbierają go. W rezultacie jedna i ta sama rzecz lub inwentarz był przez żołnierzy z tej samej grupy złodziejskiej kilkakrotnie sprzedawany i tyleż razy odbierany od polskiej ludności cywilnej wymęczonej przez ciężkie lata niemieckiej okupacji od 1939 roku, po 23.VI.1941 r. pierwszej sowieckiej i później niemieckiej. Na skargi i zażalenia składane przez poszkodowaną ludność cywilną za popełniane gwałty i przemoc sowiecka wojskowa komendantura nie reagowała, jej dowództwo rozkładało bezradnie ręce mówiąc, że toczy się wojna, że taki stan na wojnie to normalna rzecz, że nic na to poradzić nie mogą, że trzeba jakoś samemu sobie z tym radzić. Gangi te, rozzuchwalone bezkarnością, przemilczaniem przez władze ich gwałtów i napadów oraz zupełnym nieinterweniowaniem swoich władz, działały w dalszym ciągu zupełnie bezkarnie, terroryzując bezbronną polską ludność cywilną. Zaraz po zajęciu naszych ziem wojskowe władze sowieckie zaczęły wcielać polską młodzież do armii sowieckiej, nieco później, po paru tygodniach sowieckich rządów, władze wojskowe zaczęły wysyłać wezwania do młodzieży polskiej w wieku poborowym do stawienia się na polski punkt zborny celem wcielenia ich do armii polskiej, do tak zwanego Ludowego Wojska Polskiego, które podporządkowane było wyższemu dowództwu władz sowieckich. Wszystko to działo się w okresie letnim, począwszy od sierpnia 1944 roku. W tym czasie, zaraz po zajęciu Borysławia przez władze sowieckie, zaczęty się również masowe aresztowania Polaków należących do Armii Krajowej. Moi koledzy z Armii Krajowej i ja, tak jak i wielu innych młodych ludzi, otrzymaliśmy wezwanie do stawienia się w Drohobyczu w polskim punkcie zbornym w celu wcielenia nas do Ludowego Wojska Polskiego. Niemal równocześnie otrzymałem rozkaz od dowództwa Armii Krajowej, by w wypadku otrzymania wezwania do stawienia się na punkt zborny w Drohobyczu nie iść tam, ponieważ wkrótce jako żołnierze Armii Krajowej wyruszymy całym plutonem na pomoc powstańcom Warszawy, jako że 1 sierpnia 1944 r. wybuchło powstanie w naszej stolicy zorganizowane przeciwko okupantowi niemieckiemu i tam toczyły się krwawe boje polskich żołnierzy z AK o oswobodzenie Warszawy. W rozmowie z doręczycielem rozkazu od dowództwa Armii Krajowej (o ile przypominam sobie, był to Tadek, kolega z AK, ale z innej grupy) dowiedziałem się, że pluton nasz będzie się składał z żołnierzy byłego oddziału partyzantki leśnej, a więc - 118 -

Rozdział IV. Ponowna okupacja sowiecka 1944 r.

z kolegów z lasu plus kilku nowych kolegów dokooptowanych na miejsce tych, którzy odeszli z naszych szeregów jako sympatycy i członkowie partii lewicowych. Oczekiwałem z niecierpliwością wezwania i rozkazu wyruszenia na pomoc Polakom walczącym o wolność naszej stolicy i naszej Ojczyzny, która wykrwawiała się w walkach z Niemcami i ukraińskimi oddziałami SS Hałyczyna, którzy i w naszej stolicy wsławili się jako doświadczeni mordercy. Dochodziły do nas wiadomości, że podczas działań wojennych trwających na ulicach Warszawy armia sowiecka, podobno nasz sojusznik (jak twierdzili komuniści), zatrzymała się na wschodnim brzegu Wisły, i przyglądając się tej nierównej walce, specjalnie z rozmysłem czekała na wykrwawienie się żołnierzy polskich z Armii Krajowej walczących o wolność naszej Ojczyzny. Któregoś dnia pod koniec sierpnia lub na początku września 1944 r. przyszedł do mnie łącznik. Myślałem, że z rozkazem stawienia się na punkt zborny celem wyruszenia na pomoc walczącej Warszawie, jednak pomyliłem się, przyszedł tylko po to, by wręczyć mi pisemny rozkaz o moim awansie, który podpisany był przez dowódcę pułku, podpułkownika o pseudonimie „Juhas". Niestety, pamiątkowy dokument nie zachował się, po moim aresztowaniu matka schowała go do swojej podręcznej torebki, podczas przeprowadzonej rewizji w naszym domu tuż po moim aresztowaniu zaginął wraz z torebką, skradziony przez pracowników NKGB (Narodnyj Komisariat Gosudarstwiennoj

Bezopasnosti

-

Ministerstwo

Bezpieczeństwa

Publicznego),

przeprowadzających rewizję w naszym domu. Równocześnie przez łącznika otrzymałem polecenie od moich zwierzchników, aby oczekiwać na dalsze rozkazy. W tym czasie NKGB szalało w swoich działaniach w stosunku do Polaków, aresztowania naszej młodzieży wzrastały z każdym dniem, wkrótce dowiedziałem się, że moi zwierzchnicy z Armii Krajowej zostali aresztowani. Ja oczekiwałem wciąż dalszych rozkazów, wiedziałem, że moich aresztowanych dowódców zastąpili inni, których jeszcze nie znałem i jak się okazało już nigdy nie poznałem, nie zdążyłem. W dniu 24 grudnia 1944 r. między innymi masowymi aresztowaniami i ja zostałem aresztowany przez władze sowieckie za przynależność do Armii Krajowej. Aresztowanie mnie przez organa NKGB odbyło się w wieczór wigilijny, tuż po świątecznej kolacji. Matka moja usłyszała pukanie do drzwi i równocześnie wołanie w języku rosyjskim: „Otwieraj, tu milicja!". Po otworzeniu przez matkę drzwi wejściowych do mieszkania weszło czterech pracowników NKGB. Słysząc jakieś głosy - 119 -

Rozdział IV. Ponowna okupacja sowiecka 1944 r.

w pomieszczeniu kuchennym wyszedłem z pokoju i wszedłem do kuchni. Na mój widok żołnierze natychmiast skierowali broń w moją stronę, a jeden z nich, oficer, zapytał mnie, jak się nazywam. Kiedy odpowiedziałem, powiedział, że jestem aresztowany, rozkazał mi szybko się ubrać i iść z nim. Za próbę ucieczki, jak zapowiedział, zostanę bez uprzedzenia natychmiast zastrzelony. Szybko ubrałem się w zimową odzież i natychmiast po tej groźnej zapowiedzi oficera wyszliśmy z domu. Jak zauważyłem zaraz po wyjściu, na dworze pod drzwiami i naszymi oknami stało jeszcze kilku żołnierzy, dziś już nie pamiętam, ilu ich było. Natychmiast po wyjściu z domu żołnierze NKGB szybko wzięli mnie w środek, a sami stojąc z boku z bronią skierowaną w moją stronę czekali na rozkaz swojego oficera. Młody sowiecki oficer NKGB jeszcze raz zagroził, że w wypadku próby ucieczki będę zastrzelony bez uprzedzenia, dodatkowo jeszcze kazał mi milczeć i w czasie marszu do nikogo się nie odzywać. Zdziwiony odpowiedziałem mu, że przecież widzi, że ja jestem sam i oprócz niego i jego żołnierzy nikogo więcej tutaj nie ma, wściekły warknął w odpowiedzi, żebym się zatkał, i natychmiast głośnym głosem wydał komendę: marsz! Szliśmy wąską ścieżką, która po chwili doprowadziła nas do kamienistej niedużej drogi. Idąc tak okrążony przez żołnierzy NKGB, przypomniałem sobie, jak w 1941 r., podczas pierwszej okupacji sowieckiej, moja nauczycielka Rosjanka, która uczyła mnie w szóstej klasie, któregoś dnia przepowiedziała mi daleką drogę: tiebia, Adam, żdiot dalokaja daroga, i miała moja wróżka rację, przepowiedziała mi prawdę. Idąc dalej w zimową noc wigilijną, tak sobie myślałem, że skoro dawniej, za carskich czasów, Polaków wywożono na Sybir za walkę o Polskę, za walkę o swoją ojczyznę, to dlaczego ja miałbym spokojnie siedzieć w domu i o nic się nie martwiąc czekać, aż ojczyzna moja sama powstanie i sama uwolni się od wrogów. Nie może być tak dobrze, sami musimy walczyć i sami musimy zdobywać to, czego chcemy, na nikogo nie można liczyć. Złość mnie tylko brała, kiedy pomyślałem, że w gruncie rzeczy przecież zostaliśmy zdradzeni przez swoich tak zwanych sojuszników. W 1939 r., kiedy walczyliśmy z Niemcami, biorąc cały impet potężnej armii niemieckiej na siebie, naród polski wykrwawiał się, Hitler bombardował nasze miasta, Niemcy z ogromną siłą parli z zachodu, w tym czasie ze wschodu, od bolszewików, dostaliśmy zdradziecki cios nożem w plecy. Sowieci w dniu 17 września 1939 r. bez wypowiedzenia wojny przekroczyli naszą granicę, zrywając umowę o nieagresji zawartą tuż przed wojną między obu państwami (Polska - ZSRR). - 120 -

Rozdział IV. Ponowna okupacja sowiecka 1944 r.

Polska została zaatakowana z obu stron, z zachodu i wschodu, dwie najpotężniejsze wówczas armie Europy rzuciły się jak wściekłe zwierzęta na nasz kraj. Anglia, rzekomy nasz sojusznik, już wówczas okazała się zwyczajnym zdrajcą i tchórzem i zamiast bombardować Niemców, próbowali zastraszyć wroga, zrzucając ulotki o treści propagandowej na kraj niemiecki. Zamiast zastraszenia Niemców, ośmieszali się w oczach całego świata. Kiedy nadeszła chwila stawienia czoła wrogowi, europejscy wyspiarze zwyczajnie haniebnie stchórzyli. Drugi nasz „papierowy sojusznik", Francuzi, nie lepiej się popisał. W rekordowym tempie sromotnie przegrali bitwę z Niemcami i stracili również na kilka lat swoją niepodległość; nie pomogła im z takim trudem i wielkim kosztem budowana przez kilka lat linia Maginota. Pod koniec wojny, kiedy wszystkim już było wiadomo, że Niemcy przegrywają wojnę i niedługo będzie ich koniec, Anglicy po raz wtóry zdradzają Polaków, wraz z jeszcze jednym naszym tak zwanym sojusznikiem, Stanami Zjednoczonymi. Żeby przypodobać się Stalinowi, temu największemu po Hitlerze ludobójcy, ówczesny prezydent Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej Franklin Delano Roosevelt wraz z angielskim premierem Winstonem Churchillem dla tak zwanego świętego spokoju oddają Stalinowi „na żertwę" Polskę (Jałta), która dzięki temu zamiast być oswobodzona przez wojska alianckie (zachodnie), ponownie popada w niewolę bolszewicką. Takie i inne niewesołe myśli krążyły mi po głowie podczas nocnego podążania w nieznane. Po

niedługim

marszu

doszliśmy

do

skrzyżowania

głównej

drogi

z Tustanowicami, Dąbrową Górną i Dąbrową Dolną. Kilkanaście metrów od skrzyżowania stał budynek, w którym mieszkała moja koleżanka szkolna. O ile pamiętam, nazywała się Węglówna, zamieszkiwała tam wraz z rodzicami, a chwilowo NKGB dla swojej wygody zrobiło sobie w ich mieszkaniu mały punkt zborny, gdzie przyprowadzali wszystkich aresztowanych akowców z jednej i drugiej Dąbrowy. Po kilku godzinach było już nas kilku aresztowanych, jak domyślaliśmy się, na razie w tej dzielnicy bolszewicy dokonali już zaplanowanych aresztowań, ponieważ naczelnik konwoju zarządził na podwórzu zbiórkę i po uprzedzeniu nas, co będzie, jeżeli ktoś z aresztowanych spróbuje ucieczki, oraz po powtórnym sprawdzeniu naszych nazwisk i przeliczeniu nas zarządził marsz z uprzednim zaznaczeniem, że nie wolno nikomu z aresztowanych odzywać się do siebie w czasie marszu. W milczeniu szliśmy - 121 -

Rozdział IV. Ponowna okupacja sowiecka 1944 r.

więc prawie przez połowę miasta, konwojenci nasi tylko od czasu do czasu pokrzykiwali podtianiś, nie roztiagiwajsia, dawaj po skorej (podciągnij się, nie rozciągaj się, idź szybciej, to ostatnie słowo miało oznaczać: szybciej maszerować). I tak wkrótce zmęczeni marszem i wrażeniami z przeżytego aresztowania doszliśmy do ulicy Pańskiej w Borysławiu, gdzie znajdowała się tymczasowa siedziba NKGB a podczas niemieckiej okupacji w budynku tym siedzibę swoją miała niemiecka konna policja. Przed tym budynkiem, na jego podwórzu, zostaliśmy ponownie przeliczeni, a następnie rozmieszczeni w piwnicach tego budynku, jak również w ubikacjach, które na tę okoliczność otrzymały w oknach kraty. Ściśnięci do granic możliwości oczekiwaliśmy na dalsze losy. Po trzech dniach siedzenia w piwnicy i po wstępnym przesłuchaniu przez śledczego, które trwało nie dłużej jak godzinę, w nocy 27 grudnia 1944 r. przy wrzaskach, dzikich okrzykach i przekleństwach zostaliśmy przez konwojentów wyprowadzeni z piwnic, po czym kazano nam włazić na skrzynię ciężarowego samochodu, który podstawiony był pod siedzibę NKGB. Już na skrzyni odkrytego ciężarowego samochodu kazano nam usiąść na podłodze, aby ludność cywilna nie widziała aresztowanych (chociaż była noc), i przykryto nas ciemną ogromną plandeką. Samochód szybko ruszył, zmarzniętych „na kość" pomimo przykrycia płachtą przewieziono nas do odległego o 11 km powiatowego miasta Drohobycza do tamtejszego sowieckiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego MGB (Ministerstwo Gosudarstwiennoj Bezopasnosti), mającego swoją siedzibę w przedwojennym Sądzie Grodzkim. W kilka miesięcy po aresztowaniu i po przeprowadzonym śledztwie na wiosnę 1945 r. zostałem zasądzony przez Sowiecki Sąd Wojskowy (Wojennyj Trybunał) na 7 lat więzień i obozów. W kilka miesięcy po zasądzeniu zostałem jesienią wywieziony do Azji Środkowej do Kazachstanu, gdzie po odsiedzeniu tegoż wyroku w różnych obozach, łącznie z obozem o specjalnym rygorze tylko dla więźniów politycznych w Dżezkazganie, wyruszyłem pod konwojem w dalszą „podróż" po Związku Radzieckim. 27 grudnia 1951 r., a więc trzy dni później niż opiewał wyrok, zamiast zostać zwolnionym i wypuszczonym na wolność, jak to jest praktykowane i ustawowo przestrzegane w każdym praworządnym państwie, zostałem dodatkowo bez sądu i bez zasądzenia mnie wywieziony na Syberię na tak zwane przymusowe zesłanie, gdzie - 122 -

Rozdział IV. Ponowna okupacja sowiecka 1944 r.

przebywałem pod nadzorem MGB (Ministerstwo Urzędu Bezpieczeństwa) aż do specjalnego rozporządzenia. Na przymusowym zesłaniu w środkowym Sybirze w obwodzie Krasnojarskim (osada Jużno-Jenisejsk) zamieszkiwałem przez 4 lata. Do kraju wróciłem 29 grudnia 1955 r. po 11-letnich przeżyciach moich w kraju nędzy, głodu i rozpaczy. O swoich obozowych przeżyciach w Kazachstanie, jak również kilkuletnim przymusowym zesłaniu na Syberii wspominam w książce pod tytułem „Droga do Ojczyzny" wydanej we Wrocławiu w 1997 r. Bezpośredniego swojego dowódcę z Armii Krajowej, Kazimierza Cybulskiego ps. „Pstrąg" po wyjściu z „lasu" spotkałem na wolności jeszcze dwa razy, później spotkaliśmy się dopiero 27 grudnia 1944 r., ale już w więzieniu w Drohobyczu, siedzieliśmy w jednej celi na parterze pod nr 9, przesiedziałem w tej celi razem z Cybulskim 5 miesięcy i 10 dni, z tym że Cybulski siedział nieco dłużej, ponieważ został wcześniej niż ja aresztowany. Śledztwo nasze toczyło się przez kilka miesięcy, na przesłuchania wzywani byliśmy przeważnie nocną porą (przesłuchiwania najczęściej odbywały się między godziną pierwszą w nocy a czwartą nad ranem). Były to ciężkie i straszne noce. Cela nasza przed wojną przeznaczona była dla 12 osób, podczas mojego kilkumiesięcznego pobytu w tej celi było zawsze nie mniej jak 45 osób (liczebność „ruchoma" - jedni zasądzeni wybywali do łagrów, inni nowo aresztowani przybywali). W celi tej było nas czterech Polaków, aresztowanych za przynależność do Armii Krajowej, Kazimierz Cybulski ps. „Pstrąg" i ja, ps. „Leśnik", natomiast podejrzani o przynależność do AK byli Stanisław Flaischer (syn znanego przedwojennego drohobyckiego fotografa) oraz Zub (imienia nie pamiętam), w każdym razie z zawodu był kolejarzem, a przynajmniej chodził ubrany w mundurze kolejarskim, później „dobił" do naszej czwórki jeden Belg, który nazywał się Maksymilian Blondijo, aresztowany za przynależność do organizacji TOD (Technische Organization Deutschland) - Niemiecka Budowa Zaplecza Wojennego. Po kilku tygodniach siedzenia z nami w jednej celi wywieziono go do więzienia na Brygidki, gdzie ponownie zetknąłem się z nim po kilku tygodniach - ja siedziałem w celi nr 222 na trzecim piętrze, natomiast on pracował na więziennym podwórzu. W zamian za chleb dostarczał nam tytoń za pomocą nitki. Nitkę z chlebem na końcu opuszczało się przez okno i „namordnik" (osłona drewniana na zakratowanych więziennych oknach, u dołu i góry ze szparami na powietrze, u dołu wąska, natomiast u góry nieco szersza), zaś on na dole - 123 -

Rozdział IV. Ponowna okupacja sowiecka 1944 r.

przywiązywał do końca nitki tytoń, który wyciągaliśmy do góry. Po wywiezieniu mnie z Drohobycza do Lwowa i dalej, już go nigdy nie spotkałem. Reszta więźniów to Ukraińcy z różnych wschodnich regionów naszego kraju. Byli wśród nich „rezuny" z różnych nacjonalistycznych ugrupowań: banderowcy, melnykowcy i inni mordercy - ukraińscy nacjonaliści spod znaku tryzuba, siedzieli zwyczajni szeregowi przestępcy, jak również oficerowie wyżsi rangą, byli wśród nich także cywilni działacze OUN (Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów). Mając aż nadto czasu w więziennej celi, całymi dniami prowadziliśmy rozmowy na różne tematy, dowiedziałem się wówczas od por. „Pstrąga" o wielu ciekawych zamierzeniach i działaniach w przyszłości naszej organizacji, rozmowy były długie i wówczas bardzo ciekawe. Najnieprzyjemniejsze chwile mojego pobytu w więzieniu związane były ze śledztwem i stosowaniem podczas przesłuchań siły fizycznej - nawet we wspomnieniach ciężko o tym pisać. Również bardzo nieprzyjemne były przesłuchania, podczas których moralnie i psychicznie wykańczano przesłuchiwanego; czasami takie przesłuchania trwały od kilku do kilkunastu godzin, śledczy zmieniali się, tylko przesłuchiwany pozostawał ten sam. W celi czas wlókł się, powoli mijały dni, tygodnie, miesiące, nadszedł maj 1945 roku. Śledztwo miałem już zakończone, również i por. „Pstrąg" powiadomił mnie, że i jego śledztwo zostało zakończone, obaj z mieszanymi uczuciami oczekiwaliśmy na to, co dalej nastąpi: zasądzenie nas, czy też wywózka na daleki wschód, w głąb ZSRR bez wyroku sądowego, bo i takie wypadki się zdarzały. W jakiś czas po zakończeniu mojego śledztwa, konkretnie 16 maja 1945 r., zaraz po więziennym śniadaniu, wszedł do celi nasz strażnik i trzymając w ręku listę z nazwiskami wyczytał z niej moje nazwisko oraz nazwisko Kazimierza Cybulskiego, nakazując nam zabrać swoje rzeczy. Idąc długimi korytarzami drohobyckiego więzienia, doszliśmy w końcu do ogromnej sali znajdującej się na piętrze gmachu i tam ku naszemu zdziwieniu rozpoznaliśmy część kolegów z naszego oddziału leśnego. Okazało się, że jest to sala sądowa i za chwilę ma się nad nami odbyć sąd. W sali sądowej było nas jedenastu oczekujących na rozprawę. W niedługim czasie weszli: prokurator, sędzia i adwokat, wszyscy w wojskowych mundurach. Rozprawa odbyła się w błyskawicznym tempie, sędzia sprawdził wszystkie nazwiska, ponieważ zgadzało się, odczytał wyrok, naturalnie w języku rosyjskim, którego wówczas nie rozumieliśmy (tłumacza nie było). Adwokat stał jak zamurowany, nie odezwał się ani - 124 -

Rozdział IV. Ponowna okupacja sowiecka 1944 r.

jednym słowem. Prokurator jeszcze coś szybko odczytał, czego nie byliśmy w stanie zrozumieć. Po zakończeniu tej „szopki" zaczęliśmy pytać, o co chodzi. Okazało się, że odczytano nam już wyroki. I tak porucznik Kazimierz Cybulski ps. „Pstrąg" zasądzony został na 10 lat więzień i obozów. Zastępca jego Bronisław Marecki ps. „Wiesław" również na 10 lat więzień i obozów. Moi starsi koledzy zasądzeni zostali na 8 lat więzień i obozów. I wreszcie ja, jako najmłodszy z naszej grupy, otrzymałem wyrok 7 lat więzień i sowieckich

obozów

(isprawitielnych

trudowych

lagieriej:

wychowawczych

pracowniczych obozów). Wszyscy zostaliśmy skazani z art. 54 punkt 2 k.k. (zdrada ojczyzny) i art. 54 punkt 11 k.k., jeszcze dodatkowo było wpisane „uzbrojona grupa przeciw sowieckiemu rządowi" (orużonnaja grupirowka protiw Sowieckoho Prawitielstwa). Odwołanie od zasądzenia nie przysługiwało, jak nam po odczytaniu wyroku wyjaśnił sędzia. Po zasądzeniu wywieziono nas do dużego drohobyckiego więzienia Brygidki. Po kilku miesiącach siedzenia w tym „surowym" więzieniu zostałem odtransportowany do Lwowa do przejściowego obozu, a stamtąd po kilku tygodniach, jesienią 1945 r., wywieziono mnie w głąb ZSSR, gdzie po siedmiu latach niedoli w kazachstańskich łagrach (rej. Karaganda) i syberyjskich więzieniach, na koniec dodatkowo po czteroletnim zesłaniu w środkowej Syberii (niedaleko rzeki Angary i Jenisieju w rej. krasnojarskim), w sumie po 11 latach twardej i bezwzględnej szkoły życia, powróciłem do kraju.

Wykaz nazwisk żołnierzy AK z partyzantki leśnej w Borysławiu Poniżej podaję wykaz nazwisk moich towarzyszy z Armii Krajowej, którzy z bronią w ręku walczyli w obronie swojej ojczyzny przeciwko okupantom, jak również bandom ukraińskich nacjonalistów (rezunów), w następstwie czego cierpieli przez długie lata głód i nędzę w nieludzkich więzieniach i obozach rozsianych po całym Związku Sowieckim. Kazimierz Cybulski, ps. „Pstrąg" - aresztowany przez wojska NKGB - Narodnyj Komisariat

Gosudarstwiennoj

Bezopasnosti

(Ministerstwo

Bezpieczeństwa

Publicznego), w 1944 r. skazany przez Wojskowy Trybunał (Sąd) wojsk LKSW Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych (powszechnie zwany w języku rosyjskim

- 125 -

Rozdział IV. Ponowna okupacja sowiecka 1944 r.

NKWD) dnia 16 maja 1945 r. w Drohobyczu (woj. Lwów) na 10 lat obozów (isprawitielnych trudowych łagieriej - wychowawczych pracowniczych obozów) i wywieziony w głąb ZSRR, zmarł z głodu i wycieńczenia w obozie na Uralu. Bronisław Marecki, ps. „Wiesław" - aresztowany przez wojska NKGB w 1944 r., skazany przez Wojskowy Sąd wojsk LKSW dnia 16 maja 1945 r. w Drohobyczu na 10 lat obozów i wywieziony w tymże roku w głąb ZSRR. Do Polski powrócił w grudniu 1955 r. i zamieszkał w Legnicy. Kazimierz Przybyłowicz - aresztowany przez wojska NKGB w 1944 r., skazany przez Wojskowy Sąd wojsk LKSW dnia 16 maja 1945 r. w Drohobyczu na 8 lat obozów, wywieziony w 1945 r. w głąb ZSRR, wrócił do Polski w 1955 r., zmarł w 1992 r. Adam Żarski, ps. „Leśnik" - aresztowany w Borysławiu dnia 24 grudnia 1944 r. przez wojska NKGB, po trzech dniach siedzenia w Borysławiu przy ul. Pańskiej został przewieziony do Drohobycza, osadzony w więzieniu w byłym Sądzie Grodzkim, gdzie po kilku miesiącach śledztwa 16 maja 1945 r. został skazany przez sowiecki Wojskowy Sąd wojsk LKSW - kwalifikacja prawna czynu i wymiar kary z art. 54 - 2, 54 - 11 k.k. (rosyjski 58-2, 58 - 11) na 7 lat obozów. Z Sądu Grodzkiego przewieziony został do więzienia Brygidki również w Drohobyczu. Stamtąd po czterech miesiącach siedzenia w celi nr 222 jesienią 1945 r. wywieziony został do Lwowa do punktu rozdzielczego. Po kilku tygodniach przebywania w tym chwilowym obozie przewieziony został transportem do obozów pracy w Kazachstanie. Ostatni obóz, z którego został wywieziony na Syberię, to miasto Dżezkazgan, w którym były obozy o specjalnie wzmożonym reżimie i tylko dla więźniów politycznych, tak zwany „spec obóz". Po odbyciu wyroku (7 lat) został zesłany na Syberię na północ od Krasnojarska - osada Partyzansk, a później przeniesiony do osady Jużno Jenisejsk, skąd po czterech latach przymusowej zsyłki powrócił do kraju w grudniu 1955 r. Osiedlił się we Wrocławiu. Władysław Adamczyk - aresztowany przez wojska NKGB 23 grudnia 1944 r. w Borysławiu, po śledztwie wywieziony do Drohobycza, więziony w budynku byłego Sądu Grodzkiego, tam po pięciu miesiącach śledztwa został skazany w dniu 16 maja 1945 r. przez Wojskowy Sąd wojsk LKSW na 8 lat więzień i obozów. W kilka dni po ogłoszeniu wyroku został przewieziony do Lwowa na punkt rozdzielczy, ze Lwowa wywieziono go do Archangielska nad Morzem Białym, następnie do Jarosławia.

- 126 -

Rozdział IV. Ponowna okupacja sowiecka 1944 r.

Stamtąd przewieziono go do obwodu karagandyjskiego do miasta Sarań. Po odbyciu wyroku został zesłany na dożywocie do pracy w kołchozie Iwangorod (powiat kelerowski, woj. kokosyławskie). Do kraju wrócił 13 grudnia 1955 r. po 11 latach tułaczki, nędzy i głodu w ZSRR. Roman Szczerbiuk, ps. „Nieśmiały" - aresztowany przez NKGB 24 grudnia 1944 r. w Borysławiu i skazany 16 maja 1945 r. w Drohobyczu przez Sąd Wojskowy na 8 lat więzień i obozów. Po kilku miesiącach przewieziony do Lwowa do więzienia przy ul. Pełtawskiej - w dawnych koszarach kawalerii, stamtąd został wywieziony transportem w głąb ZSRR do Mołotowska (port na północy ZSRR). Po dwóch tygodniach wraz z innymi więźniami statkiem towarowym przystosowanym do przewozów więźniów dopłynął do Dudzinki - portu rzecznego na Jeniseju na północ od koła podbiegunowego. Z Dudzinki kolejką wąskotorową został przewieziony ok. 100 km na wschód od Jeniseju, na pustkowie o nazwie Norylsk (w tym miejscu powstało później miasto o tej samej nazwie). Pracował tam w fabryce dynamitu produkowanego na potrzeby odkrywkowej kopalni rudy niklu i kobaltu. Po kilku miesiącach statkiem rzecznym rzeką Jenisej popłynął do Krasnojarska. Z Krasnojarska więziennym wagonem 29 października 1948 r. został przewieziony do Białej Podlaskiej. W Polsce mieszkał i pracował we Wrocławiu do 1981 r. i w tym to roku przez Austrię i Włochy wyemigrował do USA, gdzie do dzisiejszego dnia mieszka w Nowym Jorku. Władysław Kopacz, ps. „Nowy" - aresztowany 29 grudnia 1944 r. w Borysławiu, następnie przewieziony do Drohobycza. Po śledztwie w 1945 r. został wywieziony do ZSRR do Kamieńska. W październiku 1945 r. po kilku przesłuchaniach przez śledczego przewieziono go do więzienia w Nowoczerkasku, gdzie przebywał do 3 stycznia 1947 r. Tam też skazano go Sądem Zaocznym (Osoboje Sowieszczanije - trzy osoby z NKGB do wydania wyroku wystarczyły tylko akta oskarżonego, podsądny nie brał udziału w rozprawie) na 5 lat obozów i 5 lat zesłania. Po ogłoszeniu wyroku przewieziono go na punkt rozdzielczy do Rostowa. Stamtąd przewieziono go do Peczory, gdzie pracował w obozie do 1948 r. i w tymże roku jesienią powrócił do kraju. Po powrocie z ZSRR osiedlił się w Nowej Rudzie, gdzie zamieszkuje do dnia dzisiejszego. Dołek Gorzowski - skazany w 1945 r. przez Sąd Wojenny w Drohobyczu, został wywieziony w głąb ZSRR. W 1948 r. pracował w obozie w Norylsku, gdzie ostatni raz widział go tam Roman Szczerbiuk. Dalsze jego losy nie są znane.

- 127 -

Rozdział IV. Ponowna okupacja sowiecka 1944 r.

Przystacki - skazany przez Sąd Wojenny w 1945 r. w Drohobyczu na 8 lat więzień i obozów. Jesienią w 1945 r. ze Lwowa, z punktu rozdzielczego, wywieziono go w głąb ZSRR. Do kraju powrócił w 1948 r. i zamieszkał w Wałbrzychu. Czesław Leszczak - w 1945 r. wywieziony w głąb ZSRR. Dalsze jego losy nie są znane. Kazimierz Pomykała, ps. „Klin" - aresztowany 27 grudnia 1944 r. w Borysławiu przez wojska NKGB. Po czterech dniach siedzenia na NKGB w Borysławiu w dniu 31 grudnia 1944 r. został przewieziony do Drohobycza i osadzony w więzieniu w byłym Sądzie Grodzkim w celi nr 10. W lutym 1945 r. z Drohobycza przez Lwów w bydlęcych wagonach, po 100 osób w jednym wagonie, został przewieziony do obozu w Kamieńsku, następnie do więzienia w Nowoczerkasku (woj. Rostów nad Donem). Cały ten okres przebywania w więzieniach i obozie trzymany był bez wyroku sądowego. 6 czerwca 1946 r. został zwolniony z więzienia, 14 czerwca 1946 r. przyjechał do Lwowa i w tymże dniu powrócił do Borysławia. 23 czerwca 1946 r. wyjechał z Sambora do kraju. 24 czerwca 1946 r. przyjechał do Polski do Grabownicy pow. Brzozów. Obecnie mieszka w Warszawie. Eugeniusz Rzemiński - jego losy nie są mi znane. Adam Czeluśniak - jego losy nie są mi znane. Zdzisław Gawlik - w 1944 r. został powołany do Ludowego Wojska Polskiego, w którym dosłużył się stopnia chorążego. Zginął w obronie ojczyzny w walce z Niemcami 19 kwietnia 1945 r. w miejscowości Lipa Łużycka (został trafiony w głowę przez niemieckiego strzelca wyborowego). Pochowano go na cmentarzu w Zgorzelcu. Tadeusz Rościszewski, ps. „Szczupak" - zgłosił się w 1944 r. do Ludowego Wojska Polskiego, w którym dosłużył się stopnia kapitana. Po wojnie zamieszkał w Rzeszowie. Zenon Ciuruś - zgłosił się do Ludowego Wojska Polskiego, dalsze jego losy nie są mi znane. Mieczysław Ciuruś - zgłosił się do Ludowego Wojska Polskiego, dalsze jego losy nie są mi znane.

- 128 -

Rozdział IV. Ponowna okupacja sowiecka 1944 r.

Andrzej Skobertal - szczęśliwie uniknął aresztowania, po wojnie osiedlił się w Wałbrzychu, gdzie pracował jako główny księgowy w kopalni „Wiktoria", zmarł w 1994 r. Jerzy Niesytto, ps. „Gri" - po wojnie osiedlił się w Warszawie. Z naszego plutonu partyzantki leśnej, oddziału liczącego trzydziestu żołnierzy, po żmudnych dociekaniach i licznej korespondencji, jak również osobistych spotkaniach, udało mi się uzyskać 19 nazwisk moich współtowarzyszy broni i większość informacji o ich powojennych losach. Jedenastu osób z naszego oddziału pomimo usilnych starań nie mogłem odnaleźć. Natychmiast po moim przyjeździe z ZSRR odtworzyłem nazwiska wszystkich żołnierzy z mojego oddziału i spisałem je. Mając na uwadze bezpieczeństwo swoje i moich kolegów (w szczególności, w latach siedemdziesiątych, kiedy to byłem wzywany do wrocławskiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, również w 1979 r. była w moim mieszkaniu rewizja, podczas której zabrano mi książki, według oficerów śledczych zagrażające bezpieczeństwu państwa polskiego - Ossendowskiego i Sołżenicyna), notatki z pobytu w obozach i na zesłaniu przechowywałem w piwnicach u znajomych. Niestety z biegiem lat uległy one częściowemu zniszczeniu i nie wszystkie zapiski zdołałem uratować.

Wykaz znanych mi osób aresztowanych i wywiezionych w głąb ZSRR w latach 1939, 1940, 1941, 1944, 1945. Olga Grocholska - Wywieziona do Kazachstanu w 1940 r. Dzięki organizowaniu przez gen. Andersa armii polskiej na Wschodzie w 1942 r., przeżywszy dwa lata piekła bolszewickiego, przeszła granicę sowiecko-irańską, po wojnie wróciła do kraju. Maria Panasiowa - Wywieziona do Kazachstanu w 1940 r. Dzięki organizowaniu przez gen. Andersa armii polskiej na Wschodzie w 1942 r., po dwóch latach głodu i poniewierki, przeszła granicę sowiecko-irańską. Po wojnie powróciła do kraju. Panaś (mąż Panasiowej) - Wywieziony do Kazachstanu w 1940 r., tam zmarł z głodu i wycieńczenia. Rodzina Lasotów (pracownik nadleśnictwa, gajowy) - Wywieziona do Kazachstanu w 1940 r., dalszy los tej rodziny nieznany.

- 129 -

Rozdział IV. Ponowna okupacja sowiecka 1944 r.

Rodzina Rogów (pracownik nadleśnictwa, gajowy) - Wywieziona do Kazachstanu w 1940 r., dalszy los tej rodziny nieznany. Szaryk (emerytowany pracownik nadleśnictwa, nadleśniczy) - Wywieziony w 1940 r. w głąb ZSRR, po wojnie powrócił do kraju. Natalia Kasprzyk z domu Fedorowicz, przed aresztowaniem zam. we Lwowie Chcąc uciec na Zachód do męża, który służył w polskim lotnictwie w Anglii, przy przekraczaniu granicy polsko-czechosłowackiej została złapana przez Sowietów w 1940 r. i skazana na 5 lat za szpiegostwo. Po skazaniu wywieziona do Kazachstanu, dzięki organizowaniu przez gen. Andersa w 1942 r. armii polskiej na Wschodzie, przeszła przez granicę sowiecko-irańską i na Zachodzie walczyła w armii gen. Andersa. Po wojnie do kraju już nie wróciła, obawiając się aresztowania przez komunistyczne władze, pozostała na Zachodzie i tam osiedliła się wraz z mężem, którego odnalazła po wojnie w Anglii. Po jakimś czasie z Anglii wyjechali do Kanady, a z Kanady do USA. Mąż jej w Ameryce pracował jako konstruktor, był wynalazcą samolotu bez ogona. Karolina Serafinowicz z mężem Bronisławem - zostali wywiezieni w 1940 r. do Kazachstanu. Dzięki organizowaniu przez gen. Andersa armii polskiej na Wschodzie w 1942 roku, po sowieckim piekle przekroczyli granicę sowiecko-irańską. Po wojnie pozostali w Anglii.

Osoby aresztowane przez Sowietów w 1944 r. i 1945 r. i następnie wywiezione w głąb ZSRR: Władysław Krówka - aresztowany w 1945 r. przez NKGB za przynależność do Armii Krajowej, następnie skazany przez sowiecki sąd na 10 lat. Wywieziony w głąb ZSRR w 1945 r. W 1955 r. powrócił do kraju i osiedlił się w Wałbrzychu. Antoni Szczabel - aresztowany w 1944 r. w Borysławiu przez NKGB za przynależność do AK, następnie w 1945 r. wywieziony do obozów w ZSRR. W 1955 r. wrócił do kraju. Stanisław Szczabel - aresztowany w Borysławiu w 1944 r. przez NKGB za przynależność do AK, po skazaniu przez sowiecki sąd wywieziony do obozów w głąb

- 130 -

Rozdział IV. Ponowna okupacja sowiecka 1944 r.

ZSRR, gdzie zmarł w obozie, pracując w kopalni. Śmierć nastąpiła z głodu i wycieńczenia. ........ Balicki - aresztowany w 1945 r. przez NKGB w Borysławiu, następnie wywieziony w głąb ZSRR. Do kraju powrócił w 1955 r. i osiedlił się w Wałbrzychu. ........ Kulik - aresztowany w Borysławiu w 1945 r. przez NKGB, następnie wywieziony w głąb ZSRR, gdzie zmarł z głodu i wycieńczenia. Władysław Muszyn - ur. 5.05.1894 r., został aresztowany w Borysławiu 7.01 1945 r. Przez NKGB pod zarzutem konspiracyjnej, zbrojnej działalności przeciw ZSRR. Następnie przewieziony do wiezienia w Drohobyczu (Brygidki). 17.02.1945 r. W wagonach towarowych wywieziony Drohobycza w głąb ZSRR do łagrów w Donbasie, z Donbasu przewieziony do Szacht. Z końcem grudnia 1945 r. Powrócił do Polski.

- 131 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r. A wy, drużja, kak ni sadities', wsio w muzykanty niegodities'. (A wy, przyjaciele, jakkolwiek byście usiedli, Na muzykantów się nie nadajecie). U silnego wsiegda bessilnyj winowat. (Wobec silniejszego słabszy nigdy nie ma racji).

Przywitanie A tiepier, gospoda udowy, mużyki, wsie popadajem w stranu czudies i bezkaniecznych aniegdotow, gdie wieczno plaszut i pajut, gdie zakon tajga, a prokuror miedwied'. My budiem kaczat prawa, wy budietie połzat' i szachit'. My wmiestie budiem skitat'sia po wsiej Rosiji pod konwojom, paniatno, gospoda udowy? Wy paniali, mużyki? (A teraz panowie dusiciele, chłopi, wieśniacy, frajerzy, wszyscy przybywamy do kraju cudów i nie kończących się anegdot, gdzie wiecznie tańczą i śpiewają, gdzie prawem jest tajga (lasy, knieje leśne), a prokuratorem niedźwiedź. My będziemy ustanawiać „pompować, huśtać, w żargonie złodziejskim" prawa, wy będziecie pełzać (czołgać się) i harować. Razem będziemy tułać się pod konwojem po całej Rosji). Tymi prawdę mówiącymi, z sowieckiego życia wziętymi słowami zostaliśmy przyjęci, wchodząc do baraku w Karabasie w jesieni 1945 r. Karabas to miasteczko położone niedaleko Karagandy, dużego wojewódzkiego miasta w Azji Środkowej w Kazachstanie, właściwie ogromne osiedle obozowe tak zwany peresylnyj punkt, inaczej obóz rozdzielczy. Do Karabasu w latach 1943-1953 przywożono więźniów, w większości politycznych, z całego Związku Sowieckiego, jak i z całej środkowej Europy: z Polski, Czechosłowacji, Węgier, Rumunii, Niemiec, jednym słowem z tych państw, które były pod sowiecką okupacją, zresztą nie tylko z tych, bo również i z państw zachodnich, jeżeli udało się kogoś z tamtych stron złapać. Popatrzyłem w kierunku, z którego padły słowa wypowiedziane na wstępie tego opowiadania, i zobaczyłem w rogu baraku stojącego na górnych narach młodego urkę - 132 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

(czystej krwi złodziej, jak siebie nazywali tacy ludzie), który rozkoszując się widokiem przerażonych obozowych nowicjuszy, zgnębionych i wymęczonych długą jazdą, stłoczonych do niedawna w bydlęcych wagonach ludzi, uśmiechał się, zacierając ręce z radości, że do obozu przybył „świeży" jak mówili, nowy transport ludzi z Zachodu (mówiąc „ludzi z zachodu", mieli na myśli Polskę, Węgry, Czechosłowację; te kraje uważali za bogate, zachodnie), czyli z bogatych krajów. Łup będzie duży i bogaty, nie to, co z tych „swoich" nędzarzy, ruskich ludięj, od których nic nie można zabrać, bo nic nie mają, ludzi niedawno jeszcze cieszących się wolnością, często zupełnie załamanych, jeszcze nie mogących pogodzić się z jakże straszną rzeczywistością, z ciężarem wyroku dziesięciu, często dwudziestu czy dwudziestu pięciu lat pozbawienia wolności i to w kraju nędzy, głodu i rozpaczy, gdzie polityczny więzień nawet po ukończeniu wyroku nie jest zupełnie wolny, ba, jego dzieci również będą nosiły na swoich barkach piętno ojca - więźnia politycznego. Cały ten ciężar, bagaż nieszczęść i niepowodzeń załamywały psychicznie nawet mocnego człowieka, który stawał się obojętny na otoczenie, na własną obronę brak mu było sił, nic go już nie obchodziło, już go nawet nic nie wzruszało, było mu wszystko jedno, co z nim będzie, co jest w chwili obecnej, nierzadko nie zdawał sobie sprawy, gdzie się znajduje i co z nim się dzieje. Doskonale o stanie psychicznym więźnia wiedzieli urki, złodzieje od urodzenia, jak o sobie mówili, ludzie przesiadujący za swoje przestępstwa większą część życia w obozach i więzieniach. Dobrze sobie zawsze zdawali sprawę z duchowego i psychicznego stanu, w jakim „młody stażem" więzień polityczny znajduje się w chwili obecnej, jeszcze na dodatek w obcym dla niego państwie o zupełnie odmiennej kulturze, zwyczajach i nie znający języka rosyjskiego. Złodzieje, bandyci i różnego rodzaju męty społeczne, korzystając z tak wspaniałej okazji, zaczynali nie zwlekając przeprowadzać „czystkę". Podchodząc do swojej ofiary kazali mu oddać, jak mówili po choroszemu (po dobremu) to, czego zażądali. Na ogół zabierali wszystko, począwszy od czapki, a skończywszy na obuwiu, naturalnie nie zapominając o bieliźnie, skarpetkach, ręcznikach i wszystkim, co jest potrzebne człowiekowi na co dzień. Na ostatku zabierali nawet worek podróżny, w którym obrabowany trzymał swój jeszcze z domu zabrany podręczny majątek. W zamian za odebrane zdatne do użytku i dobre rzeczy (a nierzadko zupełnie nowe), aby obrabowanego nie zostawić zupełnie nagiego, dawano mu kazionnyje triapki (państwowe szmaty, łachmany, które na dobrą sprawę nadawały się już dawno do wyrzucenia). Obrabowany więzień, zaskoczony tym, co się stało, patrząc przerażonymi - 133 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

oczyma na rzucane mu przez rabusia łachmany, zdziwiony nierzadko, jeszcze nic nie rozumiejąc, sięgał trzęsącą się dłonią po brudne szmaty, zdając sobie sprawę, że musi je przyjąć, aby czymś przykryć swoje nagie ciało. Nowego więźnia pozbawiano nie tylko odzieży, pozbawiano go również cząstki domu rodzinnego, którą w tej domowej odzieży skazaniec chciał jak najdłużej zachować, przypominała mu ona bowiem ukochany dom, rodzinę, najbliższe otoczenie. Wszystko, co dotychczas nosił na sobie, pochodziło z wolności, było jak gdyby dalszym ciągiem ukochanej rodziny, tej, której prawdopodobnie już nigdy nie zobaczy, jak to przez cały czas trwania śledztwa wbijali mu do głowy oficerowie prowadzący jego sprawę, a w obozie złodzieje, Rosjanie wychowani w nacjonalizmie oraz dozorująca służba więzienna czy też obozowa. Czasami udało się komuś zachować jakimś cudem nawet przez kilka lat, mimo przeprowadzanych w czasie trwania odbywanego wyroku setek rewizji, które w żargonie złodziejskim nazywano szmony, coś jeszcze z domu, z wolności, jakąś zapomnianą jedną skarpetkę nikomu już niepotrzebną, a raczej jej fragment, cząstkę skarpetki, jakiś rękaw od dawno już znoszonej i nie istniejącej koszuli czy chusteczkę do nosa jeszcze z wolności, przeoczoną przez dokonujących rewizji strażników więziennych lub obozowych, czy też przez rabusiów i złodziei. Wszystko to miało ogromną pamiątkową wartość, te resztki „czegoś tam" nikomu już niepotrzebne, wzgardzone nawet przez strażników więziennych tak zachłannych na wszystko, co pochodziło z cywilizowanych krajów zachodniej Europy, były chronione przez właściciela jak największy skarb. Te szczątki pozostałe obecnie, po latach, już nie wiadomo z czego, nawet nie rozpoznawane przez ich właściciela, z czego pochodzą, były pozostałością z jego rodzinnego domu, cząstką jego rodziny, jego najbliższych i ukochanych mu osób. Czasami utrata przez więźnia tego „ogniwa" powodowała chorobę psychiczną lub nawet śmierć skazańca. Z chwilą dostania się człowieka w ręce NKGB aresztant, po zakończonych śledztwach i przebywaniu nie tylko w różnych celach, lecz i różnych więzieniach, został skazany (czasami zaocznie, nie biorąc nawet udziału w rozprawie sądowej) i już z wyrokiem odstawiano go do obozu, gdzie od tej chwili był w rękach i podlegał GUŁA-gu - Gosudarstwiennoje Uprawlenije Łagieriej (Państwowy Zarząd Łagrów), które podlegało NWD - Ministerstwu Wnutrennich Diel (Spraw Wewnętrznych). Obozy te nie wychowywały więźniów, lecz niszczyły ich, w obozie ludzie stawali się przedmiotem do wykorzystania, trudowowo ispolzowanija (wykorzystania w pracy) przez państwo. - 134 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

Na ogół w państwach cywilizowanych więźnia politycznego po odbyciu jego wyroku zwalnia się, dając mu możliwość połączenia się z rodziną czy też rozpoczęcia przez niego nowego życia. Postępują tak wszędzie w całym cywilizowanym świecie, tylko nie w Związku Sowieckim. W tym kraju więzień polityczny prześladowany jest do końca życia, on i jego rodzina. Na aktach archiwalnych więźnia politycznego napisane jest dużymi czerwonymi literami: Chranit na wsiegda (przechowywać na zawsze). Podczas swojego pobytu w różnych sowieckich obozach spotykałem więźniów politycznych, którzy nigdy nawet na oczy nie widzieli swoich sędziów. Byli oni sądzeni przez tak zwany Sud Osobowo Sowieszczanija (Sąd specjalny, szczególny, osobny), który składał się z trzech osób pracujących w organach KGB - Komisariat Gosudsrstwiennoj Bezopasnosti (Państwowy Urząd Bezpieczeństwa). Osoby wydające wyroki nigdy nie widziały swoich podsądnych, co najwyżej na zdjęciach, sądzeni nie brali udziału w rozprawach, sędziowie wyroki wydawali zaocznie, do wydania wyroku skazującego wystarczały im tylko i wyłącznie same akta oskarżonego, a w nich niejednokrotnie

same

donosy,

fałszywe

zeznania

fałszywych

świadków

lub

zwyczajnych szpicli pracujących na usługach NKGB. I tak w tym kraju, gdie tak wolno dyszit' czełowiek (gdzie tak swobodnie oddycha człowiek) - jak głosi sowiecka piosenka - kilkanaście milionów skazańców, więźniów politycznych, z wyrokami 5,10,15, 20 i 25 lat żyje na skraju nędzy i rozpaczy i wciąż oczekuje jakiegoś wybawienia lub cudu. Przywitanie nas, więźniów politycznych w Karabasie w Kazachstanie przez sowieckiego urkę (złodzieja) było zapowiedzią naszej rzeczywistości na wiele długich strasznych lat obozowego istnienia w ZSRR.

- 135 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

Wyprawa po ryby A woru daj chot' milion - on worowat' Nie pierestaniet (Złodziej, choćbyś mu dał milion, kraść nie przestanie). (Kryłow) Arłam słuczajet’sia i niże kur spuskat'sia, no kurom nikogda do obłok nie podniatsa. (Orłom zdarza się niżej od kur latać, lecz kurom nigdy wznieść się w chmury). (Cytowane zdanie napisał któryś z klasyków rosyjskich) Kto chce wypłynąć na szerokie wody, Ten musi oderwać się od brzegu. Kto się poddaje, Ten przegrywa, Kto przegrywa, ten się poddaje. Szybkimi krokami nadchodził koniec kazachstańskiego upalnego lata. Jak okiem sięgnąć, step pokryty był żółtą, spaloną przez słońce trawą, za to na „polewnych" polach-ogrodach piękne, dorodne, wyrośnięte dojrzałe jarzyny oczekiwały zbioru. Gławnyj agronom - to bardzo ważne i odpowiedzialne stanowisko w naszej osadzie zajmowała kobieta, która zamieszkiwała tu na prawach zesłańca politycznego. Kiedyś w przeszłości odsiadywała wyrok jako więzień polityczny, podczas mojej bytności w tej osadzie mieszkała już jako wolna, odbyła swój 10-letni wyrok i obecnie już jako zesłany osadnik polityczny pracowała na stanowisku głównego agronoma. Bez specjalnego zezwolenia z NKGB nie wolno jej było wyjechać z tej miejscowości Była to osoba mądra, inteligentna, posiadająca ogromny zasób wiadomości z dziedziny rolnictwa i nie tylko, bardzo dobrze opanowała swój zawód, z wykształcenia była rolnikiem (studia ukończyła w Leningradzie i jak w chwilach szczerości wciąż powtarzała, mnie uże nikagda nie uwidiet' moj prekrasnyj lubimoj gorod Pietiersburg (już nigdy nie zobaczę mojego ukochanego miasta Petersburga).

- 136 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

Jak zwykle podczas nadchodzącej uborki (zbioru dojrzałych plonów) nasza agronomka miała więcej pracy. W słonecznym kazachstańskim klimacie szybko dojrzewają warzywa podczas trwającej bardzo krótko jesieni (właśnie w tym regionie Kazachstanu, w którym wówczas byłem, nie było ani wiosny, ani jesieni, zima kończyła się nagle w kwietniu, już w tym miesiącu mocno nagrzewające słońce powodowało błyskawiczne topnienie zalegających obficie w stepie mas śniegu, który napadał przez całą mroźną zimę). Zmarznięta ziemia szybko nagrzewała się od gorących promieni kazachstańskiego

słońca,

rozpoczynało

się

prawie

zupełnie

bez

opadów

atmosferycznych gorące lato, które trwało w przybliżeniu do końca września. W październiku następowały pierwsze przymrozki i pierwsze duże opady śniegu, szybko nadchodziła ostra, mroźna zima. Należało możliwie szybko zebrać pięknie wyrośnięte warzywa, które polewane przez całe lato wodą nagromadzoną w rowach melioracyjnych dzięki roztopom śnieżnym, były wyjątkowo dorodne. Trzeba było szybko zebrać je z pól i zawieźć do podziemnych magazynów przed pierwszymi groźnymi dla warzyw przymrozkami. Brak było rąk do pracy, rozkonwojowanych więźniów było bardzo mało, nie byli oni w stanie podołać ogromnej pracy związanej ze zbiorem jarzyn i innych plonów. Szczególnie do zbioru ziemniaków potrzeba było wielu robotników. Więźniów w naszej osadzie nie brak było, lecz wszyscy oni byli za drutami kolczastymi, czyli w zonie. Komandir striłkow (komendant żołnierzy z ochrony) wraz z naczelnikiem osady bali się tych więźniów rozkonwojować - inaczej mówiąc wypuścić ich za zonę bez nadzoru konwojentów, ponieważ w większości byli to złodzieje i bandyci zdolni do ponownych czynów przestępczych w obozie, wolni ludzie nie chcieli mieć kłopotów, chcieli spokojnie żyć, bez obaw, że ktoś ich okradnie lub pobije czy też jeszcze gorzej zamorduje, ponieważ zdarzały się wypadki dokonywanych morderstw na wolnych obywatelach przez rozkonwojowanych bandytów i zbrodniarzy. W Związku Sowieckim obowiązuje kara śmierci za morderstwa i gwałty dokonywane na spokojnych obywatelach, władze po długoletnich doświadczeniach i badaniach doszły do wniosku, że jest to jedyna kara, której zbrodniarze się obawiają i tylko taka kara może powstrzymać potencjalnego zbrodniarza od dokonywania morderstw, innego wyroku za ten czyn ci ludzie nie obawiają się, nie odstrasza ich nawet kara dożywotniego więzienia. Odbywając swój wyrok przez tyle lat (7), miałem wiele okazji rozmawiać z tymi ludźmi, jak mówili: zawsze jest nadzieja ucieczki lub doczekania amnestii. A zresztą ci ludzie w więzieniach czy obozach potrafią się dobrze urządzić. W naszym - 137 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

kraju niektórzy ludzie mówią, że zbrodniarza można wychować i „obłaskawić", takie wywody są bezpodstawne i mijają się z prawdą, są wygłaszane przez osoby nie znające dostatecznie tego problemu. Darowanie zabójcy życia nie tylko oburza społeczeństwo za zbyt łagodne traktowanie mordercy (czego dowodem są liczne manifestacje społeczeństwa pragnącego żyć w spokoju i bezpieczeństwie), ale równocześnie wzbudza strach i niepokój w narodzie, zachodzi bowiem podejrzenie, że życie uczciwego człowieka jest niedoceniane i lekceważone. Dodatkowym negatywnym czynnikiem dotyczącym bezpieczeństwa człowieka jest wyraźne tolerowanie przez władze chuligaństwa i rozboju. Wszystko to ośmiela zbrodniarzy do popełniania tych niecnych czynów. Rozkonwojowani więźniowie polityczni również byli zagrożeni ze strony rozkonwojowanych „bandytów" (czyli przestępców pospolitych), byli przez nich okradani, bici i zmuszani do wykonywania na ich rzecz różnych dodatkowych zawsze niezgodnych z prawem czynności. Do uczciwej pracy się nie nadawali, zresztą ich niepisane złodziejskie prawa nie pozwalały im pracować. Obóz w tej osadzie należał do karnych obozów dla więźniów pospolitych, przebywali w nim więźniowie szczególnie niebezpieczni, natomiast więźniowie polityczni, którzy również odbywali wyroki w tym obozie, byli pod specjalnym nadzorem NKGB. Byli to więźniowie niebezpieczni politycznie, skazani na duże wyroki, od 10 do 25 lat, często na wolności złapani z bronią w ręku i występujący jawnie przeciwko władzy sowieckiej, lub tacy więźniowie polityczni, którzy za jakieś niewielkie wykroczenia obozowe lub niepodporządkowanie się rozporządzeniom więziennym, czy też nieposłuszeństwo miejscowej władzy zostali dodatkowo ukarani i przydzieleni do tego obozu. Do tych więźniów ja chwilowo zostałem zaliczony i osadzony w tym obozie. Ogromna odpowiedzialność kierownictwa obozowego przed partią oraz przed wyższym naczalstwem za zbiory dojrzałych plonów zmuszała go do zaryzykowania i wypuszczenia pewnej liczby więźniów politycznych za zonę i dopuszczenia ich do pracy przy zbiorach bez bezpośredniego nadzoru. Fizyczną niemożliwością było rozstawienie konwojentów, by pilnowali robotników na tak ogromnych obszarach rolnych. Do „szczęśliwców" wypuszczonych za zonę, czyli rozkonwojowanych zaliczono również mnie. Piszę „szczęśliwców", ponieważ wiadomo było, że w obozie zamkniętym, czyli w tym przypadku za kolczastymi drutami, było bardzo ciężko, żyło się tylko z tego, co więźniowi dało państwo (tylko na pajku) - na przydziale - 138 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

więziennym, konkretnie takim, żeby nie umrzeć. Wystarczało, aby więzień był tylko fitilom, czyli palącym się knotem, maleńkim płomykiem w każdej chwili mogącym zgasnąć - na razie żyje, lecz w każdej chwili z wycieńczenia i głodu może umrzeć. Będąc zaś rozkonwojowanym zawsze w jakiś sposób, a sposobów w obozach jest wiele, można zdobyć, ukraść przysłowiowy „kęs" jakiejś strawy bez szkody drugiego współwięźnia. Po wypuszczeniu mnie z zony następnego dnia wyznaczono mi pracę przy zbiorach ziemniaków, dostałem więc motykę i duży wiklinowy kosz, który już pusty wydawał się dla mnie za ciężki, a co dopiero wypełniony ziemniakami, wymierzono mi zagon (dzielankę), na której miałem zbierać ziemniaki. Wypuszczony z zony byłem tonkij, zwonkij i prozracznyj (tak w obozie mówiło się o więźniu: cienki, dźwięczny i przezroczysty, jednym słowem dochodiaga strasznie chudy, słaby, wycieńczony głodem). Wykopywanie motyką ziemniaków, schylanie się, zbieranie ich, wrzucanie do kosza, następnie zanoszenie do wozu (arby) i wysypywanie tych ziemniaków, był to wysiłek dla mnie bardzo duży, wymagał ogromnego trudu i wytrzymałości. Pole (działka) moje, z którego miałem zbierać ziemniaki, było bardzo długie, jego koniec zdawał się dla mnie nie do pokonania nawet bez zbierania ziemniaków, nie mówiąc o wykonywaniu tak ciężkiej dla mnie pracy, dlatego też ziemniaki do mojego kosza wpadały rzadko, ogromna ich większość pozostawała w ziemi, ja zaś szedłem do przodu, ciągnąc za sobą nieomalże pusty kosz, starając się dorównać innym robotnikom, którzy szli mniej więcej w równym szeregu do końca wyznaczonych granic, z tą tylko różnicą, że oni uczciwie pracowali, nie pozostawiając po sobie w ziemi tak dużo ziemniaków jak ja na swojej części poletka. Brygadzistą naszym był mużyk, prosty chłop ze wsi, na wolności, w swojej wiosce głuchej i zapadłej, z dala od miasta był w kołchozie również brygadzistą, z natury spokojny i małomówny, z pracy brygadzisty wywiązywał się dobrze. Każdego dnia wieczorem po zakończeniu pracy przyjeżdżał na pole arbą (wozem) zaprzężoną w parę wołów, w wozie były duże naczynia, a w nich gotowane jeszcze gorące ziemniaki w mundurkach, które rozdawał więźniom pracującym przy zbiorach ziemniaków i wykonującym normę. Brygadzista doskonale wiedział, kto dobrze pracował i wypełniał wyznaczoną normę zbierania ziemniaków. W dzień podczas pracy chodził po polach, gdzie zbierano ziemniaki i już na wyzbieranym przez robotnika polu przykładał do ziemi w kilku miejscach tak zwaną metrówkę (metrówka to kwadrat zrobiony ze zbitych listewek) i grzebał w tym miejscu - 139 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

motyką, poszukując pozostawionych, nie wyzbieranych ziemniaków. W zależności od liczby znalezionych ziemniaków w kwadracie robotnik otrzymywał odliczoną liczbę gotowanych ziemniaków jako nagrodę (premię) za dobrą pracę, lub nie otrzymywał w ogóle, jeżeli norma znalezionych ziemniaków w wybranym przez brygadzistę kwadracie została przekroczona. Więźniów zbierających ziemniaki można było podzielić na dwie grupy: - pierwsza grupa to ta, która dobrze pracowała, wykonując normę ziemniaczaną; - druga grupa to ci, którzy normy nie wypełniali. Ta druga grupa za karę pozbawiona była kolacji składającej się z gotowanych ziemniaków w łupinach rozwożonej osobiście przez brygadzistę. Od kilku dni nie jadłem kolacji, ponieważ przy zbiorze nie wykonywałem „normy ziemniaczanej". Miałem już dość tej głodówki i kary, a także przypatrywania się moim współtowarzyszom, jak wieczorem ze smakiem zajadają gorące ziemniaki. Po dłuższym przemyśleniu i wahaniu się, jakie mogą być konsekwencje mojego czynu, głód zwyciężył, postanowiłem siłą i zastraszeniem wymusić na brygadziście swoją porcję ziemniaków. Brygadzisty nie bałem się, wiedziałem, że jest człowiekiem spokojnym i strachem podszytym, bić się nie umie i z nikim zadzierać nie zechce. Bałem się tylko konsekwencji, jakie ewentualnie mogą nastąpić po awanturze wywołanej przeze mnie, szczególnie nie chciałem ponownego zamknięcia mnie w zonie, a przedtem jeszcze karnego odsiedzenia w karcerze (pomieszczenie pozbawione okien, często zalewane wodą, najniższa kara to 3 dni). Postanowiłem tę sprawę załatwić z jak najmniejszym rozgłosem, najmniejszą awanturą, a przede wszystkim z jak najmniejszym uszczerbkiem na honorze brygadzisty. Nie chciałem również, aby o moich wybrykach dowiedziała się agronomka, krępowałem się jej, czasami prowadziliśmy długie rozmowy dotyczące zachodnich krajów i przedwojennego życia w Polsce. Któregoś dnia już z samego rana po przyjściu do pracy zacząłem marudzić w obecności robotników, kolegów-sąsiadów z innych działek „ziemniaczanych". Powiedziałem, że jestem chory, słaby i po źle przespanej nocy muszę trochę wypocząć. Moja wypowiedź u współwięźniów i towarzyszy niedoli wywołała ogólne rozbawienie i śmiech, wszyscy wiedzieli, że jak każdego dnia zaczynam wymigiwać się od zbierania ziemniaków. Po krótkich komentarzach dotyczących mojego „zapału" do pracy i chwili ogólnego śmiechu robotnicy zajęli się swoją codzienną wykopką ziemniaków. Po jakimś czasie, kiedy sąsiedzi ziemniaczani byli już daleko ode mnie, podniosłem się - 140 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

z ziemniaczanych badyli, na których leżałem, i pomaleńku, nie przemęczając się zbytnio, zacząłem na swojej działce wykopywać ziemniaki. Jak każdego dnia w przedpołudniowej porze przyszedł nasz brygadzista ze swoim nieodłącznym „kwadratem", badać, jak kto pracuje, by wieczorem po zakończeniu pracy odpowiednio wynagrodzić

robotników

gotowanymi

ziemniakami,

każdego

według

ilości

wykopanych przez cały dzień ziemniaków jak również dokładności zebranych ziemniaków z wydzielonego pola. Po jakimś czasie oczekiwany brygadzista wszedł na „moją" działkę i po kilku namiarach swoim „magicznym kwadratem" w różnych miejscach mojej działki wygodnie usiadł na kartoflanych badylach dla wypoczynku, równocześnie przygotowując się do wygłoszenia mi codziennego kazania na temat: jak należy pracować w ZSRR, by zarobić na swoją „kartoflaną kolację", i jak należy iskupit swoju winu (odkupić swoją winę) za grzechy popełnione na wolności występowaniem przeciwko ukochanej władzy radzieckiej. Każdego dnia przed swoją codzienną dozą "tyrady" wzdychał głośno i w te słowa rozpoczynał: - Tak, tak - skazał bidniak. Wylez na babuszku i gor’ko zapłakał -tak, tak powiedział biedak, wylazł na babcię i gorzko zapłakał. Nie czekając końca codziennej lekcji, doskoczyłem do mojego „lektora", zamachnąłem się motyką i z wrzaskiem oraz siarczystą klątwą, grożąc, że zabiję jak psa, uderzyłem go motyką w plecy, tak uderzając, by rączka do motyki złamała się na jego plecach po pierwszym uderzeniu. Absolutnie nie miałem zamiaru temu człowiekowi zrobić jakiejkolwiek krzywdy lub nawet zadać dotkliwych urazów, chciałem go tylko mocno przestraszyć i wymusić na nim dawanie mi na kolację gorących ziemniaków, jak i innym robotnikom, chociaż nie wyrabiałem normy i z punktu widzenia naczalstwa i ich powiedzenia: kto nie rabotajet, tot' nie kuszajet (kto nie pracuje, ten nie je) ziemniaki nie należały mi się. Stało się tak, jak przewidziałem - chłop przestraszył się. W obozie zawsze bali się takich „zwariowanych desperatów", wiedzieli, że z głodu zdolni są nawet do popełnienia morderstwa czy też do innych szalonych czynów. Grożąc mu krzykiem i bijąc go już teraz tylko pięściami w tułów, by na twarzy nie pozostawały ślady pobicia, w końcu widząc, że chłop nie ma zamiaru bić się, wymachując już tylko nad nim pięściami i krzycząc: „zabiję jak wściekłego psa", powoli uspokajałem się. Wymusiłem na nim obietnicę dostawania od niego na kolację ziemniaków pomimo niewykonania przeze mnie normy zbieranych plonów. Natychmiast po moim zaprzestaniu wygrażania i wymachiwania pięściami pod - 141 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

nosem brygadzisty, już po paru zdaniach dogadaliśmy się: ja obiecałem, że jego autorytetu nigdy więcej nie będę podrywał i nie wszczynał z nim bójki, a wręcz odwrotnie, w przypadku potrzeby będę go bronił lub popierał, on zaś oprócz dawania mi ziemniaków dodatkowo obiecał, że za mój niecny czyn, jak się wyraził, nikomu z naczalstwa nie poskarży się. Obaj wiernie dotrzymaliśmy przyrzeczonej sobie nawzajem umowy. Po kilkunastu dniach od zaistniałego incydentu, kiedy już wzmocniłem dostatecznie swoje siły dość dużymi porcjami zjadanych ziemniaków (w obozie można bardzo szybko nawet małymi dodatkowymi porcjami wzmocnić swoje chude ciało, lub odwrotnie, można bardzo szybko stracić na wadze i zostać fitilom), mój brygadzista wezwał mnie do swego baraku na bardzo ważną i poufną, jak zaznaczył, rozmowę. Wieczorem po pracy poszedłem do baraku, w którym zamieszkiwali również rozkonwojowani więźniowie polityczni, lecz nie zwyczajni robotnicy fizyczni, tylko tak zwani prydurki (w gwarze obozowej dosłownie „przygłupki", złośliwa nazwa tych więźniów, którzy w obozie zajmowali kierownicze stanowiska lub wykonywali jakieś lekkie prace obozowe i w dodatku atrakcyjne np. chleborez - osoba dzieląca chleb na porcje, powar, czyli kucharz, piekarz, parikmacher, czyli fryzjer), dzięki którym jedzenia mieli do syta. Często ubrania mieli cywilne, nie obozowe, ich wygląd zewnętrzny niczym nie różnił się od wolnych obywateli, bardzo często byli nawet bardziej schludnie i porządniej ubrani od wolnych, a szczególniej ci, którzy pochodzili z krajów zachodnich. Do

tych

uprzywilejowanych

obozowych

prydurków

należeli

również:

diesiatniki, brygadierzy. Między diesiatnikiem (dziesiątnikiem) a brygadierem nie było wielkiej różnicy, tylko w niektórych wypadkach dziesiątnik był o jeden szczebel wyższy w hierarchii administracyjnej i jemu podlegali brygadierzy (kucharze, palacze, izwoszczyki - furmani, dowożący opał i pracujący w transporcie między osadami). Nad tą obozową „świtą" górował zaugórz, zawiedujuszczy chaziajstwom kierownik gospodarstwa, no i wreszcie obozowa administracja. Na czele tego „towarzystwa" prydurków, jako najwyższa „władza" wśród więźniów (piszę o niedużym obozie w osadzie typowo rolniczej), stał prorab lub agronom. Jak wspomniałem wyżej, mieszkali oni w oddzielnym baraku i byli całkowicie ulgowo traktowani przez wolne naczalstwo. W niektórych osadach tacy pracownicy jak: agronom, zaugórz, prorab, wracz (lekarz), zamieszkiwali nawet w jedno- lub dwuosobowych pomieszczeniach. - 142 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

Wszystkie opisane wyżej stanowiska kierownicze, jak również atrakcyjne prace fizyczne były zajmowane i wykonywane w 95% przez więźniów politycznych. Szobła-jobła, czyli różnego rodzaju hołota, złodziejaszkowie, bandyci, mordercy, oszuści i inne ciemne typy mieszkali w zonie za drutami kolczastymi, bardzo często zmieszani również z więźniami politycznymi, takimi, których z różnych względów nie chciano rozkonwojować i wypuścić za zonę. Roboczyj narod, czyli zwyczajni robotnicy, którzy byli rozkonwojowani i pracowali w osadzie wykonując różne prace, mieszkali w barakach za zoną. Wchodząc do sekcji prydurków, od pierwszego rzutu oka dało się zauważyć obozowy dostatek: pajdy chleba leżały na półkach nie pilnowane przez ich właścicieli, w woreczkach widać było zboże, przeważnie karyje głazki (czarne oczy, czyli czarny jęczmień, jak zwykło się tam mówić), niedbale rzucone na prycze, nawet nie schowane przed okiem nadzieratiela, który miał prawo zabrać to ziarno i ukarać karcerem lub zoną właściciela, cywilne lub obozowe, ale nowe pierwowo sorta ubrania na zmianę itd. Mój brygadier siedział w kącie na swoim „wyrku" i czekał na mnie, zagadkowo uśmiechając się. Po przywitaniu sięgnął ręką pod swoje nary, wydobywając stamtąd butelkę oleju maszynowego i wręczając mi ją powiedział: na, to dla tiebia, kuszaj na zdorowie (to dla ciebie, jedz na zdrowie). Olej ten przeznaczony był do oliwienia mechanicznego sprzętu rolnego (kosiarki, grabie itp.), jak i do kaganków oświetleniowych (do glinianej miseczki wlewało się olej, następnie wkładało się knot własnej roboty skręcony ze szmatki bawełnianej i oświetlenie było gotowe, kaganek mrugał, migał, syczał, a raczej skwierczał, śmierdział, lecz w ogólnym zaduchu, jaki panował w przepełnionych barakach, jeden więcej śmierdzący zapach nie robił żadnej różnicy). Któregoś dnia jeden z prydurków pierwszy raz spróbował na tym oleju coś upitrasić i jak się okazało, można na nim było smażyć ziemniaki, bo oprócz odrobinę piekącego smaku i niezbyt przyjemnego zapachu był możliwy do spożycia. Produkt ten wkrótce z oleju przemysłowego w obozie urósł do rangi produktu spożywczego. Sprzęt rolniczy nie smarowany i nie oliwiony piszczał i zacierał się, ale i tak jakoś się pracowało, kaganki z braku oleju przestały migotać i rozjaśniać mrok, więźniowie zmęczeni ciężką całodzienną pracą i bez wieczornego kaganka trafiali na swoje nary i twardo usypiali, natomiast szobła-jobła w zonie światła nie potrzebowała. Uszczęśliwiony tak cennym prezentem (kradziony olej dostępny był tylko dla prydurków) spytałem swego brygadiera, czego chce ode mnie (domyślałem się, że za taki prezent będę musiał coś zrobić). Odpowiedział: pracować nie chcesz, bo jak - 143 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

mówisz do pracy za słaby jesteś, ale bić się możesz i na spokojnego człowieka napadać potrafisz, to ja ci teraz dam zadanie do wykonania. Jak posłuchasz mnie i dobrze się spiszesz, to będziesz miał w mojej brygadzie bardzo dobrze, dla takiego jak ty u mnie w brygadzie zawsze błatnaja rabationka najdiotsia (lekka praca, można przy niej boki obijać). Otóż pięć kilometrów od naszej osady - zaczął wyjaśniać mi brygadier - jest duży sezonowo nawadniany sztuczny staw, a w nim Kazachowie, którzy zamieszkują w pobliskiej wiosce, hodują ryby. Twoim zadaniem będzie pójść tam w nocy i z rybackich sieci, jakie Kazachowie zostawiają na noc, ukraść nieskolko kiłogram (kilka kilogramów) ryb i przynieść mi. Ryby te muszę dostać dla swojego zwierzchnika -proraba. Jeżeli nie dam mu ryb, on zwolni mnie ze stanowiska brygadiera, a w konsekwencji i ty będziesz musiał się wówczas pożegnać z gotowanymi ziemniakami i z błotnuju rabationku. Dodatkowo nadmienił, że lepiej bym zrobił, gdybym do tej nocnej wyprawy wziął sobie do pomocy jeszcze jakiegoś naparnika (partnera), ponieważ w pojedynkę nie dam sobie rady. No, cóż, na taką propozycję musiałem się zgodzić i przyrzec, że w najbliższym czasie dostarczę mu ukradzioną rybę, jeżeli robota uda się i wszystko będzie w porządku. Niezbyt chętnie przystałem na tę nocną wyprawę, ale innego wyjścia nie było, jeżeli chce się w obozie lepiej żyć, zawsze trzeba się narażać - nic za darmo. Zacząłem się zastanawiać, jak tego dokonać, pięć kilometrów w jedną stronę i pięć w drugą, bez zezwolenia naczalstwa przejść w nocy, to tak jakbym miał zamiar uciekać. Pech nie śpi, jak któryś ze strilków akuratnie w tym czasie będzie patrolował na tej trasie i w tym rejonie i natrafi na mnie, to albo zastrzeli od razu (miał takie prawo), albo w najlepszym wypadku dodatkowy wyrok murowany. Do pracy w tym dniu już nie poszedłem, ukryłem się w osadzie i w swojej kryjówce ze zmartwienia zasnąłem. Było już popołudnie, jak przebudziłem się, wyszedłem z ukrycia i zacząłem chodzić po osadzie, szukając mojego znajomego zawodowego złodzieja „Kolki" - klyczka „Bandit", (Mikołaj, pseudonim „Bandyta"). Po dłuższym poszukiwaniu wreszcie znalazłem go w stajni, gdzie najspokojniej w świecie spał w korycie dla koni. Obudziłem go mówiąc, by umył umorusaną twarz zimną wodą i przygotował się na poważną rozmowę. Szybko zerwał się, pobiegł do studni i nabierając z wiaderka wodę do ust zaczął spryskiwać nią ręce, równocześnie zmywając z twarzy otręby i resztki końskiej strawy, jakiej nie brak było w korycie, - 144 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

a która podczas snu przylgnęła mu do twarzy. Z braku odpowiednich naczyń do mycia myliśmy się podobnie, wpierw nabierając wodę do ust, następnie spryskując ją na ręce myliśmy twarz. Po zakończeniu sanitarnych czynności kolegi obaj usiedliśmy za stajnią i paląc zawinięte w gazetę skręty, zaczęliśmy się naradzać nad możliwością wykradzenia ze stawu rybnego Kazachów kilku kilogramów złapanej w sieci ryby. Mikołaj bez sprzeciwu natychmiast zgodził się zostać moim wspólnikiem w dokonaniu kradzieży, szczerze mówiąc nawet ucieszył się, chociaż miał wyrok znacznie mniejszy od mojego, bo do zakończenia „odsiadki" pozostało mu jeszcze tylko półtora roku, cieszył się z tej ryzykownej wyprawy, „węsząc", jak się wyraził, charoszoje prikljuczenije (dobrą przygodę), śmiejąc się i pokazując dłonią na gardło mówił: kęsim, kęsim, kęsim, chcąc w ten sposób dać mi do zrozumienia, że w wypadku złapania nas na kradzieży ryb przez Kazachów nie będzie dla nas ratunku, oni nie będą bawić się w donosy na milicję czy też pisania zażalenia do tej instytucji, samosąd u nich w tych powojennych czasach był bardzo modny. Po egzekucji wywieźliby nieboszczyka w step, zakopali i kańcy w wodu (kęsim - ucięcie głowy, wyraz zapożyczony u nich z języka tureckiego - używany w potocznej rozmowie przez Kazachów). Im dłużej rozmyślałem nad tą wyprawą, tym większego stracha miałem i mniejszą ochotę ją urzeczywistnić, zaś Mikołaj - zawodowy złodziej kwartirszczyk lub domasznij (mieszkaniowy lub domowy) coraz bardziej cieszył się, ja zaś coraz mniejszą miałem na nią ochotę. Zdawałem sobie sprawę z konsekwencji w wypadku złapania nas przez przypadkowych konwojentów lub nawet cywilnych pracowników z NKGB, czy też przez Kazachów podczas kradzieży ryb, ale jeść się chciało, a chęć lekkiej pracy czy też w ogóle „obijania" się w osadzie była równie kusząca. Obozowe powiedzenie dień kantówki, god żyzni - jeden dzień obijania się to jeden rok życia, też miało swoje głębokie uzasadnienie, a że w życiu nic nie przychodzi za darmo, też o tym dobrze wiedziałem, za obijanie się w obozie, a i też trochę więcej jedzenia, trzeba płacić. Aby długo nie denerwować się, ustaliłem z Mikołajem, że na złodziejską wyprawę idziemy jeszcze tej nocy, spokój mojego partnera, a nawet jego radość z tej bądź co bądź niebezpiecznej wyprawy powoli zaczął i mnie udzielać się, może uda się, może nie będzie wpadki, może nie będzie źle, myślałem. Zaraz po naradzie, już umówieni, rozeszliśmy się, idąc każdy w swoją stronę do swoich obozowych spraw. Mniej więcej około godziny 11 w nocy (czas określaliśmy w dzień według położenia słońca, w nocy zaś według księżyca) przyszedł na umówione miejsce Mikołaj, wesoły i pełen humoru. - 145 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

Wyruszyliśmy natychmiast. Mieszkańcy posiołka, zmęczeni pracą oraz upalnym dniem spali, szybko minęliśmy naszą osadę oraz ostatnie jej zabudowania, trafiając po niedługim marszu na właściwą drogę. Właściwie to nie była droga, rzadko po niej jeździły furmanki, nie było takiej potrzeby, a mocniej zadeptana, spalona przez słońce trawa w miejscu przejazdu od czasu do czasu arby (wozu) koleiny wyrobione przez koła upodabniały ją do drogi. Podczas dość szybkiego marszu mój partner dał mi do zrozumienia, że od tej chwili on przewodniczy tej wyprawie i jako „frajer" mam mu być bezwzględnie posłuszny. Nie oponowałem, oddając z chęcią pierwszeństwo zawodowcowi. Po jakimś czasie intensywnego marszu zeszliśmy z drogi, idąc wzdłuż niej stepem, obawialiśmy się przypadkowego spotkania konnego jeźdźca strilka, byłby to wówczas wyjątkowy pech, nocą bez potrzeby nikt z wolnych nigdy nie włóczył się po stepie. Przez cały czas szliśmy w milczeniu, aby niepotrzebnie nie męczyć się i nie robić niepotrzebnego hałasu, w ciszy nocnej po stepie tak jak i po wodzie głos roznosi się daleko. Mniej więcej po około półtoragodzinnym marszu Mikołaj trącił mnie w ramię, nakazując gestem dalsze milczenie, a równocześnie wskazując ręką w dal szepnął mi do ucha, że zaraz będziemy na miejscu. Patrz, jak odbija od księżyca blask wody w stawie powiedział - ty siadaj tu i nie ruszaj się z tego miejsca, ja idę na rozpoznanie, masz na mnie cierpliwie czekać - muszę staw obejść dookoła i wybadać sytuację oraz możliwości naszego „połowu ryb", a to może trochę potrwać. Kiwnięciem głowy dałem mu znać, że zrozumiałem i podporządkuję się jego woli. Czekałem na swojego wspólnika ze strachem i z niecierpliwością, balem się, że ktoś go zauważy, że może wdać się w niepotrzebną bójkę. Mikołaj był mocno zbudowany, umiał się dobrze bić, do tego z natury był dosyć porywczy, bałem się jakiegoś niepotrzebnego nieszczęścia, przy takiej wyprawie nietrudno wpaść w zasadzkę, a wówczas dodatkowe wyroki murowane. W głowie kłębiły się nieprzyjemne myśli, nie ma nic gorszego jak czekanie na niewiadome, tak rozmyślając z

niecierpliwością

oczekiwałem

go.

Nagle

poczułem

dotknięcie

w

ramię,

zdenerwowany i przestraszony odwróciłem się szybko i z radością zobaczyłem Mikołaja, który z uśmiechem stał za moimi plecami (pierwszy raz zobaczyłem go w akcji, w swoim zawodzie był dobry, poruszał się w nocy jak kot, miał szybki refleks, szybko podejmował decyzje, był czujny i zdecydowany, chociaż nasza wyprawa nie była zbyt skomplikowana ani trudna i nie wymagała intensywnego myślenia, to jednak wyczuwało się w nim zawodowca, specjalistę w swoim fachu, jak już wspomniałem, - 146 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

należał on do złodziei domowych, czyli był to w gwarze złodziejskiej kwartirszczyk. Szybko przedstawił dość prosty plan działania i natychmiast od naszego miejsca postoju obaj zaczęliśmy skradać się powoli wzdłuż stawu porośniętego z brzegu gęstym komyszem (szuwary). Ta wysoka roślina dawała nam wspaniałą osłonę przed jasnym blaskiem księżycowej nocy i niepożądanym w naszej sytuacji ludzkim wzrokiem. Po chwili cichego skradania się przystanęliśmy, nadsłuchując w napięciu ewentualnego jakiegoś ruchu, nic, spokój, oprócz podmuchu wiatru i nocnego szelestu liści komysza. Komary bzykały wokół naszych głów, szukając dobrego miejsca wylądowania i rozpoczęcia krwawej nocnej uczty, chwilami można było usłyszeć cichy plusk wody wywołany nagłym wyskoczeniem ryby usiłującej schwytać nieostrożnego latającego zbyt nisko nad wodą nocnego owada i nagle to cudowne piękno natury w brutalny sposób naruszone zostało przez dwóch typów spod ciemnej gwiazdy skradających się cicho do nocnego stróża. Niczego nie spodziewając się spał mocno, wydając z siebie niezrozumiałe dla nikogo dźwięki, które za parę chwil zostaną przerwane nagłą napaścią dwóch złodziejaszków, amatorów świeżej ryby. Mikołaj w ręku trzymał w pogotowiu sznur ukradziony uprzednio z rybackiej łodzi podczas samotnego marszu wokół stawu i rozpoznawania terenu naszego działania. W dalszym ciągu ostrożnie i cichutko skradaliśmy się do śpiącego nocnego stróża, który niczego złego nie spodziewając się najspokojniej w świecie odpoczywał sobie na legowisku obok przywiązanej do pala łódki rybackiej. Po zbliżeniu się do Kazacha Mikołaj szybko rzucił się na leżącego, wykręcając mu ręce do tyłu i siedząc okrakiem na brutalnie obudzonym i śmiertelnie przestraszonym człowieku, wiązał mu wykręcone do tyłu ręce, ja w tym czasie buszłatem (watowana bluza) owijałem mu głowę, równocześnie grożąc, że jak będzie krzyczał, to nie zostawię mu otworu na powietrze do oddychania, natomiast jeżeli będzie cicho siedział, a raczej leżał, to będzie miał w buszłacie przez rękaw dostateczny dostęp powietrza i nic mu nie będzie. Nie mieliśmy absolutnie żadnego złego zamiaru skrzywdzić Kazacha, chcieliśmy tylko jak najbardziej wystraszyć go, by cicho leżał aż do naszego odejścia. Ciągle grożąc nie stawiającemu zupełnie oporu naszemu więźniowi, równocześnie pomagałem Mikołajowi w wiązaniu mu nóg. Po paru minutach „pilnego" stróża mieliśmy zupełnie unieszkodliwionego. Ponieważ ja nie znałem się na rybackich łowach i nie wiedziałem, jak dobrać się do ryb, w dalszym ciągu całkowicie podporządkowywałem się swojemu partnerowi, który nie tracąc ani chwili czasu, już borykał się z łańcuchem, do którego - 147 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

przymocowana była łódź rybacka. Duża kłódka zamykała dwa ogniwa łańcucha i rozerwać ich w krótkiej szamotaninie bez żelaznego łomu było nie sposób. Szybko podbiegłem do leżącego spokojnie Kazacha, żądając klucza od kłódki, odpowiedział mi przytłumionym głosem, że klucza nie ma, klucz od kłódki znajduje się u predsiedatiela rybnowo

proizwodstwa

(przewodniczący

rybnego

przedsiębiorstwa).

Szybko

sprawdziłem jego kieszenie, rzeczywiście mówił prawdę. Łódkę musieliśmy mieć, sieci z rybami były za daleko od brzegu, by ciągnąć ją wpław, czas naglił. Patrząc na słup, do którego przymocowana była łańcuchem łódź, przyszła mi do głowy myśl, że przecież słup można „rozkiwać" i wyjąć z ziemi. Tak też zrobiliśmy, we dwójkę napierając mocno na słup, po chwili był już ruchomy i kiwał się na wszystkie strony, a wkrótce dał się bez trudu wyciągnąć z ziemi. Zdjęliśmy łańcuch przez koniec słupa i łódka była do naszej dyspozycji. Odbijając łódką od brzegu, rzuciliśmy nocnego stróża na dno łodzi, mimo wszystko bojąc się, że może on w jakiś sposób uwolnić się od sznurów i uciec nam do pobliskiej osady, alarmując Kazachów o kradzieży ryb. Po chwili byliśmy już przy sieciach, ryby były piękne, dorodne, zaczęliśmy szybko napełniać nasze worki, biorąc tyle, by można było donieść je do naszej osady. Po zakończeniu „połowu" dopłynęliśmy do brzegu i pozostawiając Kazacha w łódce, szybko ruszyliśmy w drogę powrotną. Aby dzień nie zastał nas w stepie, chwilami przez krótki odcinek biegliśmy, a strach przed nadchodzącym świtem dodawał nam sił. Chcieliśmy jak najszybciej znaleźć się w swojej osadzie, czas ponaglał, czuło się, że zaraz zacznie się rozwidniać. Póki było ciemno, czuliśmy się w miarę bezpieczni. Nie mogliśmy wiedzieć, jak długo trwał powrót nie mając zegarka, w każdym razie krócej jak marsz w tamtą stronę. Pierwsze oznaki nadejścia świtu złapały nas przed samą osadą, podczas chowania łupu do uprzednio przygotowanego schowka. Do osady weszliśmy z Mikołajem oddzielnymi ścieżkami, on wszedł od północnej strony, ja od zachodniej, tak na wszelki wypadek dla ostrożności, by nikt z mieszkańców nie zobaczył nas idących razem. Ponieważ do rozwodu było jeszcze trochę czasu, położyłem się na swoich narach, próbując zasnąć, niestety nie mogłem, czekałem zatem z niecierpliwością na rozwód (wyjście wszystkich więźniów do pracy). Gdy tylko rozpoczął się normalny codzienny poranny ruch, wywołałem swojego brygadiera, informując go o powodzeniu wyprawy. Chłop naprawdę był bardzo uradowany, część ryby, jaką przydzieliliśmy dla niego i dla proraba, zaraz z rana po kryjomu zabrał, łapówkę wręczył ucieszonemu prorabowi i za to nadal pracował jako brygadzista, szczerze przyznając się, że „dalniejsze" utrzymanie tego stanowiska - 148 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

zawdzięcza mnie. Ja natomiast dzięki niemu przez długi czas „obijałem się", dodatkowo jeszcze mając każdego dnia duże porcje gotowanych ziemniaków. Po naszym wypadzie do osady rybackiej wraz z Mikołajem zajadaliśmy się przez dwa dni smażoną na oleju maszynowym rybą. Nieprzyjemną woń oleju udało się częściowo likwidować dzięki dodawanej cebuli, która smażąc się zabijała woń i gorycz oleju. Cebulę dostarczał nam mój brygadier, który od czasu obdarowania go przeze mnie rybą uważał mnie za swojego przyjaciela. Cieszyłem się z każdego nie przepracowanego dnia, hołdując obozowemu powiedzeniu: dień kantowki, god żyzni. Przede mną były jeszcze długie lata ciężkiej pracy, wiedziałem o tym i cieszyłem się z każdego dnia przeżytego bez męczącej pracy. Któregoś ranka schowany za zabudowaniami stajni przed zazdrosnym ludzkim okiem, jak i przed gorącym kazachstańskim słońcem, paląc bumażnuju trubku - papierową fajkę, zwaną też „kozią nóżką" (najlepszy był papier gazetowy - lecz prawie niemożliwością było dostanie go -zwinięty w stożkowy rulonik, grubszy jego koniec zaginało się, tworząc w ten sposób papierową fajkę koreszki, podobną do prawdziwej drewnianej, do niej wsypywało się korzenie tytoniu, bo nic innego nie można było dostać, a i korzenie były rarytasem, mniej więcej w ilości trzech lub czterech skrętów papierosowych. Wciągając to w płuca, paliło się to razem z papierem, często należało podmuchem gasić płomień palącego się papieru, po wypaleniu takiej fajki przez dobrą chwilę kręciło się w głowie. Kiedy rozmyślałem nad swoim krótkim, a już tak bujnym i niewesołym obozowym życiem, podszedł do mnie Mikołaj (obaj znaliśmy swoje ukrycia) i zaczęliśmy wspominać naszą niedawną złodziejską wyprawę. W czasie naszej rozmowy pochwaliłem go mówiąc, że cały jej ciężar spoczywał na jego barkach i dzięki niemu zdobyliśmy rybę. Przy okazji spytałem, dlaczego mnie posłuchał i poszedł ze mną, przecież zostało mu do końca wyroku zaledwie kilka miesięcy, a kradzież ryby to dla niego „poniżej jego złodziejskiej godności". Przecież ty jesteś złodziejem wyższej klasy, mówiłem, ja podczas tej wyprawy bardzo bałem się złapania nas i w konsekwencji dodatkowego wyroku. Dlatego ty nie jesteś złodziejem, a tylko zwyczajnym frejem - odpowiedział. Poszedłem, bo uwielbiam ryzyko, na złodziejskie wyprawy chodzi się nie tylko po to, żeby coś ukraść, lecz i po to, żeby zaznać dreszczyku emocji - odpowiedział. Podnosząc się z deski, na której siedzieliśmy, patrząc na mnie z góry na zakończenie powiedział: Arłam słuczajetsia i niże kur spuskat'sia, no kuram nikagda do obłok nie podniat'sia - i poszedł sobie. Cytowane zdanie napisał któryś z klasyków rosyjskich. - 149 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

Długo jeszcze wspominałem tę zwariowaną wyprawę po ryby, dziwiłem się samemu sobie, jak mogłem tak ryzykować - złapanie nas nawet przez przypadkowego nadzeriatiela (dozorcy) groziło dodatkowym wyrokiem, ta wyprawa to było istne wariactwo, ale jak widać Pan Bóg nad wariatami czuwa. Moja „sielanka" w tym obozie trwała jeszcze przez kilka tygodni, aż do przewiezienia mnie do innej osady.

- 150 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

Miroczka Mietił w woronu, A popal w krowu. (Celował we wronę, A trafił w krowę). Bezchmurny i jak na zimową porę ciepły wieczór spowodował moje wyjście po kolacji wigilijnej na taras domu, by w ciszy i samotności posiedzieć chwilę, wspominając minione lata. Patrząc w ciemną noc w oddali gdzieś nad lasem zauważyłem światełko. Było tak słabe i mało widoczne, że chwilami znikało mi zupełnie z oczu, by po chwili dzięki intensywnemu wpatrywaniu się znowu zabłysnąć. Wypatrując tego migoczącego z dala światełka nagle przypomniałem sobie, Boże mój, dziś znowu mija rocznica, jak w pewną noc wigilijną 1947 r. kilka tysięcy kilometrów od mojej ojczyzny, w Azji Środkowej w Kazachstanie, między osadą Carepka a Karagoga walczyłem z zamiecią śnieżną (purga) o życie. Miałem wówczas 21 lat życia, 7 lat wyroku do odbycia (już dwa lata wówczas odbyłem, pozostało jeszcze tylko 5) i ciemną, ponurą przyszłość przed sobą. Była wtedy niedziela, zapowiadał się kolejny mroźny dzień, słońce świeciło jaskrawo, jego promienie odbijały się w bieli śnieżnej, chwilami sprawiając ból oczom, niebo czyściutkie, ani jednej chmurki Z samego rana tuż po podjomie (pobudka) do naszego baraku wszedł zaugórz (kierownik gospodarstwa rolnego), podszedł do moich nor (prycza obozowa, łoże zbite z desek, na których sypiali więźniowie), przy których przygotowywałem się do wyjścia do pracy, i wydał mi polecenie zawiezienia padłego konia do rakarni, która znajdowała się w osadzie Carepka, w odległości około 20 km od mojej osady Karagoga. Przy pomocy kilku robotników szybko załadowaliśmy martwego konia na sanie i natychmiast ruszyłem w drogę. Pogoda zimowa była piękna, mróz około minus 25°C, konie wypoczęte przez noc, nakarmione z samego rana, raźnie parskały i nie poganiane biegły stępem po stosunkowo dobrze utartej śnieżnej zimowej drodze. Odwróciłem się tyłem do kierunku jazdy, zabezpieczając twarz od odmrożeń, jak również od uderzeń mocno ubitych kawałków zlodowaciałego śniegu wylatujących spod kopyt końskich. Sanki, a raczej „płozy", które zimą służą tam do przewozu siana

- 151 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

lub opału (komysz), są bardzo niskie i siedzący na tych saniach furman jest zawsze narażony na mocne uderzenia odpadających spod kopyt końskich mocno zmrożonych i zlodowaciałych odpadów śnieżnych. Po około dwóch godzinach jazdy byłem u celu mojej podróży. Padłego konia, zmarzniętego „na kość", wyładowałem u rakarza, po czym podjechałem pod magazyn, załadowałem na sanie mąkę (takie miałem polecenie) i byłem gotów do powrotnej drogi. Wszystkie te czynności, łącznie z karmieniem koni, zajęły mi kilka godzin. Z Carepki wyjechałem po południu. W drodze powrotnej niebo zdążyło pokryć się ołowianymi chmurami, przewidywałem, że lada chwila może nadejść burza śnieżna (purga). Poganiając konie, ze strachem oczekiwałem nadejścia w każdej chwili zamieci. Rzeczywiście, w niedługim czasie zaczął padać śnieg pędzony mroźnym wiatrem. Jezu, masy śniegu z przodu, z tyłu, z boku i w którą stronę popatrzysz „kotłowanina śnieżna", śnieg, śnieg i śnieg. Po jakimś czasie zmęczone konie, wciąż poganiane przeze mnie i zmuszane do szybkiego biegu, nagle stanęły. Chcąc zbadać przyczynę ich nagłego zatrzymania się, zszedłem z sań i trzymając wodze w ręku zacząłem powoli posuwać się po głębokim śniegu do przodu. Szybko odkryłem przyczynę ich nagłego zatrzymania: konie stanęły, mając przed sobą olbrzymią górę śnieżną. Natychmiast domyśliłem się, że to skirda - ogromny kopiec siana. Teraz wiedziałem na pewno, że zabłądziłem, zjechałem z drogi podczas burzy, niepotrzebnie próbowałem kierować końmi, myśląc, że jadę prawidłowo. Co za fatalne uczucie, byłem w pełni świadom swojej bezradności, wiedziałem, że dłużej jak trzy do sześciu godzin, dekując się między końmi, nie wytrzymam, mróz, padający gęsto śnieg szybko mnie wraz z końmi zasypie, pełna świadomość, że na razie jestem żywy, lecz za parę godzin mogę być zmarzniętym na lód trupem, przerażała mnie. Na litość boską, myślałem, tylko nie poddawaj się panice i natrętnym złym podszeptom, że to już koniec, że nie ma wyjścia, że jestem już żywym trupem, precz z tymi myślami. Trzymając konie za uzdy kilka razy kręciliśmy się w koło, nim poczułem wolną przestrzeń przed sobą i twardy śnieg pod nogami, co dało mi do myślenia, iż prawdopodobnie wyszliśmy na powrót na drogę. Tylko teraz w którą stronę jechać, zadawałem sobie pytanie. Jedna z dwóch klaczy, którymi w tej chwili powoziłem, o imieniu „Mirka" była koniem mądrym i zrównoważonym, jej chrząkanie i „prychanie" z chwilą naszego wydostania się na drogę jak gdyby podpowiadało: „zostaw resztę mnie, ja cię zaprowadzę do domu". Druga klacz była bardzo narowista, szybko denerwowała się, wpadała w popłoch, wierzgała, szarpała uprząż, chcąc wyrwać - 152 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

się z zaprzęgu, stawała dęba, wręcz histeryzowała, bardzo trudno było ją uspokoić. Jedynie „Miroczka" była zupełnie spokojna, ta klacz była bardzo mądrym zwierzęciem, na którym można było całkowicie polegać i na jej niezawodny instynkt można było w zupełności liczyć. Lejce zupełnie popuściłem, już wiedziałem, że moje zabłądzenie było wynikiem mojego złego kierowania, pomylenia kierunku jazdy, przypomniałem sobie, jak uprzednio ciągle szarpałem lejcami, myśląc, że konie chcą biec w złą stronę i zjeżdżając z drogi. Jakże się myliłem, to była moja wina! To ja źle nimi powoziłem, myląc zupełnie kierunek i zjeżdżając z drogi. Szybko naprawiłem swoją pomyłkę, zdając się zupełnie na instynkt Miroczki już nie próbowałem końmi kierować, same zaczęły biec stępa, a ja, aby lżej im było ciągnąć sanie po śnieżnych zaspach i aby nie zmarznąć, biegłem obok koni, trzymając luzem lejce i wypatrując z niecierpliwością światła iskrzących się kaganków w osadzie lub zapachu dymu palącego się w piecach komyszu. Był to bieg po życie, biegłem na „trzeciego" obok Mirki, trzymałem się postronka, biegnąc potykałem się o zaspy śnieżne, lecz szybko podrywałem się na nogi i dalej biegłem, by nadążyć za końmi, które same ciągłym nieustającym stępem podążały do przodu. Wytężałem nieustannie wzrok, patrząc w ciemną przestrzeń, wypatrywałem z utęsknieniem światła. Jak długo biegłem obok koni, trudno określić. W pewnym momencie moja Miroczka przyspieszyła swój bieg zupełnie nie poganiana przeze mnie, a w chwilę po tym zaczęła parskać, a to na odmianę prychać, wyglądało to tak, jak gdyby chciała dać mi do zrozumienia na swój sposób, że już niedaleko osada, że dojeżdżamy do niej. Zmęczony długim biegiem, ale za to rozgrzany i z coraz większą nadzieją, że jesteśmy uratowani, wskoczyłem na sanie i trzymając się ich krawędzi, stojąc zacząłem dalej wpatrywać się w ciemną nieprzejrzystą burzliwą noc, szukając w oddali jakiegoś błysku, światełka, które oznaczałoby nasze pewne zbliżenie się do osady. Miroczka biegnąc wciąż rży i wydawało mi się, że radośnie prycha, konie bez mojego poganiania coraz szybciej zaczynają biec, ze stępa przeszły w kłus. Stojąc tak na saniach i wytężając wzrok, nagle spostrzegłem coś w oddali, jakby błysnęło i natychmiast zagasło, zacząłem mocniej wpatrywać się w ciemność i znowu zauważyłem błysk i ponowne jego zniknięcie. Co to może być, myślałem zaintrygowany, dlaczego światełko tak migocze i dlaczego wciąż znika i gaśnie? Stanąłem na saniach wyżej, wchodząc na worek z mąką i zagadka natychmiast wyjaśniła się: to koń biegnąc, łbem swoim raz zasłania światełko, to znów odkrywa je przede mną. Z radością zeskoczyłem z sań i trzymając lejce w ręku z lekka - 153 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

powstrzymując bieg koni, tylko tak, abym mógł nadążyć, starałem się przyspieszając swój krok wysunąć się do przodu, aby na równi z łbem końskim biec i patrząc w dal szukać upragnionego światła uprzednio spostrzeżonego z sań. Nie chciałem zatrzymywać koni, byłem rad, że biegną w dobrym kierunku przez cały czas nie popędzane i nie kierowane przeze mnie. Ciągle biegnąc wypatrywałem nadal z niecierpliwością już raz przeze mnie spostrzeżonego błysku światełka. Czyżbym się mylił? To niemożliwe, przecież kilkakrotnie wyraźnie z sań widziałem w oddali błysk. Rozmyślając tak i równocześnie wbijając wzrok w ciemność, nagle zobaczyłem błysk, maleńkie światełko jakby powoli zbliżało się w naszym kierunku, robi się coraz wyraźniejsze, większe, o, jest i drugie, po chwili było już widać kilka migoczących światełek, tak coraz bardziej zbliżam się do swojej osady, jeszcze chwila i jestem już w swoim posiołku, a szczęście i radość z uratowania rozpierało mi pierś. Od tego czasu czułem, że z „kostusią" zaprzyjaźniliśmy się, ona przecież już kilkakrotnie, a może i kilkanaście razy przykładała mi swoją kosę do gardła i zawsze w ostatniej chwili odpuszczała, mam do niej szczęście, nawet polubiłem ją, jeszcze od czasów okupacji bolszewickiej, a później

niemieckiej

ocieraliśmy

się

o siebie w obozach

kazachstańskich i na zesłaniu na Syberii również. Dzięki instynktowi i mądrości zwierzęcej, a w szczególności Miroczki, uratowałem się, przyjechaliśmy szczęśliwie do osady. Dłuższą chwilę nie mogłem dojść do siebie i uwierzyć, że uratowały mnie mądre konie. W baraku współwięźniowie przywitali mnie z radością, jakbym wrócił z tamtego świata. Mój dobry obozowy kolega chachol (Ukrainiec) Wasiok czekał na mnie z kociołkiem gorącej kaszy karyje głazki.

- 154 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

Wspomnienia z Karagogi W 1947 r. byłem w obozie w Kazachstanie w środkowej Azji w karagandyjskim województwie, w posiołku (osadzie) Karagoga, odsiadywałem siedmioletni wyrok, darmowy chleb zagwarantowany mi przez życzliwy mi Wojennyj Trybunał (Sąd Wojskowy) Związku Sowieckiego. Osada moja położona była niedaleko miejscowości Dolinka, gdzie miał siedzibę główny Zarząd Kazłagu, Kazachskije Łagiera (Kazachstańskie Łagry). Jako więzień polityczny przez pewien okres z braku wolnych robotników zostałem „rozkonwojowany", to znaczy pracowałem z innymi więźniami, lecz bez osobistego nadzoru konwojentów. Pewnego razu, jak zwykle po pracy w okresie zimowym w niedługim czasie po kolacji (użynu) położyliśmy się spać. Wycieńczeni

ciężką

całodzienną

harówką,

wymarznięci

całodziennym

przebywaniem na mrozie, spaliśmy mocno twardym snem. Nazajutrz, ku naszemu wielkiemu zdziwieniu, nie budził nas nikt z naczalstwa (dyrekcji) - ani brygadier, ani naczelnik obozu, ani komandir srtilkow (naczelnik konwojentów). Co prawda czasami zdarzało się, że sami bez popędzania naczalstwa wychodziliśmy do pracy, ale tylko wówczas, gdy było wcześniej ustalone z brygadierem, co w następnym dniu mamy robić, to jednak też nie miało miejsca. Wszystko stało się jasne, gdy wyjrzeliśmy zaciekawieni przez drzwi, które z trudnością można było odchylić, tak zasypane były śniegiem. Na dworze szalała znana nam już dobrze z poprzednich zim purga (zamieć), zwyczajna w tym rejonie burza śnieżna, powtarzająca się kilka lub kilkanaście razy w sezonie zimowym. Trwała zazwyczaj od trzech do maksimum pięciu dni, nie dłużej za jednym zrywem. Była to zamieć tak wielka, że podczas jej trwania własnej dłoni nie można było zobaczyć, silny porywisty wiatr, zapierający dech w płucach, kręcił, miotał gęsto padającym mokrym śniegiem, całkowicie zalepiał oczy, nos, całą twarz. Trzeba było przebijać się przez tę śnieżną biel, gdzie nie można było odróżnić ziemi od nieba, dołu od góry, nie kończący się ocean groźnej, strasznej bieli. Nikt wówczas nie odważył się wychodzić z pomieszczenia, by nie ryzykować zabłądzenia i zamarznięcia. Leżąc na narach głodni i zmarznięci przeczekiwaliśmy szalejącą na dworze burzę, za to wysypiając się i wypoczywając za wszystkie czasy, natomiast głodując bardziej niż w normalne robocze dnie. Podczas panującej burzy śnieżnej jedzenia z kuchni w ogóle nie dostarczano, nie było nawet bałandy (gorąca woda naśladująca zupę), nawet nie

- 155 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

dostarczano kipiatoku (przegotowana gorąca, a czasami tylko ciepła woda). Szczęśliwy był ten, który miał coś swojego do jedzenia (najczęściej owies lub czarny jęczmień, szczęśliwiec ów wówczas pożyczał od współwięźnia dwa kamienie przypominające z dawnych czasów, z okresu wolności, zwyczajne żarna: jeden kamień mniej więcej długości 50 cm, szerokości około 40 cm, płaski, nasiekany ostrym żelazem (przecinakiem lub pilnikiem), drugi kamień mniejszy, długości około 20 cm, szerokości około 15 cm, również nasiekany ostrym twardym przyrządem. Kamienie takie, zastępujące w obozie żarna, wyrabiał przeważnie kowal lub jakiś więzień inwalida, fachowiec w tej dziedzinie, nie chodzący do pracy (musiał mieć widoczne kalectwo, na przykład był bez nogi lub obu nóg), od nich można było kupić za chleb te dwa kamienie spełniające rolę żaren. Właściciel takich kamieni za wypożyczenie ich pobierał odpowiednią ilość ziarna w zależności od ilości zboża tartego przez wypożyczającego. Zboże „tarło" się mniej więcej tak, jak kiedyś praczki prały pościel lub bieliznę: duży kamień opierało się o brzuch, jedną ręką garść zboża wsypywało się między mały kamień trzymany w drugiej ręce, a duży kamień, górną częścią małego kamienia z lekka odchylonego następnie tarło się kamień o kamień, tak jak praczka tarła praną pościel o blaszaną tarę. W ten prosty sposób z całego ziarna otrzymywało się roztartą krupę, którą po przepłukaniu z kamienia i łusek gotowało się, mając w ten prosty sposób zwyczajną kaszę. Kto nic nie miał, a tych była znaczna większość, to zwyczajnie głodował, oczekując na ustanie burzy. Należałem do tej głodującej większości. Dwa pierwsze dni prawie bez przerwy spałem. Głód dokuczał coraz bardziej, przez cały czas bardzo chciało się jeść. Spacerowałem po baraku w jedną i drugą stronę, wściekły jak przysłowiowy pies, wreszcie zmęczony intensywnym marszem po baraku ponownie ułożyłem się na narach, przez cały czas myśląc i kombinując, co zrobić, aby uspokoić ten cholerny żołądek, czym go nasycić. Rozmyślając tak nagle usłyszałem, że do drzwi ktoś z zewnątrz zaczął mocno bić pięściami i kopać nogami. Stojący w pobliżu wygłodzeni więźniowie napierając ze wszystkich sił od wewnątrz na deski, zdołali otworzyć zasypane przez śnieżną burzę drzwi. Wszystkie spojrzenia skierowały się w ich stronę: czyżby już ucichła jeszcze tak niedawno szalejąca burza i przynoszą jedzenie z kuchni? Lecz nie, na dworze nadal szalał wiatr i sypał śnieg, tworząc piękne śniegowe fałdy podobne do fal morskich podczas wiejącego wiatru. Do baraku po chwilowym szamotaniu się z drzwiami przysypanymi naniesionym przez wiatr śniegiem wszedł mój znajomy z obozu złodziej, który mieszkał w baraku obok. Wiedział, gdzie jest tutaj moje miejsce, gdzie znajdują - 156 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

się moje nary zastępujące łóżko, stół, krzesło. Może przy okazji wspomnę parę słów o narach. W obozach stosowano trzy rodzaje nar: półwagonki, wagonki, spłosznyje. Półwagonki - inaczej mówiąc dwumiejscowe, obok siebie miejsce miały dwie osoby oddzielone podłużną deską przybitą do nar na „sztorc". Wagonki - takie same jak półwagonki, tyle że piętrowe, przeznaczone dla czterech osób. Na górne miejsca właziło się po pionowym słupie łączącym dolne nary z górnymi, pośrodku tego słupa przybity był kawałek „pieńka" imitujący stopień, by lżej i wygodniej można było włazić na górne piętro. Spłosznyje nary były to deski zbite razem wokół czterech ścian. Nie było wcale przejść między narami, do spania kładziono się „pokotem, ile wlazło" aż do takiej ciasnoty, że więźniowie musieli przewracać się z boku na bok według komendy. Iwan, bo tak nazywał się mój znajomy, po przywitaniu się ze mną natychmiast przystąpił do rzeczy mówiąc: - Pajdiom w moj barak, czto nibut' pożriom i poznakomiszsia z moimi dwoma parniszkami. (Pójdziemy do mojego baraku, coś zjemy i poznasz moich dwóch chłopców.) - Za czem mnie z nimi znakomitsia? - zapytałem. (Po co mam ich poznać?). - Posmotrisz, wit', podychat' z golodu zdieś nie budiesz, a nado pogowortt', czto to pridumat', ty wit' umnyj parniszka, pojmiosz srazu, w czom dieło, pomożesz nam a i dla siebia choroszo zdiełajesz. (Zobaczysz, przecież zdychać z głodu tutaj nie będziesz, trzeba porozmawiać, coś wymyślić, ty przecież jesteś mądry chłopaczek, zrozumiesz od razu, w czym rzecz, pomożesz nam i dla siebie dobrze zrobisz). - Nu ładno, pajdiom, posmotrim - odpowiedziałem. (No dobrze, pójdziemy, zobaczymy). - Charaszo, togda paszli - powiedział. (Dobrze, no to idziemy). Nałożyłem buszłat, czapkę i walonki. Iwan szedł pierwszy, ja za nim, otworzył drzwi, odwrócił się do mnie i powiedział podniesionym głosem: - Dierżyś kriepko z zadi mojewo buszłata i nie puskaj, otorwiożsia, zabłudisz k czertiam i pogibnisz k job... matieri. (Trzymaj się mocno z tyłu buszłata i nie puszczaj, puścisz, zabłądzisz w diabły, zginiesz). Bez słowa sprzeciwu chwyciłem go z tyłu za buszłat i razem wyszliśmy, uderzając czołem w mocny wiatr, który miotając sypkim śniegiem wytwarzał piękną śnieżną, a zarazem groźną dla oczu biel. Barak, w którym mieszkał mój znajomy, stał - 157 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

w niewielkiej odległości od mojego. Wiedziałem, że Iwan potrafi doskonale orientować się w terenie nawet podczas największej purgi, a i odległość była niewielka, zresztą bez ryzyka nigdy się niczego nie osiągnie. Brnęliśmy razem kilka chwil po głębokim śniegu, nic nie widziałem, nie miałem pojęcia, w którą stronę szliśmy, biel i nie kończąca się biel, kurczowo trzymałem się przewodnika. Wreszcie szczęśliwie doszliśmy do jego baraku. Iwan otworzył drzwi i byliśmy już wewnątrz. Po otrzepaniu się ze śniegu i oczyszczeniu walonek brzozową miotełką (całą zimę w każdym baraku stała w kącie obok wejścia brzozowa miotła albo jej pozostałości, zwyczajny drapak) podeszliśmy do nar, na których miał swoje leże. Na narach siedziało po „turecku" dwóch Kazachów, a między nimi stał ogromny gar (kotiełok) szczelnie przykryty buszłatem. - Poznakomities' (poznajcie się) - powiedział Iwan. Wymieniliśmy swoje imiona, oni dodatkowo swoje pseudonimy złodziejskie (kliczki). Weszliśmy z Iwanem na nary i usiedliśmy obok Kazachów, mając pośrodku kociołek ze strawą wielkości wiaderka. Po chwili wzajemnego obserwowania się któryś z Kazachów zdjął buszłat z wiaderka, buchnęła para wraz z najpiękniejszym w świecie zapachem ugotowanego grochu, jak na komendę wyjęliśmy zza swoich cholew drewniane łyżki i zaczęliśmy wspólnie ucztować, nie odzywając się do siebie ani słowem. Szybko uporaliśmy się z dużym kotłem ugotowanego grochu. Jedzenie było pyszne, tym bardziej smakowało, że byliśmy na przymusowej głodówce. Przy okazji dowiedziałem się, że groch dostał któryś z Kazachów od wolnego mieszkańca w swojej osadzie, z którym łączyły go wspólne ciemne interesy. Po tej wspaniałej uczcie zapaliliśmy krupczatku (korzenie tytoniu - koreszki tabaku) w gazecie zwiniętej na wzór fajki, tak zwane „kozie nóżki". Tym luksusem obozowym poczęstował nas któryś z Kazachów, po wspaniałym posiłku w trakcie palenia „kozich nóżek" zaczęliśmy rozmowę dotyczącą zdobycia jedzenia i pieniędzy. W trakcie rozmowy dowiedziałem się, że obaj Kazachowie odsiadywali swoje niskie wyroki (bytowyje - zwyczajne, pospolite) w osadzie Dolinka, która oddalona była od naszej o kilkanaście kilometrów. Obaj pracowali w transporcie konnym, rozwozili różnego rodzaju towary i produkty do osad położonych wokół Karagandy. Nieomal w każdym osiedlu tego województwa były obozy z więźniami, które liczebnością swoją kilkakrotnie, a nawet i kilkadziesiąt razy przewyższały ludność wolną. W ich osadzie, która była stosunkowo duża w porównaniu z innymi, również zamieszkiwali więźniowie, zarówno rozkonwojowani, jak i za kolczastymi drutami. - 158 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

Na poboczu ich osiedla rozwijało się wówczas, jak na tamtejsze warunki stosunkowo szybko, budownictwo domków jednorodzinnych. Wolni Kazachowie budowali dla siebie i swoich rodzin małe domy. Moi nowo poznani Kazachowie dzięki pracy w transporcie mieli szerokie znajomości wśród tamtejszej wolnej ludności, dostawali od nich różnego rodzaju zamówienia, oprócz legalnych i uczciwych dostawali również zamówienia na takie towary, których legalnie nie można było kupić. Do takich trudnych i ciężko zdobywanych materiałów budowlanych należały między innymi deski. Zwyczajne deski - materiał ten był wówczas w tamtych okolicach bardzo poszukiwany i drogi, słowem na ich zdobyciu i sprzedaży można było dobrze zarobić. Opowiadając o tym wszystkim, obaj nowo poznani Kazachowie patrzyli przez cały czas w moją stronę, zwracając się głównie do mnie, tak jakbym ja był właścicielem tartaku i deski były w mojej gestii, a sprzedaż ich zależała tylko i wyłącznie ode mnie. Zaintrygowany takim obrotem sprawy zapytałem ich: - No dobrze, wszystko to rozumiem, ale co ja mam z tym wszystkim wspólnego i czego chcecie ode mnie, przecież ja desek nie mam. - Naturalnie, że nie masz, my o tym wiemy, ale dzięki tobie my te deski możemy zdobyć. Zdziwienie moje nie miało granic. - Gdzie, skąd, jakim cudem mogę wam pomóc w zdobyciu tego tak poszukiwanego materiału budowlanego? O ile mi wiadomo, w naszej osadzie nie ma żadnych desek dodałem. - No dobrze, teraz przystępujemy do rzeczy, my ci wszystko dokładnie wyjaśnimy, w czym ty będziesz nam pomocny. Kiedy przejeżdżaliśmy przez waszą osadę, złapała nas burza i dlatego tutaj jesteśmy, ze trzy dni jeszcze tu będziemy, dopóki burza nie ucichnie. Niedaleko od waszej osady widzieliśmy dosyć dużą ilość zapór śniegowych zrobionych z zupełnie nowych desek. Zapory te nie spełniają należycie swojej roli w tym miejscu, bo i tak śnieg je zasypał do połowy, nikomu nie są tam potrzebne i nie wiadomo, jaki dureń kazał je tam umieścić. My je powyciągamy ze śniegu, pozbieramy, złożymy w jedno miejsce i jak zamieć ucichnie, wywieziemy i sprzedamy w Dolince, a pieniędzmi za sprzedany materiał i żywność, jaką dostaniemy od wolnych, podzielimy się między sobą, na czterech. Powoli zaczęło mi świtać w głowie, do czego ja będę im potrzebny, lecz udając, że w dalszym ciągu nie wiem, o co chodzi, odparłem: - 159 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

- No dobrze, ale w dalszym ciągu nie wiem, w czym ja będę pomocny. - Już ci mówię - odparł starszy z tych dwóch, który wyglądał na prowodyra i który przez cały czas wszystko mi wyjaśniał - ty dowozisz w tej osadzie kamysz do pieca w kuchni, idź do kucharza i powiedz mu, że masz trzech ludzi do pomocy, którzy nie boją się burzy i na pewno nie zabłądzą, bo to są tutejsi Kazachowie. Pojedźmy saniami, purga dla nas eto czepucha (burza dla nas jest drobiazgiem), przywieziemy kamysz, w kuchni będzie ciepło, a i kipiatok dla rebiatiszek kucharz przygotuje, a może i kakuju nibut’baładnu nagotowi' dla rebiat (byle jaką lurę przygotuje też dla chłopców). Kucharz pójdzie do naczelnika osady i komandira, oni na pewno pozwolą pojechać po opał, bo przecież i oni sobaki marzną. Myśl była dobra, złodzieje zawsze mieli wspaniałe pomysły, dobrze wiedzieli, że podczas burzy nikt z wolnych obywateli nie ośmieli się wytknąć nosa nawet w obrębie swojej osady, chociaż wszystkie zabudowania wolnych znajdowały się w większości blisko siebie, a co dopiero wyjechać poza nią, nikt im nie będzie przeszkadzał w wyjęciu zapór śniegowych, przewiezieniu ich i złożeniu w jedno jakieś upatrzone miejsce, przykryciu śniegiem, oznaczeniu i zapamiętaniu, w którym miejscu zostały złożone, by po ustaniu szalejącej na razie burzy można było przyjechać w kilka sań i spokojnie przewieźć ten drogocenny materiał budowlany do Dolinki i tam dobrze sprzedać go wolnym Kazachom czy też Rosjanom. Pieniądze można wszędzie znaleźć, byleby dobrze umieć ich szukać, mieć oczy otwarte, głowę nosić nie od parady, lecz po to, by, jeżeli już nie ciągle, to przynajmniej od czasu do czasu myślała i mądre myśli potrafiła dobrze wykorzystać, jak mówili starzy rutynowani złodzieje. Należy dodać, że osada Dolinka wciąż rozrastała się, rozbudowywała, tak jak w tych latach (1939-1946) ciągle na całym terenie ZSRR powstawały nowe przymusowe obozy pracy (łagry). W Dolince była siedziba Zarządu „Kazłag" Karagandińskije Łagiera. Osada ta położona niedaleko Karagandy ciągle potrzebowała materiałów budowlanych i sprzedanie tam jakiegokolwiek budulca nie nastręczało absolutnie żadnych trudności. Nie wątpiłem, że za sprzedaż kradzionych desek dostanę też swoją dolę. Deski były zupełnie zdrowe i stanowiły dobry materiał budowlany. Po krótkim zastanowieniu się i stosując jedną z zasad rzeczywistości sowieckiej, z którą zaraz po przybyciu do obozu zdążyłem się zapoznać: nie gowori, nie wier, nie sprasziwaj i nie bojsia (nie mów, nie wierz, nie pytaj i nie bój się) - wyraziłem zgodę, jeszcze tylko dodatkowo - 160 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

upewniając się u Iwana (jego dobrze znałem) i wymuszając na nim słowne zagwarantowanie uczciwego podziału pieniędzy w wypadku udanego zdobycia desek. Wszyscy trzej bożyli się (przysięgali) i gwarantowali sprawiedliwy podział. Wiedziałem, że dotrzymają słowa, nie wszyscy, ale niektórzy złodzieje mają swój złodziejski honor i można im zaufać. Zresztą nie miałem innego wyboru, obozowy głód i chęć przeżycia w łagrze zmuszała do takich czynów, które na wolności uznawano za niecne. Wstając z nar zwróciłem się do jednego z nich, by poprowadził mnie do kuchni, gdzie „królował" wśród swoich „poddanych" kucharz, jego pomocnik i koczegar (palacz). Iwan, który znakomicie orientował się w terenie nie tylko w naszej osadzie i jej okolicach, ale również w głębi stepu, poza osadą, w lecie i w zimie, podczas burzy doskonale dawał sobie radę z dotarciem do wyznaczonego celu. Po przyjściu do kuchni zdziwionemu i bardzo zaskoczonemu naszym przybyciem kucharzowi wyjaśniliśmy, w jakiej sprawie przychodzimy, namawiając go, by poszedł do komandira zwoda (naczelnika konwojentów) z prośbą o pozwolenie naszej czwórce wyjechania w step do skirdy (olbrzymi kopiec z komyszem przeznaczonym na opał a przygotowanym w letnim sezonie) po opał do pieca, aby mógł zapalić w nim i ugotować przynajmniej gorącą bałandę dla wygłodzonych i zmarzniętych więźniów. Byliśmy nieomal pewni, że naczalstwo nasze zgodzi się, ponieważ zdawali sobie sprawę, że głodni i zziębnięci więźniowie mogą chorować i po ustaniu burzy będą niezdolni i wyłączeni na jakiś czas z pracy, a do tego kierownictwo obozu nie mogło w żadnym wypadku dopuścić. Po uważnym wysłuchaniu nas kucharz natychmiast wyraził chęć pójścia do naczalstwa, poprosił tylko Iwana, by ten towarzyszył mu, bojąc się samemu iść w taką sobaczą, jak się wyraził, pogodę. Po naciągnięciu buszłatów kucharz i złodziej poszli do komandira po uzyskanie zgody na wyjazd z osady po kamysz do pieca. Ja zostałem z pomocnikiem kucharza i koczegarem, w trakcie rozmowy z nim o wszystkim i o niczym spytałem ich „z głupia frant", czy może mają czto nibut' pożrać (cośkolwiek do żarcia). A i owszem, powiedział zastępca kucharza, imiejem kotiełok karyje glazki (mamy kociołek karych oczu - czarnego jęczmienia). No to dawajcie, pożriom, powiedziałem, usiedliśmy we trójkę i po niedługiej chwili gar kaszy jęczmiennej był pusty. Zadowoleni, chwilowo syci zapaliliśmy korieszki i w dalszym ciągu rozmawiając czekaliśmy na Iwana i kucharza. W czasie rozmowy z nimi przy okazji dowiedziałem - 161 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

się, że w baraku obok znajduje się grupa ludzi z tak zwanej brygady „OK 1" (uzdrowitielnaja lub oddychajuszczaja komanda czy też brygada - odpoczywająca lub wzmacniająca zdrowie grupa ludzi, to brygada, do której wysyłano więźniów tak zwanych fitili lub prawie umarlaków, ludzi zupełnie wykończonych fizycznie, niezdolnych już do żadnej pracy). „Niepędzenie" ich do pracy przez trzy tygodnie, bo tylko tyle można było być w tej brygadzie, i dodawanie do ustawowego pokarmu każdego dnia przez trzy tygodnie po jednej łyżce tranu rokowało u niektórych więźniów „powrót z tamtego świata" i ponowne „pędzenie" ich do pracy. Podczas tej burzy umarło tam troje ludzi. Wkrótce Iwan z kucharzem przyszli ośnieżeni i zmarznięci, ale za to z dobrą wiadomością, iż naczalstwo z zadowoleniem wyraziło zgodę. Z uwagi na krótkie zimowe dni wyruszyliśmy natychmiast z Iwanem do baraku, aby swoim „towarzyszom" Kazachom dać znać, że wszystko poszło po naszej myśli. W parę chwil całą czwórką poszliśmy do stajni wprzęgać do sań konie. Po niedługim czasie byliśmy gotowi do wyjazdu, jeszcze tylko do pierwszych sań przywiązaliśmy sznur, który łączył drugie sanie, trzecie i czwarte i tak gęsiego ruszyliśmy oficjalnie po paliwo do pieców (Topka), mając przede wszystkim na uwadze załatwienie swoich spraw. W niedługim czasie byliśmy na miejscu, koło olbrzymiej skirdy z kamyszem, tu rozdzieliliśmy się na dwie grupy, ja z Iwanem pozostaliśmy na miejscu, by ładować na sanie opał, natomiast dwaj Kazachowie pozostawiwszy obok nas swoje sanie odeszli nieco dalej, by wyciągać zapory, które w niedalekiej odległości od nas tonęły w głębokim śniegu. Poszukiwaczom nie sprawiało wielkiej trudności ich odnalezienie, końcówki desek wystawały ponad śniegiem i jakby prosiły się, aby je wyciągnąć ze śnieżnej głębi. Kazachowie związani we dwójkę długim sznurem zniknęli nam z oczu, by zająć się swoją pracą, natomiast ja z Iwanem zabraliśmy się ostro do roboty, ponieważ w zimie dzień szybko się kończył, a pracy było dużo. Wpierw należało odrzucić górę śniegu przykrywającego kopiec, po odwaleniu tej białej śnieżnej masy i odsłonięciu kamyszu można było zacząć wyciągać sprasowane przez śnieg, wysuszone przez gorące letnie kazachstańskie powietrze wspaniałe suchutkie paliwo. Drugie sanie ładowaliśmy już przy zapadającym powoli zmroku. W miarę upływu czasu zaczynaliśmy się lekko niepokoić o naszych towarzyszy wyprawy - powinni już zakończyć swoją pracę i dołączyć do nas, by razem w cztery konie, tak jak przyjechaliśmy, powrócić do osady. Przez jeden krótki zimowy dzień ledwo zdążyliśmy - 162 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

naładować we dwójkę dwoje sań. Zziajani, zmęczeni, zapaliliśmy papierosy (ogień wykrzesaliśmy za pomocą krzesiwa) i postanowiliśmy do spokojnego wypalenia papierosów poczekać na Kazachów. Czas naglił, zaczęliśmy podejrzewać, że coś złego musiało przydarzyć się naszym towarzyszom, którzy dobrze wiedzieli, że do zapadnięcia całkowitej ciemności musimy być w osadzie i czas najwyższy, by byli już razem z nami przy swoich saniach. Na nasze wspólne wołanie i gwizdy nikt nie odpowiadał, na szukanie ich nie mogliśmy sobie pozwolić, zmrok zapadał szybko, robiło się coraz ciemniej, po naszych nawoływaniach nie otrzymaliśmy żadnego sygnału, po przywiązaniu do swoich sań ich zaprzęgu wskoczyliśmy więc na załadowany kamysz i tak szybko jak tylko konie potrafiły brnąć po tym głębokim śniegu, a chwilami trzeba było i skakać (konie te, mongolskiej rasy, małe, niskie, ale za to krępe, porośnięte grubą sierścią, nadzwyczaj wytrzymałe i mocne, zimą potrafią, jeżeli zajdzie potrzeba, przeskakiwać po głębokim śniegu, sanie wówczas nie jadą, a są „szarpane"), po głębokim śniegu i świeżych zaspach ruszyliśmy w stronę zasypanej nawianym śniegiem osady. Już było całkiem ciemno, kiedy dojechaliśmy na miejsce, ja wraz z koczegarem i pomocnikiem kucharza zajęliśmy się zwalaniem drogocennego opału, natomiast Iwan poszedł do komandira striłkow i naczelnika osady zameldować o naszym przybyciu i zaginięciu obu Kazachów. Po powrocie od naczalstwa Iwan zajął się wyprzęganiem koni, po ich odprowadzeniu do stajni wrócił do nas i zaczął pomagać przy zrzucaniu kamyszu. Wkrótce wysiłek nasz był zakończony, poszliśmy do kuchni i zjadłszy pełną misę kaszy, którą przygotował dla nas szczęśliwy kucharz (szczęśliwy, bo było mu ciepło i mógł gotować sobie jadło), poszliśmy na wypoczynek do swoich baraków. Długo jeszcze siedząc na narach z innymi współtowarzyszami snuliśmy różne domysły, gdzie mogli się podziać Kazachowie i co w końcu z nimi się stało. Co do jednego byliśmy pewni: to w żadnym wypadku nie była ucieczka, zabłądzenie w stepie też wykluczyliśmy, za dobrze znali swój teren, urodzeni w stepach kazachstańskich potrafili doskonale orientować się w terenie, zarówno w lecie, jak i w zimie nawet podczas burzy. Kazachowie jako rozkonwojowani więźniowie z małymi wyrokami już od dłuższego czasu pracujący przy konnym, a uprzednio w wielbłądzim transporcie, poruszali się po całym dolińskim powiecie, jeździli także do Karagandy, wojewódzkiego miasta, mieli dziesiątki innych znacznie lepszych okazji do ucieczek, zresztą po co by uciekali, skoro ich wyroki były niskie i do końca odbywania kary pozostało im już niewiele do odsiadywania. - 163 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

W tym wypadku ucieczka Kazachów absolutnie nie mogła być brana pod uwagę. Pozostało jeszcze jednak zabłądzenie mimo doskonałej ich orientacji w terenie, ewentualne zamarznięcie, to również brane było pod uwagę, lecz po dłuższej dyskusji takie przypuszczenie obalono, przecież nie odeszli daleko od nas i tym samym od stogu, byli przez cały czas w zasięgu naszego głosu, biorąc jeszcze dodatkowo pod uwagę, że stogi z kamyszem zawsze układano niedaleko osady, by w zimie można było bez dalekich uciążliwych wypraw przywieźć je do osady. Kazachowie nie powinni zabłądzić, a zapory śnieżne, po które wybrali się, były bardzo blisko naszej skirdy, z której braliśmy opał. W zimie czasami zdarzały się wypadki, że ktoś podczas zimowej zamieci wyszedł z baraku, chcąc dojść do kuchni, i już nie wrócił, bo zabłądził i zamarzł, ale to nigdy nie byli tubylcy. Wprawdzie zdarzały się wypadki, w których i oni ginęli podczas zimowych burz w trakcie dalekich i długich tras, w „gołym" stepie, daleko od osad lub miast, lecz były to bardzo rzadkie przypadki. Na drugi dzień przed wyruszeniem w step celem odszukania zaginionych powiedzieliśmy obaj z Iwanem swojemu naczalstwu, że oni mieli ładować swoje sanie z drugiej strony stogu i tam też znaleźliśmy ich sanie z końmi, które poprzedniego dnia powróciły razem z nami, tylko bez Kazachów. Zgodnie zeznaliśmy, że po załadowaniu naszych sań pod koniec dnia przed powrotem do osady nawoływaliśmy ich, by razem wracać damoj, po dłuższym naszym nawoływaniu, nie otrzymując żadnej odpowiedzi, poszliśmy do nich i ze zdziwieniem stwierdziliśmy, że sanie z końmi stoją, a izwoszczykow (furmanów) ani śladu. W tej sytuacji po ponownym, niedługim już nawoływaniu ich i krótkim odczekaniu, z uwagi na szybko zbliżającą się ciemność wyruszyliśmy we dwójkę do osady, zabierając ich zaprzęgi, nie mając nadziei na powrót zaginionych. Nasze opowiadanie było zgodne z prawdą, za wyjątkiem tego, że nasi towarzysze wyprawy nie poszli po to, by ładować kamysz, lecz wybrali się po drewniane zapory śnieżne. Jak już wspomniałem, następnego dnia wszczęto poszukiwania. Ponieważ jeszcze w dalszym ciągu trwała purga, wprawdzie o zmniejszonej sile, ale jeszcze dość dobrze „dmuchało", poszukiwania zaginionych ograniczono do pobliskich terenów położonych wokół naszej osady. Nikt nigdy nie odważyłby się czynić poszukiwania zaginionych podczas trwania burzy, chociaż poszukujących na ogół zawsze było kilku lub kilkunastu. W czasie zamieci poszukiwania ograniczano tylko i wyłącznie do rejonów w pobliżu osady i to bardzo rzadko i w wyjątkowych sytuacjach. Nasze poszukiwania nie przyniosły - 164 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

rezultatów, nawet śladów nie znaleziono (poszukiwało kilkanaście osób, razem z Iwanem i ze mną). Nic nie znaleźliśmy. Szukaliśmy przez cały dzień aż do godzin popołudniowych, o zmroku naczelnik zarządził powrót do baraków i zapowiedział, że następne poszukiwania odbędą się aż po ustaniu burzy, bo dalsze szukanie podczas zamieci śnieżnej, jak powiedział, nic nie da, a może jeszcze ktoś z poszukujących zamarznąć lub zgubić się. Po powrocie do baraków, zmęczeni, przemoknięci, wypiliśmy gorącą bałandę i nie komentując rezultatu poszukiwań położyliśmy się spać. Przez całą noc jeszcze była zamieć śnieżna, rano przestał wiać wiatr, opady śnieżne również ustały, wszyscy więźniowie przygotowywali się do wyjścia na robotu i ja poszedłem do swojej codziennej pracy. Przez kilka dni jeszcze od czasu do czasu można było usłyszeć rozmowę dotyczącą zaginionych Kazachów, lecz w końcu zaistniałe wydarzenie w naszej osadzie poszło w niepamięć, o Kazachach przestano już nawet wspominać. Mroźna i czasami burzliwa zima wreszcie przeszła, nastało gorące, suche lato. Któregoś dnia już pod wieczór, kiedy zbliżał się koniec roboczego dnia, spotkał mnie naczelnik naszej osady i będąc w dobrym humorze rozpoczął ze mną rozmowę: - Chłopak, ty pamiętasz tych dwóch Kazachów, którzy pracowali w transporcie i przyjechali w zimie do nas podczas burzy śnieżnej? - Tak, pamiętam - odparłem - Nie mogliśmy ich odnaleźć, burza nam przeszkadzała. - Tak było - odpowiedział naczelnik - tylko że Kazachowie nie zabłądzili, oni obaj pozabijali się, raniąc swoje ciała siekierą i nożem. Osłabnięci z upływu krwi, nie byli w stanie dobrnąć do osady i zamarzli. Ponieważ kazachscy więźniowie należeli do Dolinki (osada spełniała rolę miasteczka powiatowego, w którym znajdował się zarząd obozów - Uprawlenije Gulaga - podlegały mu wszystkie obozy usytuowane w tym terenie), nasz komandir uczastka (komendant osady) przekazał sprawę ich zaginięcia według kompetencji do tamtejszej osady. Zaginionych Kazachów poszukujący ludzie wolni i więźniowie z Dolinki znaleźli już po trzech dniach, jak tylko przeszła burza. Obaj leżeli na śniegu, jeden z nich trzymał w ręce duży nóż z długim ostrzem, obok drugiego zamarzniętego Kazacha leżała siekiera, obaj bandyci byli poranieni, wszystko wskazywało na to, że przed śmiercią stoczyli ze sobą zażartą walkę. Po rozpatrzeniu sprawy zabójstw przez śledczego i przesłuchaniu ich najbliższych kolegów w ich osadzie - Dolince, okazało się, że jeden z nich był winien drugiemu pieniądze, które kiedyś przegrał w karty. Pozorna zgoda między nimi i ciche „zawieszenie broni" trwało u nich już od dłuższego - 165 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

czasu, lecz wszystkim kolegom wiadomo było, że prędzej czy później musi dojść do ostatecznego rozrachunku, obaj czekali tylko na jakąś okazję. Przegrany w karty twierdził, że jego partner oszukiwał go w czasie gry, natomiast wygrany zaprzeczał temu. Zdawał też sobie z tego sprawę, że najprawdopodobniej przegrany kolega nie odda mu pieniędzy, bo bardzo małe ma szansę zdobycia ich w obozie, chociaż był rozkonwojowany i często jeździł w „trasy". Taką sumę jednak, jaką przegrał partner w stosunku do niego, trudno będzie mu zdobyć (naczelnik nie wiedział, jaka to była kwota). Obaj, chociaż spali obok siebie, pracowali razem w transporcie, jeździli razem po okolicznych osadach rozwożąc różnego rodzaju produkty, jedli z jednej miski, razem kradli dzieląc się łupem, przez cały czas tłumili w sobie wzajemną niechęć do siebie i czekali (jak opowiadał naczelnik) na jakąś odpowiednią okazję, by jeden drugiego mógł zabić, ale tak, aby za śmierć zabitego nie odpowiadać. Burza, mróz i wciąż sypiący śnieg mógł doskonale zamaskować zaplanowaną zbrodnię, czas odnalezienia zabłąkanych i zamarzniętych w zimie zwykle był długi, w większości trwał aż do wiosny, a na wiosnę wygłodniałe przez długą zimę szakale szybko uporałyby się ze zwłokami i morderca nie poniósłby żadnej kary i odpowiedzialności - wszystko poszłoby na karb burzy i pechowego zabłądzenia podczas jej trwania. Zbrodnia ta jednak nie do końca została przemyślana, obaj nie przypuszczali, że zostaną tak mocno poranieni, że upływ krwi, a tym samym wycieńczenie spowoduje ich śmierć, nie mówiąc już o tym, że mróz i burza pomogły w wykonaniu wyroku na obu przestępcach. Takiej sytuacji nie przewidział żaden ze złodziei, który postanowił wszcząć bójkę, by zabić partnera. Sprawa planowanej kradzieży drewnianych zapór śniegowych rzeczywiście była przez nich przemyślana w rozmowie z Iwanem, który był w zakonie i nastojaszczyj urka, jak to się u nich mówiło, czyli „złodziejem czystej krwi". Dowiedziałem się, że obaj specjalnie przyjechali do naszej osady, aby ukraść ten trudno dostępny w tamtych czasach i w tych okolicach materiał budowlany. Inicjatorem tego pomysłu był ten, który przegrał w karty w stosunku do swojego partnera i był mu z tego tytułu winien pieniądze. Coś jednak niespodziewanego wynikło między nimi, jakaś sprzeczka, z pewnością na początku łagodna i nieszkodliwa, bądź co bądź byli przecież partnerami, aż doszło do tej tragedii. Jak było na pewno, tego już się nigdy nie dowiemy. Zresztą nie była to aż tak wielka tragedia, w sowieckich obozach karnych codziennie dokonywały się mordy, niekiedy z bardzo błahych przyczyn, i ta zbrodnia nie byłaby niczym nadzwyczajnym, - 166 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

gdyby nie jej dość nietypowe zakończenie. Jeszcze na zakończenie tej smutnej obozowej historii muszę zacytować powiedzenie komandira striłkow naszego posiolka, zresztą nie tylko naszego komandira, często te złowróżbne krzyki, przekleństwa i wrzaski skierowane pod adresem więźniów lub najczęściej kierowane bezpośrednio, indywidualnie do skazańca, słyszałem również bardzo często podczas swojego długoletniego odbywania wyroku w obozach lub więzieniach Związku Sowieckiego, były one przez ówczesne władze obozowe tak często używane, że zdążyły utkwić mi w pamięci do dnia dzisiejszego. Nasz komandir z wściekłością zareagował na wiadomość, że do osady powróciło tylko dwóch więźniów, a nie czterech, jak wyjechali w step po ten drogocenny opał. Zdenerwowanie jego spowodowane było nie tylko tym, że musiał w tę „psią" pogodę wysyłać swoich striłkow na poszukiwanie (na ogół poszukiwania zaginionych ludzi podczas burzy odbywały się dopiero po jej ustaniu, w tym wypadku było inaczej z uwagi na bliską odległość zaginionych więźniów), a i sam musiał również uczestniczyć w poszukiwaniach, lecz co najgorsze, musiał pisać raport do organów wyższych, czyli władz nadrzędnych o zaistniałym wypadku, a to już było niedobrze, a nawet całkiem źle, bo tracił zaufanie u swoich zwierzchników. Taka sytuacja powodowała natychmiastową kontrolę całej osady przez organa wyższej instancji oraz przyjazd „różnego rodzaju naczalstwa", które nękało, szukało wszędzie gdzie nie potrzeba, wtykało nos i na dotychczasową cichą i spokojną osadę padał wielki grom, niejednokrotnie kończący się porozsyłaniem więźniów po różnych innych obozach, gdzie zawsze życie było gorsze niż w starej osadzie, na starych śmieciach. W związku z taką sytuacją naczalstwo nasze, prowadzące dotychczas w miarę spokojny żywot, miało całą „rewolucję" w swojej osadzie, a czasami nawet i samo naczalstwo przenoszono do innych osad. Komandir wezwawszy Iwana, myśląc, że to on był głównym organizatorem tej całej wyprawy w step (zresztą musiał na kimś swoją wściekłość wyładować), na zakończenie swoich przekleństw pod naszym adresem, zwracając się głównie do Iwana, wrzeszczał ochrypniętym głosem tak głośno, aby go wszyscy słyszeli: - Ja tiebia job twoju mat' tak zakonopaczu, czto ty budiesz: tonkij, zwonkij i prozracznyj, budiesz imiet' blednoje lico i makaronnuju pochodku. - Ty swołocz takaja. Ja ciebie - tu przekleństwo pod adresem matki przeklinanego dosłownie zatkam pakułami, hakami konopnymi (w przenośni: doprowadzę do takiego stanu, że będziesz cienki, dźwięczny i przeźroczysty, będziesz miał bladą twarz - 167 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

i „makaronowy" chód, czyli chwiejny i niepewny, ty taki draniu). Naturalnie tłumaczenie, choćby najlepsze, nie odda tego, co wyraża oryginał.

- 168 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

Obozowe uczucia Słowo nie striła, a głubsze ranit (ukr.) (Słowo nie strzała, a głębiej zrani) Pracowaliśmy w drzezkazgańskim obozie w niedalekiej odległości od żeńskiej brygady. Oddzielał nas tylko przeciągnięty drut kolczasty, za którym od strony żeńskich brygad spacerował konwojent pilnując więźniów-mężczyzn, by nie przekraczali wyznaczonego terenu. Odległość między obu grupami była stosunkowo niewielka. Widzieliśmy wyraźnie sylwetki pracujących więźniarek, ale twarzy nie można było rozpoznać, rozmowa była niemożliwa ze względu na hałas wykonywanych prac przy budowie. Lato w tym rejonie szybkimi krokami następowało bezpośrednio po zimie, bez wiosennych stopniowych ociepleń. Tęsknota ogarniała nas wszystkich, tęskniliśmy nie tylko za wolnością, ale za wszystkim co piękne i dobre - za swoją ojczyzną, za rodziną, za bliskimi. Tęskniliśmy za miłością, dla wielu z nas młodych ludzi uczuciem nieznanym jeszcze, nie przeżytym jeszcze z uwagi na młody wiek. Pomimo ciężkich obozowych warunków i myślach o beznadziejnej przyszłości, po ciężkiej i mozolnej pracy dowcipkowaliśmy pod adresem płci odmiennej i spoglądaliśmy łakomym wzrokiem na drugą stronę drutów kolczastych, gdzie w niedużej odległości pracowały dziewczęta z takimi samymi wyrokami, psychicznymi obciążeniami i z podobnie do naszej beznadziejną przyszłością. Dzięki wyrobionemu przeze mnie autorytetowi w obozie oraz znajomościom miałem więcej swobody. Byłem wolny od ciężkiej wykańczającej pracy, będącej udziałem moich kolegów niedoli. Z ciekawością i zainteresowaniem przyglądałem się więźniarkom, które przez cały długi roboczy dzień zajęte były kopaniem głębokich rowów. Przypatrując się im, zdążyłem zauważyć, że dwie z nich nie pracowały fizycznie, tylko chodziły i doglądały robót wykonywanych przez inne dziewczęta. Nietrudno było domyślić się, że były to brygadierka i jej pomocnica. Po kilku dniach zacząłem pilniej obserwować brygadierkę. Podobała mi się jej szczupła sylwetka, była średniego wzrostu, z kobiecym wdziękiem poruszała się po terenie. To było wszystko, co mogłem z tej odległości zobaczyć. Jaką miała twarz, czy ładną, młodą, tego nie wiedziałem, tylko wyobrażałem sobie, że musiała być piękna i mądra. Pewnego dnia zauważyłem, że moja „bogdanka" zbliżyła się do drutów kolczastych na odległość

- 169 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

dozwoloną przez konwojenta i wydało mi się wówczas, że patrzyła w moją stronę. Pomachałem ręką gestem pozdrowienia, co zauważyła i odwzajemniła tym samym ruchem ręki. Staliśmy chwilę przy drutach, z oddali patrząc na siebie, po czym machnięciem ręką pożegnaliśmy się i powróciliśmy do swoich zajęć. Od tego czasu, bez słów, każdego dnia mniej więcej o tej samej porze spotykaliśmy się w tym samym miejscu, na migi wyrażając sobie wzajemną sympatię. Cała moja brygada cieszyła się z tych moich zalotów. Czasami bywało, że zatrzymałem się gdzieś na budowie i nie przyszedłem w oznaczonym czasie na nasze spotkanie, natychmiast wówczas któryś z moich kolegów naszej brygady przybiegał do mnie mówiąc: diewuszka czeka na ciebie, idi po bystrej (idź szybko), wówczas natychmiast spieszyłem na spotkanie, porzucając zajęcia, bardzo często nie załatwiając jakiejś ważnej dla obozowego życia sprawy (na ogół dotyczącej chleba). Moje spotkania na odległość z poznaną osobą i porozumiewania się z nią na migi trwały kilka tygodni. Pewnego dnia podczas moich „migowych" rozmów na odległość z Mariką (tak się nazywała moja znajoma) podszedł do mnie striłok, który nas dozorował, i zaczął rozmowę, podczas której dowiedziałem się wiele o przebiegu jego służby wojskowej, do roli konwojenta więziennego włącznie. Zaznaczył, że życie dobrze poznał, że ja nie muszę bać się go i za dobre buty z cholewami gotów jest mi pozwolić przejść przez zonę na stronę żeńską, gdzie będę mógł swobodnie porozmawiać ze swoją znajomą. Cena, jakiej zażądał, była bardzo wysoka, buty skórzane były drogie i nie stać mnie było na taki zbytek. Powiedziałem, że dam mu marynarkę i nic więcej (marynarkę mogłem kupić za jedną lub dwie pajki chleba na naszym więziennym bazarze od nowo przybyłych więźniów). Po krótkim zastanowieniu się dozorca wyraził zgodę, powiedziałem mu, że na następny dzień po naszej rozmowie przyniosę mu marynarkę i w tym dniu przekroczę wewnętrzną zonę, aby odwiedzić moją sympatię. Następnego dnia wręczyłem konwojentowi marynarkę i w chwili gdy Marika w oznaczonym czasie podeszła do drutów, aby przesłać mi pozdrowienia, zacząłem zbliżać się do drutu przegradzającego nas i przekroczywszy wewnętrzną zonę, szybkim krokiem zacząłem podchodzić do mojej „sympatii". Po chwili wpadłem w jej szeroko rozwarte ramiona i zaczęliśmy się całować, ona gorąco i namiętnie, ja z coraz mniejszą gorliwością i z każdą chwilą wygasającą chęcią do całowania. Jakie było moje zdumienie i zawód w momencie zobaczenia z bliska mojej obozowej sympatii, była bowiem starsza ode mnie o około trzydzieści lat. Chwilę po uściskach i pocałunkach jak również przedstawieniu się porozmawialiśmy o naszej niedoli i o wzajemnym uczuciu. - 170 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

Naturalnie nie zdradziłem się ze swojego wielkiego zawodu, że dla mnie była to zbyt duża różnica wieku. Po pożegnalnych uściskach wróciłem do swojej brygady, okrążony przez moich kolegów zasypujących mnie licznymi pytaniami odpowiedziałem, iż moja znajoma jest krasawica (piękna) i młoda. Wszyscy cieszyli się z mojego sukcesu i powodzenia oraz szczęścia zbliżenia do „mojej dziewczyny". Z moją poznaną zza drutów znajomą widywaliśmy się od ostatniego spotkania nadal, lecz już tylko na odległość. Po kilkunastu dniach moją brygadę przeniesiono w inne miejsce do innych prac, ku mojej uldze a smutku moich towarzyszy z mojej brygady. Nikt się nigdy nie dowiedział o moim wielkim rozczarowaniu i zawodzie.

- 171 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

Spotkanie z niedźwiedziem Serdyta sobaka wołkom strawa (ukr.) (Złego psa prędzej wilki zjedzą). Miejscowość moja, w której odbywałem przymusowe zesłanie, znajduje się w środkowej Syberii w województwie krasnojarskim na północ od tego dużego syberyjskiego miasta w odległości około 700 km. Jużno-Jenisiejsk, bo tak nazywała się moja osada, położona jest 80 km od dużej rzeki Angary, która wpada do jeszcze większej syberyjskiej rzeki Jenisej. Za carskich czasów w tej osadzie tubylcza ludność wydobywała indywidualnie złoto. Podczas mojej tam bytności (styczeń 1952-grudzień 1955) w lecie 1952 r. jeszcze zastałem kilku (dwóch lub trzech) robotników, poszukiwaczy złota, którzy w ten sposób zarabiali na życie. Wydobyty szlachetny kruszec odsprzedawali do miejscowego banku, który płacił im bardzo niską cenę. W rozmowie ze mną zawsze narzekali, że wydobywając złoto, ledwie mogą zarobić na życie. W niedługim czasie po mojej rozmowie z nimi ostatecznie zaniechali indywidualnego wydobywania tego cennego kruszcu. W Jużno-Jenisiejsku złoto wydobywano od dawna, lecz już mechanicznie, za pomocą tak zwanej „dragi amerykańskiej". Był to ogromny statek, na którym znajdowała się olbrzymich rozmiarów koparka. Statek-maszyna unosił się na wodzie i "wgryzając się" do przodu przekopywał teren, do którego wraz ze statkiem-koparką wpływała woda. Ogromnym czerpakiem maszyna wybierała ziemię zmieszaną z wodą i wszystko to wrzucała do specjalnych myjni, gdzie również mechanicznie wypłukiwano złoto. Draga i jej maszyny poruszane były za pomocą pary, którą wytwarzano w olbrzymiej kotłowni znajdującej się na tejże dradze. Kotły spalały ogromną ilość drewna wyrąbywanego w pobliskich lasach i przygotowywanego przez robotników leśnych {droworóbow), do których między innymi i ja należałem. Początki wyrąbywania lasów w tym rejonie, jak opowiadali starzy Sybiracy, przeprowadzane były już w latach 1917-1920. Naturalnie wyrąb ten w tym okresie był bardzo ograniczony, zużywano wówczas znacznie mniejsze ilości drewna, jednak w miarę postępu technicznego, jak również rozrostu ludności w tym obszarze wyrąb tego pięknego lasu wzrastał. Wyrąbywano go na opał mieszkań, jak również na materiał

- 172 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

budowlany, rozbudowywano osadę Jużno-Jenisiejsk dla robotników poszukujących wówczas jeszcze indywidualnie złota. Z upływem lat wyrąb lasu oddalał się od osady, drwale posuwali się w głąb tajgi. Podczas mojego tam pobytu na początku chatka leśna ogólnie przez robotników zwana izbuszka, w której gromadzili się leśni robotnicy, drwale (to była tam elita robotnicza, z nimi najbardziej liczono się), jak również izwoszczyki (furmani zwożący końmi przygotowane do eksploatacji drewno), stała na siódmym kilometrze od naszej osady, po kilku latach (czterech) przeniesiono ją już na odległość 11 km. Te drewniane leśne domy były tak budowane przez cieśli, że w razie potrzeby można było je łatwo rozebrać, następnie przewieźć w dowolne miejsce i ponownie złożyć. Takie domki leśne zastępowały robotnikom prawdziwe rodzinne domy, można w nich było spać, gotować strawę, prać bieliznę i jeżeli zaszła taka potrzeba, to można było w niej mieszkać. Powoli, lecz systematycznie wchodziliśmy w głąb lasu, wyrąbując go dla wykopującej złoto dragi, która pochłaniała niesamowite ilości drewna, a po jakimś czasie za nami zaczynał rosnąć młody las (samosiejka). Szkółek leśnych na Syberii nie zakładano (przynajmniej w moim rejonie i śmiem wątpić, by gdziekolwiek indziej na Syberii były prowadzone szkółki leśne, nie ma tam szacunku dla naturalnych zasobów leśnych), młodniak ten sam musiał sobie radzić i ponownie rozrastać się w miejscu wycięcia wspaniałych syberyjskich sosen. Samosiejka musiała nie tylko przeciwstawiać się warunkom klimatycznym (aura) ale i groźniejszemu wrogowi lasu, jakim jest człowiek. Młode drzewka nie były chronione i przez nieostrożność zadeptywane, a i często barbarzyńsko wyrąbywane przez ludność tubylczą, która z młodych sosenek robiła sztachety na ogrodzenia domowe (płoty). Służba leśna tolerowała takie bezprawne niszczenie lasów. Były jednak wypadki, że sami drwale leśni pozostawiali pod ochroną z rzadka rosnące przepiękne wysokie drzewa, które pod płatkami swoich szyszek rodziły nieduże, lecz za to przepyszne orzechy cedrowe. Limba rosyjska rodzi orzechy zwane z rosyjska kiedrowyje oriechy - cedrowe orzechy. W leśnym baraku żyliśmy przez cały tydzień, w sobotę zaś wszyscy robotnicy opuszczali barak, szli do osady, gdzie mieli swoje domki, i mieszkając w nich z rodzinami, zjawiali się ponownie w leśnym baraku w poniedziałek przed południem i we wtorek, czasami natychmiast po przyjściu do baraku, czyli w poniedziałek, rozpoczynali swoją ciężką pracę. Jeśli ktoś chciał, mógł codziennie chodzić do posiołka (osady), lecz wówczas traciło się dużo czasu na przejście bądź co bądź 11 km w jedną - 173 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

stronę. Latem tubylcy uprzedzali nas (tych, którzy zbyt mało znali i za mało byli obyci z syberyjską tajgą) przed zamieszkałymi w naszym rejonie i w naszych lasach niedźwiedziami, jak nazywali je murawiejniki. Są to niedźwiedzie brunatne, niewiele mniejsze od naszych niedźwiedzi „polskich górskich". Nazwa ich murawiejniki (mrówkowce) powstała od zjadania przez te leśne zwierzęta dużych czarnych leśnych mrówek. W okolicznych lasach Jużno-Jenisiejska niedźwiedzi tych było stosunkowo dużo. Oprócz tych dużych czworonożnych zwierząt były jeszcze tylko zające, w zimie ledwo widoczne, o sierści bielutkiej jak śnieg, z czerwonymi oczkami, tak zwane „bielaki". Zające te przypominały mi nasze polskie szaraki, były jednak cokolwiek od nich mniejsze. Spotykałem również wiewiórki. Innych większych czworonożnych zwierząt nie było, przynajmniej w tej części Syberii, w tym rejonie. Podobno przyczyną braku innych zwierząt była zima, duże mrozy dochodzące nierzadko do 50 stopni C, jak również nadmiar opadów śnieżnych, za głęboki śnieg - wilkom czy też sarnom trudno poruszać się w takim śniegu. Tuż za naszą osadą było nieduże względnie równe wzniesienie bez wybojów i pagórków, kiedyś za czasów świetności Jużno-Jenisiejska, kiedy w tej osadzie było więcej złota, a i tym samym ruch był wówczas większy, lądowały tam małe dwupłatowe samoloty „Antonow". Na tym niedużym lotnisku regularnie kursowały samoloty na linii Krasnojarsk-Jużno-Jenisiejsk, „zahaczając" po drodze o inne większe osady. Miejsce to, dobrze wykarczowane z korzeni i krzaków, latem porośnięte było piękną trawą, na której w dzień i w nocy pasło się zawsze kilka krów, ich właścicielami byli miejscowi Sybiracy. Krowy te stanowiły łakomy „kęs", jak również były łatwą zdobyczą dla niedźwiedzi. Bardzo częste były wypadki zabijania krów nocną porą przez podchodzące pod samą osadę murawiejniki, gwałtowne ujadanie psów nie odstraszało tych leśnych drapieżników. Największą stratą było to, że czasami jeden niedźwiedź jednej nocy zabijał dwie lub nawet trzy krowy, wyjadając z każdej najsmaczniejsze kęsy. Rano skoro świt właściciele odnajdywali zabite krowy z wyjedzonym sercem i wątrobą. Mieszkając przez kilka lat w Jużno-Jenisiejsku, miałem okazję poznać tam dwóch starych wiekiem i stażem myśliwych, którzy na całe lato wyruszali ze swoich domów i szli w tajgu - tam polowali, żyli, jedli i spali w zrobionym przez siebie szałasie - 174 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

(namiotów wówczas tam jeszcze nie było i nie znane były takie udogodnienia). W latach swojej młodości, jak opowiadali, polowali na niedźwiedzie, nie mając broni palnej, a tylko żelazne dzidy i długie noże. Zaszczuty przez psy niedźwiedź, tropiony przez myśliwych, broniąc się przed swoimi prześladowcami, stawał na dwóch tylnych łapach, chcąc pozbyć się dzidy podstawionej mu pod pysk przez myśliwego. Stojąc tak odsłaniał w ten sposób cały swój brzuch, który wówczas był rozpruwany długim nożem przez myśliwego. Któregoś dnia moja gospodyni, u której wynajmowałem mały pokoik za 50 rubli, powiedziała mi, że kupiła u myśliwego świeże niedźwiedzie mięso i zapytała, czy chcę spróbować, a jeżeli zgodzę się na to, ona usmaży mi kotlety. Naturalnie wyraziłem zgodę, ponieważ nigdy w życiu do tej pory nie jadłem, a nawet nie próbowałem niedźwiedziego mięsa, chociaż w naszej osadzie dość często było do nabycia. Zjadłem je, smakowało jak dziczyzna, lecz było nieumiejętnie przyrządzone, podczas jedzenia w smaku odrobinę zalatywało zapachem mchu czy też surowizną. Jako droworób, jeszcze kiedy pracowaliśmy w lesie bez pił mechanicznych, a drzewa zwalaliśmy piłą ręczną i siekierą, ja drzewa powalałem, czyli ścinałem tylko siekierą - robiłem pował, jak już leżały na ziemi, przecinałem je piłą na odpowiednie długości. W lesie wówczas była względna cisza i spokój, nie zakłócana zgrzytem mechanicznych pił, i wtedy czasami jesienią można było usłyszeć groźny, ostrzegawczy ryk niedźwiedzia, który poszukiwał w tym okresie legowiska na zimowy sen. Rozzłoszczony i zdenerwowany naruszoną przez nas ciszą i spokojem w lesie, porykiwał groźnie i ostrzegawczo, by w końcu dać za wygraną i opuścić zagrożony teren, naruszony przez zbliżającego się człowieka i pójść dalej w głąb tajgi, gdzie w jej gąszczu nie zagrażał mu człowiek. Latem, bardzo często nie czekając na sobotę, w powszedni, letni długi dzień chodziłem do osady, by z leśnej ciszy (bardzo często byłem w lesie zupełnie sam, inni drwale albo pracowali w oddali ode mnie, albo w ogóle nie przyszli do pracy, rygorystycznej dyscypliny nie było, ile kto zarobił, tyle dostał pieniędzy, nie było co jeść, trzeba było pracować) pobyć trochę wśród ludzi, porozmawiać, pograć w piłkę, czy też pójść do kina na jakiś amerykański trefiejny (zdobyczny) film. Etot film wziat' w kaczestwi trafieja wo wremija wojny w Germanii (ten film zabrany z Niemiec podczas wojny, jako zdobycz wojenna) - powyższe napisy były wówczas wyświetlane zawsze przed pokazaniem zagranicznego filmu przywiezionego z Niemiec. - 175 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

Wszyscy Rosjanie uwielbiali amerykańskie kowbojskie filmy, w tych latach (pięćdziesiątych) były po raz pierwszy pokazywane tam w ogóle filmy zagraniczne. Powracając do naszych leśnych wspomnień, muszę zaznaczyć, że miejscowa ludność bardzo życzliwie patrzyła na nas, soslanych politiczeskich innostranców (zesłanych politycznych cudzoziemców), a było nas kilku w tej osadzie: Niemiec, Węgier, Litwin, kilku chińczyków, no i wreszcie Polak. Pouczali nas, jak żyć na tym odludziu, gdzie najlepiej pracować, by więcej zarobić, jak radzić sobie, z mrozem w zimie, a latem z moszką (milimetrowej wielkości muszki, nalatujące na człowieka całymi chmarami, gryzące aż do krwi) i komarami. Ja z mrozem i owadami miałem już doświadczenie z Kazachstanu i wiedziałem, jak sobie z tym radzić. Tubylcy uprzedzali nas, aby do osady, lub z osady do lasu, chodzić zawsze w grupie, a jeżeli już szło się w pojedynkę, to obowiązkowo, na wszelki wypadek dla ewentualnej obrony przed spotkaniem z niedźwiedziem brać ze sobą siekierę. Ponieważ często chodziłem sam, zawsze brałem siekierę i jakoś nigdy niedźwiedzia nie spotkałem. Nosiłem ją tak długo, aż wreszcie znudziło mi się to ciągłe, jak wydawało mi się, bezsensowne noszenie bądź co bądź dość ciężkiego żelaznego narzędzia. Któregoś dnia nie wziąłem ze sobą siekiery i już od tego czasu do osady chodziłem lekko i bez zbytniego obciążenia. Przestałem wierzyć, że kiedykolwiek spotkam na swojej leśnej ścieżce niedźwiedzia, w końcu od czasu do czasu uczęszczanej nie tylko przeze mnie, lecz również przez innych drwali i furmanów z zaprzęgiem konnym. Pewnego letniego dnia idę z leśnej izbuszki do swojego mieszkania w osadzie, już niedaleko domu, bo około 3 km od osady, patrzę i oczom nie wierzę: w odległości kilkunastu metrów przede mną, parę kroków z boku od mojej ścieżki sterczą jakieś uszy i za moment widzę już cały łeb sybirskiego „pana tajgi". Siedząc na ziemi w głębokiej trawie był ledwo widoczny, miał rozkraczone tylne łapy, między którymi znajdował się kopiec dużych leśnych czarnych mrówek. Przednie łapy wetknięte były w sam środek kopca, czekał tam cierpliwie, aż mrówki gęsto obsiądą je, po chwili wyjął i zlizując językiem z przednich łap te duże pożyteczne owady leśne, pomrukiwał od czasu do czasu z zadowoleniem, na mnie zupełnie nie zwracając uwagi, jakbym nie istniał. Gorąco mi się zrobiło i na przemian zimno, obleciał mnie strach i zarazem wściekłość na siebie, że zaniechałem noszenia ze sobą siekiery. W tej chwili, gdyby niedźwiedź zaatakował mnie, nie miałbym absolutnie niczego do obrony. W pierwszej chwili chciałem zrobić w tył zwrot i dać „drapaka" z powrotem do leśnej izbuszki, - 176 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

natychmiast jednak oprzytomniałem, uzmysławiając sobie, że droga powrotna to odległość około 8 km. Jeżeli już uciekać, to do przodu, do osady, bo do niej mam zaledwie dwa do trzech kilometrów. Po chwili całkowitego uspokojenia zacząłem się zastanawiać i myśleć, bez paniki i strachu, zacząłem przypominać sobie, co zawsze w wolnych chwilach opowiadali starzy Sybiracy i co trzeba zrobić na wypadek spotkania „oko w oko" z panem syberyjskich lasów. Jak dotychczas na całe szczęście nie wpadłem w panikę, zachowanie moje było zupełnie normalne, niedźwiedź zajęty jedzeniem nie mógł wyczuć mojej wewnętrznej walki strachu z opanowaniem. Idąc z leśnej chatki na widok niedźwiedzia nie zatrzymałem się, szedłem tylko znacznie wolniej, ale szedłem dalej do przodu, ciągle różne myśli krążyły mi po głowie, idąc tak starałem się być wyprostowany, bo nagle poczułem, że z moimi nogami coś nie jest dobrze, a nie chciałem, żeby zwierzę wyczuło, że jestem w strachu. Rozmyślając tak szedłem dalej na niezbyt pewnych nogach, po chwili zrównałem się z niedźwiedziem, patrząc na niego kątem oka (nie odwracałem głowy w jego stronę). Zauważyłem, że nawet nie raczył spojrzeć na mnie, zupełnie ignorował mnie, „mrówkowej uczty" ani na chwilę nie przerywał, już po minięciu go miałem ochotę odwrócić się, by zobaczyć, czy przypadkiem niedźwiedź nie skrada się za mną, jednak przypominając sobie rady tubylców nie zrobiłem tego ruchu, by go nie sprowokować. Po kilkudziesięciu krokach od ominięcia go usłyszałem trzask łamanych suchych gałęzi pod jego łapami. Odetchnąłem z ulgą, byłem pewny, że „misiek" poszedł sobie już w gąszcz tajgi, odsapnąłem ze strachu i już teraz nie bojąc się go chciałem odwrócić głowę, by jeszcze raz na ostatek go zobaczyć (w końcu niecodziennie, nawet na Syberii, spotyka się na wolności dzikiego niedźwiedzia), gdy nagle znowu zobaczyłem go. Był kilkanaście metrów przede mną, wyszedł z krzaków, stanął na dwóch tylnych łapach i odwrócony tyłem do mnie, wyraźnie jakby podkreślając swoje lekceważenie w stosunku do mnie, ostrzył pazury o drzewo, to na odmianę obwąchując je od dołu i grzebiąc w mchu udawał (tak przynajmniej mnie się wydawało), że coś w tym miejscu zgubił i w tej chwili szuka tego. Musiałem go znowu mijać, odwaga opuściła mnie, ponownie minąłem go, ale już z mniejszym lękiem jak po raz pierwszy. Sytuacja ta z ciągłym mijaniem „misia" powtarzała się kilkakrotnie, postronny obserwator mógłby pomyśleć, że wyszedłem z domu na spacer ze swoim tresowanym niedźwiadkiem. Dochodząc do swojej osady już dalej nerwowo nie wytrzymałem i pędem - 177 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

puściłem się w stronę domów. Wyczuwając, że już jestem bezpieczny, w biegu odwróciłem się, by zobaczyć, co dzieje się za moimi plecami, patrzę, a po moim niedźwiedziu ani śladu, zniknął w tajdze. Następnego dnia o przygodzie z niedźwiedziem opowiedziałem tubylcom. Mówili, że zachowanie moje podczas spotkania z murawiejnikom było właściwe, śmiali się tylko z końcowego mojego zachowania, zresztą jak twierdzili, było zupełnie normalne. Dodatkowo w dyskusji o niedźwiedziu zgodnie stwierdzili, że niedźwiedź był syty, nie zdenerwowany, prawdopodobnie dwulatek, czyli młody - chciał mnie tylko dla zabawy postraszyć, co mu się zresztą znakomicie udało, pomyślałem.

- 178 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

Buty z cholewami Czej mózg rabotajet nie wsiegda, a tolko w tiażołyje minuty, tomu czasto prichodit mysi o sumaszestwie. (autor nieznany) (Czyj rozum nie zawsze pracuje, a pracuje tylko w trudnych chwilach, temu często przychodzą myśli o szaleństwie). Leżąc w szpitalu dowiedziałem się od przebywających tam na leczeniu osób, że noclegi w tutejszej osadzie można załatwić sobie w tak zwanym obszczeżytiu (hotel robotniczy, dom noclegowy dla przyjezdnych), który wybudowany jest na niewielkim wzniesieniu zaraz na początku wjazdu do syberyjskiej osady Jużno-Jenisiejsk. Natychmiast po wypisaniu mnie ze szpitala, gdzie leczyłem odmrożony palec u nogi, kroki swe skierowałem w kierunku zwykłego baraku, szumnie nazwanego przez ludność

miejscową

hotelem

robotniczym.

Po

niewielkiej

utarczce

słownej

z kierownikiem tego hotelu zostałem przyjęty i oficjalnie zarejestrowany jako mieszkaniec tejże osady i tegoż baraku. Spór mój z gospodarzem zajazdu dotyczył zapłaty za tymczasowe moje zamieszkanie tam, żądał mianowicie ode mnie trzech rubli. Należało zapłacić z góry, jak zaznaczył, bo taki był zwyczaj i taka była stawka opłaty za dobę zamieszkania pod jego dachem. Tłumaczyłem, że na razie zapłacić nie mogę, ponieważ dopiero kilka tygodni temu wyszedłem z więzienia, a obecnie przyszedłem prosto ze szpitala i grosza, a raczej kopiejki przy duszy nie mam. Wyjaśniłem dalej, że kiedy zacznę pracować, to wówczas oddam wszystkie należne mu pieniądze za tymczasowe zamieszkanie w jego hotelu. Chłop uparł się i w dalszym ciągu nie pomagały moje perswazje. Nie chciał zgodzić się na przyjęcie lokatora bez pieniędzy, dopiero jak zagroziłem, że jeśli nie pozwoli mi tymczasowo zamieszkać w tym hotelu, to w nocy spalę to jego obszczeżytie, ten ostateczny argument natychmiast pomógł, miejsce dla mnie znalazło się i tymczasowy dach nad głową już miałem załatwiony. W baraku tym poznałem Litwina, który pracował w okolicach osady JużnoJenisiejska w odległości mniej więcej około 30 do 40 km. Praca jego brygady polegała na badaniu terenów położonych wokół naszej osady - robotnicy z jego brygady wwiercali się ręcznie specjalnymi przyrządami w głąb ziemi, wydobywając z jej

- 179 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

wnętrza próbki gleby, które następnie wysyłane były do laboratorium celem zbadania zawartości ewentualnych bogactw naturalnych w złożach znajdujących się w tym rejonie. Próbki z badanych terenów przynosili do Jużno-Jenisiejska raz w miesiącu i wówczas przy tej okazji cały tydzień, a czasami i dłużej wypoczywali, po czym obładowani żywnością i zapasami na cały miesiąc wyruszali na powrót w tajgu do swojego baraku i do ciężkiej pracy. Pracowali od świtu do wieczora, mieszkali w leśnej chatce przez cały miesiąc, by po tym okresie wydobyte nowe próbki z różnych miejsc przynieść do osady, zdać je w kantoru (do biura) i po kilkudniowym wypoczynku ponownie wyruszyć na cały miesiąc w tajgę do pracy. Próbki pobierane z ziemi wysyłane były do Krasnojarska, gdzie w tym dużym wojewódzkim mieście były dokładnie badane. Litwin, widząc moje zainteresowanie jego opowiadaniem, zapraszał mnie, abym już po urządzeniu się w osadzie kiedyś odwiedził go, jak również jego brygadę, wówczas zapoznam się z tą bądź co bądź ciekawą, chociaż ciężką pracą. W ich brygadzie pracowało ośmiu ludzi, w tym dwóch inżynierów, wysokiej klasy specjalistów, jak mówił, studia ukończyli w Leningradzie, a to dodatkowo podnosiło ich kwalifikacje, byli doskonałymi fachowcami. Cała grupa pracowała fizycznie, praca była bardzo ciężka, w głąb ziemi wwiercali się używając narzędzi poruszanych za pomocą ludzkiej siły. Opowiadanie nowo poznanego zesłańca (bo i on był zesłańcem politycznym) zainteresowało mnie, obiecałem, że jeśli uda mi się pozostać w tej osadzie i „urządzić się", to na pewno kiedyś odwiedzę go w tajdze i jego miejscu pracy, by zobaczyć, jak żyją i pracują geolodzy-poszukiwacze. Powiedziałem: jeśli uda mi się pozostać w tej osadzie i urządzić się, co było zgodne z prawdą. Do tutejszego szpitala przyjechałem na saniach z odmrożonym palcem u nogi, miejscowość, w której miałem odbywać swoje dodatkowe zesłanie - Partyzansk - położona była 18 km od Jużno-Jenisiejska, po wyleczeniu mnie i wypisaniu ze szpitala urząd kadr, a konkretnie naczelnik tego urzędu, zmuszał mnie różnymi groźbami przez kilka dni, abym powrócił do Partyzanska i tam pracował, nawiasem mówiąc, pracować miałem nawet nie w samym Partyzansku, tylko jeszcze kilka kilometrów od tej osady w głębi tajgi. Nie chciałem absolutnie zgodzić się na takie warunki, kłótnia moja z naczelnikiem trwała kilka dni, robiłem wszystko, by wyrwać się z tej głuszy leśnej, nie po to palec u nogi odmroziłem, by swoje zesłanie odbywać w tajdze, daleko od ludzi. Chciałem pracować i mieszkać w osadzie Jużno- 180 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

Jenisiejsk, która stwarzała pozory minimiasteczka. Była to największa miejscowość w tym rejonie (podobnej wielkości do naszego posiołka była osada Rozdolińsk, położona 40 km od Jużno-Jenisiejska, lecz to był już inny rejon), znajdowała się tam poczta, świetlica, biblioteka. Były tam drewniane chodniki, i w lecie czy na wiosnę nie trzeba było brnąć po kolana w błocie lub małych strumykach na wiosnę podczas gwałtownych roztopów śnieżnych. Po kilku dniach kłótni z naczelnikiem kadr i z jego pracownikami udało mi się postawić na swoim i pozostać w tej osadzie jako jej mieszkaniec. Z moim komendantem NKGB nie miałem żadnych kłopotów, naczelnik tej najważniejszej instytucji w kraju „wiecznej szczęśliwości" (w stronie samowo łutszewo szczastja), jak często powtarzali Rosjanie, bez przeszkód pozwolił mi na zamieszkanie w tej miejscowości - mnie wsio rawno, gdie ty żit' budiesz, lisz by ty tolko nie ubieżał (mnie wszystko jedno, gdzie ty będziesz mieszkał, żebyś tylko nie uciekł z zesłania). Mijały miesiące, przeszła długa, mroźna syberyjska zima, nastało krótkie, ale za to ciepłe lato. W Jużno-Jenisiejsku zdążyłem się już zadomowić, w osadzie miałem swój sublokatorski pokoik, za który płaciłem 50 rubli miesięcznie, oprócz tego pokoiku w tajdze, w leśnym baraku, mogłem mieszkać tak długo, jak mi się chciało, tam lokum było darmowe. Byt na zesłaniu mniej więcej sobie uporządkowałem, życie było znośne. Latem któregoś dnia przypomniałem sobie o moim znajomym geologu. Zacząłem dopytywać się znajomych, gdzie ich brygada pracuje i którędy trzeba iść, by dotrzeć do ich aktualnego miejsca pracy (po zbadaniu jednego rejonu po jakimś czasie przenosili się na inne miejsce). Po kilku dniach intensywnych poszukiwań miejsca pracy geologów dotarłem do żony jednego z pracowników, która mieszkała w mojej osadzie i od niej w miarę dokładnie dowiedziałem się, w którym miejscu obecnie pracuje jej mąż z całą brygadą poszukiwaczy. W zasadzie do ich miejsca pracy winien mnie zaprowadzić leśny trop, nawet bez ewentualnego zabłądzenia w tajdze. Trop marny, bo zaledwie wydeptany, ale jednak był. Dodatkowo jako punkt wskazujący prawidłowy kierunek, miałem na kartce narysowane odznaczające się czymś charakterystyczne punkty, na przykład jamy, wzniesienia, pnie powalonych ze starości drzew, które, jak mówiła moja rozmówczyni, nawet ślepego zaprowadzą do miejsca pracy jej męża. Uzbrojony w siekierę (tak mi radziła moja znajoma), jak mówiła: wozmitie topór, na wsiakij słuczaj, możet byt' prygoditsia (weźcie siekierę na wszelki wypadek, może się przydać), zabezpieczony w mapkę, czyli odręcznie narysowany na kawałku - 181 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

papieru wydartego z zeszytu szkic ołówkowy, nie zapomniałem wziąć ze sobą bardzo ważnej rzeczy, jaką jest na Syberii siatka przeciw komarom i moszkom (siatka ochronna zrobiona była z końskiego włosa, ochraniała samą twarz, obszyta była materiałem, który osłaniał głowę i kark, dół materiału należało wkładać pod koszulę, ochraniając tym samym szyję, cena tej siatki wynosiła 27 rubli). Zaopatrzony na trzy dni w suchy prowiant (suchoj pajok), wyruszyłem pełen dobrego humoru, przypominając sobie młode przedwojenne lata i wmawiając sobie również, że jestem w swojej ojczyźnie i idę na wycieczkę, ciesząc się też, że będzie coś innego, odmiennego od codziennej szarzyzny rąbania lasu i oglądania ciągle tych samych znajomych twarzy. Jeszcze przed wyruszeniem do tajgi poszedłem do swojego komandira spytać o pozwolenie na chwilowe opuszczenie swojego miejsca zamieszkania, wyjaśniając mu, dokąd idę, po co i na jak długo. Zezwolenie otrzymałem i po uprzedzeniu swoich najbliższych kolegów, gdzie mnie mają szukać, gdybym nie wrócił z tajgi w określonym czasie, wyruszyłem w drogę. Zbyt długo zamarudziłem przy załatwianiu tych wszystkich spraw związanych z moją wyprawą do geologów i w drogę wyruszyłem dopiero po południu, wiedząc, że już tego dnia do mego miejsca przeznaczenia nie dotrę (miałem bowiem około 35 km marszu przed sobą) i będę zmuszony nocować w tajdze. Pogoda była bardzo ładna, siatkę ochronną na twarz miałem, a więc od pogryzienia przed dokuczliwymi owadami byłem względnie zabezpieczony. Szedłem przez las dość długo, nie zaglądając do podręcznego szkicu, wydawało mi się, że idę w dobrym kierunku, ślad tropinki leśnej był dość widoczny, jednak wątpliwość, czy idę właściwym tropem, coraz bardziej zaczęła mnie niepokoić. Spojrzałem na szkic - rzeczywiście od dłuższego czasu szedłem nie odnajdując śladów narysowanych na papierze. Wróciłem kawałek drogi, poszedłem innym tropem, musiałem tak iść i zawracać kilka razy, zajęło mi to trochę czasu, nim odnalazłem właściwy kierunek. Tymczasem szybko zapadł zmrok, w lesie zrobiło się ciemno. Postanowiłem poszukać w pobliżu kierunku marszu noclegu, od mojego tropu już teraz nie oddalałem się, by znów nie błądzić. Piszę: tropu, ponieważ kierunek, w jakim szedłem, w żadnym wypadku nie był wydeptaną ścieżką, lecz właściwie tylko „tropem", śladem, że ktoś tędy przechodził - to była gałązka ułamana, by nie przeszkadzała w przejściu, to było maleńkie drzewko przyciśnięte butem, zmięta trawa pod naciskiem obuwia, wyraźny odcisk buta na leśnym mchu lub odcisk śladu na gołej ziemi. - 182 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

Po chwili szukania względnie wygodnego miejsca do przespania się „wymacałem" już w ciemnościach gęste krzaki wokół rosnącego jakiegoś drzewa, wyrąbałem kilka prętów przeszkadzających mi do wejścia w głąb krzaków, rozchyliłem inne gałązki i wślizgnąłem się przez krzaczasty gąszcz pod samo drzewo, z nałożoną na twarz maską przeciw moszkom i komarom. Przy akompaniamencie ich groźnego „bzykania" wokół mojej twarzy, a raczej maski (w tajdze nocą „królowały" komary, natomiast w dzień moszki), natychmiast zasnąłem. Miałem dziwny sen: otóż śniło mi się olbrzymie więzienne podwórze, otoczone wysokim murem z czerwonej cegły, a na nim wtopione w cement pobite szkło butelkowe, wystające z tego cementu na dostateczną wysokość, by śmiałkowi próbującemu tą drogą ucieczki pokaleczyć ręce i nogi, kolana i łokcie, tym samym jego krwią znaczyć drogę przejścia. Nad murem co kilka metrów sterczały wmurowane w betonową ścianę pręty żelazne lekko wygięte w stronę wewnętrznej części więziennego podwórza, a między tymi prętami przeciągnięty był silnie naprężony drut kolczasty, wzdłuż którego błyszczał złowrogo w słońcu przewód miedziany pod napięciem o dostatecznej sile rażenia, by zabić próbującego ucieczki człowieka. Przed murem więziennym ziemia była delikatnie zagrabiona, by można było rozpoznać ślady ewentualnego zbiega, jego miejsce przejścia, drogę ucieczki. Przed zagrabionym „poletkiem", zoną, były słupki żelazne wbite w ziemię co kilka metrów, a między nimi przeciągnięty drut kolczasty. Identyczne zagrodzenie było od strony zewnętrznej muru, ogradzającego całe więzienie. Na wysokich murach sterczały wybudowane na rogach wyżki, w których oparci o poprzeczne belki tych obserwacyjnych gniazd stali uzbrojeni w automaty strażnicy więzienni. Wąską ścieżką porośniętą gęstymi krzewami, prowadzącą do bramy więziennej maszerował boso jakiś wędrowiec, niosąc na ramieniu kij, na końcu którego „dyndały" różnych rozmiarów czarne buty z cholewami. Mężczyzna pogwizdując wesoło, szedł śmiało w stronę wrót więziennych, poprawiając co parę kroków drugą ręką nasadzony na czubek głowy dziurawy kapelusz z czarnym szerokim rondem. Rano skoro świt obudził mnie wesoły świergot ptactwa leśnego. Ciągle myśląc o dziwnym śnie, zacząłem rozglądać się wokół siebie, gdyż wieczorem poprzedniego dnia, zmęczony przebytą trasą oraz błądzeniem i zaskoczony szybko zapadającymi w lesie ciemnościami nie miałem okazji zobaczyć miejsca swojego wypoczynku. Nie chciało mi się jeszcze wstawać, bolały mnie trochę nogi po wczorajszym marszu i błądzeniu w chaszczach. Nie czułem się jeszcze dobrze wypoczęty, a i sen był niezbyt - 183 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

przyjemny. Rozglądając się po bokach, spojrzałem i w górę, gęste liście krzaków przesłaniały mi niebo. Kiedy się tak wpatrywałem, wydało mi się przez moment, że poprzez gąszcz prętów i liście krzaków mignęły mi przez moment ruszające się na skutek małego wiatru czarne buty z cholewami. Przymknąłem na chwilę oczy i pomyślałem sobie o dziwnym nocnym śnie, po chwili otworzyłem powieki i zacząłem uważniej przypatrywać się moim, jak wydawało mi się, przywidzeniom, z ciekawością spoglądając poprzez gałęzie i liście, lecz już bardziej dokładniej rozchylając, na ile udało mi się, gałązki rozrośniętego krzaka. Rzeczywiście, wprawdzie niewyraźnie, ale zobaczyłem tuż nade mną „dyndające" na skutek lekkiego wiatru buty z cholewami. Chwilami widziałem je wyraźniej, po chwili znowu zupełnie znikły mi z oczu, w zależności od tego, jak wiatr poruszał gałązkami z liśćmi. Nie chciało mi się jeszcze wstawać, ciągle leżąc myślałem o swoim śnie i wpatrywałem się od czasu do czasu w pokazujące się niewyraźnie na moment czarne buty z cholewami. Leżąc zastanawiałem się: jeżeli to rzeczywiście są buty, to skąd one tu w tym leśnym gąszczu, z dala od osady mogły się wziąć, z pewnością któryś z geologów, myślałem dalej, dla fantazji powiesił jakieś schodzone stare buty, a zresztą może nie są to w ogóle buty, pomyślałem, a tylko poprzez gałęzie i liście, jeszcze pod wpływem snu coś sobie wyobraziłem. Tak medytując, zacząłem powoli „wygrzebywać" się ze swojego nocnego legowiska. Wysuwając się z krzaków tyłem, twarzą zwrócony do ziemi, by nie zadrapać skóry na policzkach i nie uszkodzić oczu, zobaczyłem leżący na ziemi ołówek. Podniosłem go i tym bardziej upewniłem się, że jestem na dobrej drodze do geologów, gdyż tylko któryś z nich mógł go zgubić. Wysuwając się powoli na czworakach ze swojej kryjówki i wyprostowując się, mimo woli spojrzałem lekko w górę, chcąc się upewnić, czy rzeczywiście nade mną wisiały jakieś buty, czy tylko przez te krzaki i liście, jak również przez sen tak mi się coś wydawało, a gdy spojrzałem w górę, na moment zrobiło mi się gorąco. Patrzę oniemiały ze zdumienia, a na pasku od spodni wisi człowiek z mocno zeszpeconą przez ptaki i owady leśne twarzą. Stałem tak chwilę i wpatrując się w wisielca, w pierwszej chwili pomyślałem sobie, że gdyby w nocy urwał się pasek i ten nieszczęśnik zleciałby prosto na mnie, przyduszając mnie swoim ciałem i krzakami, jakżebym się wówczas najadł strachu i zdenerwował! Nieboszczyk rzeczywiście był w butach z cholewami, a kilka metrów od niego na ziemi leżał kapelusz z szerokim rondem. W dalszym ciągu stojąc i wpatrując się w niego, przypomniałem sobie, że parę dni wstecz chodziły słuchy po naszej osadzie, że zaginął jakiś mężczyzna - któregoś - 184 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

dnia wyszedł z domu i już do niego nie powrócił, więcej go nikt nie widział, podobno przez trzy dni poszukiwano go w tajdze, lecz ślad po nim zaginął i nikt go nie znalazł. Natychmiast domyśliłem się, że to ten człowiek, który poszedł do tajgi, by odebrać sobie życie. Obaj wybraliśmy dobre jednakowo miejsce, tylko każdy do innego celu, on by pożegnać się z życiem, ja by spocząć pod nim, niczego nie podejrzewając. Wieczorem gdy już było ciemno, poszukując dobrego miejsca na nocleg, nie zauważyłem, że moje drzewo jest już zajęte przez innego człowieka. Po chwili stania i rozmyślania nad ludzkim losem położyłem ołówek obok kapelusza i wyruszyłem w drogę powrotną do osady, by zgłosić o znalezieniu poszukiwanego i o jego tragicznej śmierci. Idąc do osady przez cały czas myślałem o tym człowieku. Powodu jego desperackiego kroku nie znałem. Przypomniałem sobie, że w rozmowach z tutejszą ludnością często wspominali (przeważnie byli to ludzie starsi) o odczuciach niektórych ludzi, o nachodzących ich ciągotach pójścia do tajgi - czto to tianit w tajgu (coś ciągnie do tajgi), o jakimś wołaniu przez tajgę istoty ludzkiej, o tajemniczym wciąganiu człowieka w głąb tych zdawało by się nigdy nie kończących się przepięknych syberyjskich lasów. Mówili o nagle ogarniających człowieka głębokich uczuciach depresji skłaniających do targnięcia się na swoje życie. Zresztą dociekanie tej prawdy jest jak chwytanie chmur podczas lotu samolotem. I tak nie było mi dane zapoznać się bliżej z geologicznymi pracami w tajdze, po prostu nigdy nie miałem czasu, a kiedy był, to nie było chęci.

- 185 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

Szalona noc karnawałowa na Syberii Żenszczyny igrajut swojej krasotoj, kak dieti nożom. Im słuczajetsia samych sebia poranit. (Kobiety bawią się swoja urodą jak dzieci nożem. Zdarza się im zranić same siebie). (rosyjskie) Pod koniec każdego starego roku, w czasie długich zimowych wieczorów, siedząc w ogrzanym mieszkaniu, często wspominam mroźne krótkie syberyjskie dnie i długie, ciemne wieczory i noce. Przypomina mi się izbuszka (izba) w małej chatce, stojącej w głębi syberyjskich lasów, wybudowana przez cieśli dla robotników leśnych. Pośrodku izby stał długi, niski żelazny piec z przednimi wykrzywionymi na zewnątrz nogami. Patrząc na niego w lecie kojarzyłem go zawsze z drzemiącym buldogiem, zimą natomiast, kiedy rozgrzany był nieomal do czerwoności, by ogrzać wieczorną porą zmęczonych całodzienną, ciężką leśną pracą droworubow, podobny był do smoka ziejącego ogniem. Zanim jednak piec dobrze zaczął grzać, tlące się mokre drewno w piecu „strzelało", syczało, pluło białą pianą, śliniło się sycząc, a z wydobywających się wilgotnych, dokładanych polan wydostawał się do pomieszczenia cudowny zapach dymu, by wreszcie, po dobrym rozpaleniu, ogień zaczął radośnie huczeć, pobłyskiwać, tworząc przeróżne cienie na ścianach w półmrocznej, słabo oświetlonej tylko małą lampą naftową izbuszce. Wydawało się wówczas, że i piec bierze udział w rozmowie z robotnikami, którzy opowiadali sobie o przepracowanym dniu, kto ile sągów postawił i na jakie drewno na swojej działce natrafił, dobry gruby las, czy też mielocz (drobny, w tym przypadku cienki). W nocy rozmowy cichły, ludzie wymęczeni ciężką pracą szybko zasypiali kamiennym snem, a piec powoli stygł i wygasał, z braku chętnych do dołożenia drewna do paleniska. Późną porą, gdy już wszyscy spali, lubiłem siadać przy lampie naftowej, a czasami jeżeli brak było nafty, to tylko przy kaganku, zapoznawać się z piękną literaturą rosyjską. Książki można było wypożyczać z biblioteki w posiołku. Z ogromną przyjemnością czytałem Czechowa, utkwiła mi w mojej pamięci szczególnie jedna

- 186 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

z nowel, której tytułu dziś już nie pamiętam. Otóż rzecz dzieje się za carskich czasów w Petersburgu, na swoim pierwszym balu sylwestrowym piękna młoda dziewczyna poznaje kadeta i od pierwszego wejrzenia zakochuje się w nim. Po jakimś czasie umawiają się oboje na sanki. Jest piękna, rosyjska zima, oboje zjeżdżają z góry, on siedzi z tyłu, sanki pędzą, wiatr wieje, nagle kadet pochyla się nad jej uchem i szepcze: ja lubliu tiebia (kocham ciebie). Ona zamarła, nie wie, czy jej się to przesłyszało, nie jest pewna, bo ciągle o tym marzyła, chciała słowo „kocham" usłyszeć od niego. Skupiła się, wsłuchując w szumiący wiatr i pędzące sanki, czeka na jedno upragnione słowo, niestety na próżno, widocznie poprzednio przesłyszało się jej, sanki mkną nadal, wiatr huczy, chusta jej łopoce i w najmniej oczekiwanej chwili słyszy nagle znowu szept: ja lubliu tiebia, ach, chyba tak, to on, to jej wymarzony wyszeptał te słowa, na pewno u podnóża góry, na dole, po zjeździe powtórzy jej wyraźnie słowo „kocham", ach jaka ja jestem szczęśliwa. Zjechali z górki, przystanęli, zsiedli z sań, patrzą sobie w oczy, ona oczekuje od niego powtórzenia usłyszanego podczas zjazdu tego pięknego słowa „kocham", chce usłyszeć ponownie, głośno i wyraźnie, on patrzy na nią, uśmiecha się i milczy, jak gdyby nic, po chwili zaczyna mówić o wspaniałym zjeździe, o cudownej sannie, o zimnym lodowatym wietrze podczas szybkiej, szalonej jazdy, mówi i wciąż mówi z uśmiechem o czymś innym. Zrozpaczona, nie jest pewna, czy w czasie jazdy słowo „kocham" przesłyszało się jej, czy to był żart z jego strony, a może jednak on to słowo jeszcze powtórzy. Niepewna i zamyślona, lekko rozczarowana, odprowadzona przez kadeta do willi, zakochana, lecz smutna, już marzy o następnym spotkaniu, o następnej randce, o następnej sannie. Wraz ze wspomnieniem noweli zawsze wspominam moje wydarzenie z zesłania na Syberii, w miejscu mojego osiedlenia - osadzie Jużno-Jenisiejsk. Chociaż minęło już pół wieku od tego wydarzenia i dużo wody spłynęło w mojej najbliższej wówczas rzece Angarze, ten epizod z mojego życia pamiętam doskonale. Zimą 1953 r. w okresie karnawału byłem na zabawie urządzonej w klubie w naszej osadzie. Bawiłem się dobrze, dziewcząt chętnych do tańca nie brak było, w owym czasie mężczyźni najczęściej okupowali bufet, popijając przy nim spirytus, a co lepiej zarabiający - szampana, zakąszając śledzikiem lub jakimś suchym ciastem, czy też po prostu wdychając czarny kwaśny chleb, natomiast dziewczęta musiały tańczyć same ze sobą, tańczących mężczyzn było niewielu. Po północy musiałem opuścić zabawę i wracać do swojej izbuszki w lesie, - 187 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

oddalonej od osady o 11 kilometrów. Wówczas pokoju sublokatorskiego w osadzie jeszcze nie miałem, nie wynajmowałem. Mogłem wprawdzie przenocować u znajomego kolegi, ale nie chciałem go w nocy budzić, zresztą i tak daleko od klubu mieszkał. Przez ten czas mogłem już przejść ćwierć drogi do swojego leśnego domku. Sublokatorski pokój kosztował wówczas 50 rubli miesięcznie, w tym czasie jeszcze nie stać mnie było na taki wydatek. Jak wspomniałem, droga była daleka, noc mroźna i ciemna, bezksiężycowa, pochmurna, droga wiodła przez las. Marsz w takich warunkach nie należał do przyjemności. Wychodząc z klubu po szerokich i wysokich schodach, zaraz po zejściu z nich skręciłem w lewo, by dojść do ścieżki, która ciągnąc się kilkadziesiąt metrów, prowadziła prosto do lasu, a dalej dróżką leśną do izbuszki, mojego miejsca zamieszkania, gdy nagle za sobą usłyszałem jakiś głos: Zdrawstwujtie, Adam Karolewicz, wy kuda tak spieszities?. Obejrzałem się zdziwiony, kto w taki mróz i o tej porze może być na dworze. W świetle lampy elektrycznej oświetlającej schody klubowe zobaczyłem stojącą, nieco zasłoniętą szeroką barierką schodową nieznaną mi, jak po głosie mogłem wywnioskować, młodą osobę. W pierwszej chwili nawet zwątpiłem, czy dobrze usłyszałem, nie byłem pewny, czy te słowa skierowane były w moją stronę i czy na pewno mnie dotyczyły. Na wszelki wypadek wróciłem i idąc powoli, uważnie patrzyłem, czy ktoś oprócz mnie znajduje się w pobliżu, do kogo mogły być skierowane słowa powitania, Po chwili uzmysłowiłem sobie, że były przecież wymienione moje imiona, a więc ja byłem obiektem powitalnej zaczepki. Podszedłem do nieznajomej i spytałem: - Czy to wy do mnie skierowaliście słowa powitania? - Da, k wam - usłyszałem w odpowiedzi. - My s wami znakomyje? - zapytałem. - Da, ja was znaju. W czasie tej krótkiej wymiany słów zbliżyłem się do nieznajomej osoby, po głosie poznałem, że jest młoda i że to najprawdopodobniej jakaś uczennica ze starszej klasy. Wziąłem ją pod rękę i delikatnie zacząłem kierować się w stronę światła, chcąc zobaczyć, kto to jest. Natychmiast zrozumiała mój „manewr", iż chcę poznać jej twarz. Nie pozwoliła mi odwrócić się do światła i oddalając się od oświetlonych klubowych schodów poprosiła, bym odprowadził ją do domu. Chętnie wyraziłem zgodę. Powoli idąc spacerkiem oddalaliśmy się od klubu, a zbliżaliśmy się do drewnianych domków, odgrodzonych od siebie działkami przydomowymi i niewysokimi parkanami, w porze - 188 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

zimowej nieomal zupełnie przysypanymi śniegiem. Idąc, przekomarzaliśmy się, od czasu do czasu ściskając się i wymieniając pocałunki. Młodziutka, prawdopodobnie uczennica - zgadywałem w myślach - 9 lub 10 klasy. Byłem zaintrygowany, latem na boisku sportowym przy grze w siatkówkę na ogół poznałem wszystkie dziewczęta, natomiast tej dziewczyny nie mogłem sobie przypomnieć. Była przeurocza, miała piękny śmiech i cudowną intonację głosu, inteligentna i dowcipna, wesoła, pełna życia, oczytana, byłem nią zachwycony i w ten wieczór, a raczej w tę mroźną syberyjską noc chyba na zabój zakochany. Przestałem już nawet dociekać, kim ona jest i skąd się tu wzięła o tej porze, jak się nazywa. Zdradziła mi tylko swoje imię, Wiera, ale czy było ono prawdziwe, nie wiem, zresztą przestało mnie to obchodzić. Rozmowy nasze, a chwilami nawet dyskusje przerywane były wręcz szaleńczymi zabawami. Idąc spacerkiem, a chwilami biegnąc, już spory kawał drogi oddaliliśmy się od naszej osady, byliśmy już w lesie, chowaliśmy się za drzewami i odnajdywaliśmy, trącaliśmy się nawzajem w głęboki, puszysty śnieg, tarzaliśmy się w nim, przysypywaliśmy się, ja ją, a ona odwzajemniała mi się z radością i śmiechem. Szaleliśmy, naturalnie oboje nie zapominaliśmy przy każdej sprzyjającej okazji wymieniać pocałunki i uściski. Była szalona w swej pomysłowości, wymyślaniu zabaw, przypominała mi młodego zwierzaka wypuszczonego na wolność. Musiałem jej pomagać, kiedy wdrapywała się na drzewa, by po chwili skoczyć, co nie było łatwe, bo opatulona w grubą zimową odzież i walonki na nogach miała ograniczone ruchy. „Rozkraczona" jak żaba, ze śmiechem, pełna radości padała twarzą w głęboką puchową śnieżną idealną biel. Tak, to była szalona noc i we mnie wówczas coś wstąpiło, jakieś nie znane mi dotychczas uczucie, niesamowity towarzyszący mi od wielu, wielu lat ucisk wewnętrzny zaczaj ustępować, wyzwalać się. Czułem się dotychczas zgnębiony, ściśnięty, związany, zamknięty przez lata więzień i obozów, głodu, ciągłego podświadomego lęku przed śmiercią, rozkazem zlikwidowania więźniów politycznych. Wszystko to tkwiło we mnie przez lata, zduszone, stłamszone przez tak długi okres a w tę szaloną, syberyjską mroźną noc wyzwolone zostało ze mnie, jak gdyby ktoś jakiś ciężar zdejmował ze mnie, z całego mojego ciała, jak nagle z pękniętego balonu zaczyna ulatniać się powietrze, mój psychiczny ucisk ulotnił się w tę piękną niepowtarzalną noc. Zmęczeni szaleństwem, ganianiem, a raczej przeskakiwaniem przez głęboki, bo prawie do pasa sięgający śnieg, zziajani, zadyszani, rozgrzani, szczęśliwi i radośni powoli wracaliśmy do osady. - 189 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

Po chwili milczenia, tuż przed drewnianymi syberyjskimi domkami, Wieroczka poprosiła mnie, bym zamknął oczy i liczył do dziesięciu. Posłuchałem, chociaż coś przeczuwałem. Uczciwie spełniłem jej prośbę, by po chwili mając jeszcze oczy zamknięte usłyszeć już z oddali: praszczaj, Adamuszka, ja nie zabudu was. Otworzyłem oczy, po Wieroczce tylko ślad pozostał w głębokim śniegu, stałem w ciszy w głębokim śniegu, aby dźwięk jej głosu jak najdłużej pozostał w mej świadomości, i powoli swe kroki skierowałem do lasu, zdecydowanie podążając do miejsca mojego mieszkania, do leśnej izbuszki. Nim dotarłem do niej, był już dzień, niedziela, nikogo w chatce nie było. Aby nie rozmyślać w samotności, od razu poszedłem do pracy do lasu. I tak dzień po dniu, w wolnych chwilach na spacerach po osadzie, przy grze w siatkówkę czy też w holu klubowym, czekając na rozpoczęcie filmu, przy każdej okazji śledziłem i obserwowałem dziewczęta, próbując odgadnąć, rozpoznać, odnaleźć moją towarzyszkę nocnego zimowego szaleństwa. Patrząc na nie myślałem „to ta, ach nie, to nie ona, i chyba też nie ta, to jednak musiała być inna". Latem wynająłem komnatu (pokój) w osadzie, oprócz miejsca w izbuszce miałem już swoje dodatkowe mieszkanie. Po jakimś czasie dzięki znajomym wśród wolnych mieszkańców mej osady udało mi się z dużym prawdopodobieństwem ustalić nazwisko „mojej" karnawałowej, z mroźnej, śnieżnej nocy „damy". Po dokładnym przyjrzeniu się szkolnemu zdjęciu, udostępnionemu mi przez znajomego nauczyciela i po rozmowie z nim, obaj ustaliliśmy, która to z maturzystek mogła być. Dowiedziałem się również od niego, że Wieroczka (niech to imię tak pozostanie) wyjechała właśnie w tymże roku (roku mojego spotkania) do Krasnojarska na studia. Minęły dwa lata od romantycznej, szalonej nocy. W międzyczasie umarł Stalin (marzec 1953 r.), a w grudniu 1955 r. dostałem od władz sowieckich pozwolenie na wyjazd do Polski. Po kilku latach mojej bytności w kraju dostałem list od kolegi (znajomego nauczyciela) z Jużno-Jenisiejska, w którym pisze: „Twoja Wieroczka, Adam, ukończyła studia medyczne w Krasnojarsku i obecnie, a to już 1958 r., pracuje w Nowosybirsku. Przyjechała na urlop do byłej swojej osady i spraszywała o tiebia (pytała o ciebie)". Kolega mój rozmawiał z nią, była zaskoczona, że ja już z zesłania wyjechałem, lecz równocześnie ona oczeń rada, czto ty stoi swobodien (zadowolona, że ja zostałem zwolniony). Była niezamężna. Po dwóch tygodniach, jak pisał znajomy, wyjechała z powrotem do Nowosybirska, do swojego stałego miejsca zamieszkania. Temu opowiadaniu jestem winien jeszcze parę zdań, bo niewątpliwie one częściowo wyjaśnią chęć zachowania anonimowości mojej towarzyszki jednonocnego, - 190 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

śniegowego szaleństwa. Otóż, będąc przymusowo zesłanym na Syberię, po odbyciu skazującego wyroku, jako były więzień polityczny, byłem tam tak zwanym zesłańcem politycznym (politiczeskij sosłan). Sama ta nazwa dla ludzi wolnych już była ostrzeżeniem, umownym znakiem, by nie spoufalać się z takim osobnikiem, nie zapraszać go do swojego domu, a także nie angażować go do jakiejkolwiek pracy umysłowej, jednym słowem trzymać się od takiej osoby jak najdalej, bo NKGB (sowiecki Urząd Bezpieczeństwa) czuwa i wszystko widzi, a były więzień polityczny, choć już wolny i wyrok swój już odbył, jest na zawsze, do końca swojego żywota, przeklęty (zadżumiony), czyli jest obywatelem trzeciej kategorii. Grupa I - inteligencja pracująca, II - robotnicy i wreszcie III - zesłańcy polityczni. Zesłaniec może w końcu pokonać te dwie ostatnie bariery, wymaga to jednak czasu (jest na początku swojego zesłania ciągle pod niewidoczną dla niego obserwacją), no i wreszcie musi się czymś pozytywnym wykazać na swoim zesłaniu. Najlepiej i najprościej było pokazać swoje osiągnięcia sportowe. Rosjanie tę dziedzinę bardzo cenili, wykazanie tych umiejętności otwierało nie tylko drzwi prywatne, ale niejednokrotnie i urzędowe. Tamtejsza ludność składała się z inteligencji pracującej i ludu, jak wyżej wspomniałem, robotniczego. Ci ostatni nie bali się i nie stronili od „politycznego", wręcz odwrotnie, wiedzieli, że od zesłańca zawsze można było się czegoś dobrego nauczyć (naturalnie nie od każdego), chętnie politycznym wynajmowali pomieszczenia (kwartiru) i bardzo chętnie przebywali w ich towarzystwie w publicznych miejscach, chcąc jak gdyby zademonstrować wolnej inteligencji swoją pogardę dla jej tchórzostwa. Grupa pierwsza, czyli inteligencja, także chętnie obcowała z „politycznymi", lecz była bardzo ostrożna i wstrzemięźliwa w nawiązywaniu bliższych kontaktów, w rozmowach w liczniejszym gronie wyczuwało się z ich strony lęk i obawy, a już rozmowy na tematy polityczne były wręcz nie do pomyślenia. Za to w rozmowach sam na sam nie można było ich powstrzymać od narzekań, a nawet siarczystych przekleństw na włast' i na ustrój. Wprawdzie zdarzały się wypadki, że zesłaniec żenił się z wolnym obywatelem, (inteligentem), lecz takie małżeństwa były rzadkością. Młodzież pomaturalna, która wybierała się na studia (najbliższe miasto z wyższymi uczelniami w naszym województwie to Krasno-jarsk, położony ok. 700 km od naszej osady), wolała być, jak i inteligencja, ostrożna w zawieraniu znajomości z zesłańcami politycznymi, jeżeli dochodziło już do współżycia między obojgiem, to - 191 -

Rozdział V. Wspomnienia z ZSRR 1945-1955 r.

raczej było to ukrywane.

- 192 -

Epilog

Epilog W grudniu 1955 r. powróciłem do kraju, do małej, ale za to pięknej górzystej miejscowości Głuszyce (powiat Wałbrzych, woj. wrocławskie), gdzie osiedlili się moi rodzice po przyjeździe z Borysławia w 1945 roku. Po miesięcznym wypoczynku przeprowadziłem się z Głuszyc na stałe do Wrocławia, gdzie po kilkutygodniowym poszukiwaniu pracy udało mi się z trudem uzyskać zajęcie pracownika umysłowego. Piszę „z trudem”, ponieważ z moim życiorysem nie wszyscy Polacy mieli odwagę przyjąć mnie na swojego pracownika. Pierwszą swoją pracę po przyjeździe z ZSRR zawdzięczam Żydowi, który był prezesem spółdzielni i nie bał się przyjąć mnie na pracownika umysłowego w podległym mu zakładzie. Był również pracownikiem Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego, o czym dowiedziałem się bezpośrednio od niego, nie obawiał się, że byłem akowcem, był mi przychylny i życzliwy. Początki mojego bytu w PRL były trudne, nawet bardzo trudne, nie tylko pod względem ekonomicznym, ale i psychicznym. W drugim przypadku to było najgorsze, że czułem się obco i byłem zagubiony. Początkowo przeżywałem ciężkie chwile, lecz i z tym po jakimś czasie uporałem się (bo musiałem). Po paru latach otrząsnąłem się z marazmu, trzeba było żyć i cierpliwie znosić rządy sowieckich najemników. Powracając do mojej książki, a raczej osób w niej występujących, w epilogu tym wspominać nie muszę o dalszych ich losach. Koledzy z Armii Krajowej zostali opisani w książce, osoby cywilne, znajomi i przyjaciele z naszego miasta (Borysławia) rozproszyli się nie tylko po Polsce, lecz i po całym świecie. Na zakończenie parę słów o powstaniu tej książki. Książka ta, a w początkowej fazie notatki do jej późniejszego powolnego z biegiem czasu tworzenia się, powstała u boku mojej pierwszej książki pod tytułem „Droga do Ojczyzny", wydanej w 1997 r. Z zamiarem napisania pierwszej książki nosiłem się już od chwili mojego powrotu do kraju, czyli od 1956 r. Zdawałem sobie doskonale sprawę z faktu, iż w Polsce Ludowej nigdy nie zostanie ona opublikowana, jednak miałem cichą nadzieję, że kiedyś wyzwolimy się spod okupacji sowieckiej i być może wówczas uda mi się wydać wspomnienia moich jedenastoletnich przeżyć w ZSRR. Gromadząc swoje notatki z przymusowego pobytu w Związku Sowieckim - 193 -

Epilog

wierzyłem, że kiedyś posłużą mi one jako źródłowy materiał do książki. Zdawałem sobie równocześnie sprawę, że lata obu okupacji naszej ojczyzny (1939 -1945) również mogą być ciekawe i godne spisania ich jako cząstki naszej historii. Chcąc ugruntować swoje spostrzeżenia z lat okupacji Borysławia, rozmawiałem z ludźmi starszymi, wysłuchiwałem ich, porównywałem spostrzeżenia i uwagi z moimi i spisywałem je. Ponieważ notatek tych z biegiem lat gromadziło się coraz więcej, powoli, systematycznie zacząłem je rozszerzać i tak, jeszcze w Polsce Ludowej, powstał brudnopis mojej drugiej książki, którą zatytułowałem „Okupacyjne wspomnienia z Borysławia 1939-1944 i kilka z ZSRR 1944-1955 r." Do napisania i wydania jej dodatkowo zdopingowały mnie telefony oraz listy czytelników mojej pierwszej książki, którzy prosili o opisanie lat okupacji lub dalszych moich losów i życia w PRL. Ponieważ uważałem moje życie w PRL za mało ciekawe i niegodne uwagi czytelników, wolałem zamiast tego opisać lata wojny i okupacji Borysławia od 1939 r. do chwili mego aresztowania, czyli grudnia 1944 r. Opisanie tych lat ma przynajmniej wartość historyczną jako obraz naszej Ojczyzny rozdartej i rozgromionej wówczas przez sąsiadów „drapieżców" ze wschodu i zachodu.

- 194 -

Grypsy z więzienia w Drohobyczu

Grypsy z więzienia w Drohobyczu 4 sztuki oraz jeden gryps z punktu rozdzielczego we Lwowie z 20.09.1945 r.

Do więzienia już się przyzwyczaiłem, tęsknię tylko za wami, ale trudno, proszę jeszcze o mydło do prania, czy T. Kogut jest w domu, całuję rączki. P.S. Pozdrowienia dla państwa Baranów.

4.02.1945 r. Moi kochani, piszę już drugi raz, nie wiem, czy znaleźliście, proszę odpisać, tylko dobrze zaprasować, co u was słychać. O mnie nie martwcie się, ja sobie dam radę, jak będzie wam lepiej wyjechać, to wyjeżdżajcie. Ja bez podaczy wytrzymam, bo fasuję chleb. Pierogi proszę nie przysyłać, chleba tylko jeden raz na tydzień. Szukajcie jeszcze. Moi kochani, czy Bundzaj jest w domu. Proszę przysłać na razie bluzkę ferszalung, jak największą, bo wyrosłem, skarpetki letnie, ręcznik dobry i kawałek mydła do prania, gryps wyciągnąć, nie drzeć chusteczki po wierzchu, całuję was serdecznie. Pozdrowienia dla znajomych. P.S. Nie martwcie się. Adam

Moi kochani, jestem aresztowany wyłącznie za AK, śledztwo już mam skończone, jak my wszyscy nikogo nie sypałem, chociaż dostałem lanie. Z wszystkiego się śmieję i na wszystko kicham. Nic się nie martwcie, jak wam wygodniej, wyjeżdżajcie na Zachód, na moje wypuszczenie nie trzeba liczyć, mogę zostać wywieziony, ja sobie dam radę, wszędzie was znajdę, ja tu fasuję. Szukajcie jeszcze.

- 195 -

Grypsy z więzienia w Drohobyczu

Moi kochani. Dlaczego jeszcze nie wyjechaliście na Zachód? Pisałem do was stąd pocztą, że pieniędzy, bielizny i podaczy nie potrzeba mi. Jeść w łagrach dają całkiem wystarczająco, a przez te podacze ludzie są tu narażeni na kradzież, rabunek i inne nieprzyjemności, ponieważ tu jest punkt

peresylny,

a

dyscyplina

tutaj

jest

mała.

Moi

kochani,

prawdopodobnie za kilka dni odjadę do Chersonia nad Morze Czarne, klimat tam jest jeszcze cieplejszy jak tu. Mamy tam pracować na gospodarstwie, prace dobre i lekkie. Ponieważ mamy 3 kategorie i jesteś sądzony tylko do 10 lat, 1 i 2 kategoria wyjeżdża dalej i na cięższe prace. Moi kochani, proszę nie martwcie się, za kilka miesięcy będę w domu. Gdziekolwiek będę, będę pisał, adres wasz nowy napiszcie do p. Krauzowej do Otwocka. Ja będę pisał do Otwocka i w ten sposób znajdę was. Całuję serdecznie. Adam Lwów, 10.09.1945 r.

Grypsy - pisma, listy pisane potajemnie przed więziennymi władzami, za wykrycie ich groziły surowe więzienne kary (karcer, bicie, zakaz podawania jedzenia przez rodzinę), pisane były ołówkiem na bibułce papierosowej, następnie zwijane i wsuwane do zaobrębienia chusteczki. Karcer - ciemnica, pomieszczenie bez okien, spanie na betonowej podłodze, czasami specjalnie napuszczana woda po kostki, zimne, lodowate pomieszczenie. Są różne karcery w różnych więzieniach.

- 196 -

Bibliografia

Bibliografia Turystyka w Zagłębiu Naftowym, krajoznawstwo, turystyka górska letnia i zimowa. Polskie Towarzystwo Tatrzańskie - Oddział Drohobycz - Borysław. Wydawnictwo PTT - Oddział Drohobycz - Borysław, redaktor inż. Józef Wojnar. Wydanie przedwojenne (brak daty) Kalendarz Informacyjny dla Urzędników Państwowych na rok 1936, Opracował Józef Meksz - Warszawa. Iw. Bowua - francuski profesor historii, jego syn napisał książkę, z której zaczerpnąłem wiadomości o pochodzeniu Hitlera.

- 197 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

- 198 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Część dzielnicy Tustanowice w Borysławiu, na pierwszym planie podwórze szkolne, po prawej stronie część domu (róg) autora wraz z ogródkiem przydomowym, za szkolnym parkanem ścieżka i droga prowadząca na Ponerkę (dzielnica). Po lewej stronie ścieżki, za szkolnym parkanem „bużnica" (dom modlitwy Żydów - wyznanie mojżeszowe). W głębi przed lasem, góra Bukowica, ogólny widok, szyby i Trójkąty. Zdjęcie robione w 1937 r. z nowego budynku szkolnego w Tusłanowicach.

VI kl. szkoły powszechnej (autor siedzi w środku z piłką) na szkolnym podwórzu w 1938 r.(wychowawca klasy p. Wroński) z tyłu po prawej, za drzewem część naszej szkoły, po lewej stronie dalsze części domu autora, w głębi za parkanem dom dziadka Julka Gatemberga.

- 199 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Rodzice autora (zdjęcia z okresu przedwojennego (1938 r.)

Autor z rodzicami i siostrą (1931 r.). Pokój w mieszkaniu Tustanowickim, w którym pod koniec września 1939 r. przemówienie Hitlera (z wrocławskiej Hali Ludowej, wówczas miasto Breslau) wysłuchiwało 18 oficerów niemieckich formacji Wermacht. W głębi: nad etażerką makatka, na której wisiała wyhaftowana srebrnymi nitkami podobizna Józefa Piłsudskiego, przed którym jeden z niemieckich oficerów po wejściu do pokoju oddał cześć.

- 200 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Najbliżsi koledzy autora, zdjęcie na podwórzu p.p. Szumlańskich, obok szkoły w Tustanowicach. Pierwszy z lewej stoi Julek Gatemberg, wychowywali go dziadkowie, (dziadek był rabinem w Tustanowicach), Jurek Klewar, ukucnął na murze śniegowym, Jędrek Szumlański siedzi na murze, Zdzisław Klewar również siedzi, Jasiek Szumlański stoi oparty o mur, obok niego Sztaszek Chlebiński. Autor ukucnął w bramie śniegowej. (Zdjęcie wykonał Szumlański w 1939 r.)

Śniadanie w przerwie od pracy przy korowaniu drewna w Dąbrowie (dzielnica w Borysławiu), od lewej autor z prawej Jasiek Szumlański (Okres okupacji sowieckiej w Borysławu 1941r.)

Matka z siostrą w Tusłanowicach.

autora

obok

domu

- 201 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Okupacja niemiecka 1943 r. Przed domem J. Szumlańskiego w Tustanowicach. Od lewej autor, w środku Bolek Moskała, z prawej J. Szumlański.

Od lewej ojciec, w środku siostra autora, z prawej matka. Na schodach przed domem. Dąbrowa 1943 r. Tustanowice - powrót ze stołówki do miejsca pracy (garażu). Od lewej Bulsa (szofer) z prawej autor. Okupacja niemiecka (1944 r.) fot. J. Szumlański.

- 202 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Borysławianka, później wrocławianka, obecnie w Izraelu. Wanda Wincygster de domo Zobel, koleżanka, która przetrwała niemiecką okupację.

Andrzej Skobrtal żołnierz Armii Krajowej, który brał czynny udział z bronią w ręku w walkach z okupantem niemieckim oraz bandami (rezunami) ukraińskich nacjonalistów. Po repatriacji z Borysławia osiedlił się w Wałbrzychu. Zmarł w 1994 r.

- 203 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Na zdjęciu od lewej: Julia Karpakówna ps. „Grażyna-Bożena" (z Drohobycza), żołnierz Armii Krajowej, łączniczka pułk. A.K. o pseud. „Baca" (zastępca komendanta Okręgu Stanisławów, Drohobycz, Borysław.). Z prawej: Łucja Czerwonka de domo Bogacz ps. „Lucia" (Borysławianka), w ogrodzie domu-kwatery w Drohobyczu w oczekiwaniu na rozkaz kolejnego wyjazdu rowerem do Stryja z tajnymi raportami. (W środku dziecko znajomych.) Lipiec 1944 r.

- 204 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Ausweis (Legitymacja autora z okresu okupacji niemieckiej 1944 r.)

Na zdjęciu obok: Hala Ludowa we Wrocławiu z której w 1939 r. przemawiał Adolf Hitler, wówczas jeszcze z niemieckiego miasta Breslau. Na jej tle z lewej autor z przyjaciółmi. (Zdjęcie w 1957 r. wykonał Wiesław Grzegórski.)

- 205 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Żona autora 1981 r.

Autor z synami 1978 r.

Podręczna kuchenna skrzynka na jarzyny z podwójnym dnem wykonana przez autora, w której oprócz ziemniaków przechowywane były dokumenty adresy i notatki do książki „Droga do Ojczyzny". Na zdjęciu obok Maks (wnuk autora) wsuwa do skrzynki kartkę papieru, Dobruchna (wnuczka) trzyma w ręku „klapkę" maskującą otwór skrzynki. (Zdjęcie wyk. 2002 r.)

- 206 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Autor z żoną i czworonożnym przyjacielem Bacą w ogrodzie X 2001 r

Na tle domu z młodszym synem Tomkiem i nigdy nieodstępującym od swoich przyjaciół Bacą. (X 2001 r.)

- 207 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Na rys. Powrót z nocnej wyprawy. Rysunek wykonał Włodzimierz Kiecuń.

- 208 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

W drodze powrotnej złapała nas „purga" (burza śnieżna). Rysunek wykonał Włodzimierz Kiecuń.

- 209 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Noc karnawałowa na Syberii (1953 r.) Rysunek wykonał Włodzimierz Kiecuń.

- 210 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Zrzucony przez zachodnich aliantów aparat nadawczo-odbiorczy, który osiadł w Borysławiu na Dąbrowie latem 1943 r. (Odręczny rys. autora z 1943 r.)

Tajny rozkaz dowódcy pułku ppułk. ps. „Juhas" skierowany do kpt. Armii Krajowej Antoniego Krala ps. „Orion" wykładowcy tajnego nauczania w Borysławiu.

- 211 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Zaświadczenie autora, iż on jest zesłańcem-osiedleńcem w osadzie Juśna-Jenisejsk woj. krasnojarskie. (środ. Syberia.). Na następnej stronie dołączone tłumaczenie.

- 212 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

- 213 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Archiwalne zaświadczenie nadesłane z Kazachstanu stwierdzające o odbyciu w tym kraju 7-dmio letniego wyroku przez autora. Na następnej stronie dołączone tłumaczenie.

- 214 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

- 215 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Zaświadczenie autora z dnia 20 października 1981 r. oraz legitymacja związkowa nr 203/81

- 216 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Legitymacja autora odznaczonego Krzyżem Armii Krajowej oraz pismo przewodnie nadesłane z Londynu w 1974 r.

- 217 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

- 218 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Patent nr 7007 „Weterana Walk o Wolność i Niepodległość Ojczyzny”

Legitymacja autora ze Związku Sybiraków z dnia 1989 r.

- 219 -

Dokumenty, zdjęcia, ilustracje

Kilka „grypsów" zachowanych z więzienia.

- 220 -
Adam Żarski - Okupacyjne wspomnienia z Borysławia i opowiadania z ZSRR

Related documents

195 Pages • 38,250 Words • PDF • 3.1 MB

281 Pages • 81,109 Words • PDF • 1.8 MB

79 Pages • 45,164 Words • PDF • 543.4 KB

125 Pages • 39,851 Words • PDF • 812.8 KB

217 Pages • 51,557 Words • PDF • 2.6 MB

3 Pages • 863 Words • PDF • 58.4 KB

217 Pages • 51,557 Words • PDF • 2.6 MB

141 Pages • 51,872 Words • PDF • 1.1 MB