I my pojdziemy na kraniec swiat - Pierre Barret

287 Pages • 86,650 Words • PDF • 1.4 MB
Uploaded at 2021-09-24 13:52

This document was submitted by our user and they confirm that they have the consent to share it. Assuming that you are writer or own the copyright of this document, report to us by using this DMCA report button.


TURNIEJE BOŻE • TOM II PIERRE BARRET JEAN NOEL GURGAND

I MY PÓJDZIEMY NA KRANIEC ŚWIATA POWIEŚĆ HISTORYCZNA PRZEŁOŻYŁA ANNA JĘDRYCHOWSKA

CZĘŚĆ PIERWSZA WĘDRÓWKI (1210)

I. OBŁOKI Na skraju płaskowyżu w odblaskach zachodzącego słońca obłoki powoli przybierały kształt katedry niby z miedzi i mieniącej się perłowej masy. Naprzeciw Wilema, wokół bliźniaczych grobów, Dusigrosz bił się kułakami w pierś, lamentowała stara Tomasa, Vierna szlochała do utraty tchu. Słyszał ich głosy, lecz inne myśli zaprzątały mu głowę. Rycerz Wilem d’Encausse wpatrywał się w kłębowisko chmur poza żałobnikami, po tamtej stronie doliny, gdzie wiatr tworzył i rozwiewał nowe światy. Teraz gdy zapadło już postanowienie, kiedy wszystko się dopełniło, zagościł w Wilemie straszliwy zamęt. Nie dlatego, że obawiał się śmierci: śmierci rycerze lękają się najmniej. Zaiste nie pojmował, co mu się przydarzyło. Życiem jego rządziły porywy, przyrzeczenia, oczekiwania; przeżył chwile wszelakiego zniecierpliwienia i wszelakiego znużenia, szał grzechów i skruchy, lecz nic nie przypominało tej męki. Jakby w jego duszy rozchylił płatki jakiś ciemny kwiat niepokoju, zasiany tu od zamierzchłych czasów i oczekujący, aby rozkwitnąć w porze goryczy. „Panie – wyrzekł był proboszcz Massols pod koniec swej modlitwy – Panie, daj im wieczne odpocznienie...” Ach! wyciągnąć się na trawie już suchej pod koniec lata, zdać się na wolę chmur... Niech wszystko się rozpadnie w ciche, białe strzępy... Lecz może – pomyślał – to ziemia tak pędzi naprzeciw niebu, niosąc góry, lasy, rzeki i miasta z ludźmi i mrówkami... A może nawet ludzie i mrówki nie są bardziej rzeczywiści niż te wspaniałe katedry z obłoków zmiatane jednym podmuchem... Zamilkli płaczkowie zadziwieni nieruchomą postawą Wilema. Mimo wyrzeczenia się dóbr pozostał dla nich nadal panem na Roquelongue, i cierpieli widząc, że tak się zatraca w obłokach niby jakaś dama zamknięta w swej baszcie. Wreszcie Wilem dostrzegł, że proboszcz Massols podaje mu gałąź złotokapu. Wziął ją, zmaczał w wiadrze ze święconą wodą i pokropił groby. Nie czas na oddawanie się marzeniom. – Wieka! – rozkazał. Ludzie zbliżyli się do ciężkich płyt wyrzeźbionych przez Pan-Perdu i z

szacunkiem je podnieśli, jakby spoczywające na nich posągi były żywym ciałem. Ustawili je i na dany znak opuścili, usiłując w miarę możności wyciszyć stuk kamienia o kamień – ten łoskot zamykanego grobu to druga śmierć. Później kołysząc ciężkimi dłońmi odstąpili i pochylili czoła. Znów podniósł się lament. Wilem spojrzał na otaczających go żałobników, na swą córkę Alis i jej trzy córeczki, na Esperandieu i jednookiego Bertrama, proboszcza Massolsa, Caoursona, Gilles’a Potnika, Dusigrosza, Valdebouze’a, Viernę wśród swej dzieciarni... Pachołkowie, służące, parobcy i robotnicy z doliny, korni świadkowie, biedne ludzkie grono uczepione zbocza płaskowyżu... Wszyscy oni z wyjątkiem Alis nic nie posiadali, ani zamku, ani ziemi, ani bydła, ani muru do osłony, każda zima po trosze ich dobijała, żywili nadzieję że nastanie inne życie bez wilków ni grzechów; cisnęli się wokół niego, bowiem wyrósł w tej okolicy tak samo jak stare kasztany na rozstajach, domowe progi, odwieczny bród... Krzepiło ludzi z tej krainy samotności, iż mogli się spotkać. Zawsze znalazł się ktoś serdeczny, z kim się dzieliło biedę. W tych czasach, gdy Bóg milczał, gromadne spotkanie stało się dla nich równie potrzebne, jak napój i strawa. Pojedynczo byli niczym. – Idźcie przygotować wieczerzę – rzekł Wilem – i niech starczy dla wszystkich. Chciał pozostać trochę przed bliźniaczymi posągami, których wypukłość ściągała przyjazne wieczorne światło, pozostać sam przez chwilę, czekając, aż spłynie nań ukojenie; wtedy przyłączy się do tamtych, aby przewodniczyć przy posiłku. Słyszał, jak kamyki na drodze toczą się pod nogami. Dzieci biegały po zboczu i na pewno w Gardies, na dole, młynarz Maurin musiał wystawić straż przy workach ze zbożem do przemiału. Wilem wezwał Esperandieu. – Uprzedź mnie – rzekł – kiedy wsadzicie sarny na rożen. Giermek znikł i Wilem został sam. Dolatywał tylko szum rzeki i cykanie ostatnich pasikoników, a w podmuchach wiatru – tam wysoko, koło Revens – drżący głos dzwoneczka barana. Tu, gdzie stał między dwoma orzechami, czuł mocny zapach świeżych łupin: pomyślał, że nie będzie go przy zbiorze owoców, i serce mu się ścisnęło. Jeden z dwu grobowców, przed którymi ukląkł Wilem d’Encausse,

należał do jego żony Aweliny de Cantobre, w imię Boga spalonej przez Francuzów Szymona de Montfort. Drugi, na zawsze połączony z pierwszym kamiennym łańcuchem, był jego grobem. „Mocny Panie Boże...” rozpoczął Wilem. Chciałby się pomodlić, lecz słowa mu umykały. „Dobry Boże, Królu nieba i ziemi...” Odwykł od modłów, odkąd opuścił zakon templariuszy. Jak wszystko szło wówczas łatwo. Reguła w swej mądrości przewidziała słabostki rycerzy i czyhające na nich pokusy: wszystko było skrzętnie ułożone tak, aby nie pozostawić żadnego miejsca na marzenie czy wątpliwość. A oto teraz Wilem zatraca się w sobie, niezdolny nawet powiedzieć Bogu, co mu leży na sercu. Zrobiłbym lepiej – myśli – gdybym przyłączył się do tamtych na dole przygotowujących wieczerzę. Wyobraża sobie Bertrama, jak z tragiczną miną ślepca wydaje rozkazy i ustawia ludzi, wydobywa z ciemnego loszku szynkę, słoninę, suchą kiełbasę owiniętą na tyce, otwiera skrzynię z solą, odmierza korzenie, macza palec w sosach, wolno gotujących się od rana, każe dorzucić cynamonu, szafranu, czarnego pieprzu. Bertram zawsze się boi, że mięso będzie za mocno przyprawione. Wilem objechał kawał świata, przepłynął morza i przebył góry; podczas całego swego życia oglądał blask złota, pałace, wspaniałe bitwy, niebieskie śniegi; słyszał inną mowę, nosił inną odzież, przestrzegał innych obyczajów, jadał u królów, na wschodzie próbował korzeni, których sama nazwa paliła mu podniebienie, ale tu był u siebie. Rzeczy tutaj są takie, jakie są, i basta. Stanowią jego cząstkę jak imię i twarz. Oto dlaczego może śledzić w myślach wędrówki tych i owych, każdego w koleinie własnego życia. Wie, że w tej chwili piekarz wydaje gorące bochny chleba; psy, kury i świnie wyszarpują sobie wzajem rybie wnętrzności rzucane im przez Viernę z podjazdu; przed stodołą Esperandieu wyrównuje stojaki, służące kładą na deskach białe prześcieradła i wygładzają je dłonią; dzieci zarzucają podwórze delikatnymi gałązkami i liśćmi, inne maczają w oliwie gałęzie bukszpanu, które zapali się o zmierzchu; pamięta też o Dusigroszu, który wszystkich nęka i wszędzie węszy z godną miną pasterskiego psa... Roquelongue... Wilem nigdy się nie roztkliwiał nad własnym dzieciństwem. O tej letniej porze, gdy ma się zakończyć jego życie, pozostały mu w pamięci tylko

nieuchwytne obrazy niby plamy słońca na gładkim murze... Oto Esperandieu nauczył go głaskać pod brzuchem pstrągi śpiące w drżącej wodzie Dourbie, zanim je ściśnie za skrzela... Oto wodząc wzrokiem za palcem kleryka zdołał odczytać literka po literce własne imię... Pierwszy cwał, pierwszy oręż, grad pocałunków wśród śmiechu i wśród płaczu, tutaj nauczył się wojowania, łowów, modlitwy, miłości. Tutaj nawiedziła go bo jaźń wobec Boga i żądza sławy. Znikły z jego pamięci twarze, dnie, imiona; z biegiem czasu zatarły się dobre wspomnienia, a także złe. Wilem ma teraz przeszło czterdzieści lat: ile dokładnie, sam nie wie, lat swych nie liczy. Dokąd więc uszedł cały ten czas? Kiedy się postarzeliśmy? „Miły Panie Boże...” Wilem modli się w pustce. „Maryjo, gwiazdo morza...” Słyszy, że ktoś idzie po usypisku. To dzieci, Audilenz i Tristan, przystają zatrzymane jego wzrokiem. – Panie dziadku – mówi Audilenz – Esperandieu nas przysyła, żeby wam powiedzieć, że sarny się pieką. – Idę – odpowiada Wilem. Zamierza powstać, lecz Audilenz pyta: – Czy możemy się także pomodlić? – Modlitwa nigdy nie jest daremna – odpowiada Wilem. Dzieci klękają przy nim. – Maryjo – rozpoczyna Wilem – gwiazdo morza, prowadź nas do portu zbawienia... Tyś władczynią czasu, nadzieją wieków, zamkniętym ogrodem, opieczętowanym źródłem, które zwraca życie zmarłym... Otocz nas swym miłosierdziem... Milknie. – Dziadku Wilemie – pyta Audilenz – Tristan i ja nauczyliśmy się litanii... Czy możemy ją odmówić? – Zgoda. Dzieci składają ręce i pochylają czoła. – Święta Maryjo – recytuje Audilenz – Święta Maryjo, Matko Boża, Święta Panno nad Pannami... – Módl się za nami! – odpowiada Tristan. – Matko godna miłości...

– Módl się za nami! – Matko niepokalana, Pani przeczysta, Pani najcnotliwsza... – Módl się za nami! – Pani można, Pani łaskawa, Pani arcywierna, Pani wielce roztropna... – Módl się za nami! Wahające się początkowo głosy są teraz wyraźne i stanowcze. Nastaje pora długich cieni, Wilem jest wstrząśnięty widząc, jak bardzo Audilenz przypomina mu Awelinę: jego dama wcale nie była starsza, kiedy ją poznał i poślubił, takie samo dziecko z mchu, piasku i rudego miodu, wiewiórka, a zarazem sarenka z niewieścią już powagą. Wśród trzech córeczek swej córki wyróżnia Audilenz, pozostałe ledwo zauważa. Jest pewny, że Tristan, synek Aweliny i Jana des Douzes, również odnajduje swą matkę w Audilenz. Wątły, ze skrytą minką, z buzią otoczoną brązowymi kędziorami, okazuje jej przywiązanie kochanka niezłomne i na wieki. – Zwierciadło sprawiedliwości, stolico mądrości... – Módl się za nami! – Różo mistyczna... – Przyczyno naszej radości... – Módl się za nami! Wilem czuje, że coś go przenosi w dawne lata do małej kapliczki, gdzie klęcząc na lodowatych płytach spędził noc przed swym pasowaniem. Wówczas i on modlił się do Maryi z całą żarliwością. Jedyne i podniosłe czuwanie: nazajutrz ma być pasowany na rycerza, otrzyma miecz i ostrogi, przekroczy próg dzielący go od życia dojrzałego męża. W myślach do słów modlitwy dołącza się pieśń o bohaterstwie i świt wstaje wśród wrzawy pełnej chwały przygody. Lecz tegoż akurat dnia życie postanowiło bez jego udziału. Podczas świątecznej zabawy pan Rajmund, jego ojciec, spadł z konia. Na łożu śmierci zażądał, aby Wilem, jego ostatni syn, zapewnił ciągłość rodu oraz przejął ślub ongiś przezeń złożony, iż czas jakiś przesłuży w Ziemi Świętej. Owe dwie przysięgi wytyczyły mu życie. Wilem natychmiast poślubił Awelinę de Cantobre, sąsiadkę z doliny, od dziecka przeznaczoną jednemu z rodu d’Encausse. We dwoje mieli zaledwie

trzydzieści lat. Zagubiły się skostniałe z chłodu dzieci w tej nieskończenie długiej żałobnej zimie. Wilem zdał Awelinie pieczę nad zamkiem. Ze swym giermkiem Esperandieu wyjechał do Paryża. Radosne dni na placu budowy katedry Notre Dame, beztroska, przypadkowe rozrywki i spotkania – w Londynie zwyciężył nawet na turnieju Jana bez Ziemi, syna króla Anglii. Jednakże po dwu latach zabrakło mu płaskowyżu. Powrócił do Roquelongue, aby dowiedzieć się, że Awelina obdarzyła go synem, takoż Wilemem, nazywanym Wilemkiem. Dopiero wówczas on i Awelina spojrzeli na siebie innymi oczyma i niewątpliwie się pokochali: odtąd wiedzieli już, czego chcą, i chcieli przeżyć wspólnie życie. Jednak Wilem musiał dopełnić swej drugiej przysięgi: przesłużyć pewien czas w Ziemi Świętej. Aby szybciej powrócić, wyjechał nie zwlekając. W kwietniowy poranek opuścił zamek zostawiając żonę ponownie brzemienną. Kto mógł wówczas przewidzieć, że Wilem d’Encausse i Awelina de Cantobre rozstają się na zawsze? Kiedy Wilem przybił do wybrzeża Palestyny, Saladyn, sułtan niewiernych, zniszczył właśnie doszczętnie pod Tyberiadą wojska krzyżowców i wkroczył do Jerozolimy. Z chrześcijańskiego królestwa, założonego przez Godfryda de Bouillon, pozostało tylko kilka portów, pola trzciny cukrowej, włoskie faktorie i bagna z krokodylami. Zachód wnet ściągnął wszystkie swe siły: Fryderyk Barbarossa, Ryszard Lwie Serce i Filip August naszyli krzyże na swe płaszcze. Na próżno. Potyczki, oblężenia, szarże, spiski: królowie Francji i Anglii swarząc się niczym paziowie ugrzęźli w fosach pod Akrą. Jakoż żyć bez Jerozolimy? Jedynie milicja Świątyni Salomona (Templi Salomonis), templariusze, zda się zachowali dość siły i czystości, aby wypędzić pogan z Grobu Świętego. Wilem znalazł się wśród ochotników, którzy nie oglądając się na przeszłość, zaciągnęli się wówczas w szeregi zakonu. Podczas ceremonii przyjmowania do zakonu został zmuszony do splunięcia na krucyfiks i zaparcia się „człowieka na krzyżu”, nie wiedząc, czy chodzi o próbę posłuszeństwa, czy niegodną regułę wprowadzoną przez ówczesnego wielkiego mistrza, Gerarda de Rideforta, mającą na celu znieprawienie zakonu. Niebawem Wilem wykrył, że ów wielki mistrz w

niewytłumaczalny sposób oszczędzony przez Saladyna po bitwie pod Tyberiadą przekupił swych elektorów. Wilem wysłany w przebraniu do Jerozolimy po zakonne archiwa pozostawione tam przed klęską, został pojmany, wtrącony do ciemnicy w Wieży Dawida, a w końcu sprzedany jako niewolnik muzułmańskiemu wielmoży z Judei. Próżne i ponure dnie. Czas zmarnowany, nikomu nieprzydatny, w kręgu pustego horyzontu na pustyni. Niewolnicy często drętwieją w niewoli: tak działo się i z Wilemem aż do wieczoru, kiedy, wśród pląsów dzieci o podmalowanych oczach, z powodu miłostki ze służącą odrąbano mu niczym złodziejowi lewą dłoń toporem na pniaku. Dopiero w upokorzeniu odzyskał pragnienie buntu i wolności: uciekł i wrócił do Akry. W czasie siedmiu lat jego niewoli nic się nie zmieniło, oprócz tego, że mieszkańcy królestwa przywykli żyć bez Jerozolimy. Ponownie został włączony do zakonu, gdzie nadal tliła się sprawa przyjęć: w istocie kuria rzymska, zazdrosna o wpływy rycerzy w białych płaszczach, za niewiedzą papieża, poleciła benedyktynowi, fra Pierluigiemu, zgromadzić zeznania świadczące o złych obyczajach. Wilem powiadomił nowego wielkiego mistrza, Gilberta Erail, o tym, co wiedział o Gerardzie de Ridefort. Ale Gilbert Erail, miast raczej wyznać papieżowi, że wielki mistrz templariuszy został wybrany symoniackim sposobem, obarczył Wilema tajną misją: ma nadzorować Pierluigiego, nie dopuścić, by zaszkodził zakonowi. Tak oto Wilem wsiadł na okręt do Rzymu. Jakież nieszczęście! Gilbert Erail zmarł nie pozostawiwszy wzmianki o misji powierzonej Wilemowi: ów pragnąc unicestwić „spisek biskupów” uznał, że musi zabić Pierluigiego i zagarnąć zebrane już zeznania. Stawiony przed straszliwy trybunał zakonu templariuszy odmówił przemawiania we własnej obronie, został wypędzony z zakonu i ekskomunikowany. Jako niewolnik pogan był jeszcze Bożym stworzeniem, jako ekskomunikowany był przeklęty, przyrównany do stanu rozbójników, bydląt, trup za życia. Na dnie rozpaczy jedyną pociechę stanowiła myśl, że unicestwił sojusz zazdrośników: dokumenty odebrane mnichowi ukrył wewnątrz muru komandorii w Szampanii, w Coulommiers.

I tak ponury i niemy, potępiony, obcy wszystkim, mógłby zakończyć swe życie pod posępnym niebem prowincji la Brie, gdyby papież nie przyobiecał rozgrzeszenia każdemu, kto włączy się w wojnę przeciw katarom z Tuluzy. Wilem wyruszył z zastępami z Szampanii i zmył swe przekleństwo w krwi katarów z Beziers. Przy końcu swej czterdziestodniowej służby [1] opuścił wojska baronów z Północy, będąc w porządku wobec Boga i własnego sumienia. Wolny od wszelkiej przysięgi, bez planów na przyszłość, wrócił do Roquelongue, lenna opuszczonego przed dwudziestu laty, jak to czynią starzejące się dziki powracające do ostępów, gdzie się urodziły. W drodze odnajdując zapach i barwy ojcowizny, pomyślał, jak mógł był żyć nie oddychając powietrzem płaskowyżu. Kiedy zaś na zakręcie drogi ujrzał sterczący na szczycie spiczasty zamek swego ojca i dziada, ani na chwilę nie zwątpił, że tu zakończy swe życie. Nie wątpił również, że oczekuje go Awelina, jego dama. Najpierw go powiadomiono, że po wyjeździe urodziła mu się córeczka, Alis, obecnie żona Bernarda de Saint Veran, a następnie powiadomiono, że syn, Wilemek, okrył się pod Konstantynopolem złotem i sławą. W końcu wyznano, że Awelina powtórnie wyszła za mąż za Jana des Douzes, później owdowiała i przyjęła wiarę katarów. Wtedy pojął, jak straszliwą cenę złożył w okupie za własną duszę: ten kraj rabowany i palony jest jego ojczyzną; ta spokojna i lodowata Doskonała, która rzuciła się na stos w Minerve, to Awelina, dziewuszka we wczesnej młodości zaślubiona, do której powrócił, aby ją wreszcie miłować. Oto i koniec. Życie takie jak rycerza d’Encausse nie snuje się niby wątek kancony. Wszystko się w nim łączy i stapia wedle nieprzeniknionego planu. Człowiek próżno szamoce się niczym ryba w sieci, zdany na własne siły nie daje sobie rady. Tym razem jednak Wilem zdecydował. Polecił Pan-Perdu wyrzeźbić na bliźniaczych grobowcach posągi Aweliny i własny. W pierwszym zamknął wykaz katarów z Minerve, na którym czerwienieje imię Aweliny, do drugiego wrzucił miecz jako znak, iż umiera dla świata. Potem zmusił proboszcza Massolsa, aby pobłogosławił grobowiec, na którym on i Awelina w swych kamiennych postaciach będą czekać końca świata i

zmartwychwstania ciała. Massols uważał, że Awelina zmarła w stanie grzechu. Ale przecie on widział ją odzianą w czarną suknię własnej po sobie żałoby i wie, że była czysta. Jakież tkwiło w niej Zło? Jakie zło, skoro przestrzegała wszystkich Bożych przykazań i wyrzekła się doczesnego świata? Czy to grzech mówić, jak to czynili heretycy, że Bóg nie mógł pragnąć świata, na którym nawet sprawiedliwość jest niesprawiedliwa? Rozważając te sprawy nie pierwszy Wilem traci głowę. Dlatego poczęstowawszy dziś wieczerzą wszystkich biedaków z doliny, pójdzie do Composteli: zetrze na proch stopy i zanikną pytania na starym szlaku pokrzepienia, odpokutuje, co należy odpokutować, i zrozumie, jeśli Bóg pozwoli, co należy zrozumieć. Jednakże teraz, klęcząc przed własnym grobem, Wilem po raz ostatni walczy ze sobą. Majaczy mu się niewyraźnie, że ktoś mu ukradł życie. Oto dlaczego usiłował bezskutecznie modlić się do Boga, Ojca wszechrzeczy istniejących pod słońcem, kiedy Audilenz i Tristan przyszli powiadomić go, że sarny już się pieką. – Wieżo z kości słoniowej – mówi dalej Audilenz. – Módl się za nami! Wilem tym razem dołącza swój głos do głosu Tristana. – Domie złoty... – Módl się za nami! – Arko przymierza... – Módl się za nami! – Bramo niebieska... – Módl się za nami! – Gwiazdo zaranna... – Módl się za nami! Noc ich ogarnia, noc nasączona zapachem ziół. Kamienie poczynają tchnąć odrobiną ciepła zaczerpniętego w ciągu dnia. Wieje błękitny aksamitny wietrzyk. Wilem czyni szeroki znak krzyża i ciężko wstaje. – Chodźcie – mówi – dziś mamy święto.

II. OSTATNIE ŚWIĘTO Wypili i najedli się, mało nie pękli. Kiedy nadszedł Wilem z Tristanem i Audilenz, wszystko czekało gotowe – obrusy, kwiaty, płonące pochodnie, wszystko prócz serc: w gardle dławiły jeszcze popołudniowe łzy. Zasiadł przy głównym stole, po swej prawej stronie usadowił córkę Alis. Na lewą zaprosił starego obraźnika, Pan-Perdu; ów onieśmielony, że zasiada na honorowym miejscu, nie śmiał położyć na białym prześcieradle dłoni zniekształconych od swych rzeźbiarskich narzędzi. Pozostali czekali w milczeniu. Ża nimi stali Wierzący [2], przed którymi Awelina otwarła zamkową furtę: z dziesięciu rzemieślników schludnych i zazwyczaj wesołych, którzy tkali, toczyli garnki, barwili tkaniny, przygotowując się do stanu Doskonałych. Wilem przyzwyczaił się do ich ledwo zauważalnej obecności – prosił tylko, żeby go nie nawracali na „nową religię” – jak zwali swą wiarę – i zaprosił na biesiadę. Krótkie światło pochodni rzucało cienie na poważne i skupione twarze. – Przyjaciele – rzekł Wilem – rano odejdę. Z Conques powędruję wielkim pielgrzymim szlakiem. Z pomocą świętej Foy i świętego Jakuba dojdę do Composteli... Powrócę, jeśli Bóg da... Jeśli nie... Jeśli nie, nie omieszkajcie powiedzieć tym, co tu zajdą, że odszedłem ubogi... Niech się pomodlą za Damę i za mnie... Dał znak, żeby wniesiono dzika i dzieże z zawiesistymi sosami. Kolejno każdy stawał przed nim i otrzymywał kawał czarnego mięsa na grubej pajdzie chleba. Na widok dymiących sosów nasączających gorący jeszcze miąższ ślina napływała do ust, zanim się zdążyło zasiąść do stołu. Ledwo biesiadnicy usadowili się, już pochłaniali potężne kęsy, zapijając je nie mniej potężnymi łykami wina. Po spożyciu dzika toczyły się głośne rozmowy. Przy sarnach jedli już powoli wzajem sobie docinając. Przy pstrągach rozlegał się śmiech. Przy pasztetach trącali łokciem w bok sąsiada i rzucali wyzwania: „Kto jednym tchem wypije kubek? albo kto zamknie usta na całym jajku?” Tyleż czasu trwało napełnianie garnków, ile ich opróżnianie. Przez resztę roku tak wiele brakowało, że na pewno dziś wieczorem można

było jeść nie będąc głodnym i pić nie czując pragnienia. Alis niczym się nie różniła od innych. Zadziwiła Wilema. Na pierwszy rzut oka miał ją za ograniczoną i chciwą, jedną z tych ambicjuszek z głębi doliny, żółtą z zazdrości na myśl o pańskich dworach w Anduze czy Ro dez. I to prawda, że czuła się rozdrażniona, iż będzie jadła posiłek z biedakami, że pozostała tylko ze względu na obowiązek wobec ojca: nie było tu nikogo, aby go poniżyć czy uwieść. Lecz teraz rozgrzała się i zapomniała o strojeniu min. Po raz pierwszy ojciec i córka rozmawiali ze sobą i wzajem dziwili. W ciągu całego dzieciństwa tak wychwalano przed Alis jej ojca, rycerza wojującego razem z Ryszardem Lwie Serce pod Jerozolimą, że w końcu jęła marzyć o jednym z tych płomiennych panów z sokołami, strojnych w jedwabie i pierścienie, otoczonych niewolnikami z Nubii, uświetniających płaskowyż igrami i opowieścią o bohaterskich czynach. Tymczasem zobaczyła, że przybył milczący bezręki i rozgościł się w zamku tak, jakby obuwał stare trzewiki. Taki oto człowiek przez pokorę jadł z jednej miski z Pan-Perdu... Alis nie myliła się. Wilem mocno trącił wonią przygody, lecz miała mu za złe, że się nią nie chełpi. Przypomniała sobie bowiem o niewiarygodnych przechwałkach swego biednego męża, gdy pachołcy z Saint – Veran wlekli na końcu jego oszczepu zamordowanego dzika... – A wasz brat – pytał Wilem – czy myślicie, że wróci? – Nie myśleliśmy, że wy nawet wrócicie. Każdemu pisane własne życie. Jaki on jest? Wilemek zapowiadał się na najmężniejszego rycerza w Rouergue. Uśmiechała się po trosze wyzywająco. – Powiadają, że jest do was podobny. – Dlaczego mówią, że jest do mnie podobny? – Może będzie taki jak wy teraz. Nie znałam was, gdy mieliście jego lata. Tak igrała, jakby szukając granicy, na której ją zatrzyma. Osobliwie ją pociągał ów mężczyzna stwardniały w ciężkich przeżyciach. Z roziskrzonym okiem i lśniącymi ustami wyraźnie uwodziła pana Wilema, własnego ojca. – Panie dziadku – Audilenz i Tristan zapytali go – czy to prawda, że Compostela leży na końcu świata?

– Tak, ludzie tam się modlą do świętego Jakuba, ale także i do Matki Bożej z krańców Ziemi... To ostatni skrawek lądu przed morzem bez granic... Co dzień tam gaśnie słońce. Para dzieci spojrzała po sobie. – Panie, chcielibyśmy z wami pójść na koniec świata. Była to piękna noc, noc miła i tkliwa, jakby stworzona ku temu, aby zapomnieć o nędzy, zatopić w winie gorzki smak codzienności, kiedy to możni baronowie z Północy pustoszyli Okcytanię – gdzie się zatrzymają? Dzieci biegały między stołami, bawiły się, chodząc na szczudłach po stopniach podjazdu. Już tylko Dusigrosz zajadał wszystko, co wnoszono, lecz czynił to przez chciwość. Czego się dziś wieczorem nie zje, jutro Bertram zaniesie biednym w Nant i osobiście rozda przy Bramie Matki Bożej. Rządca tyle serca wkładał we wszystko, co robił, że wreszcie uwziął się na Dusigrosza: – Jesteś jak te obżarte psy, co warują przy ścierwie, żeby ptaki go nie dziobały! Wszystko w porządku, każdy postępował zgodnie ze swym zwyczajem i charakterem. – Panie dziadku – zapytała mała Fais – panie dziadku Wilemie, czy wiecie, co rzuca się białe, a spada żółte? Za nią inne dzieci, ściśnięte niczym postacie na kapitelu, gotowe były parsknąć śmiechem, Wilem udał, że usiłuje zgadnąć. Mała nie wytrzymała: – Jajko – rzuciła z triumfem. Wilem udał zdziwienie, śmiał się, dzieci także się śmiały i uciekły jak świergocące stadko, po czym stanęły nieco dalej. – Sami widzicie, panie ojcze – powiedziała wówczas Alis – śmiejecie się... Nie czas w waszym wieku na ponure miny i wycofanie się z życia... Złóżcie ofiarę mnichom w Nant, niech modlą się zamiast was, to ich obowiązek... Wilem patrzył na nią w milczeniu. – Dobrze wiecie – ciągnęła – że stać was jeszcze, żeby jeździć konno przez całe dziesięć lat, a wy chcecie iść pieszo... Odrzucacie miecz templariuszy, żeby wziąć kij włóczęgi... Nie mówiąc, że mężczyzna potrzebuje kobiet, a oto wy jesteście samotni niczym stare odyńce w

Martoulet... Wilem patrzył nadal na tę niewiastę, która z roziskrzonym wzrokiem mówiła o życiu. – Nie wiem, co mam odpowiedzieć – odparł – chyba to, że jestem w porządku wobec wszystkich i pozostało mi dojść do ładu ze samym sobą. Zmieszany podawał jej wino. Zmieszana piła za zdrowie ich obojga. Między nimi snuło się coś rozkosznego, a zarazem groźnego. Kawał księżyca ozłacał białe obłoczki płynące ku morzu. Podano już ciasta. Nagle przy końcu wielkiego stołu wybuchła wrzawa. Zobaczyli Caoursona, jak wstaje i zataczając się zmierza do stosu polan, skąd bierze wielką siekierę do ścinania dębów. On, co na czczo drży niczym topola na wietrze, teraz ugina lędźwie, odchyla do tyłu głowę, ciężką rękojeść kładzie na wysokości ust i podbródka. Dopasowuje i czeka, aż nastanie równowaga, całkowita zgodność między tym ciężkim żelazem a jego ciałem. Jeśli siekiera mu się wymknie, Bóg wie, czyją czaszkę rozpłata. Po czym, patrząc w niebo, odchyliwszy do tyłu ramiona z rozchylonymi szeroko rękoma, sunie na ugiętych nogach do ustawionej tu ławy, przystaje, zanim na nią wstąpi. Każdy rozumie, że się założył, iż wejdzie. Ani słowa, ani szmeru. Niewiasty trzymają z dala dzieci. Alis kładzie na ramieniu ojca rękę gorącą niczym żar. Caourson nieznacznie kręcąc szyją obłaskawia groźny zespół drewna i żelaza, opanowuje i trzyma w swej władzy. Ostrożnie podnosi nogę, stawia ją na końcu ławy i nagle wchodzi – żelazo rzuca paskudny, czarny błysk. Caourson idzie teraz bez wahania wzdłuż ławy, przechodzi aż do końca i zrzuca siekierę, która padając rozrąbuje stół. Krzyki, oklaski. Caourson zataczając się wraca na swoje miejsce. Alis odejmuje rękę, lecz na ramieniu Wilema pozostaje palące piętno. Wina, jeszcze wina, Esperandieu zaprasza przyśpiewką: Cal bieure lou bi pur lou moti O miechjour sous ayo Et lou ser Couno lo Boun Dieus l’o fach!

Rano pijemy wino czyste

W południe bez wody A wieczorem Jak dał je Bóg!

Biesiadnicy śpiewali ochoczo, póki nie ochrypli. Wokół stołów kładły się ociężałe psy, dzieci zasypiały. Alis była całkiem przemieniona. Nareszcie bez żadnego wyrachowania poddała się urokowi tej pożegnalnej nocy. – Nie ma nic – mówiła – co by bardziej zachęcało do życia niż samo życie. – Tak – odparł Wilem – śmierć. Wstał od stołu ociężały od jadła i pożądania, mocny i szczęśliwy pełną piersią wciągnął nocne powietrze. Jutro, zanim wyruszy w drogę, poleci, żeby Esperandieu puścił mu krew. Nieco się oddalił. Wychodząc zza osłony murów poczuł wiatr i zadrżał. Minął bramę. Niejasno odczuwał, że ucieka, lecz nie wiedział, czy od Alis, czy od siebie. Zataczając się od czasu do czasu z jednej na drugą stronę bielejącej drogi, szedł ku Gardies. Noc była jasna z głębokimi bruzdami cienia. Wiatr szperał w niskopiennym lesie i zwałach głazów, dobywając zapach tymianku, rozgrzanych kamieni i owiec, zapach kraju. Wilem doszedł do bliźniaczych grobów, prawie niewidocznych pod gęstą osłoną orzechów. – Oto – wyrzekł – oto więc dokąd przyszedłem. Po omacku poszukał palcami twarzy żony na posągu, lecz wyczuł tylko chropawy wapień. – Panie Boże – zapytał głośno – czego ode mnie oczekujesz? Odpowiedział mu jedynie połączony śpiew rzeki i wiatru w wysokich topolach. Lecz Wilem miał ochotę mówić. Ciągnął: – Wydobyłeś mnie z nicości, chociaż o to nie prosiłem... Wypełniłeś moje życie ciężkimi próbami, a teraz mnie zostawiasz niczym zająca w sidłach... Nie rozumiem powodu tego wszystkiego... Tyś wszechpotężnym i wszechsprawiedliwym władcą, a ja jestem twoim więźniem, jakiego więc wreszcie ode mnie żądasz okupu? Żebym odbył pielgrzymkę do Composteli? Odbędę pielgrzymkę do Composteli. A potem? Zetrę na drodze moje grzechy na proch. A potem? Wiesz dobrze, że dama Awelina, czy wyznawała wiarę katarów, czy nie,

nie szydziła z Twojego syna ani z cierniowej korony, ani z gąbki z octem, ani ze śmierci na krzyżu... Na wiosnę ją jeszcze widziałem, Panie Boże, i mogę przysiąc, że była czysta... Ja wiem o tym na pewno, dusza widniała w jej oczach... Wierzyła, że tą drogą szybciej dojdzie do Twojego królestwa... Czyż byłoby lepiej, gdyby wiodła rozpustne życie jak tylu Twoich mnichów i biskupów? Pomyliła się? Ależ zgrzeszył także Adam, Twój pierwszy twór... Także Salomon o Tobie zapomniał... A także święty Piotr, który w ciągu jednej nocy zaparł się Twojego Syna aż trzy razy! Kim chcesz, żebyśmy byli, żeby lepiej postępować? Panie Boże, zlituj się nad damą Aweliną... Jakaś gałka stanęła mu w gardle po części ze szlochu, po części z gniewu. Gniew przeważył. – Na pewno nic by się nie przydarzyło, gdybym nie opuścił zamku, żeby Ci służyć... Rzucasz nas w zamęt i zaraz nam ten zamęt wypominasz! ...Stwarzasz nas takimi, jakimi jesteśmy, i wnet nas oskarżasz, że nie jesteśmy inni, Ty, Ojciec wszechmocny, wodzisz nas na pokuszenie i osądzasz miarą naszej słabości... Ach, o ileż byłbyś sprawiedliwszy, gdybyś nas osądzał miarą naszych nadziei!... To one świadczą o tym, co jesteśmy warci... To życie tu na dole jest ułudą, piosenką trubadurów, kłamstwem... A może śmierć jest kłamstwem... O Boże, jakże Cię nienawidzę, że milczysz i opuszczasz w tej biedzie! Zmroził go bezrozumny strach. Usiłował się wycofać. – Jeżeli nie dotrzymam mojej obietnicy, że rano wyruszę, niech już nie znajdę ucieczki na tym świecie, niech już nie zobaczę blasku słońca, niech aniołowie mnie opuszczą... Niech skonam... Śmierć, Wilem nieraz zaglądał jej w oczy, walcząc z mamelukami Błękitnego Wilka czy z łucznikami Saladyna. Koń, miecz, tarcza, chorągiew: w chrzęście szarży, gdy miał na ramieniu szkarłatny krzyż templariuszy, śmierć wymagała najmniej odwagi. Ale podczas tej upalnej, letniej nocy był sam, tkwili w nim jego wrogowie. Podniecał się słowami, żeby nie uciec. Prawdę mówiła Alis, że jego uda i lędźwie stać na dobry dziesiątek lat konnej jazdy, a może i na dwadzieścia. To prawda, że pożądał tej niewiasty, własnej córki. Zaprawione

goździkami wino, a może wzburzenie napędziło mu łzy do oczu. – I nie będzie już dnia – mówił – ani wieczoru, ani poranka... I ziemia opustoszeje z ludzi, i gwiazdy pogasną... Trzeba będzie stanąć przed trybunałem osądzającym dusze... Panie Boże, jakiż Twój sąd jest straszliwy... Rycerz d’Encausse padł na kolana i zapłakał. Kiedy już noc ochłodła, wrócił do zamku. Była już pora, księżyc lada chwila zniknie za Saint-Sauveur. Czatownik oparty o wał chrapał, trzymając jeszcze w ręku pusty kubek. Na podwórzu w świetle ostatniej dymiącej pochodni Wilem zobaczył opuszczone stoły, obrusy poplamione sosem, zwiędłe liście. W sali, gdzie płonęła lampka, spojrzał na ciała leżące bezładnie, jakby martwe, pogrążone w pijackim śnie, razem mężczyźni, kobiety i psy wśród wiązek zeschłego żarnowca. Podszedł do swego łoża. Alis tam spała w gronie dzieci, usta półotwarte, rękę położyła na brzuchu. Znalazł sobie miejsce koło komina i wyciągnął się, ledwo poczuł woń żarnowca, a już zapadł w studnię bez dna. Naonczas Bóg go zawezwał. Nie mogła zajść omyłka, był to dzień Sądu Ostatecznego. Chrystus w glorii błogosławił prawą ręką, wokół aniołowie dęli w trąbki. Na cmentarzach i pod płytami kościołów otwierały się groby, zmarli w całunach gotowali się do stawiennictwa przed trybunałem, by zważono ich dusze. Wilem rozpoznał na prawo od Pana jego matkę, Maryję. Grzesznicy kolejno stawali przed wagą. Archanioł Michał kładł na jedną szalę miłosierne uczynki, odwagę i cierpliwość osądzanego. A na drugą dla przeciwwagi szatan rzucał zbrodnie i grzechy. Który z nich obciąży swą szalę bardziej i prędzej. Jeśli przeważy Dobro, nowy wybraniec przyłączy się do orszaku szczęśliwców, których Abraham wita pod złocistym sklepieniem niebiańskiej Jerozolimy. Jeśli zaś – Zło, odtrącony, wygnany mścicielskim palcem lewej ręki Chrystusa, przyłączy się w głębi piekła do niezliczonych potępieńców wydanych na wszelkie męki. Nagle przyszła kolej na Wilema. Święty Michał kładł na swą szalę wszystkie lata spędzone w Ziemi Świętej, posty, modlitwy i nabożeństwa w zakonie, a szatan wnet przywrócił

równowagę zaparciem się przez Wilema „człowieka na krzyżu” w dniu przyjmowania do zakonu. „Ależ – krzyknął Wilem – uczyniłem to ustami, a nie sercem”. Nikt go nie usłyszał. Święty Michał już szukał wokół siebie dobrych uczynków. W tymże czasie szatan gromadził grzechy. „Patrz – mówił – to za katarów, których gościłeś w swoim zamku, to za twoje bezeceństwa w święto szaleńców w kościele Notre-Dame, to za zabicie Pierluigiego, to za pożądanie własnej córki, to za twoją pychę, to za...” Szatan miał ludzką postać, ale był ohydny, miał mroczne oczy, grube wargi, kozią bródkę. Wilem czuł, że jest już zgubiony. Świętemu Michałowi pozostała tylko krucjata w Beziers. Rzucił ją na szalę. Strzałka znowu stanęła pionowo, później w niewytłumaczalny sposób przechyliła się ku Złu. Wilem dostrzegł fortel szatana, lecz jedynie on go zauważył: po kryjomu diabeł naciskał stopą swoją szalę, żeby przeważyła. Wilem chciał uprzedzić świętego Michała, lecz już poczuł, że się ześlizguje w potworną paszczę Piekła. Oglądnął się: Chrystus wpędzał go palcem w wiekuisty mrok. Z całych sił Wilem wrzasnął. Krzyk jego przygłuszył głos gromu ostatecznego przerażenia. Otwarł oczy i rozpoznał w świetle brzasku zamkową salę. – Un houome que peto rete et que pisso conde se po urto bien – człowiek, który głośno pierdzi i jasno sika, czuje się dobrze – mówił sentencjonalny głos. Głos ten należał do Esperandieu, ów przegamiał pogrzebaczem żar w kominie, zaś Bertram dorzucał słoninę do porannej zupy. Wilem był spocony, serce miał spopielałe, w ustach czuł gorycz. Esperandieu, który tyle razy podawał swemu rycerzowi kolczugę i hełm, wydobył teraz ze skrzyni zgrzebną suknię i grube chodaki przed kilku tygodniami zakupione, kiedy o wszystkim postanowił. Skończył się czas ostróg, mieczy, tarcz – teraz sakwa, kij, bukłak do wina. Wilem ubierając się rozglądał się po sali. Nic tu się nie zmieniło od lat: ani liście wymalowane na pobielonej wapnem ścianie, ani stara ojcowa tarcza ze skóry, poplamiona wilgocią, wisząca między oszczepem a trąbką łowiecką. Ponieważ Wilem przestał się już uważać za pana Roquelongue, nie

pozostawił testamentu: zależnie od tego, czy Wilemek wróci, czy nie wróci, baron de Roquefeuil w stosownym czasie zrobi z zamkiem, co zechce. Wziął ze skrzyni kilka monet, wartych dobre dwa czy trzy liwry w denarach z Albi czy Puy, wcisnął je razem z krzesiwem do sakwy przy pasku na gaciach, aby mieć czym opłacić przewoźników i na jałmużnę. Później zostawił skrzynie otwarte, Bertram rozda pozostałe rzeczy. Alis nie było już w łóżku. Na pewno wspięła się do górnej izby, żeby się przebrać albo przystroić. Zjadł trochę zupy i bez żadnych ceremonii opuścił salę, zszedł przez ganek, a tymczasem Bertram budził kopniakami ostatnich śpiochów. Wilem szedł i nie oglądał się, czuł niewyraźnie za plecami obecność towarzyszących mu domowników. Skręcił ku Mazel. W Saint-Pierre wszedł do kościółka, gdzie spędził noc przed pasowaniem, i pomodlił się nad grobem rodziców. Później przed progiem plebanii wezwał proboszcza Massolsa, złożył mu ofiarę i poprosił o błogosławieństwo. Kiedy pożegnał proboszcza i zszedł w stronę brodu Carbonies, już go otoczyli towarzyszący mu ludzie. Usiadł pod topolami, aby zdjąć chodaki. Otaczali go, ściskali, całując kraj jego sukni, jakby samo wyruszenie w drogę już go uświęciło. – Módlcie się za nas! – błagali. – Módlcie się za nas do świętej Foy i do świętego Jakuba Starszego! Powoli się od nich wyswobodził. – Teraz – rzekł – muszę już iść. Powtórzył Esperandieu i Bertramowi, aby pilnowali zamku, dopóki nie wróci Wilemek. Później podszedł do Audilenz stojącej na uboczu: – Powiedz swojej matce, że co dzień wschodzą dwa słońca, jedno dla serca, drugie dla oczu... Niech o tym nie zapomina... A ty pamiętaj o damie Awelinie, taka jesteś do niej podobna... I dodał jeszcze: – Któregoś dnia i ty pójdziesz na koniec świata! Audilenz wreszcie się uśmiechnęła. Po raz ostatni Wilem spojrzał na grupę swych bliskich. Potem wszedł do jasnej wody w Dourbie. Zobaczyli, że wychodzi na drugi brzeg. Ociera suknią nogi, obuwa grube chodaki, umocowuje sakwę i oddala się ku La Roque. Ani razu się nie oglądnął.

III. SMUTNA PIOSENKA Bertram i Esperandieu nie chcieli wracać z resztą domowników do Roquelongue, zwlekali pod pozorem, że muszą zobaczyć, jak się posuwa wyrąb lasu w Rans Grosses. Bez słowa szli ścieżką, Bertram przodem, Esperandieu z tyłu. Aż do ostatniej chwili wierzyli, że Wilem wróci. Ale teraz się stało... Nie mieli zbytniej chęci wracać do zamku. Wyobrażali sobie, jaka zapanowała w nim pustka i cisza. Awelina już nie powróci, a Wilem – kiedy? Dochodząc do Mazel Bertram, nie oglądając się, powiedział: – Trzeba będzie odnowić zapasy na zimę. – Rzekłoby się, że żałujesz! – Nie powiedziałem, że żałuję. Mówię, że trzeba odnowić zapasy. Esperandieu milczał. – Soli, korzeni, świec – wyliczał Bertram – trzeba będzie sprzedać mąkę w Millau... Niewiele pozostało w zamku po uroczystości, a Wilem zabrał ostatnie grosze. Bertram obliczał w myślach, na czym można by zaoszczędzić: – Na szczęście – rzekł – nie zabraknie świniny... Esperandieu wciąż milczał, aż Bertram oglądnął się, żeby zobaczyć, czy ów za nim idzie. – A zimą całe mięso się przechowa... Esperandieu odpowiedział na koniec: – Ciągle te twoje świnie! A owca to co? Przecież daje ci mleko, ser, wełnę i nawet skórę.. Była to ich stara zabawa, dialog ciągły, melodyjka bezużyteczna jak piosenka wiatru w chaszczach. – Co do mleka, zgoda – odpowiedział Bertram – Ale świnia daje szybciej i więcej mięsa... W świni wszystko jest dobre: głowizna i nóżki, słonina, żeberka... – Tak, ale i ciebie to kosztuje! Żeby ją utuczyć, dajesz jej wykę i kasztany... W dodatku kasztany trzeba jej obrać ! Owca ci podziękuje mając trawę na płaskowyżu i wodę z Dourbie...

Rozmawiali pochyliwszy głowy, jedynie rozwierali zęby, żeby słowa padały na ścieżkę. Drugi zgarnie, co zdoła. – Nie mówię już o tym – podjął Esperandieu – że kiedy zostawisz maciory przy zbiorze żołędzi, niektóre wracają pełne prosiąt całkiem pasiastych... A te się rodzą na pół dzikie... Akurat się nadają, żeby ci dziurawić ściany... Bertram nie odciął się. Zadyszał się idąc pod górę. Czuł się stary. W gruncie rzeczy kpił tak z owcy, jak i świni. Dopiero dochodząc do zamku nie mógł powstrzymać słów: – O tej porze powinienem być przy młynie Corp.

IV. ŚWIĘTA FOY, MÓDL SIĘ ZA NAMI Piesza wędrówka to dla rycerza prawdziwa przygoda. W życiu Wilema podróży nie brakowało i między dniem wczorajszym a jutrem niejeden za nim legł horyzont – lecz zawsze jechał konno, czuł w nogach miłe, mocne ciepło wierzchowca, wdychał zapach potu i skóry, słyszał szczęk, tarcie, chrzęst rzędu, tam zaś giermek, wierny cień, echo i odblask, prawdziwy sobowtór. I tak mijały dnie. Co go obchodziły deszcz, kurz, słońce, zmęczenie: dnie mijały. Ale pieszo! Ile trzeba czasu, żeby dojść do tego kasztana, do zakrętu, do tego szałasu! A tam w górze wioska, drżąca w rozgrzanym powietrzu, czy jeszcze dzisiaj tam dotrze? Idąc pieszo Wilem zatracał wygląd i nawyki rycerza. Przestał panować nad krajobrazem. Nie znał swej nowej miary, czuł się powolny i niezręczny niczym chrabąszcz. Był kimś obcym we własnej okolicy, malutkim wśród zwałów skał i gęstwiny drzew. Wszystkiego musiał uczyć się na nowo. Pierwszego ranka chciał przejść za wiele. Jednym cięgiem przeszedł brzegiem Dourbie aż do Millau i nie zachodząc okrążył miasto. Nieco później przystanął, żeby się posilić. Zdjął chodaki: stopy miał we krwi. Tego dnia dalej już nie poszedł, bał się, żeby rany się nie zanieczyściły. Dotarł do chatki na rozdrożu, gdzie jakiś człowiek nauczył go rozpoznawać dziurawiec o wielkich liściach, którymi okrył sobie pięty i wierzch stóp tam, gdzie skóra od chodaków przetarła mu ciało. Mężczyzna, bezrobotny pastuch, któremu towarzyszył czarny pies, pokazał mu jeszcze, jak ukoić ból przykładając liście babki rosnącej kępkami w szparach kamiennego muru. Przez cały czas swej niewoli w gródku Świętego Abrahama Wilem chadzał boso, lecz zawsze po miałkiej ziemi bustanu – ogrodu, albo po gładkich płytach wioskowego podwórza. O wiele mniej wówczas cierpiał niż wtedy, kiedy musiał w zakonie znów się przyzwyczajać do twardych, żelaznych, rycerskich nogawic. Boso również spędził czas swej ekskomuniki w Coulommiers, ale zimę źle tam znosił: stopy okaleczone, popękane, piekące od śniegu albo pocięte w zamarzniętych kałużach. Pamiętając o tym, nie decydował się zdjąć trzewików; zwłaszcza że krzemienie, ciernie i węże

były zmorą źle obutych pątników. W końcu przyzwyczaił się do chodaków. Podzielił się chlebem z pastuchem i odrętwiały ze zmęczenia wyciągnął się na wątpliwej czystości posłaniu. Zasnął, nim nawet noc zapadła, gdy tymczasem jego towarzysz rozpamiętywał nadal historię wilków w stadzie. Kiedy poranny chłód obudził Wilema, pastucha już nie było. Tegoż dnia, drugiego swej wędrówki, Wilem szedł, jak się dało; raz boso, to znów z jedną stopą obutą. Nie odczuwał żadnego wstydu, że on, rycerz, tak sobie radzi z bólem: wszystko było dobre, jeśli mu pozwalało posuwać się obraną drogą. Wędrując wcale się nie nudził. Zaprzątała mu głowę myśl, jak iść, przy tym każdy krok sprawiał mu piekący ból. Cisza i samotność mniej mu ciążyły niż powolny marsz. Po południu skręcił przed Severac na zachód drogą biegnącą wzdłuż rzeki Aveyron. Mimo chęci, aby się napić wina i wzmocnić swe siły, nie zaszedł ani do wioski, ani do zamku. Nim przywyknie do swego nowego stanu, wolałby unikać rojnego i płochego tłumu. W środku polany górującej nad drogą i rzeką ujrzał zagrodę węglarza i tam się rozgościł. Bez pośpiechu spożył resztkę chleba i opatrzył skaleczenia. Odczuwał do swych stóp tkliwość piastunki. Zaiste to, co mu się przydarzyło, było osobliwe: został poniżony, był niczym na drodze, gdzie poszturchiwali go jeźdźcy nawet go nie dostrzegając, był zmęczony, otumaniony słońcem, brudny od potu i kurzu, wygłodzony, obolały – a jednak zbierając na kupę trochę siana, aby się w nim zagrzebać, czuł się raczej rozradowany. Zamknął zagrodę, spojrzał na pierwsze wschodzące gwiazdy i usnął jak dziecko. Nazajutrz było mu ciężko, a jeszcze bardziej w dniu następnym. Pogłębiły się rany na stopach. Spotykani ludzie żałowali go i dawali mu sprzeczne rady. W Laissac wszedł do przedsionka kościoła, aby otrzymać posiłek wydawany ubogim i pątnikom: grochówkę, chleb i wino. Obsługujący kleryk życzył mu dobrej pokuty i doradził, żeby idąc do Conques poszedł brzegiem Dourdou na Bozouls i Villecomtal, tym sposobem uniknie zbytecznej wspinaczki i schodzenia w dół. Tego wieczoru zasnął u stóp zamku Mouret razem z podróżnymi przybyłymi po zamknięciu bram. Niektórzy z nich pytali go, dokąd się udaje, skąd idzie, żaden nie usiłował dowiedzieć się, kim jest ani dlaczego wędruje.

Doskonale się z tym pogodził, że jest nikim, zanim błogosławieństwo uczyni go pielgrzymem świętego Jakuba. Nieco za młynem w Montignac wspiął się na prawo bardzo stromą ścieżką, która powinna go była zaprowadzić do Conques. Ale na górze dowiedział się od chłopa, że za wcześnie spodziewał się przybycia do celu: był dopiero w Boucarel. Conques leżało po drugiej stronie urwistego zbocza widniejącej przed nim przełęczy. Będzie musiał zejść, a następnie znów wspiąć się, aby znaleźć się na właściwej drodze. Chociaż to zyskał, że ujrzał wznoszący się w oprawie skał wspaniały kościół Świętej Foy, całą swą wysokością górujący nad domkami przycupniętymi w cieniu wież i przypór o barwie ochry i różu. W dół od cmentarza zachodzące słońce zstępowało z tarasu na taras między niebieskimi plamami wielkich orzechów. Nieco niżej wieśniacy kosili potraw dla bydła. Wilem nieruchomy, raz wreszcie bez zniecierpliwienia, nasiąkał tym spokojem przenikniętym światłem. Pomyślał, że powinien się pomodlić, ale nie mógł. Dźwięk dzwonów zachęcił go do drogi: bał się, by noc go nie zaskoczyła. Przybył do Conques wielkim szlakiem do Świętego Jakuba w chwili, gdy pojawiła się tam grupa pątników w jednakowych sukniach, w jednakowych kapeluszach, obwieszonych takimi samymi muszelkami – jakobini. Po dźwięku ich mowy – zasłyszanej ongiś w Akrze, gdzie służyło wielu germańskich rycerzy – Wilem rozpoznał Niemców. Muszelki, którymi byli przystrojeni, wskazywały, że są w drodze powrotnej. Z ciekawością zauważył, że są obuci w takie jak i on chodaki, jedynie zmiękczone od użycia. Pątnikom towarzyszyła zgraja żebraków, bosonogich włóczęgów w łachmanach, zawsze czekających, aż ktoś im rzuci kawał chleba, miedziaka czy opowie dykteryjkę. Wilem się do nich przyłączył. Pielgrzymi przystanęli, skoro zobaczyli górujący nad wioską olbrzymi masyw opactwa. Przyklękli i zaintonowali chropawy, powolny psalm, zaś na ich spotkanie kroczył orszak mnichów niosących chorągwie i kadzielnice. Wylewne powitania, uściski: witano tych Niemców, jakby każdy z nich był Chrystusem we własnej osobie. Pojawił się znikąd tłum i już się gromadził. W dolince, przed chwilą miękko i sennie otulonej ciszą i światłem, roili się teraz gapie, dzieci, poczciwi ludzie dotykający sukni pątników, handlarze pamiątek i różne pędziwiatry.

Wszyscy udali się pod przewodnictwem zakonników do kościoła. Zanim przybyli na dziedziniec, przystanęli na placyku, gdzie jakiś człowiek, usadowiony jakby na podium, wołał do kroczących: – Wy wszyscy, posłuchajcie! Wiedzcie, kim jest święta Foy! Słuchajcie! Przystanęli za mnichami, zbliżyli się, skupili. Człowiek wzbudzał zaufanie, był przyodziany w białą suknię, miał wyraźnie uczciwą minę, u nóg jego leżał pies. Kiedy tłum zamilkł, jął opowiadać, jak pewien wielmoża wyłupił mu dwoje oczu za przestępstwo, którego nie popełnił. Krwawe łzy, mrok, żałoba. Mówił, że modlił się do wszystkich znanych mu świętych, do wszystkich mu zaleconych, i do Matki Boskiej od strapionych. Nic, nikt mu nie zwrócił wzroku. Wtedy nieprzezwyciężona siła kazała mu opuścić kraj. Wiódł go pies. Żyjąc z jałmużny, odwiedzał wszystkie święte miejsca, wielbił wszystkie relikwie i tak doszedł aż do Conques, gdzie błagał świętą Foy, małą męczenniczkę. Modlił się przez trzy dni i trzy noce. Na czwarty dzień rano... Po każdym zdaniu człowiek czekał, aż tłumacz przełoży jego słowa niemieckim pielgrzymom. Głos jego niósł się daleko i nie potrzebował go nasilać. Milczący, przejęty tłum czekał: wszyscy mogli stwierdzić, że ten człowiek z wyłupionymi oczami, że ten ślepiec widzi jak każdy. – Na czwarty dzień rano – ciągnął – uczułem wielki wstrząs w czaszce, tu, za czołem... I nagle z głębi oczodołów wyrosła mi para oczu całkiem nowych... Zastąpiły mi owe niesprawiedliwie wyłupione... Tłum wykrzykiwał: „ach! ”, jęczał: „oj”, ludzie padali na kolana. Człowiek dwoma wskazującymi palcami naciągał skórę na policzkach, aby każdy stwierdził, że tu, niewątpliwie, znajduje się para oczu, para niebieskich oczu, którymi toczył we wszystkich kierunkach... – I przejrzałem! Widziałem! ... Dowód? Przecie was widzę!... Widzę ciebie, moja siostro, co się opierasz na kuli!... Niech cię święta Foy ma w swej opiece!... Widzę tam nisko ciebie, co się szykujesz, żeby odciąć rzemyki od sakwy twojego sąsiada!... Ja ciebie widzę!... Widzę nawet lepiej niźli moimi pierwszymi oczami, chwała świętej Foy po wiek wieków... W podzięce – dodał – ślubował, że przez wszystkie dni swego życia będzie wysławiał cud, którego jest naocznym świadkiem. Namawia niedowiarków, żeby potwierdzili to u Poncjusza, opata Conques, albo u

tego czy owego mnicha, którzy go znali jako kalekę i ślepca. A jeśli potem jeszcze nie uwierzą, życzy im tylko, żeby nigdy rozsierdzony wielmoża nie wyłupił im obu oczu za nie popełnione winy. Natomiast tych, co uwierzyli w moc świętej Foy, zaprasza, by podeszli, dotknęli i ucałowali jego powieki: są to znamiona cudu... Niemieccy pątnicy wchodzili kolejno na wzniesienie i przykładali palce bądź usta do powiek cudownie uzdrowionego. Wielu rzucało ofiarną monetę do miseczki, która nagle się pojawiła w pysku psa. – Święta Foy! – zaintonował gromko jeden z mnichów. – Módl się za nami! – odpowiedział mu echem żarliwy pomruk tłumu. Wilem dość się napodróżował, aby nie ufać opowiada czom cudów, a jednakże był głęboko przejęty, chociaż mniej, niż gdyby człowiekowi o nowych oczach odrosła nowa dłoń. Jeśli jednak nie wszedł na wzniesienie, to tylko dlatego, że chował swe denary na drogę do świętego Jakuba. Pielgrzymi zmierzali teraz wraz z mnichami na dziedziniec opactwa. Kołysały się powoli kadzielnice, a okute żelazem kije uderzały o bruk w takt inwokacji do świętej Foy. Przystanęli przed kościelnym tympanonem oświetlonym o tej porze zachodzącym słońcem, pragnęli odczytać szczegóły wyrzeźbionej tu sceny Sądu Ostatecznego. W ślad za nimi przybliżył się Wilem. I stanął porażony. Te postacie bowiem, te osoby wyrzeźbione w wapieniu, których błękit, czerwień i złoto wyjaskrawiało wieczorne światło, ten Chrystus w glorii błogosławiący jedną ręką wybrańców, drugą zaś odtrącający potępionych, to był jego sen z tamtej nocy. Wydało mu się, że słyszy dobywający się z własnego gardła ów straszliwy krzyk, który wydaje ten kamienny człowiek, tam, przed wagą dusz; poznał siebie: to on, Wilem d’Encausse, zsuwa się w paszczę piekła, gdzie zachodzące słońce rozpala czerwone ognie. Nie myśląc już o swych umęczonych stopach, roztrącił ciżbę tarasującą wejście do kościoła, zanurzył się w chłodny półmrok, szturchnął ludzi zapalających świece na oświetlonym trójramiennym świeczniku. Zaczepił pierwszego duchownego, którego ujrzał. Stary zakonnik nadzorował wiernych, wsunąwszy dłonie w rękawy, śledził ich wzrokiem, blade wargi szeptały ojczenaszki. Mnich odruchowo się cofnął. – Chcę się widzieć z waszym opatem – rzekł Wilem.

– Bądźcie cierpliwi, opat zaraz przyjdzie, aby pobłogosławić pielgrzymów od świętego Jakuba. Mnich już się z godną miną zamierzał oddalić. – Śniłem o sądzie nad sobą – powiedział Wilem. Mnich jakby nie dosłyszał, po czym obrócił się nagle. – Wizja prorocza? Teraz on przytrzymywał Wilema za rękaw, ciągnął go przez boczne drzwi, wychodzące na klasztorny wirydarz. Bieg mnicha poruszał zastarzałą woń kadzidła zmieszaną z zapachem grobu. Przeszli przez wielką salę ozdobioną freskami, później przez następną, mniejszą. – Zaczekajcie tu – rzekł zakonnik. – Pójdę po naszego opata. Dziękujcie świętej Foy, że was wybrała... Zamknął starannie za sobą masywne drzwi z kasztanowca.

V. KOKKINOKHORIA Z baszty w Roquelongue zależnie od dnia oglądano grupki Wierzących w ucieczce w tym czy tamtym kierunku, zastępy krzyżowców w wojennym rynsztunku albo zgraje najemnych żołnierzy, gotowych popełnić przestępstwo. Żołnierze i zbóje zadzierali głowy, patrząc na ten wysoko osadzony zamek, lecz go nie oblegali: słusznie się domyślali, że byłby to zbyt wielki trud w zamian za znikomą przyjemność bez żadnego łupu. Na skutek tej krucjaty dłużącej się w nieskończoność jedynym zajęciem była myśl o winobraniu. Po zwózce plonów, wymłóceniu kłosów i zmieleniu ziarna pozostało zatroszczyć się o wino. Ów rok obfitował akurat w tyleż, ile należało wody i słońca, winne grona zapowiadały się dorodne. We wszystkich kaplicach bez ustanku płonęły świece ku czci Matki Boskiej od Winorośli. Co rano każdy wstawał wcześnie, aby spojrzeć, jaka jest pogoda, i co wieczór wpatrywał się bacznie w księżyc i gwiazdy, recytując wiadomości przekazywane przez ojców, a tyczące niebezpieczeństwa gradu. A ponieważ mądrzej więcej przewidywać, niż być zaskoczonym, ludzie zamawiali zależnie od swych nadziei czy zasobów nową kadź albo jeszcze jeden antałek. W całej dolinie rozlegał się łoskot toczących się beczek; opasywano je obręczami, śpiesznie nabijając drewnianymi młotkami klepki z jasnego kasztanowca. Był to czas bednarzy. Później nadejdzie czas drwali. Zima zamknie kraj w okowach mrocznych dni i ponurych nocy. Przed wiosną niczego, człowieku, się nie spodziewaj. Francuzi zajmą swe kwatery w okolicach Beziers czy Carcassonne, Okcytańczycy skorzystają, by wzmocnić swe siły między Albi a Tuluzą – ale komu by się zachciało błąkać po płaskowyżu? Jednakowoż nie minęły trzy niedziele, odkąd odszedł pan Wilem, a już czatownik wszczął alarm. Jakiś pojazd przystanął przy młynie w Gardies, konie piją wodę z rzeki. Kto to? Czy wielmożny Arnold de Roquefeuil przybył objąć w posiadanie bezpańskie lenno? Czy Bernard de Saint – Veran? Ale jego konie nie byłyby tak zmęczone... Rychło się wyjaśniło: przyleciały pędem dzieci młynarza, poszturchiwały się zdyszane, mówiły wszystkie naraz, połykały słowa.

Wreszcie stało się jasne: pan Wilemek wrócił ze Wschodu. Czeka na dole, aby go powitano. Tego zaś dnia nie było tu ani Bertrama, ani Esperandieu: jeden targował się o prawo do wypalania węgla w Larzac, drugi wyjechał, żeby przygotować orkę w Granarie i Roquarie. W zamku prócz służebnych i Wierzących pozostał tylko mały Tristan, siedział koło tyki dla sokołów i przemawiał do ptaków wydłubując rdzeń z gałęzi bzu. I oto jemu przypadł obowiązek powitania. Wyprowadził tęgą, szarą klacz i na oklep zjechał do Gardies. Kiedy Wilemek wyjechał, Tristan miał dwa latka i mógł go sobie wyobrazić tylko wedle wypowiedzi Esperandieu i bajek służebnych. Lecz nigdy by nie uwierzył, że rycerz może być tak piękny. Rzekłbyś: święty Jerzy. Wilemek wielkimi krokami przemierzał taras młynu, żeby rozprostować łydki i lędźwie. Jasnowłosy, zwinny a spokojny niczym dziki zwierz, olśniewał jedwabną szatą z wyhaftowanym złotym jednorożcem; na czole widniała czerwona opaska, ręce skrzyły się od pierścieni i drogocennych kamieni. Otaczała go para służących: młoda dziewczyna i młodzieniec, bardzo do siebie podobni, mieli takie same czarne włosy, oczy jak u owcy i matową, gładką cerę. A konie! Jeszcze piły: rumak – szary deresz, miał wysoki, ozdobny łęk, skórzany podpiersień z szeroką czerwoną frędzlą, drugi rumak – ów z kolei gniady, biała źrebica i koń juczny, obładowany dwoma skrzyniami o błyszczących okuciach. Tristan mlasnąwszy językiem, zatrzymał swą klacz i patrzył oniemiały. Stary młynarz, Maurin, nadbiegł z winem i witał wypiąwszy tyłek. – Ktoś ty? – spytał Tristana święty Jerzy. Chłopak zsunął się z konia i przyklęknąwszy przedstawił się: – Nazywam się Tristan, panie, jestem synem rycerza des Douzes i damy z Cantobre. Święty Jerzy zaśmiał się uprzejmie: – Kiedy ostatni raz ciebie widziałem, byłeś nie większy niż moja pięść. Patrząc na chłopca Wilemek nagle sobie uprzytomnił, jak dawno stąd wyjechał – ciało to ludzka miara czasu, ciało człowieka to niczym rdzeń drzewa; wzrost ich sycą godziny i dnie. – Ciebie i mnie – rzekł Wilemek – urodziła ta sama matka.

– Dama umarła, panie. Ściemniało jasne spojrzenie Wilemka. Czas niechybnie zabija każdą istotę tak samo, jak ją żywi, i odchodzi unosząc swój łup. – Czy nikogo nie ma w zamku, żeby mnie powitał? – Ja jestem, panie. – No dobrze! Wstań, Tristanie des Douzes... Zaprowadź swego brata do jego domu... Wilemek spędził noc w zamku. Ponury, rozczarowany, zgorzkniały chodził niecierpliwie po kamiennych płytach, przez wąskie okno spoglądał na dzień dogasający w głębi doliny rozważając, co ma tu do roboty wśród tych półmnichów, steranych służebnych, wynędzniałych pachołków. Zatarło mu się w pamięci, że Roquelongue, zamek w jego lennie, to wyłącznie obszerna izba, baszta i gospodarcze podwórze. Tkwiły tu jednak miłe wspomnienia i nic się nie zmieniło. Może tylko brakowało tu Damy. Kiedy wieczorem wrócił Bertram, był tak oszołomiony, że nie lada trudu kosztowało, by wyciągnąć zeń, słowo po słowie, opowieść o tym, co się zdarzyło: o ślubie Alis, śmierci Jana des Douzes, zgonie Aweliny, powrocie i odejściu Wilema. Stary rządca wciąż nawracał do opowiadania o rzezi w Bram, kiedy to on, półślepy, musiał oderżnąć sobie ucho, żeby się wymknąć Francuzom: tej oto historii zwykle odeń żądano. Na wieczerzę przyrządzono omlet z truflami i boczkiem. Wilemek spodziewał się innej biesiady. Wcześnie spoczął w wielkim rodzinnym łożu między swą parą niewolników, lecz sen nie nadchodził. Osaczały go wspomnienia, nieznużona sfora wciąż popędzana przez szum wiatru czy zapach z paleniska, gonitwa psów z czasów dziecięcych. Uciekał od nich otwierając oczy w mroku lub na odwrót zaciskając je z całych sił. Uciekał od nich, usiłując zagubić się w bujnych włosach niewolników, tuląc się do ich ciała nasączonego wonną oliwą. Uciekał od nich, bo już wiedział, że opuści Roquelongue i tu nie powróci. Rano, kiedy wrócił pachołek wysłany przezeń do Sai ntVeran, był gotów: jak się spodziewał, zaprasza go siostra Alis i jej mąż Bernard. Odeszły precz ponure nocne humory, Wilemek znów jaśniał młodością, beztroską, pragnieniem sławy. A w chwili kiedy mijał próg razem ze swymi końmi, skrzyniami i Grekami, obrócił się żegnając Roquelongue i roześmiał się

głośno, dźwięcznie: ów człowiek był stworzony do odjazdów. W Saint – Veran Bernard i Alis oczekiwali go przy bramie zamkowej. Wilemek spędził u siostry kilka radosnych tygodni na ucztach i zabawach. Jadło się, wyjeżdżało, aby wypuszczać sokoły albo udać się w pościg za dzikiem, słuchało się piosenek harfiarzy przybyłych na święta winobrania, spoglądało na mijającą jesień już mieniącą się barwą rudą i złotą – była to miła pora, by cieszyć się ludźmi i okolicą, akurat z tym odcieniem melancholii, który czyni radość jeszcze żywszą. Bernard i Alis sadzili się na wystawność. Nigdy u siebie nie gościli tak świetnego rycerza, który roztaczał na skraju płaskowyżu obraz fiołkowych mórz, pałaców, bazylik, nieznanych bogactw, opowiadał o Wenecji i Bizancjum dokładniej niż o Millau, uwodził jakby od niechcenia, wszystkim się podobał i mimo to nikogo nie urażał. Nikt nie podawał w wątpliwość jego opowieści: każdy widział w jego skrzyniach o cennych okuciach kolczugę z podwójnych kółek, jaką noszą możni baronowie, hełm całkowicie zamknięty z dwoma szparami na oczy, z kilkoma dziurkami przy ustach, aby dochodziło powietrze... Pas, miecz z damasceńskiej stali, kita z zielonych piór, tarcza zdobna w złotego jednorożca – herb rodu d’Encausse, to wszystko świadczyło, że rycerz nie jest ubogi ani pokorny. Alis utożsamiała się z nim. W dzieciństwie byli do siebie podobni, równie chciwi i równie lekkomyślni; tak samo niecierpliwi i tak samo wszystkim prędko się nużyli. Niepomna, że przeznaczeniem kobiety jest rodzić dzieci i czuwać nad gospodarstwem, wyobrażała teraz siebie w postaci swego brata: zdobywała sławne miasta, poiła konie w marmurowych wodotryskach, rzucała niewolnikom złoto i perły ze swego łupu. Bohaterskie czyny, o jakich opowiadał Wilemek, były jej czynami. Nieznuże nie kazała mu opowiadać. Podzieliwszy między siebie cesarstwo, krzyżowcy się w nim rozgościli, jakby to było celem krucjaty oraz ich przeznaczeniem. Wyruszyli niewątpliwie po to, by zdobyć Jerozolimę; no cóż, Jerozolima niech zaczeka, nie można podbić świata w ciągu jednego dnia. Sam papież postanowił dać im czas na zaprowadzenie ładu w kraju. Każdy otrzymał w udziale iście pańskie lenno, Bonifacy de Montferrat nadał Wilemkowi

pokaźne włości na zachód od gór Rodop, rzeką Strymon jedynie oddzielone od lenna jego towarzysza Rambauda de Vaqueras, trubadura z Prowansji, namiętnego i smutnego jak miłość. – A jak się zwało wasze lenno? – Kokkinokhoria. „Kokkinokhoria! Kokkinokhoria!” Dzieci rzucały do siebie to słówko niby piłkę jarzącą się w słońcu ich marzeń, wielu zaś innych, już wyrosłych z lat dziecięcych, nie mogło się nim dość nasycić, nucąc je po cichutku. Tam – wyjaśnił Wilemek – słowo to oznacza „Czerwoną Ziemię”, bo taka jest barwa gleby i skał pod cyprysami i cedrami, wśród kwiatów, o jakich wam się nie śniło. Lecz zwycięstwo spowodowało u krzyżowców rozprężenie, jednocześnie Grecy odzyskali w klęsce odwagę, której wpierw nie posiadali, by stawić opór. Turcy i Bułgarzy skorzystali z tej sytuacji, by zaatakować kraj od wschodu. Markiz de Montferrat i Rambaud de Vaqueras polegli w potyczce i Bułgarzy odesłali ich głowy groźnemu carowi Kałojanowi. Wilemek tylko swemu szczęściu zawdzięczał, że nie był wraz z nimi. Odtąd pozbawiony lenna i seniora, wstąpił na służbę do Ottona de la Roche, władcy Aten i Teb, później przyłączył się do Wenecjan zdobywających wyspy. Razem z Rabanem dalle Carcieri zajął Eubeę, później Kandię, którą trzeba było wyrwać z rąk genueńskich piratów. Wróciwszy na ląd, służył u Lombarda, hrabiego Gras, który w sporze o dziedzictwo po Bonifacym de Montferrat popierał jego syna z pierwszego łoża przeciw synowi wdowy Małgorzaty. W przerażającym pomieszaniu ambicji, przetargów, walk o własną korzyść wielu krzyżowców służyło wówczas u Greków. A jeśli ich pojmano? – spytał Bernard de Saint – Veran, zawsze rozważający wszelkie ryzyko. Wówczas – wyjaśnił Wilemek – wprowadzano ich na podium i łamano przed nimi ich miecz i włócznię, obuchem miażdżono hełm. Błotem obrzucano tarczę i przywiązywano ją do ogona osła, podczas gdy kleryk recytował żałobne psalmy i przekleństwa. Trzykrotnie głos pytał go o imię i trzykrotnie herold odpowiadał, iż jest mu nie znane. Po czym obecni chlustali gorącą wodą na głowy zdrajców, obrzucali je popiołem i siłą złożywszy na noszach, wieźli do najbliższej kaplicy, gdzie księża odmawiali nad ich ciałami modlitwy za zmarłych – wówczas dopiero ich uwalniano,

zniesławionych i umarłych dla rycerskiego stanu. Zaprawdę lepiej z tarczą na szyi zawisnąć na stryczku, jak to czyniono w nagłych wypadkach. Nie tyle widmo kary odwiodło Wilemka od służby u bazyleusa Michała czy Laskarisa, ile po prostu Wschód go już nie obchodził. Sprzedał swego wierzchowca, aby opłacić przejazd z końmi, tobołami i parą niewolników, bratem i siostrą, którzy go nie odstępowali. – A teraz? – zapytywał Bernard de Saint – Veran. Wilemek sam nie wiedział. Rozpytywał o kraj i krucjatę, zapytał, czy krzyżowcy długo jeszcze mogą się utrzymać, czy warto zaciągnąć się do wrogich im zastępów. Panuje mniemanie – wyjaśniono mu – że olbrzymia armia Arnolda Amaury’ego, po zbyt łatwym zdobyciu Beziers i Carcassone, w końcu się zadusi przygnieciona własnym ciężarem, wyschnie na słońcu, zagubi się w pustkowiach Fenouilledes, wśród potoków krainy Ariegeois, oszaleje z niepokoju i bezsiły pod razami okcytańskich żołnierzy, wojowników szczupłych i zwinnych, nawykłych do walki wręcz, nocnej jazdy bez wózków i wojennych machin. Nie pamiętano tylko o tym, że ta ciężka armia to krucjata, której zapragnął był papież, iż trzyma ją w napięciu fanatyzm opata z Citeaux, a podsyca chciwość rycerzy, którym przyrzeczono odpusty i łupy. Zastępy odjeżdżały po zakończeniu czterdziestu dni służby, zmieniały się wojska przybywające z Bretanii, Burgundii, Flandrii, Niemiec, Anglii, by stanąć pod chorągwią z lwem Szymona de Montfort, człowieka opoki. W obliczu tego barona bez wahań i skrupułów Rajmund z Tuluzy i jego poplecznicy mogli tylko spodziewać się, iż zyskają na czasie. Rozpętała się teraz wojna Północy z Południem. Skoro krzyżowcy nie mogli zniszczyć herezji – jak zniszczyć herezję? – niszczyli heretyków, prawdziwych i tych, których im jako takich wskazano, paląc ich na budzących postrach stosach przy śpiewie Te Deum. Tak oto chrześcijanie oglądali ekstatycznych Doskonałych, aż przezroczystych od postów i ascezy, wijących się w płomieniach, i zaklinali, że czynią to ku większej chwale Boga. Nigdy krzyżowcy tak nie postępowali z poganami na Wschodzie,wynik zaś bił wprost w oczy, a skoro krucjata utożsamiała Okcytanię z herezją,

większość Okcytańczy ków stanęła po stronie tych Doskonałych i Wierzących, którzy nie sięgali sierpem w zboże bliźniego, otwarcie mówili o Bogu i żyli, jak głosili: ponoć nawet templariusze z Sainte-Eulalie niekiedy użyczali miejsca na swym cmentarzu wiernym Nowej Religii, którym odmówiono pochówku w poświęconej ziemi. Straszliwa stała się ta wojna. Baronowie z Północy i piękni rycerze z Okcytanii postępowali jak walijscy żołdacy i bez zmrużenia oka wymieniali ohydne i okrutne groźby: „Wy mi utniecie uszy dwóm rycerzom? Ja wam oślepię dziesięciu!” „Wy mi oślepicie dziesięciu? Ja stu waszym wypruję bebechy! ” Pojmanych wrogów okaleczano i odsyłano do macierzystego obozu, aby świadczyli, że wojna się nie skończyła. Wkrótce nie pozostanie ani śladu z tej melodii zwanej Okcytanią i pieśnią o wolności. Obecnie większość armii Szymona de Montfort oblegała zamek Termes koło Narbonne. Lecz na północy w okolicy Laguiole i Severac niejaki Jan de Beaumont pastwił się nad Wierzącymi uciekającymi ku Rodez, gdzie hrabia nie opowiedział się otwarcie, po czyjej stoi stronie. Usiłowali oni też przedrzeć się przez góry do Tuluzy, ponoć kryjówki Bestii Apokaliptycznej, Nowego Babilonu. Podczas rozpraw o Nowej Religii Wilemek ani razu nie wspomniał o matce. Może czekał na ów dzień, gdy z siostrą będą sami na przejażdżce po płaskowyżu. Pojechali konno daleko jak w czasie lat dziecięcych, szukając cienia i chłodnej wody zjechali do źródeł rzeczki Dourzon. – To tu – rzekł nagle Wilemek – powiedziałem pani matce, że wyruszam na krucjatę. – Co powiedziała? – Gładziła mi włosy... Jestem przekonany, że tego dnia chciała żyć... Ten sam taniec ważek, ta sama woda zieleniejąca wśród rzęsy, świergot ptaków w resztkach liści, a jednak to nie były już te same ptaki ani te same ważki, ani ta sama woda... – Dlaczego – spytał Wilemek – przyjęła wiarę katarów? Alis zwlekała z odpowiedzią. Również patrzyła na płynącą wodę. Ruchem palców starła widniejący przed jej oczyma obraz. – Na jej miejscu – rzekła – postąpiłabym tak samo. Czyż nie wiesz, że należymy do ludzi, którzy chcą wszystkiego? Czy ty byś czekał bezczynnie?

Po niej odziedziczyliśmy niecierpliwość... – Ja nie wiem, czego chcę... Lecz jeśli miałbym zostać mnichem, to niechajże z mieczem, jak pan Wilem u templariuszy... Przynajmniej wojna... Przerwał na chwilę, po czym podjął: – A pan Wilem, dlaczego został pątnikiem?... Widziałaś go... Jaki on jest? – Nie wiem – odparła Alis. – Uczciwy... – Czy powiedział, dlaczego ucięto mu rękę? – Nic o sobie nie mówił. Tylko to, że jest w porządku wobec wszystkich. – Ale jaki on jest? – Myślę... Myślę, że już niczego nie chce... Myślę, że on także umarł. Brat i siostra rozmawiali ze sobą bez zwykłych osłonek, bez tych masek, jakie narzuca dworność czy pragnienie spokoju. Byli całkowicie zgodni niby zwierciadlane odbicia. Jedynym tematem, jakiego nie poruszali, był Esperandieu. Były giermek Wilema przybył wraz z Wilemkiem do Konstantynopola. Tam w szale zdobywania łupów Wilemek grabił, gwałcił, podpalał, a ponadto uderzył Esperandieu, z którego to powodu ów zwolnił się ze służby i wrócił do Roquelongue. Nie rzekł ani słowa, lecz w okolicy każdy pojął, że zaszło coś, czym rycerz nie mógłby się chełpić. Alis kilkakrotnie i na próżno zapytywała Esperandieu. Teraz patrząc w oczy bratu, o tym już nie myślała. On zaś był na tyle lekkomyślny, że zapominał najzwyczajniej o wszystkim, co mogłoby go zakłopotać. Gdy dosiedli koni, Alis dodała: – Nie masz ochoty zachować Roquelongue, nieprawdaż?... Pamiętaj, że zawsze jesteś mile widziany w Saint Veran i na tak długo, jak zechcesz... – Wielkie dzięki. Przed zimą postanowię. Kiedy wrócili do zamku, noc już zapadła i niepokojono się o nich: zaśmieli się. – Panie Wilemku – spytała maleńka Fais – co krzyczy, idąc do rzeki, i płacze, kiedy wraca? – Sama powiedz. – Wiadro. Fais uwielbiała zagadki; wciąż pragnęła nowych ofiar, które musiały udawać, że próżno usiłują odgadnąć, i wykrzykiwały, kiedy dawała

odpowiedź. – Panie Wilemku, co śpiewa, kiedy się mu smali tyłek? – Kocioł pełen wody – odpowiedział Wilemek. Wstał nagle z kamiennej ławy, na której siedział, i opuścił oniemiałe dziewczątko. Kazał w mig osiodłać konie i wyjechał, zabierając swych niewolników i skrzynie. Przysiągł, że wróci w niedzielę. Pojechał wprost do Algue, tam poprosił o spotkanie z Arnoldem de Roquefeuil, swym dawnym zwierzchnikiem, przyjacielem, a obecnie seniorem nad lennem Roquelongue, któremu winien był złożyć hołd. Przyjął go Ramon, starszy z synów, obecnie znamienity baron. Obaj bracia objęli w posiadanie dobra lenne Montpellier lego wane im przez stryja w testamencie, potwierdzonym przez Marię, królową Aragonii. Ramon rządził właściwymi dobrami rodowymi i zamierzał jeszcze je powiększyć poślubiając Delfinę de Turenne. On też piastował zwierzchnią władzę nad Saint – Veran, zaś lennami Cantobre i Roquelongue zarządzał Arnold, pan na Algue i komandor Nant. Ramon był prawie sam w zamku i odpoczywał pod srebrzystą lipą: świeżo pozbył się gorączki i tego dnia nie wyjechał wraz z innymi na łowy. Powitał Wilemka dwornie i wyniośle. Zda się nie zaimponowali mu niewolnicy, nie sprawiły nań wrażenia skrzynie i jedwab z Cyklad, z którego był uszyty kaftan Wilemka. Odmówił rozmowy o sprawach Roquelongue – należy zaczekać na powrót brata – wyraził jedynie ubolewanie z powodu śmierci Aweliny i odejścia Wilema. Poczęstował Wilemka czarnymi winogronami, które sam zajadał wypluwając kolejno pestki. Porozmawiali o krucjacie, której uczestnicy od dwóch miesięcy oblegali zamek Termes. Ramon, jak większość okolicznych panów, jawnie okazywał swą sympatię dla Wierzących. W końcu czatownicy oznajmili powrót z łowów. Arnold był teraz tęgim mężczyzną o bladawej cerze i zgorzkniałych ustach – ponownie Wilemek dostrzegł, co czas czyni z ludźmi. Jak się to mogło zdarzyć, że przed dziesięciu laty byli tak do siebie podobni, że niekiedy ich mylono? Arnold podał pachołkowi sokoła, wspaniałego wędrowca o zielonych łapkach, i zmierzył Wilemka od stóp do głów, zda się go nie poznając. Nigdy mu nie przebaczy, że ów go opuścił. Wilemek uśmiechnął się, ani żeby go oczarować, ani żeby podburzyć: po

prostu wyraźnie widział, że ów tępawy wielmoża będzie zawsze o niego zazdrosny. – Szlachetny panie – powiedział – oto wróciłem ze Wschodu i jestem wam wdzięczny za opiekę nad moim lennem, kiedy byłem nieobecny. – Ziemie krzyżowca są święte – burknął Arnold. Ostro ciągnął konią za wędzidło. W pobliżu oka widniał jeszcze ślad po dziobnięciu ongiś przez sokoła Wilemka.– Czy to wszystko? – zapytał szorstko. – Nie, panie, za waszym pozwoleniem... Chcę także powiedzieć, że już nie złożę hołdu z tytułu posiadania Roquelongue... Pragnąłbym tylko, żebyście nadali prawa lenne synowi mojej matki i rycerza des Douzes, Tristanowi... Będzie dobrym rycerzem, mniej niestałym niż inni... Wilemek pokłonił się, jak nakazywała mu dworność, i ruchem ręki zawezwał swych niewolników. Zjeżdżając ku dolinie i przez całą drogę powrotną Wilemek wydawał się wniebowzięty. Mijając Roquelongue wesoło spojrzał na zamek, po czym przystanął przed kościółkiem Świętego Piotra i ofiarował proboszczowi Massolsowi cenny pierścień, prosząc, aby odprawiał msze za duszę Damy. Massols nie zgodził się wymienić w swych modlitwach imienia Aweliny. – Módlcie się więc za naszą rodzinę – powiedział Wilemek. – My wszyscy tego potrzebujemy. W Saint – Veran pozostał tylko tyle czasu, ile potrzebował, by zakupić u Bernarda za cenną agrafę jednego z dwóch jego wierzchowców, które bezużytecznie stały w stajni. Alis podarował Melinę, swą niewolnicę o delikatnej cerze, w owej bowiem chwili ona była dla niego czymś najcenniejszym. Później odjechał z uśmiechem na ustach. Dzieci przez chwilę mu towarzyszyły. „Kokkinokhoria” – śpiewały i nie wiadomo było, czy pragną życzyć szczęścia Wilemkowi, czy chcą go prosić, aby szybko powrócił.

VI. POD GODŁEM BEAUVAIS Nant, La Couvertoirade, jar Escalette: los chciał, aby Wilemek opuszczając kraj jechał dokładnie tą samą drogą, jaką przed trzema miesiącami, lecz w odwrotnym kierunku, powracał jego ojciec. A ciągnęło go tam, w okolice Narbonne, akurat to, przed czym uciekał Wilem: wojna. Ubodzy rycerze bez lenna opiewają swój stan, chcąc go jakoś znieść, a zwą go wolnością – toteż nic dziwnego, że pierwszy płomień opala wspaniałe skrzydła, w które się stroją. Łowcy przygód, których nic ani nikt nie zatrzyma gdziekolwiek dłużej, wolą pościg od zdobyczy. Wilemek był dziecięciem swej epoki. Lecz świadomość, iż wart jest więcej niż mu równi stanem, czyniła go jednym z tych niezadowolonych, którzy kończą życie w goryczy i pogardzie. Mówiono mu ongiś, że przypomina swego stryja, owego Milana d’Encausse, któremu nie wystarczało lenno Roquelongue i wyruszył do Ziemi Świętej, aby tam za czasów Saladyna i trędowatego Baldwina umrzeć jako dwudziestolatek. Lecz Wilemek powracał ze Wschodu. Siedem lat wspaniałych i zmarnowanych: kiedy rozda swe ostatnie pierścienie, pozostanie mu tylko trochę czerwonego pyłu na dnie skrzyń i wspomnienie, że dwa razy mocniej zabiło mu serce. Pierwszy raz, gdy rycerze kołysali się na drabinie opartej o mury Konstantynopola, wysokie jak wzgórza, a on miał wspiąć się na nią pod ulewą strzał i kamieni, wśród wycia i chrzęstu żelastwa spadającego na pomost. Po raz drugi wtedy, gdy w czasie posłowania do pałacu bazyleusa wzrok jego przez chwil kilka, długich, zda się, jak wieczność, spotkał się ze spojrzeniem księżniczki Marii Francuskiej, siostry Filipa Augusta: wówczas prawie omdlał. Miał wtedy osiemnaście lat i te dwa doświadczenia zostawiły swe piętno na zawsze: już nigdy się nie zlęknie i już nigdy nie pokocha. Teraz, mając dwadzieścia pięć lat, wolny od wszelkich zobowiązań, wyzbyty wszelakiego przywiązania, zda się odcięty od korzeni, jechał nie wiedzieć dokąd, aby żyć dalej; w podnieceniu mówił sobie, że nie ma nawet dokąd wracać. W drodze czasu nie tracił. Wynajął pachołka – niejakiego Filipa

mocniejszego w garści niż sprytnego – aby pilnował tobołów, greckiemu niewolnikowi powierzył troskę o broń. Ów Pelonidas był przygnębiony. Nigdy dotąd nie rozstawał się z siostrą, była jakby jego cząstką, weselszą, tkliwszą, a teraz pozostała ona w Saint – Veran. Lecz człowiek wzrusza się bólem, który rozumie, Wilemek zaś był nieczuły na błagania młodzika. Kraj opustoszały i spalony, u schyłku lata rozgrzany do białości. Chwilami błyskawice przecinały kamienne niebo pozostawiając zapach krzemu drażniący zwierzęta. Gdzieś musiało się zbierać na potworną burzę. Pełna pora winobrania – brzemię światła, rozżarzone powietrze sprawiały, że przygniatała praca zazwyczaj radosna, wiodąca do winnego moszczu. Mrowie zbieraczy ruszało się wolno, cicho, jakby przytłamszone, ludzie niosący kosze, ogłupiali, ze szklanym wzrokiem, zataczali się niby pijani wokół wytłaczarek. Lecz Wilemka obchodziły tylko ślady krucjaty pozostawione w krajobrazie. W głębi żaru węszył niczym pies przejście wojny. Za Minerve nie było już wątpliwości: trop był ciepły. Naokoło wszystko doszczętnie ogołocone: pola, sady, spichrze. Markietanie byli gorsi niż szarańcza. Nikogo nie widać. Jedynie w spustoszonych winnicach kilka zbieraczek w łachmanach uciekało przy najlżejszym szeleście, ginąc w powietrzu migocącym nad piargiem. Wilemek na szczęście dostrzegł jedną z nich znikającą w grocie. Pojechał za nią i zatrzymał konia przed chłodnym otworem w górze. Zawołał. Pojawiła się bezzębna staruszka i padła na kolana. Zażądał jadła. Poszła, aby przynieść trzy sery, jeszcze ociekające. W zapłacie rzucił jedną z ostatnich swych monet. Stara spojrzała na nią oczarowana, nie śmiąc jej podjąć. Było za co kupić całe stado. Przed Carcassonne, rankiem trzeciego czy czwartego dnia, usłyszeli dochodzącą z pólka obsadzonego drzewną jeżyną dziwną skargę, którą trudno byłoby zapomnieć. Wilemek dał znak Pelonidasowi, ów okrążył gaik i wnet powrócił śmiertelnie blady. Z kolei Wilemek popędził konia, który wierzgał i chrapał. Na polance porośniętej zdeptaną trawą siedziało lub leżało z dziesięciu mężczyzn, niektórzy byli półnadzy, wszyscy okaleczeni i okrwawieni. Wili się, pełzali. Jeden tylko siedział nieruchomy i, zda się, nie był ranny: ów stary żołnierz miał na piersi czerwony krzyż krzyżowca. Wilemek podjechał.

Prócz owego żołnierza, wszyscy pozostali mieli wyłupione oczy. Trzem ponadto ucięto prawą dłoń – dlatego niewątpliwie, aby nie mogli władać mieczem. Piechurom poobcinano nosy i górną wargę, jak to w Bram krzyżowcy uczynili stu obrońcom Okcytanii. Grozę budziła nie tylko krew, twarze czy zapach mięsa, nawet nie tyle żałobna skarga, ta melodia rodem z piekła, ile ów widok bladych i pełzających po piachu ludzi, rzekłbyś gniazdo glist obrócone lemieszem. Wilemek napoił ich odrobiną wody, jaka mu pozostała, i rozpytywał sierżanta mówiącego tylko po francusku. Mimo to w końcu zrozumiał, iż żołnierze zostali pojmani, kiedy szukali pożywienia dla zastępu biskupa Beauvais, biorącego udział w oblężeniu Termes. Jego zaś oszczędzono wyłącznie dlatego, aby dla postrachu odprowadził ich do macierzystego obozu. Wilemek rozkazał okaleczonym zamilknąć i powstać: sam ich zaraz odprowadzi. Z wolna się uciszyli, jakby największą troskę sprawiało im poczucie, iż są opuszczeni – skarga ścichła niby szmer wody – wstali macając wokół rękoma: ci z obciętą dłonią chronili kikut tuląc go do piersi. Napastowały ich muchy. Wilemek dosiadł swego wierzchowca, oddając bojowego rumaka dwóm rycerzom, trzeciego kazał usadowić za Pelonidasem. Sierżant prowadził czterech markietanów powiązanych ze sobą postronkiem. Chmara much leciała za nimi aż do Termes. Termes, jeden z najpotężniejszych zamków w okolicy Corbieres, do połowy w niebie, do połowy w granicie, wycięty w górze przez potok. Bronił prawego brzegu Aude i zagrażał Narbonne. Zaiste ważąc się go oblegać, należało mieć Boga na chorągwiach. Ale obóz krzyżowców był takoż potężny. Jak okiem sięgnąć namioty, wywieszone sztandary, wózki, gromady powiązanych ze sobą koni. Od krańca do krańca górskiej niecki jedyną wolną przestrzeń stanowiły wytyczone przejścia. W tym skupisku Wilemek ponownie wyczuł tę samą powolność jak w winnicach koło Minerve. Tu również żar lejący się z nieba uciszał głosy, ograniczał ruchy, ciążył ołowiem w członkach. Jedyny dosłyszalny dźwięk to ciężkie, regularne uderzenia niby potężne i wolne tętno: olbrzymi miotacz kamieni walił kawałkami skały w mury twierdzy.

Rzekłbyś, że wszędzie panuje spokój, ale co z krzyżowcami?! Wtuleni w cień namiotów, wychudli, znużeni, o złym spojrzeniu, gotowi byli, zda się, kąsać – jedynie głód nadaje ludziom taki wyraz. Przybyli w sierpniu i dawno już ogołocili kraj z żywności. Kolumny zaopatrzeniowe zapuszczały się coraz dalej, narażając na potyczki i walkę wręcz z Okcytańczykami. Wilemek, idąc za starym sierżantem wciąż prowadzącym na postronku skatowanych, przeszedł przez obóz aż do kwatery w środku obozu, gdzie przebywało wojsko Filipa de Dreux, biskupa – hrabiego Beauvais. Biskup siedział pod czerwonym baldachimem przed swoim namiotem; suknię zakasał, nogi dla przewiewu rozstawił. Kiedy zobaczył przybywających, dał znak kapelanowi, który włożył mu na rozwichrzone siwe włosy mitrę biskupią. Rozpoznawszy swych markietanów i trzech rycerzy z eskorty, zerwał się jednym skokiem i zaklął: – Na bebechy! Na łono! Któż to... – Piotr Roger z Cabaret – uciął sierżant, zanim biskup nie udławił się z wściekłości. – Powiedział... – Wiem! Powiedział, że żaden krzyżowiec cały nie opuści okolic Corbieres, chyba że odejdzie z własnej woli! Stary żołnierz pochylił głowę: – Tak, dostojny Panie. Biskup go przedrzeźniał: – Tak, dostojny panie, tak, dostojny panie... Zazdroszczę rzymskim cezarom, ci rzucali lwom durniów i posłańców ze złą nowiną... – Tak, dostojny Panie. – Na bebechy!... Idź precz! Idź tych tam opatrzyć! Podszedł ku oślepionym i podniósł głos, jakby ci ogłuchli. – Ja was pomszczę! – zawołał. Wreszcie obrócił się do Wilemka, który mu się przedstawił. Biskup wezwał kleryka z szeroko wygoloną tonsurą, któremu Wilemek wyjaśnił okoliczności tego spotkania. Ów przetłumaczył. Biskup wściekał się nadal: – Zaprawdę wielkie dzięki! Piękny dar! Jakbym nie miał dość kłopotu z wyżywieniem tych, co jeszcze mogą walczyć!... Podziękuj mu jednak... Patrzył na warownię, nieprawdopodobnie błękitną w szklistym świetle, zaciskał pięści, zwierał zęby, wyzywająco zadarł podbródek. Powiadano, że

ten biskup urodził się z przekleństwem na ustach i mieczem w dłoni. Kuzyn króla Francji przeszedł chrzest bojowy, kiedy Henryk Plantagenet jął budować umocnienia na granicy jego biskupstwa. Odtąd widywano go częściej na polu bitwy niż we własnej zakrystii, zawsze w mitrze na głowie i na czele swych zastępów. Poznał już więzienia Ziemi Świętej i odbywał właśnie pielgrzymkę do Composteli, kiedy zwołano krucjatę królów: wyruszył z Filipem Augustem i miotał się jak szaleniec w fosach Akry. Ledwo wrócił do Beauvais, a już podjął prywatną wojnę z Anglikiem i Normandem, wykorzystując nieobecność Ryszarda Lwie Serce, więzionego w Niemczech. Wówczas jego właśnie obarczył Filip August przedłużeniem pobytu Ryszarda w niewoli. Uczynił to tak skwapliwie, że Mercadier, dowódca żołdaków i przyjaciel króla Anglii, zaprzysiągł mu zemstę – osiągnął swój cel nieco później, gdy w przygranicznej potyczce zranił i wziął do niewoli biskupa Beauvais. Filip August złożył u papieża protest: biskupa nie wolno więzić. Lecz Ryszard otrzymawszy naganę, wysłał do Rzymu miecz prałata i jego okrwawioną kolczugę: czy są to – pytał – szaty i przybory stosowne dla sługi Bożego w wojnie między chrześcijanami? Innocenty III musiał uznać, że nie do obrony jest sprawa biskupa. Anglicy przetrzymywali go dwa lata w ciemnicy, zanim dopuścili do złożenia okupu. Musiał również zobowiązać się, że już nigdy nie podniesie miecza. Aby dotrzymać przysięgi, używał odtąd bojowej buławy, straszliwego łamacza głów, najeżonej żelaznymi kolcami, o rękojeści wysadzanej drogimi kamieniami, którą – jak powiadał żartobliwie – rozdawał swe „błogosławieństwa”. Przestał również zaklinać się na łono Chrystusa czy na bebechy Pana Boga i odtąd ograniczał się do słów „na bebechy” i „na łono”. Od dziesięciu lat, odkąd wyszedł z więzienia, walczył przy każdej sposobności, oczekując chwili, aby się pomścić na Angliku. W samą porę nadeszła ta krucjata, nie dopuszczając, by zardzewiał jego obuch. Tym razem papież nawet nie miał nic do powiedzenia, chodziło bowiem o wojnę świętą, ów zaś Ramon z Termes od dawna był wyklęty, ponoć od przeszło trzydziestu lat nie odprawiono mszy w zamku. Biskup zmierzył Wilemka od stóp do głów, ów zaś się nie zmieszał, po czym prałat podciągnął suknię na kolana i rzucił tłumaczowi:

– Spytaj go, czego chce w nagrodę. Powiedz tylko, że nie zaproszę go do mego stołu, mogę mu tylko zaofiarować złoto albo cień. – Cień – wybrał Wilemek, prosząc o prawo do pozostania przez kilka dni w obozie Beauvais. – Tego zażądałby raczej szpieg – burknął biskup. – Powiedz mu, że chętnie go zapraszamy pod warunkiem, że sam się zatroszczy o żywność dla siebie, swoich ludzi i koni... Wilemek kazał rozbić swój namiot w miejscu wolnym na skutek odjazdu rycerza, który zakończył swą czterdziestodniową służbę. W istocie wielu wolałoby opuścić krucjatę – i niektórzy ten zamysł wprowadzali w czyn – niż umrzeć z głodu. Wprawdzie mogliby znieść więcej, lecz było już wiadomo, że nie będzie ani rabunku, ani łupów: znajdowali się na ziemiach skonfiskowanych Trencavelowi i nadanych Szymonowi de Montfort, nowemu hrabiemu Beziers. W historii wojen nie brak zgłodniałych oblężonych, lecz oblegających? Wodzowie krucjaty musieli posiadać wiele wytrwałości, aby się poddać tyranii głodu, skoro wystarczyłby byle powód, żeby odstąpić od oblężenia. Lecz najmocniej ich powstrzymywała wiadomość, że w zamku rzeczywiście brak wody. Na dole – głód; na górze – pragnienie. Kto ustąpi? Każdy wiedział, że z pierwszą ulewą wybije dla krzyżowców godzina klęski. Każdego ranka opat Arnold Amaury kazał odmawiać specjalne modlitwy, aby nie padało. Dopiero potem odprawiano mszę, prosząc Boga, aby zaopatrzył w żywność swe wojsko. Osobliwa próba wytrwałości pod niebem w Corbieres nagim niczym z metalu. Wieczorem stary Ramon de Termes wkładał swój pozłacany szyszak, aby obejrzeć, jak krzyżowcy wydzierają sobie wzajem obierzyny rzucone im przez oblężonych; jak gonią szczury, z których oczyszczano zamek. Na dole w odpowiedzi chlustano wiadrami wody na wysuszoną ziemię. Tym sposobem powstał cały rytuał: kiepskie żarty, szydercze zaczepki, cięte odpowiedzi. Ale obie strony mogły tylko czekać. Oba obozy uznawały za zwycięski każdy przeżyty dzień. Na górze – ponieważ nieuchronnie przybliżał się deszcz – któż widział kiedykolwiek bezdeszczowy październik. Na dole – ponieważ było wiadomo, że każda godzina osłabia oblężonych, wysusza im gardła, powoduje puchnięcie

języków. Wilemek szybko się wciągnął w rytm obozu. Dostrzegł, że biskup Beauvais kazał go nadzorować, ale się o to nie troszczył. Osłabieni ludzie byli zwolenieni od ćwiczeń. Cały swój czas i wszystkie swe siły poświęcali na szukanie żywności. Brzęk kotłów rozpalał pożar w mózgu, póki odór nieprawdopodobnych pomyj nie zmuszał do rzygania. Specjalnie traktowani byli jedynie ludzie arcydiakona z Paryża, Wilhelma, mistrza od wojennych machin. Ów był spokojny, cierpliwy, jednym słowem – prawdziwy bombardier. Wiedział, że nie istnieje mur, który by się nie rozpadł któregoś dnia, ostatnie padną mury Jerycha. Wymyślał machiny, kazał je budować, wybierał stanowiska, szacował, obliczał, kierował ostrzałem i z uciechą dobrego robotnika patrzył, jak spadają strącone blanki, zamek nieprzyjacielski obniża się, szczerbi i z wolna rozpada. Załoga złożona z cieśli, kołodziejów, ciosaczy pocisków, napinaczy, natłuszczaczy była mu całkowicie oddana. Kosztowała drogo, ale działała nadzwyczaj skutecznie. Na początku oblężenia ludzie z Termes zaopatrywali się w wodę w Sou, potoczku płynącym u stóp twierdzy. Dochodzili tam sklepionym przejściem na zboczu skały, póki arcydiakon Wilhelm nie wziął go na cel i nie zniszczył osłony. Teraz walił w mury, które tu i ówdzie już się poważnie zarysowały. Wilhelm metodycznie poszerzał szczerby, uderzał, bił niczym młotem. Aż Ramon de Termes postanowił zrobić wypad, aby zniszczyć olbrzymi miotacz kamieni osadzony w Termenet, przyczółku zamku już od dawna zdobytym przez krzyżowców. I oto rozstrzygnął się los Wilemka. Był tu już od trzech dni i gotował się do opuszczenia obozu, tej opadłej z sił krucjaty, aby nieco dalej poszukać jadła. Mąki mu jeszcze nie brakowało, ale konie nie miały ani krzty obroku. Wilemek doznał rozczarowania. Spodziewał się czegoś w rodzaju turnieju lub, jak w ostatnich latach w Grecji, zamętu w walce wręcz, potyczek, niespodziewanych lub uzgodnionych bitew. Rozczarowało go to zastygłe oczekiwanie. Dał więc rozkaz pachołkowi i Pelonidasowi, żeby spakowali toboły i osiodłali konie. Wówczas, gdzieś dalej, rozległ się wrzask zastępu oblężonych, którzy opuściwszy zamek mknęli ku Termenet. Napastnicy – było ich może

sześćdziesięciu czy osiemdziesięciu – cisnęli się na wąskim skalnym występie. Niektórzy nieśli zapalone pochodnie: chodziło więc o podpalenie miotaczy arcydiakona. Obudzony nagle obóz – była pora sjesty i lawa białego światła spływała z gór – ujrzał załogę pierzchającą w nieładzie. Pięciu było rycerzy wyznaczonych do obrony machin. W piątkę utrzymają się niedługo. Szymon de Montfort kazał bić na alarm. Lecz zanim się włoży kolczugi, pasy, hełmy... Czterech już tylko walczyło rycerzy, później trzech, później dwóch. Teraz li tylko jeden stawiał czoło, lecz bił się za stu. Wilemek skoczył na swego rumaka – deresza, osiodłanego na wyjazd. Puścił się w cwał, przemknął przez obóz i nie zwalniając pędu dotarł na skalny garb, gdzie toczyła się walka. Był w tunice, bez hełmu, bez tarczy i nawet bez miecza, ale czyż rozmyślasz w takowych wypadkach? W obozie wszyscy przykładali dłoń do czoła, osłaniając oczy, i pytali, kim jest ten jasnowłosy jeździec i po czyjej stronie. Czy wspomoże ostatniego rycerza przeciw zgrai, czy, na odwrót, zajdzie mu tyły? Wspaniały rycerz wciąż się trzymał, szczerbiąc każdym ze swych przerażających młyńców mur przeciwników, cofając się jeno krok za krokiem. Lecz napastnicy poczęli go okrążać i niebawem przyprą go do szkieletu machiny. Wilemek z daleka zakrzyknął, ostrogi wbił aż do krwi w boki konia. Przybywszy pod miotacz stoczył się na ziemię, podczas gdy spłoszony rumak podstawiał napastnikom podpierśnik już przecięty dwudziestką sztyletów. Wilemek zerwał tarczę z przedramienia ściętego rycerza i zagarnął miecz. Już pozostali napastnicy szli do ataku, rzucając ponad głową francuskiego rycerza płonące pochodnie. Wilemek stanął koło walczącego rycerza, którego chrapliwy oddech świadczył o wyczerpaniu. Najbardziej go zdumiało to, że wrogowie mieli taką samą jak i on cerę, mówili tym samym co on językiem: słyszał ich przekleństwa, zawołania. Lecz do diabła rozważania. Z sercem napęczniałym radością opuścił miecz. Trąba z Termes odwołała napastników: w ślad za Wilemkiem nadciągali teraz pierwsi Francuzi. Miotacz kamieni został ocalony. Oblężenie trwało nadal. Biskup Beauvais kazał wezwać Wilemka. W kolczudze, z obuchem w

dłoni stał przed namiotem zmartwiony, że nie zdążył rozdać kilku „błogosławieństw”. Za pośrednictwem tłumacza pogratulował Wilemkowi, śmiejąc się powiedział, iż brał go był za szpiega, i zaproponował, by wstąpił do niego na służbę. Otrzymywałby osiem solidów dziennie, giermek zaś – pięć, o ile ów by walczył. Wilemek wnet się zgodził. Gdyby przed godziną zapytano go, czyj obóz ma wybrać, na pewno długo by się wahał. Teraz naszywano mu na piersi krzyż barwy koralu, sprawdzano oręż, zachęcano, by wybrał sobie konia w zamian za tego, którego stracił. O dziwo, myślał o swej siostrze Alis, ona na pewno się nudzi w Saint – Veran. Rozważał, co by powiedziała, widząc go jako krzyżowca. Nie tknęła go myśl, że zdradza ojczyznę ani że staje pod sztandarami tych, co spalili jego matkę. Myślał o Alis, ponieważ jego nowy zwierzchnik, biskup Beauvais, był parem Francji i kuzynem króla. Teraz on, Wilemek, winien wykorzystać u śmiech losu. Tymczasem jak wszyscy zdychał z głodu. Był już koniec października, dnie stawały się coraz krótsze, a na deszcz wciąż się nie zanosiło. Całe zastępy mimo gróźb Arnolda Amaury i pośrednictwa Szymona de Montfort opuszczały obóz krzyżowców. Wilemek mógł oglądać obu, kiedy przechadzali się tam i z powrotem, dodając sobie nadziei. Sługa wojny był całkowitym przeciwieństwem sługi Boga. Szymon de Montfort był ociężałym, tęgim wielmożą, z głęboką bruzdą między oczami; cerę miał ciemną, a czoło białe i wałek twardego ciała na karku, chodził i mówił powoli, nie ulegał zniechęceniu, chodził mocno po ziemi. Natomiast Arnold Amaury w swym białym habicie [3] należał do tych bladych fanatyków jakby wytoczonych z białego wosku na świece. Może – pomyślał Wilemek – ci dwaj ostatni z krzyżowców będą oblegać... Lecz tak się nie stało. Ramon de Termes poprosił o rokowania w sprawie poddania się zamku: wygłodzeni pokonali spragnionych. Natychmiast biskupi Beauvais i Chartres uprzedzili, że odjeżdżają, aby przed zimą być w domu. Alix, żona Szymona de Montfort, błagała ich, „aby nie odwracali się plecami do spraw jaśnie wielmożnego Jezusa Chrystusa”. Biskup Chartres odłożył wyjazd, lecz prałat z Beauvais ruszył w drogę, pozostawiając kilkunastu ludzi, między nimi Wilemka, aby nikt nie powiedział, że

zabrakło zastępów z Beauvais. Zamilkł miotacz kamieni. Szymon de Montfort także był znużony. Przyjął warunki Ramona de Termes: nazajutrz rano zamek otworzy bramy, lecz zostanie mu zwrócony na Wielkanoc. W każdym razie na górze nie ma duchownych katarów. Długie i bolesne oblężenie zakończyło się nagle. Tymczasem nocą nieoczekiwanie rozpętała się burza, od dwóch miesięcy klująca się w krysztale nieba. Jedna z tych szalonych burz w krainie Bugaratch; grzmiała setkami tysięcy gromów, pruła mrok setkami tysięcy błyskawic, chlustała wodą na spaloną skórę tych wszystkich nagusów, którzy otwarłszy ku niebu usta, wrzeszczeli i pląsali w szaleńczym tańcu niczym przy narodzinach świata. Kiedy rano deszcz ustał, oblężeni byli u szczytu szczęścia. Na dole rozpacz. Szymon de Montfort wysłał swego marszałka Gui de Levis, aby stawił się zgodnie z umową przy bramie zamkowej. Powitały go kpiny i obelgi. Wylano nawet na eskortę wiadro wody, już jej nie brakowało. Stary Ramon de Termes włożył swój złocony szyszak i wszedł na wały, krzycząc ze śmiechem, że Bóg wybrał swój obóz. Z kolei wyjechał biskup Chartres. Z godziny na godzinę przerzedzały się szeregi. Zacieśniał się obóz. Arnold Amaury uparcie nie wierzył w zdradę Boga, szukał w modlitwie odpowiedzi na pytanie: co ma oznaczać ta próba? Wilemek rozważał, czy po właściwej stanął stronie. Nikt nie mógł powiedzieć, dlaczego Szymon de Montfort postanowił zostać. Lecz tak się stało, że pozostał, ciężki, milczący. Nadeszła wieść o pierwszych śniegach w górach Hiszpanii, szły gadki o ponurych i lodowatych wichrach, które przewalają się przez góry, myszkując w załomach granitu, i tną ludzkie ciała. Jakby nie słysząc wydał rozkaz Wilhelmowi z Paryża, żeby ponownie wszczął ostrzał zamku – i serce krucjaty znów jęło bić. Tymczasem los oblężonych rozstrzygnął się w samym zamku. Woda z nieba napełniła cysterny skażone obecnością robactwa, myszy i szczurów: po trzech dniach woda się zepsuła. Obrońcy dostali gwałtownej biegunki, konali w okrutnych bólach brzucha. Kiedy Ramon de Termes zobaczył, że wszyscy mogą lec, zebrał zdrowych jeszcze ludzi: zna przejście po zboczu skały, pozwoli ono dotrzeć do Katalonii. Szymon de Montfort – rzekł – oszczędzi niewiasty. Wyśliznęli się nocą. Jedyny zbieg został pojmany: sam

Ramon de Termes. Zawrócił pod pozorem, że zapomniał swych klejnotów. Był to może podstęp niezdolnego opuścić swój zamek starego wojownika, aby ocalić swych żołnierzy [4]. Rano Szymon de Montfort wkroczył do Termes. Resztki krucjaty nie traciły czasu. Ludzie byli głodni. Przeszli przez Razes, wynurzyli się w Chercob, gdzie w ciągu trzech dni zdobyli ładny zamek Puivert; stamtąd przyśpieszonym marszem doszli do Gór Czarnych i okręgu Albi. Mieszczanie z Castres oddali miasto bez walki – na koniec pohulali. Minęła już połowa listopada, kiedy Wilemek i ostatni wojownicy biskupa z obuchem odjechali do Beauvais. Całe szczęście, że Wilemek nie był sam; Beauvais – nie wiedział nawet, gdzie szukać tego miasta.

VII. ÓW CO PRZESTAŁ ŚNIĆ Poncjusz, opat w Conques, był chudym, przygarbionym zakonnikiem poszczącym częściej, niż nakazywała reguła. W oczach jego gorzał płomień ascetów niszczących do cna swe ciało, lecz w wieńcu białych włosów wydawał się niezmiernie życzliwy: cnót swych nie wystawiał przed nikim na chwalbę. Wsunąwszy dłonie w obszerne rękawy, z uwagą wysłuchał opowieści Wilema o niewiarygodnym zdarzeniu: o tym śnie, który nagle przeistoczył się w uchwytny kształt. Zadał mu jednak kilka pytań: kiedy to się śniło? W jakich okolicznościach? Czy to mu się kiedykolwiek już zdarzyło? Usiłował ukoić niepokój Wilema: tu jest pod opieką świętej Foy, w domu, gdzie wszyscy go wspomogą swymi modłami. Zanim kapituła rozważy jego wypadek, niech trochę odpocznie – czy chce pić? Czy chciałby, aby mu podano wieczerzę? – Ależ – powiedział Wilem – ja muszę iść! Jestem w drodze do Composteli. – Nie mogę sam postanowić – odparł opat. – Ani was zatrzymać, ani pozwolić wam odejść. – Kiedy zbierze się kapituła? – Za kilka dni. – Ślubowałem – powtórzył Wilem. – Niekiedy intencja zastępuje czyn... Liczy się, mój synu, wasze pragnienie wyruszenia, a o tym mogę zaświadczyć... Uśmiechając się podszedł do Wilema:– Święty Jakub na pewno nie weźmie wam za złe, że zostaniecie kilka dni u świętej Foy... Widzę zresztą, że dolegają wam stopy... Zaprowadzono Wilema do nagiej celi: wyrko ze zwiniętą baranią skórą, stołek, a w ściennej wnęce malowany posążek świętej Foy. Przyniesiono mu posiłek i kadź z gorącą wodą, żeby się umył; po czym brat pielęgniarz opatrzył mu stopy i wychodząc zostawił filcowe kapcie. Zapadł wieczór. Wilem wsunął się pod baranicę, lecz nie zasnął. Noc stała się bezdenną studnią, a on wpatrywał się w czarną, milczącą wodę. Słyszał kroki mnichów wędrujących tam i z powrotem, aby odmówić

godzinki. W zakonie, w Ziemi Świętej, rycerze byli najczęściej zwalniani z nocnych nabożeństw, aby zachować siły na orężne ćwiczenia, patrole i eskortowanie. Oczywiście obowiązkiem zakonników była wyłącznie modlitwa, lecz Wilem nigdy dotąd nie zmierzył, jak potężny jest ów mistyczny puklerz rozpostarty nad ziemią ani z ilu jest modlitw utkany niby ze złotych i srebrnych nici, z ilu śpiewów i szeptów, psalmów, litanii, ojczenaszów wznoszących się ze wszystkich opactw na Zachodzie. Tym sposobem przestrzeń między ziemią a Bogiem nigdy nie jest wydana aniołom mroku. Rano zasnął i śnił, że śni, ale kiedy mnisi go zapytali, nic sobie nie przypominał. Tegoż dnia zaprowadzili go mnisi do prezbiterium opactwa przed cudowny posąg świętej Foy, okryty łuskami czystego złota, cennymi kamieniami, kaboszonami i emalią z Limoges. W plecach widniało wgłębienie ze spoczywającą tam częścią czaszki świętej. Zakonnicy opowiedzieli z dumą Wilemowi, że przed rokiem tysiącznym, kiedy uboga wspólnota benedyktynów osiedliła się tutaj, w dzikiej krainie Dourdou, poleciła jednemu z braci, Arriviscusowi, wyszukanie relikwii, aby ta ściągała wędrowców. Ów Arriviscus wstąpił do opactwa w Agen, gdzie cisnęli się pątnicy, aby wielbić czcigodne szczątki świętej Foy. Tam pozostał dziesięć lat. W końcu wyznaczono go na strażnika relikwii – natychmiast uciekł z czaszką małej męczenniczki i odniósł relikwię do Conques. Wtedy jęli napływać pielgrzymi, i to tak tłumnie, że można było przystąpić do budowy i wykończenia opactwa. A najlepszy dowód, że święta czuje się tu dobrze, stanowi fakt, że nieustannie czyni cuda – i może wizja Wilema to jej ostatni cud... Długo stał przed posągiem, pogrążony w kontemplacji, oczarowany dziwną twarzą, uparcie zapatrzonym spojrzeniem, zda się, widzącym zjawiska niewidzialne poza złudnym pozorem. Wreszcie odprowadzono go do celi. Zostawiono mu dzwoneczek, aby mógł wzywać, gdy go nawiedzi nowy sen. Okazywano mu wszelkie względy, ale w istocie był po prostu więźniem. Przebywał w samotności aż do dnia, gdy pod przewodnictwem opata Poncjusza zebrała się kapituła. Dwukrotnie już w swym życiu Wilem musiał się stawić przed takowym zgromadzeniem; raz w Akrze po niewoli u

pogan; po raz drugi, aby wysłuchać wyroku usuwającego go z zakonu. Lecz kapituła zakonników Conques nie była tak niepokojąca jak templariuszy. Przede wszystkim, z wyjątkiem opata Poncjusza, były to poczciwe grubasy żywione chlebem, bobem, oliwą i winem; zachowanie się mnichów też było inne: ani razu nie usiłowali przestraszyć Wilema, ani razu mu nie grozili. Na odwrót, budzili w nim zaufanie, mówiąc łagodnie, ukazując w szerokim uśmiechu bezzębne dziąsła zjadaczy zielska, jakby pragnęli powiedzieć, że nie ugryzą. Usiłowali wyłuskać znaczenie, jakie należy przypisać zdarzeniu, iż Wilem dokładnie wyśnił układ tympanonu w opactwie, choć nigdy go nie widział i nikt mu go nigdy nie opisał. Znak to Boży? Przypadek? Lecz czy Bóg nie jest władcą przypadków? Kapitułę żywo zaciekawił pobyt Wilema w zakonie templariuszy, opis Jerozolimy, jego niewola i okaleczenie. W oczach tych ludzi zamkniętych w klasztorze należał, zda się, do innego gatunku. W końcu Poncjusz zasięgnął zdania każdego z mnichów i postanowił: nie jest pewien, czy istotnie święta Foy osobiście zesłała na Wilema ów sen ostrzegawczy. Może druga wizja rozjaśni pierwszą. Zaprosił więc serdecznie Wilema, żeby spędził zimę w opactwie. Zamieszka tu, otrzyma odzież i strawę, co dzień zaś będzie składał sprawozdanie ze swych snów. Była to dla Wilema sposobność, aby wyzwolić się ze wspomnień koszmaru. Ale jego pielgrzymka? – Wasza pielgrzymka – pokrzepił go opat – rozpoczęła się w dniu waszych narodzin... My wszyscy pielgrzymujemy, a Bóg włada drogą... W każdym razie nie spędza się zimy w Pirenejach... Bogu więc ofiarujcie waszą niecierpliwość... pierwsza z oczekujących was siedmiu prób... Zakonnicy życzliwie przytaknęli. Wilem przyznał im słuszność. Poprosił tylko o jakąś robotę, by nie tkwić w bezczynności. Tak oto oddano go do dyspozycji szafarza, trzeciego w godności dostojnika klasztoru, obarczonego całą gospodarką w opactwie. Co wieczór po komplecie, o szarej godzinie, kiedy zakonnicy udawali się na spoczynek, Wilem z zapaloną latarnią w ręku, aby go rozpoznano, obchodził budynki opactwa, lustrował rozmównicę, spiżarnię, refektarz, szpitalik, później – stodoły, stajnie, podwórko gospodarcze, piwnicę na wino, drwalnię. Nie wchodził do kościoła, gdzie dzień i noc czuwali

strażnicy – jadali tam nawet posiłki – pilnując skarbu. Winien był tylko sprawdzić, czy drzwi są dobrze pozamykane i wszystko toczy się zwykłym trybem. O północy kiedy dopalała się pierwsza świeca, szedł ze stróżem, aby wezwać mnichów z sypialni i zapukać do drzwi cel, gdzie spali przełożeni. Półcień zapełniały sylwetki mnichów sunących do prezbiterium, skąd niebawem wznosił się równy i spokojny śpiew psalmów. Wtedy Wilem szedł spać. Zezwalano mu budzić się, o której chce godzinie: im dłużej będzie spał, tym więcej będzie miał czasu śnić. Mieszkał teraz w skrzydle opactwa zamienionym na gospodę dla pątników. Lecz począwszy od listopada jedynie nieliczni podróżni wędrowali po drogach; poza Wilemem dwóch tylko stale przebywało w obszernej sali: człowiek o „nowych” oczach, spędzający tu zimę, by na wiosnę znów wstąpić na podium w czasie wielkiego napływu pątników, oraz starzec, istny kościotrup, nie opuszczający swego łoża. Był to pustelnik z sąsiedztwa, któremu objawiła się święta Foy w glorii swego męczeństwa i zażądała, aby co dzień opiewał jej chwałę i tym sposobem sprowadzał do niej grzeszników i nieszczęsnych. Zakonnicy umieścili go w grocie nad głównym szlakiem, nigdy nie brakowało pielgrzymów, którzy przychodzili, aby go zobaczyć, zwłaszcza że sam jął dokonywać cudów. Tratowali się, aby doń się zbliżyć, dotknąć jego odzieży: a ponieważ co tydzień kąpał się w wyżłobieniu skały, co żarliwsi pielgrzymi pili nawet wodę z jego kąpieli. Na nieszczęście przewrócili w swym zapale eremitę, który złamał kość w biodrze. Niewiele można było pomóc, lecz on przysięgał, że wstanie na wiosnę. Kiedy nie spał, mamrotał niewyraźnie litanie w przędziwie żółtawej brody. Naraz Wilem pojął, dlaczego klasztor tak się nim zainteresował. Zakonnicy musieli myśleć, kim zastąpić eremitę. Jeśli zdołają szczęśliwie połączyć świętą Foy z wizją bezrękiego templariusza, templariusz ów – obok człowieka o „nowych ” oczach – stanie się jednym z ich heroldów. W tej niewdzięcznej okolicy, aby zaspokoić potrzeby mnichów, utrzymać olbrzymi kościół i wzbogacić skarb, jedynym dochodem dla opactwa była ofiarność pielgrzymów. Choć więc święta Foy ściągała tłumy wiernych, należało ich jeszcze zachęcić, aby w ofierze składali przed relikwiarzem swe modlitwy i datki; najskuteczniej zaś było ich przekonać, iż to, co zdarzyło

się innym, może również ich spotkać. Lecz na pewno Wilem nie miał duszy kuglarza. W owym czasie przeżywał nocą li tylko błahe sny. Czasem rano wystarczało mu otworzyć oczy, by się rozwiały nieuchwytne obrazy. Zdarzało się także, iż nawiedzały go we śnie niewiasty: Zaynab, służebna z gródka Świętego Abrahama, albo nieznajoma o rozpalonym łonie – lecz w snach tych nie tkwiło nic ku zbudowaniu mnichów czy chwale świętej Foy. Przeto milczał. Mnisi kazali mu więcej pić. Zostawiali go całymi godzinami przed posągiem świętej Foy. Kazali mu pościć. Na próżno. Noce były nadal jałowe. Aż wreszcie jęli rozważać, czy nie tkwi w tym jakiś Boski zamysł. Mało brakowało, a sny Wilema nadałyby rytm życiu w Conques. Na szczęście dla niego, wędrowcy wnieśli odmianę: byli to Wierzący katarowie wypędzeni przez krzyżowców Jana de Beaumont. Kapituła postanowiła żywić ich i udzielić im trzydniowej gościny, jaką Reguła przewidywała zimą pątnikom: tym sposobem zobaczą, że nie wszystko na tym padole jest tak złe, jak głoszą. Lecz nic więcej nie mogli uczynić; Arnold Amaury był także zakonnikiem. – Niebawem przybył człowiek z kozą, którą nazwał colomba gołąbka (łac.) Colombą*. Ów mężczyzna, Quarementrant, był pastuchem koło Nasbinals. Pewnego dnia, kiedy na łące przebywał z kozami, wilki – „tak liczne jak gwiazdy – powiedział – otoczyły stado”. Ledwo zdążył wdrapać się na drzewo, żeby bezradnie przyglądać się rzezi. Z niskiej gałęzi zdołał był zahaczyć za rogi kozę i wciągnąć ją na drzewo. Ślubował wówczas, że jeśli się uratuje, pójdzie podziękować świętemu Jakubowi w Galicji. Przez dwa dni wilki kręciły się pod drzewem i przez dwa dni trzymał kozę w ramionach. W końcu wilki odeszły. Pragnąc się upewnić, czy to nie podstęp, postawił kozę na ziemi – podobnie jak Noe wypuścił gołąbkę – i czekał jeszcze przez cały dzień. Oto dlaczego nazwał ją Colombą. Ona również powędruje do Composteli. Nadeszły chłody i śniegi. Eremita gasł z dnia na dzień. Wilem zaprzyjaźnił się z człowiekiem o „nowych” oczach i Quarementrantem; był to kompan krzepki, o złotych rękach, mający zawsze na podorędziu właściwe słowo i gest. Mnisi udzielili mu gościny aż do wiosny pod

warunkiem, że będzie rąbał drzewo potrzebne kuchniom. W ciągu zimy, martwej pory pielgrzymek, opactwo zamykało się w sobie. Życie płynęło jednostajnie, dostatnio, w rytmie nadanym przez Regułę. Co sobotę sprzątano, porządkowano, a co dwa tygodnie mieszkańcy szli do łaźni, co miesiąc każdy, kto chciał, mógł zażądać upustu krwi. W refektarzu czytano opowieść o dzielnym czynie mnicha Arriviscusa na przemian z żywotami świętego Benedykta i świętej Foy. Podczas wielkich chłodów zakonnicy szli wieczorem do rozgrzewalni – jedynej sali, w której płonął ogień – aby wypić kubek gorącego wina z cynamonem; niektórzy posługiwali się kociołkiem przyczepionym do okapu, inni woleli zanurzyć w kubku z zimnym winem rozpalony do czerwoności żelazny pręcik. Wieczorem Wilem, nie zważając na pogodę, obchodził nadal opactwo, idąc od refektarza do stajni, od stajni do drwalni, od drwalni do piwnicy. Podczas zamieci czy pod lodowatym blaskiem gwiazd słuchał w nieruchome noce żałobnego wycia wilków. Po obudzeniu zakonników na jutrznię szedł do rozgrzewalni. I jeśli nachodziły go sny, to właśnie tam, kiedy oparłszy stopy o pręty przy kominie, zatapiał wzrok w dogasających płomykach. O myślach, zaprzątających mu głowę, mnichom nigdy nie mówił: o zgiełku pogodnego życia, które nie było jego udziałem, ale być mogło. O tym, że snuły się tam i z powrotem postacie jego umiłowanych.

CZĘŚĆ DRUGA PEŁNI NADZIEI (1211)

I. WIOSNA KRÓLEWSKA Zima ta była w Paryżu krótka i straszliwa. Przed gospodami należało rąbać wino toporem – nabywcy zabierali w kapeluszach fioletowe sople. Później nadeszła wiosna. Głucha gorączka trawiła glebę i dręczyła wszelakie stworzenie. Wstrząsające podmuchy życia. Pewnego ranka ludzie, w których sercach wezbrała nowa krew, zrzucili skorupę nocy. Wyszli na próg, zmrużyli oczy i wybiegli na drogę, aby skąpać się w świetle. Był marzec, czas, gdy wrona odlatuje mijając na niebie powracającą jaskółkę. – Król! Król Filip odjeżdża! Wysoki jeździec w niebieskim płaszczu w białe lilie [5] przejechał przez most zamku królewskiegó w Melun i cierpliwie czekał, aż ustanie wokół niego kotłowanina dworaków, kuszników, pachołków, służebnych i żebraków, aż wśród wierzgania koni, tratowania, szczekania psów utworzy się pochód – arcydługi ciąg skrzyń, ław, oręża, obić, dokumentów z kancelarii i ptaków łowczych. Okrzyki, pożegnania, trzaskania biczem, zgrzyt osi, różnoraki chrzęst żelastwa, głos niezliczonej zgrai psów. Odjazd króla to nie błahostka. Filip wzorem swych przodków, Kapetyngów, dzielił zimowe miesiące między kilka swych zamków, przewożąc tam swój dwór i doradców. Lecz nie tylko, by korzystać na miejscu z dochodów z dóbr królewskich, lecz aby spotkać we własnych domach prewotów, baronów, prałatów. W swej pasji rządzenia nie pozostawiał niczego na los przypadku. Niczego ani nikogo. W czterdziestym piątym roku życia był mężem o krzepkiej postawie, twarzy jakby wyciosanej z drewna, czerwonej cerze i łysej czaszce. Z bladego, strapionego młodzieńca o nastroszonych włosach – nazywano go Maupigne, Rozczochraniec – pozostał tylko przykry wyraz twarzy i ów dystans, jaki ludziom nakazywało zachować spojrzenie szarych oczu. Był niby drzewo w grudniu, twarde i bezlistne, na pozór nieczułe na zakusy zwykłych wichrów. Lecz niektórzy wiedzieli, że jest kruchy. Dwukrotnie już zobaczyli, jak się zachwiał ogarnięty drżączką nie do powstrzymania; po raz pierwszy, kiedy w przeddzień swej koronacji zabłądził w lesie koło Com

piegne; po raz drugi w dniu swego drugiego ślubu, kiedy ujrzawszy przed ołtarzem zbyt piękną Ingeborgę, swą żonę... wieczorem nie zdołał jej poznać. Pozornie zapomniał. Lecz człowiek, który dwa razy doświadczył gwałtownego napadu strachu, na zawsze zostaje nim napiętnowany. Królował od blisko trzydziestu lat, zawsze mając ten sam sposób bycia i rządzenia: cel uświęca środki. Wśród mnóstwa łupieżców i trubadurów był politykiem, cechowała go cierpliwość zastawiacza pułapek na niedźwiedzie, szelmostwo handlarza końmi, czujność maklera i wola kochanka, władcza, zazdrosna, nie znająca spoczynku. W ciągu trzydziestu lat nie zmienił się cel jego życia: Francja. W czasie swej koronacji był li tylko książątkiem Paryża i Orleanu, władcą części Francuzów. Ludwikowi zaś, swemu synowi, chciał zostawić w dziedzictwie ni mniej, ni więcej tylko imperium Karola Wielkiego. I o dziwo, zamysł jął się urzeczywistniać. W ciągu czterech lat pozbawił Jana bez Ziemi: Normandii, Krainy Maine, Akwitanii, Andegawenii i Poitou. Och, nic nie można było przewidzieć z tą niestałą Akwitanią i ruchliwym Poitou, wciąż rozmiłowanymi w Eleonorze i płomiennym Lwim Sercu [6]. Z dala od Paryża, Akwitania była nadal niezależna, lecz podatki ściągane w Normandii pozwalały przekupić w krajach nad Loarą tych, co byli na sprzedaż, a zaszczyty i przywileje powoli zjednywały pozostałych: baronów, biskupów, opatów i gminy. Był dość sprytny, by zatwierdzać prawa zwyczajowe i obniżać podatki, wybierać mieszkańców prowincji na swych seneszalów i kontrolerów. Jednym słowem potrzebował dużo czasu, aby schrupać francuskie państwo Plantagenetów, lecz Paryż już mógł się nie obawiać groźby z Zachodu. Na południu hrabia Tuluzy został schwytany w sidła krucjaty. Już się z nich nie wywinie. Nie można mieć długo papieża za przeciwnika. Filip boleśnie tego doświadczył w sprawie z Ingeborgą. Bóg jest nieprzekupny, a papież myślał, że tańszym kosztem zdobędzie Tuluzę niż Jerozolimę. Filip musiał tylko zaczekać: Okcytania, wydana na łup, sama mu wpadnie w ręce. U bram Paryża sprawę Szampanii jak najpomyślniej załatwił z Blanką, hrabiną wdową: oddała mu syna na wychowanie, zobowiązała się, że nie wyjdzie za mąż po raz drugi, a za opiekę wpłaciła bitych piętnaście tysięcy

paryskich liwrów. Dopiero na północy i wschodzie sytuacja była niepewna, ba, nawet groźna. Dziedziczącej we Flandrii władzę diuszesy Joannie Filip usiłował narzucić przychylnego sobie męża, wiernego i mężnego Enguerranda de Coucy. Ale miasta odrzuciły francuskiego barona: wszystkie ich handlowe interesy nakazywały małżeństwo z Anglikiem, czemu Filip oczywiście się przeciwstawił. Toczyły się rozmowy o portugalskim księciu, Ferrandzie, nie zamieszanym w wojnę Kapetyngów z Plantagenetami. Ów Ferrand ani się komukolwiek podobał, ani nie podobał: a więc jego przeznaczy się do łoża Joanny. Poważną klęskę Filipowi zadało Cesarstwo, kiedy papież kazał wybrać Ottona, siostrzeńca Jana bez Ziemi, wbrew kandydatowi, który by zapewnił Francji spokój na wschodniej granicy. Ale nowy cesarz wnet po koronacji zaatakował Italię i wyrywał jedno miasto za drugim spod panowania Stolicy Apostolskiej. Teraz papież wezwał Filipa na pomoc. Król Francji z rozkoszą się wymigiwał. W Artois, Pikardii, Vermandois Filip skłaniał twierdze, aby na wszelki wypadek wzmacniały mury, tworzył nowe gminy i brał je pod swą pieczę. Jednakowoż zawsze był możliwy sojusz Flandrii z Cesarstwem, i to stanowiło ukrytą groźbę. Zwłaszcza że te państwa przylegały wokół do ziem Renalda de Dammartin, hrabiego de Boulogne – nieusłuchańca. Ongiś był to niezbyt majętny panek, bałamut i turniejowiec. Król Francji sądził, iż go ze sobą zwiąże, ofiarowując mu nie byle jaki dar: rękę Idy, dopiero co owdowiałej hrabiny de Boulogne. Lecz Re nald zagarnął dobra, hrabinę zaś porzucił. W swej nadmorskiej warowni żył jak muzułmański książę, ze wszech stron otoczony konkubinami. Gwałtowny i porywczy niczym te szare fale bijące w jego mury, od czasu do czasu wypadał jak burza, by plądrować własne lenno, szukać zwady, dręczyć duchowieństwo, grabić kościoły, za każdym razem coraz bezwzględniej, za każdym razem nieco dalej. Po czym nadal nie zaspokojony wracał do swego donżonu i swych niewiast. Dwukrotnie już oddawał swój miecz – i to jaki! – na usługi Anglika. Dwukrotnie Filip mu przebaczył: tego Renalda lepiej mieć za sojusznika niźli za wroga. Po wielu naleganiach zdołał król nawet ożenić swego

bastarda ze związku z Agnieszką, Filipa Nastroszonego, z Matyldą, córką hrabiego Renalda, która wniosła w posagu krainę Caux. Umowa ślubna zawarowała, iż w braku dziedzica lenno winno powrócić do dóbr królewskich. Lecz w istocie Renald kpił z umów jak i obietnic: uroczyście przysiągł papieżowi, że pojedzie na wyprawę krzyżową, jednakowoż wcale nie wyruszył. Jeszcze tej zimy pogadywano na dworze królewskim, że ma potajemne konszachty z Janem bez Ziemi – ci dwaj siłą rzeczy wzajem się przyciągali. Jedynym zabezpieczeniem dla króla była prowincja Beauvais, granicząca z ziemiami hrabiego de Boulogne, a będąca we władaniu kuzyna Filipa, biskupa z obuchem. – Mieszkańcy Corbeil! Król! Król Filip! Miasto opustoszało. Tłum w dwu szeregach wołał: „Hosanna”, widząc nie kończący się pochód poprzedzany przez błaznów i kuglarzy. Olśnione dzieci biegały długo za ostatnimi wózkami – kiedy znów zobaczą króla? W złocistym słońcu Sekwana wydymała grzbiet, nabrzmiewając przy brzegach strugami bystrej wody. Jakżeż Filip lubił te powroty. Jutro będzie w Paryżu. Paryż to jego miasto. Tam pocznie wprowadzać w życie polityczne plany wolno wypracowane w czasie zimy. Miał poczucie, że tu tkwi mocno, ma najlepsze oparcie, jest silniejszy. A potrzebował wszystkich swych sił, by się uporać z Janem bez Ziemi. Otton bowiem, Ferrand, jakikolwiek on tam jest, i Re nald de Dammartin stanowili istotne niebezpieczeństwo jedynie w wypadku, gdyby król Anglii zdołał ich połączyć. Zadaniem Filipa było nie dopuścić do sojuszu – chyba że, będąc pewnym, iż ma ich wszystkich w szachu, zada mata za jednym zamachem wszystkim możliwym przeciwnikom. Lecz Jan bez Ziemi na podobieństwo Ottona i Renalda był człowiekiem kapryśnym i porywczym. W grze, którą ci trzej rozgrywali, nie istniała żadna reguła i wciąż groziło, że dalekowzroczna taktyka Filipa spełznie na niczym. Wyobraźcie sobie, że w grze w szachy przeciwnik wasz postanawia nagle, nie uprzedzając was, posuwać skoczków po linii skośnej i stanąć wam naprzeciw. Filip utrzymując armię szpiegów na szalonym angielskim dworze wiedział o wszystkim, co czyni Jan, lecz nigdy nie mógł nic przewidzieć ani ułożyć jakiegokolwiek planu.

Zwano go Janem Okrutnym. Wojował był z własnym ojcem Henrykiem i bratem Ryszardem Lwie Serce, ohydnie zamordował rodzonego bratanka Artura z Bretanii. Żadna w nim zaleta, jak talent organizacyjny jego ojca czy męstwo brata Ryszarda, nie równoważyła porywczości i ataków szaleństwa, burzących się w starej krwi Andegawenów. Przed kilku laty, jadąc przez dobra Luzynianów w Poitou, upodobał sobie narzeczoną swego wasala Hugona de la Marche, uwiózł ją i poślubił. Izabela d’Angouleme miała dwanaście lat. Pozwany przed sąd parów, usłyszał wyrok pozbawiający go wszystkich jego lenn we Francji – trzy czwarte ziem za dzieweczkę. Teraz Izabela przestała go obchodzić i wygnał ją ze swego łoża. Mszcząc się brała sobie kochanków: dwóch kazał powiesić na kolumienkach jej łoża. Obawiał się wszystkich, lecz nie szanował nikogo, na równi szydził z Boga, ludzi, przysiąg, obyczajów, miał za nic swych wasali, wystawiał na licytację to, co winien był chronić, sprzedawał wyroki najwięcej oferującemu. Najemnicy ściągali z niesłychaną surowością dziesięciny i podatki. Na jego ziemiach byle powód zobowiązywał do opłaty danin: kubek w karczmie, wystająca brodawka. W wytłaczarni wina pobierano dwa garnki na pięć; w młynie jeden wór na osiem. W lesie królewskim kłusownictwo prawie zawsze podlegało karze śmierci [7]. Ponoć wielce bawiła Jana świadomość, że wzbudza lęk. Gdyby nie obowiązek dochowania wierności, już dawno opuściłaby go większość wielkich wasali. Pozostaliby przy nim wyłącznie towarzysze rozpusty i grabieży. Nie uznawał ani zasad moralnych, ani nakazów religii. W jednej tylko sprawie okazał odwagę i poszanowanie, kiedy pomknął, aby uratować oblężoną matkę – może dlatego, aby nikt nie powiedział, że on jedyny ze stworzeń Bożych jest zły aż do cna. W dzieciństwie wyrywał czasem jedną po drugiej nóżki szarańczom, katował dla własnej przyjemności. Gdy naszła go chętka, aby odebrać Żydowi pieniądze, rozkazał wyciągnąć zeń jelita i spalić je na oczach skazańca, zanim ów skona. Nigdy nie rozmyślał nad skutkami swych zachcianek. Był akurat dostatecznie sprytny, by faworyzować tych, których potrzebował, jak na przykład kastę potomków Normanów przybyłych z Wilhelmem Zdobywcą oraz Andegaweńczyków, towarzyszy Henryka. W

ich rękach spoczywały wielki handel i kontrola Rady Londyńskiej, podział podatków w taki sposób, że cierpieli najubożsi, a oni sami byli, ku cynicznej aprobacie króla, całkowicie zwolnieni od wszelkich ciężarów. Główną ofiarą bogatych Andegaweńczyków była głodująca, wyzuta z wszelkich dóbr rzesza Anglosasów, nie pojmująca nawet języka swych władców. Pewnego dnia jeden z nich, przemawiając po francusku nie gorzej niż uczeni w prawie, zdołał wejść do Rady. Zwano go Williamem Długobrodym, bo na pamiątkę utraconej ojczyzny złożył ślub, że nigdy się nie ogoli. Odwołując się do Rady skarżył się na niesprawiedliwość, jakiej ofiarą padli Sasowie, za co urzędnicy króla poszarpali na nim odzież. Wówczas zgromadził wszystkich ubogich z Londynu, usiłując pobudzić ich do buntu. Pragnąc, aby lepiej zrozumieli, zaczerpnął swe przestrogi z Ewangelii: „Jam najuboższy z ubogich – mówił – wysłuchajcie mnie, wy ubodzy, coście doświadczyli surowości bogaczy. Czerpcie z mego źródła wodę waszego zbawienia... Nadeszła dla was godzina ulgi... Oddzielę lud pokorny i ufny od ludu pełnego pychy i niewiary...” Pozwany przez Parlament udaje się tam na ramionach tak gęstego tłumu żebraków, iż nie można mu zatarasować drogi. Dopiero po kilku dniach poplecznicy króla chwytają go na środku ulicy i atakują. Choć był ranny, zdołał im się wymknąć i schronić się w kościele Świętej Maryi. Arcybiskup Canterbury, aby go wypędzić, każe podpalić kościół Boży niczym lisią norę. Williama chwytają i krępują. Sztyletem otwierają mu brzuch. Jeszcze dyszy. Przywiązują go do końskiego ogona, chlaszcząc biczem zwierzę aż do londyńskiej Tower. William Długobrody wciąż żyje. Sądzą go. Biskup skazuje na śmierć. Wreszcie go wieszają. Lud skuteczniej wykorzystuje męczennika niż bohatera. Ci, co nie potrafili zrozumieć intencji Williama, poszli nocą, aby wyrwać szubienicę, i między siebie ją podzielili niczym relikwię z Golgoty, najpierw rąbiąc na kłody, później polana, szczapy, drzazgi. A kiedy do rozdania nie pozostało ani źdźbła wiórka, ubodzy grzebali ziemię, na której osadzono szubienicę. Wkrótce powstała głęboka jama i wciąż się powiększała. Z całego kraju schodzili się ubodzy i klękali przed tą otwartą raną krwawiącą w boku Anglii. Poczęto mówić o cudach, jakie się tam dokonywały obejmując nimi wyłącznie Sasów. Hubert, Wielki Sędzia, kazał swym podwładnym

wzbraniać dostępu do miejsca pielgrzymki. Więziono i chłostano każdego, kto przyszedł wbrew zakazowi. Lecz nie było w niczyjej mocy zabronić ubogim wychowania dzieci w czci dla pamięci Williama Długobrodego. Co wieczór w głębi wilgotnych lepianek, za zaryglowanymi drzwiami, w dokach i na przedmieściach opowiadano legendę o tym Sasie, który się nie lękał Jana Okrutnego. W owymże czasie dawny już spór między królem a papieżem, spowodowany wyborem biskupa Canterbury, rozjątrzył się tak dalece, iż królestwo Anglii zostało obłożone interdyktem. Podobnie jak przed kilku laty we Francji lud został pozbawiony wstępu do kościołów oraz sakramentów z wyjątkiem chrztu i ostatniego namaszczenia. Nie grzebano zmarłych. Zwłoki były wydane na pastwę sępom – wichrom rozpaczy. Jan bez Ziemi, rozwścieczony, wysłał swych sługusów, aby przepędzili biskupów, oddali pod opiekę świeckim opactwa i klasztory – dochody z nich sobie zagarnął – i pojmali konkubiny księży, aby żądać za nie okupu. Dopiero zagrożony ekskomuniką pojął, na co się naraża: sankcje uwolniłyby baronów z przysięgi hołdowniczej i obowiązku posłuchu. Wpadł na pomysł, aby zabezpieczyć się w dwojaki sposób. Pierwszy był okrutny: z każdego możnego rodu wziął zakładnika, dziecko lub krewniaka wielmoży, którego odstępstwa się obawiał. Drugi był naiwny: rozkazał strażnikowi pięciu portów [8], by za wszelką cenę nie dopuścił do lądowania w Anglii wysłańca z bullą ekskomunikacyjną. Rzekłbyś, że znajdował jakby chorobliwą przyjemność we wzbudzaniu nowych nienawiści oraz inicjowaniu nowych odstępstw. Kiedy w owym czasie pewien scholarz z Oxfordu zabił swą gospodynię, po czym uciekł, urzędnicy królewscy pojmali trzech jego przyjaciół całkiem niewinnych. Król depcząc wszystkie uniwersyteckie przywileje wkroczył w sprawę i kazał ich powiesić. Na znak protestu trzy tysiące duchownych, bakałarzy i scholarzy z Oxfordu odeszło wówczas do Cambridge bądź Reading, wydając olbrzymi i sławny uniwersytet z otwartymi na ścieżaj drzwiami na pastwę błąkającym się psom... W tymże czasie, wbrew skrupulatnemu nadzorowi, bulla ekskomunikacyjna dotarła do Anglii, lecz nikt nie śmiał odczytać jej publicznie, jak nakazywało prawo kościelne. Na ulicach i w głębi dusz

wszędzie panował strach, potomek szaleństwa człowieka i gorliwości jego sług. Galfryd, arcybiskup Norwich, odważył się o niej wzmiankować w rozmowie ze swymi kolegami z Sądu Najwyższego. Czy można bezpiecznie – spytał dość cynicznie – pozostawać nadal urzędnikiem wyklętego króla? Kiedy Jan się o tym dowiedział, rozkazał pojmać go natychmiast, odziać w ołowianą suknię i w niej pozostawić, aby skonał zmiażdżony ciężarem. Agonia trwała kilka dni. Wówczas papież ekskomunikował, innymi słowy – wyłączył ze społeczności chrześcijańskiej Jana Plantage neta, tym samym uwalniając jego poddanych od złożonej przez nich przysięgi na wierność. A nawet zabronił baronom, rycerzom, duchownym i pospólstwu zbliżać się do króla, jeść przy jego stole lub zasiadać u jego boku. Rzecz się działa wczesną wiosną roku 1211. Jan bez Ziemi opuszczony przez wszystkich swych wielkich wasali, skazany przez duchowieństwo, znienawidzony przez lud w miastach i wsiach, bał się wszystkich, nawet swych nielicznych przyjaciół; był już tylko wyklętym królem w królestwie obłożonym interdyktem. Filip, któremu zależało, aby dokładnie o wszystkim wiedzieć, liczył ciosy. Zresztą nie omieszkał przy sposobności dołożyć własnych: tak oto w dokumencie opatrzonym pieczęcią przyrzekł konetablowi Chester, Janowi de Lascy, iż sowicie go wynagrodzi, jeśli ów zaatakuje Jana bez Ziemi w jego państwie, w samej Anglii. Oczekiwał właśnie wiadomości. – Król! Król Francji! Pochód zbliżał się do Paryża. Filip zadarł głowę i wezwał Guerina, swego doradcę, aby jechał u jego boku. Czekał, aż przekroczą bramę Świętego Marcelego i za wzgórzem Świętej Genowefy ujrzą prezbiterium i ostro łuki Notre-Dame. Jak miasto przeżyło zimę? Rozwój i oczyszczanie stolicy stanowiły jego nieustanną troskę. Kazał wznieść nowe mury obronne obejmujące większą część terenu i mocniejsze niż stary wał na wyspie, zbudować pałac królewski, brukować ulice. Serce królestwa biło w Paryżu. Raz jeszcze je odczuł, kiedy lud tłumnie wyległ na jego spotkanie w owo roz słonecznione, pełne ptaków popołudnie. Jednak król zmarszczył brwi. Od dobrej już chwili jechali wzdłuż rzeczki Bievre, a ongiś przejrzyste i bystre fale, teraz matowe i cuchnące,

wlokły się wolno aż do Sekwany między dwoma rzędami na pół uschłych wierzb. Było to dzieło barwiarzy i garbarzy: wokół suszyły się skóry i tkaniny. Widok ten obrażał wzrok i powonienie, a ponadto wiosnę. Ale Filip widział w tym oznakę, że pracy nie brakuje – okup za pomyślny rozwój. Był niejako urodzonym królem kupców. Wierzył na równi w potęgę pieniądza i handlu, jak w moc oręża. Raziła go raczej pycha wojowniczych feudałów. Oceniał bowiem jako czczą chwalbę większość ich bohaterskich czynów. Ciż sami wielmoże oskarżali go o uchybianie sławie: on zaś przynajmniej budował, przewidywał, budował dzisiaj królestwo jutra. Troska o powiększenie dziedzictwa: oto co go łączyło z mieszczanami. Bez hałasu. Po cichutku. Surowo karał zbójów, którzy rabowali kupców, walczył z nadmierną opłatą drogową, utrudniającą przewóz dóbr i rozwój jarmarków. Brał pod swą osobistą pieczę włoskich i flamandzkich handlarzy coraz liczniej przybywających, by wystawiać towary – i opłacać prawa – na jarmarkach w Troyes, Provins, Bar czy Lagny [9]. Przy każdej sposobności potwierdzał mieszczanom, ongiś uzyskane, prawa do samorządu, przyznawał im przywileje, jakich dotąd nie posiadali. Przekształcał się dawny społeczny ład. Niegdysiejszy układ: zakonnicy– rycerze–chłopi, pozwolił wybrnąć z ponurych wieków najazdów i barbarzyństwa. Dziś należało kroczyć naprzód. Po królowaniu wielkich opatów katedry symbolizowały wystąpienie na plan pierwszy biskupów, ale również miast i kupców. Filip był bezlitosny dla wielkich feudałów, którzy go wcale nie wspomagali. Zachował pamięć o pierwszych latach panowania, kiedy natknął się na ich wrogą postawę. Baczył, by uszanować ceremoniał, lecz z wolna ograniczał przywileje, tak więc wprowadził do przysięgi hołdowniczej upokarzające klauzule: „Kazałem przysiąc na Ewangelię wszystkim moim wasalom, że w wypadku, gdyby się dowiedzieli, iż usiłuję w czymkolwiek szkodzić memu seniorowi, królowi Francji, natychmiast go o tym uprzedzą i staną po jego stronie, a przeciwko mnie...” Zabraniał małżeństw między synami i córkami zbyt możnych rodów, zwłaszcza jeżeli ze sobą sąsiadowały. Odtąd skoro lenno na skutek dziedziczenia ulegało podziałowi, spadkobiercy stawali się bezpośrednimi

wasalami króla, a nie jak poprzednio – jednego z miejscowych feudałów. Coraz częściej mieszkańcy królestwa zwracali się do Filipa prosząc o prawne potwierdzenie umów – dowód, że on jedyny może zabezpieczyć ich wykonanie. Wieśniacy zaś obchodzili go jedynie jako wytwórcy. Przeto nie mogli wyruszyć na krucjatę nie uzyskawszy jego zezwolenia. Zabraniał też Żydom brać w zastaw dobra kościelne i narzędzia do pracy na roli. W swych włościach czuwał, by nie opuszczali go niewolni, a okolicznych chłopów cichcem zachęcał, by się osiedlali na jego ziemi. Jednakowoż myślał niekiedy, aby im przyjść z pomocą, zobowiązując się, na przykład, że nie dopuści do nadmiernego rozmnażania się w niektórych lasach danieli, jeleni oraz innej zwierzyny mogącej szkodzić plonom. Natomiast swe wojsko: rycerzy, piechurów czy zacię żnych żołdaków, otaczał szczególną pieczołowitością. Był zwolennikiem armii zaciężnej, wyćwiczonej i zawsze gotowej na rozkazy najlepszych wodzów; faworyzował dowódców i sierżantów, dobrze ich opłacał, najmężniejszym przyznawał udział w dochodach z młynów czy połowów, z domów czy targów – często dożywotnio, aby odzyskać dar po śmierci beneficjanta. Pragnąc doprowadzić do końca młodzieńczy swój zamysł: wielką Francję – musiał władać silnym wewnątrz państwem, aby stawić czoło groźbom Jana bez Ziemi, Ottona Niemca i Renalda de Dammartin, tych trzech wyklętych. Wsparty mocną organizacją prewotów, bajlifów i seneszalów jął ujednolicać swe dobra mimo różnic języka, pieniądza i miar, mimo różnych, a niekiedy sprzecznych interesów i tradycji. Wszyscy mieli li tylko wspólnego seniora albo seniora ich seniora: jego, Filipa, króla. – Nie skąpić prostakom! Król wraca do Paryża! Głosy trąbek i heroldów. Jałmużnik rzuca garściami pieniążki, a ludzie rzucają się aż pod kopyta koni. Na Małym Moście wre budowa: odbudowuje się domy i młyny przed czterema laty uniesione przez powódź na Sekwanie. Wokół króla tłoczą się dostojnicy przybyli z miasta: Aymar, skarbnik zakonu templariuszy, Hugo, dziekan Notre-Dame, Jan, opat z Saint – Germain. Ścisk jest tak wielki, że giermkowie biorą konie za wędzidło, aby przejść most, pośrodku którego dymi kuźnia. Murarze i cieśle klaszczą, powiewają kapturami z grubego konopnego płótna.

Gaucher de Chatillon podjeżdża do króla: – Sire, czy wiecie o nowych pogróżkach króla Jana? Drżą doradcy. Tu również Jan bez Ziemi wzbudza strach. Ale Filip nie obraca nawet głowy. Wpatruje się w Sekwanę, dawniej rybną, teraz mętną od różnorakich ścieków. – Król Jan przysiągł, że wszystko, coście mu zabrali w ciągu pięciu lat, on odbierze w ciągu jednego dnia! Dzielny Gaucher waha się między śmiechem a oburzeniem. Czeka, aż Filip podda ton. Lecz król kieruje nań spojrzenie swych nieprzeniknionych szarych oczu, jakby wcale nie dosłyszał słów. Po czym odzywa się do Guerina: – Trzeba będzie wydać przepis wzbraniający zanieczyszczania rzek.

II. SPRAWA VERBEROI Jeśli Paryż Francuzów był placem budowy, to Beauvais należałoby nazwać kloaką. Wilemek miał kwaśną minę. W Wenecji stąpał po ulicach jakby wyłożonych mozaiką, co dzień zamiatanych i mytych; w Konstantynopolu przejeżdżał konno przez marmurowe pałace, mknął po szerokich traktach wśród lasu posągów i kwitnących krzewów. Na pewno nie oczekiwał, iż tu odnajdzie tamtejsze bogactwo i blask. Jednakowoż po swej długiej zimowej podróży spodziewał się czegoś lepszego niż tej kupy drewnianych domów w obrębie zbyt ciasnych wałów. Ulice były tak wąskie, że przeszedłbyś z domu do domu, skacząc z okna do okna. Nie przejedziesz tu parą koni. Pieszo nie możesz, gdyż nawet idąc górą chodnika i przyciskając się do ściany, nie unikniesz pomyj wylewanych z pięter wiadrami. Rozgościł się blisko budującego się kościoła w oberży „Pod Trzema Rycerzami”, mocno postanawiając, że za nic nie osiedli się na wieczność w tym kraju zastygłego błota, gdzie szare światło poranków i wieczorów zacieśnia wszystko: horyzont i przyszłość. Zgadzał się pozostać aż do lata, żeby wyrobić sobie stanowisko przy biskupie. W każdym razie jego godność krzyżowca, własny niewolnik i oręż, pojęcie, jakie miał o swym losie, zabraniały mu tu gnić. Zwłaszcza że, choć godził się na zawiść i zazdrość innych płatnych rycerzy, nie mógł znieść ich szyderstwa. Kazał, by go zaprowadzono do dowódcy zastępu z Beauvais: ów z radością go rozpoznał i zawiódł do biskupa. Filip parzył ciało w ogromnej kadzi, damy zaś polewały go gorącą wodą wśród śmiechów i umizgów. – Ach! – krzyknął – mój szpieg z Termes! Zrzucajcie odzież, rycerzu! Po kilku chwilach Wilemek wskoczył do kadzi. Biskup spojrzał z uznaniem na jego ciało stwardniałe w bojach, na białe gwiazdki na barkach – ślady po strzałach muzułmanów. Damy nacierały ich sianem i mydłem, namaszczały wonnymi olejkami, oni zaś gawędzili o swych krucjatach. Biskup przeżywał każde słowo Wilemka, potyczki i pościgi, wspaniałe grabieże; pojękiwał, ponaglał Wilemka, aby szybciej opowiadał, brał się za

głowę na wieść o pojmaniu Bonifacego de Montferrat, wybuchał śmiechem, kiedy szarża zmiatała wszystko na swej drodze. Wilemek nie mówił jeszcze biegle północnym dialektem, ale był to drobiazg. Ruchy, mimika, a wśród chlapaniny biskup dawał znak, że rozumie. Bitwa – oto rodzaj mszy, jaką ów biskup przedkładał ponad inne. – Potrzeba nam takich, jak wy, rycerzy! – rzekł wychodząc z kadzi. Oczekują nas wielkie czasy. Pochylił ku Wilemkowi parujące białe runo na piersi pościąganej setką blizn. – Renald de Dammartin – zwierzył się niby w tajemnicy – podchodzi coraz bliżej do Beauvais... Na bebechy! Myślę, że ma takąż chętkę zmierzyć się ze mną, jak i ja z nim... Wyprostował się i rzekł: – Nikt go dotąd nie pokonał... Najlepszy szermierz we Francji! Palnął rozgłośnie i wesoło Wilemka po grzbiecie, aż połowa wody trysnęła z kadzi. Wilemek szybko zmienił swój sąd o prowincji Beau vais i jej biskupie. Miasto nie było tak ubogie, jak się wydawało. Złota nie brakowało, tylko się nim nie chlubiono jak w krainach słońca. Złoto zaś to uczty, turnieje, potęga, bohaterskie czyny i sława. Biskup gromadził w swym ręku dochody należne mu jako seniorowi na wielkim lennie oraz wynikające z przywilejów jako biskupa, a to go czyniło osobistością nader znamienitą. Król, jego kuzyn, nadał mu w doczesne władanie hrabstwo wraz z prawem ferowania wyroków bez względu na sprawę. Dochody z lenn bezpośrednio i pośrednio odeń zależnych, z ziem własnych wolnych od danin, uroczystych zapowiedzi, jarmarków i targów łączyły się z udziałem w dochodach z biskupstwa: czwartej części dziesięciny, oraz w sukcesji po duchownych. Na polecenie Filipa Augusta hrabia-biskup reorganizował swój dwór i siedzibę. Panowało całkowite zamieszanie między materią świecką a duchowną i nikt nie wiedział, czy podlega osobie w hełmie czy mitrze, z buławą czy pastorałem. Należało przydzielić każdemu z dostojnych sług i koadiutorów należne mu tytuły oraz obowiązki. Rzecz nie obywała się bez trudności, nawyki zakorzeniły się podczas długich nieobecności hrabiego-

biskupa, spowodowanych krucjatą lub uwięzieniem. Najwyższymi dygnitarzami byli: archiprezbiter oraz wikariusz generalny do spraw liturgii i religii, kanclerz strażnik pieczęci, rządzący tłumem notariuszy i skrybów, oficjał obarczony wymiarem sprawiedliwości, wreszcie archidiakon, zausznik biskupa. Przy nim właśnie Wilemek otrzymał stanowisko wraz z dowództwem nad policją obarczoną wymierzaniem wyroków sądowych. „Na razie...” – rzucił biskup. Wielu się ubiegało o to stanowisko, choć Wilemek miał je za nic. Lecz się nim zadowolił, świadom, że musi mieć trochę czasu, żeby poznać obyczaje, udoskonalić język, słuchać, wiedzieć, co się tu uważa za dobre, a co za zbyteczne. Pierwszego dnia musiał dopilnować wychło stania Żyda, który wbrew zakazowi kazał mamce chrześcijance karmić jego syna. Nazajutrz sprawdził, czy blu źnierca był należycie i trzykrotnie zanurzony w zimnej wodzie rzeczki Therin. Nie było w tym nic chlubnego, lecz urząd posiadał. Niewielu miał przyjaciół, spoglądano nań nieco koso, na jego butę, milkliwość, książęce maniery – przecie miał tylko jednego niewolnika i tylko jednego pachołka. Podczas ćwiczeń z bronią uważał, aby nigdy nie zdradzić, co potrafi zdziałać. Nie uczestniczył w pierwszych wiosennych turniejach. Bacznie się przyglądał sposobom walki, sile i słabości zapaśników: nie miał się tu czego obawiać. Siedem lat walki w wojnie na Wschodzie nauczyły go walczyć inaczej, a nie trącać końcem włóczni. Tam chwytano za miecz, aby zabijać. Żaden z tych dwornych poszukiwaczy okupu nie wzbudzał w nim lęku. Na początku marca musiał eskortować konwój udający się do króla, aby mu przedłożyć sprawę sądową, w którą był zamieszany bajlif. Pozywała wdowa z prowincji Beauvaisis, Jolanta de Verberoi. Była to sprawa wielkiej wagi dla całego hrabstwa. Ledwo Filip August wrócił do Paryża, a jtiż pogrążył się w uciążliwe, acz drobne prace królewskie: audiencje, narady, odpowiedzi do podyktowania, wyjaśnienie intryg tlących się przez całą zimę – wiosna była także porą rozgłośnych jeremiad. Mógłby zrzucić znaczną część obowiązków na barki urzędników, lecz na pewno by mu ich brakowało. Władza to władza całkowita. Arbitraż Verberoi zasługiwał na uwagę. Bajlif oskarżony o obrabowanie

wdowy z Beauvais: palący spór do rozstrzygnięcia między jednym z urzędników króla a panią na jednym z północnych zamków, których wierność była dlań sprawą żywotną. Zimno było w sali posłuchań w nowym pałacu, choć w kominku płonął ogień. Filip, siedząc na tronie, patrzył kolejno na płomienie i okna, oceniał ich rozmiar, oswajał się z barwami i odległością. Doradcy i dworzanie stali już wokół niego, kiedy wprowadzono powódkę. Jolanta de Verberoi była niewiastą ładnie przyodzianą, ale bez wielkiego szyku. W ciągu dwudziestu lat małżeństwa urodziła tylko jedno dziecko, i to martwe. Głosem stanowczym oskarżyła bajlifa królewskiego, że przywłaszczył sobie najżyźniejsze jej ziemie. Przysięga, że nabył je od pana de Verberoi tuż przed jego śmiercią? Niemożliwe – powiada. Kilkakrotnie już ona i jej mąż odmawiali mu sprzedaży. Bajlif stwierdza, że jest w stanie przedstawić dwóch świadków? Niechże ich przedstawia! Wcale im nie wierzy. Obaj świadkowie już czekali. Guerin po cichu przeprowadził był dochodzenie: widziano ich w Beauvais trochę zbyt dobrze odzianych jak na zawodowych tragarzy. Lecz twierdzili, że byli obecni przy sprzedaży i przysięgli z ręką na Ewangelii. Wprowadzono obu. Ponownie byli przyodziani w dziurawe łachy, niemal razili wśród zbytkownych obić i trofeów, wśród tych wszystkich płaszczy ze szkarłatu i popielic, klejnotów, bogactwa. – Ufajcie w naszą sprawiedliwość – rzekł król do damy de Verberoi. Po czym zwrócił się do obu tragarzy, którzy przyciskali się wzajem do siebie, aby dodać sobie odwagi. – Wy zaś drżyjcie przed sprawiedliwością Bożą, jeśli uchybicie w czymkolwiek prawdzie! Filip spojrzał na nich uważnie. Jeden z nich wydawał się bardziej pewny siebie niż drugi, który miął w dłoniach czapę. Tego właśnie król postanowił onieśmielić. Przez długą chwilę surowo nań patrzył, po czym nagle wstał i podszedł, by położyć rękę na ramieniu tego, który nadrabiał miną. Zaciągnął go przed kominek, stawiając twarzą do ognia, sam zaś, półodwrócony, spoglądał na zebranych. Półgłosem, tak aby tylko tragarz słyszał, Filip powiedział jako rzecz oczywistą:

– Nie znasz Ojcze nasz... – Ależ tak, Najjaśniejszy Panie. – Znasz Ojcze nasz dd początku do końca? – Tak, Najjaśniejszy Panie. – Spodziewam się, że nie kłamiesz. – Nie, Najjaśniejszy Panie. – A więc, żeby mnie przekonać, że mówisz prawdę, odmówisz modlitwę dwa razy nie przerywając, wolno i po cichu. Uważaj, żeby się nie pomylić! Tragarz myśląc, że chodzi o rodzaj próby, począł się modlić. Filip udawał, że słucha uważnie jego szeptu. Raz mu głośno przerwał: – Tak... Bardzo dobrze... Mów dalej. Po pierwszym Ojcze nasz król dodał: – Nigdy bym nie uwierzył... Mów dalej! Świadek zakończył. Ledwo wyrzekł „Amen”, król niemal tkliwie ujął go za ramię: – Nie skłamałeś... Niczego nie brakowało! Możesz liczyć na moją łaskę. Ów jął pojmować, że dzieje się coś niezwykłego, lecz król zaciągnął go już do komnaty skrybów, wepchnął go tam i zamknął za nim drzwi. Z surową miną wrócił do zgromadzonych. Zasiadł na tronie, wziął berło i wskazał nim na drugiego tragarza: – A ty! – rzekł ostro. – Spodziewam się, że i ty nie skłamiesz!... Twój kamrat wyznał mi wszystko, co się działo... Spojrzał przez okno ną wezbraną, wysoką Sekwanę. Dorzucił: – Tak dokładnie, jakby wyrecytował mi Ojcze nasz. Tragarz cały drżał. Niezdolny dłużej panować nad sobą, padł do nóg króla płacząc i błagając o łaskę. Prawdziwy przebieg sprawy – jak się dowiedziano z jego ust – był następujący: bajlif zagarnął ich, kiedy na placu publicznym próżno czekali na pracę. Dał im dobrą odzież i obiecał dać pieniądze. Jakżeż powiedzieć nie bajlifowi króla, kiedy ci daje pieniądze? Następnej nocy spotkali się z nim na cmentarzu, na którym świeżo pochowano pana de Verberoi. We trzech otwarli grób i mimo odoru postawili trupa na nogi. Później bajlif zwracając się do trupa zapytał go, czy zgadza się sprzedać mu dobra. Ponieważ zmarły nie odezwał się, stwierdził

jego milczenie w obecności dwóch świadków, jak nakazywało prawo. „Kto milczy, ten się zgadza. Targ zawarty”. Wsunął trochę pieniędzy w sztywną rękę swego sprzedawcy, nim z powrotem ułożyli go w grobie. Już nazajutrz słudzy bajlifa objęli w posiadanie ziemie Verberoi, których tak pożądał. Król rad ze swego fortelu – a może doceniając w duszy tak wymyślne oszustwo – okazał pełną łaskę fałszywym świadkom, którzy uniknęli stryczka. Bajlif został skazany na banicję i król rozkazał, aby wszystkie jego dobra przyznać wdowie Verberoi, która odjechała o wiele bogatsza niż przed swym przyjazdem. Mała grupka z Beauvais wesoło ruszyła w powrotną drogę przez bramę Saint-Denis. W Verberoi dama zaprosiła wszystkich na wieczerzę. Jedynie ona w niej nie uczestniczyła: jest w żałobie. Wspaniały zamek wywarł wielkie wrażenie na Wilemku: jedna z tych nowych przygranicznych warowni, opasana murem na siedem sążni wysokim, łączącym cztery narożne wieże i opadającym stromo ku szerokiej fosie, gdzie drzemała czarna woda. Pośrodku potężny donżon z okrągłą basztą górował nad linią blanków, na terasie chorągiew w barwach lenna: na poły biała i zielona. W kordegardach wiele krąży pogłosek. Nazajutrz Wilemek, powróciwszy na dwór biskupa Beauvais, zadał dyskretnie kilka pytań; dowiedział się, że król Francji zlecił kuzynowi biskupowi wydać śpiesznie za mąż wdowę Verberoi za dzielnego rycerza: lato zapowiadało się gorące. Pogadywano o sędziwym już wielmoży Hugonie de Clermont, towarzyszu biskupa podczas krucjaty królów. Ślub ma się odbyć, kiedy ów wyzdrowieje po wypadku na łowach, kiedy to złamał nogę. Ponoć przyszły małżonek to raczej prostak i grubianin, lecz kiedy król mówi: "Zacny rycerz”, to należy rozumieć „zacny miecz”.

III. SAKWA I KOSTUR W Conques marzec zdjął płatami z dachów zasłonę śniegów i ciszy. Po długim zimowym zamknięciu opactwo otwarło się jak mrowisko pod lemieszem. Było dużo roboty: czyszczenie, murarka, malowanie, uprawa warzywnika, a Wilem brał udział w tych pracach razem z człowiekiem o nowych oczach i Quarementrantem, za którym koza chodziła niczym pies. Lecz zaprawdę wszyscy byli radzi, że się otrząsną z odrętwienia. Jedynie eremita pozostał w łóżku. Mamrotał, wbrew zdrowemu rozsądkowi, że niebawem wstanie. Równocześnie z pierwiosnkami pojawili się pierwsi pątnicy. Byli to sąsiedzi, którzy przybyli aby podziękować świętej Foy, że doczekali nowej wiosny, i oddać pod jej pieczę zasiewy, dzieci, jagnięta. W ślad za nimi przybyli z dalszych okolic inni, ci złożyli ofiary i odeszli z powrotem. Później przybyli ci, którzy tylko zatrzymali się w Conques w drodze do Rocamadour, Cahors, Moissac i Hiszpanii; a wreszcie ci, którzy zgromadzili się przed katedrą Matki Boskiej w Puy, a mieli zamiar udać się w daleką podróż do Galicji [10]. Nadciągali grupami po trzydziestu czy czterdziestu, zależnie od kraju, z jakiego pochodzili, wspólnego języka, daty wyruszenia w drogę; byli wśród nich Flamandowie i Niemcy, którzy spędzili zimę w jakimś opactwie czy mieście, jak Dijon, Lyon, Valence. Ci to już prawdziwi pielgrzymi, zahartowani, o cerze ogorzałej; ich ciała weszły już w rytm marszu, podobnie jak dostosowały się do kołysania morza lędźwie marynarza. Wyszli z Aubrac i szukali słów, aby opisać nieludzką rozpacz, aby opowiedzieć, jak po omacku, gęsiego, wczepieni w barki idącego przodem, szli między przepaściami, w noc białą od bezkresnej mgły. Aż uratował ich dzwon z hospicjum w Aubrac, dzwon dla zabłąkanych, dźwięk ledwo słyszalny, który okrutny wiatr rwał i rozpraszał, aby tym snadniej ich zgubić w tym wilczym pustkowiu, Słuchając ich człowiek rozumiał, na co się naraża. Jednak ani jeden nie zmienił postanowienia. Niepokój, rozpacz, pobożność, przysięga czy cokolwiek innego pchało do wędrówki, przezwyciężając zawsze lęk przed drogą. Wyruszyć to jeszcze żyć. Lecz w tym roku przybór wód nastąpił późno. Wszystkie rzeki naraz

wezbrały od marcowych deszczów i tajania śniegów. Nie przeprawisz się przez Lot, nawet Dourdou wyginała grzbiet i szumiała, parskając niczym rozwścieczony kot. Pielgrzymi, zmuszeni do postoju, tłoczyli się w Conques. Hospicjum przeznaczono dla najciężej chorych, niebawem było ich zbyt wielu; wyniesiono drewniane ramy, a oni legli na ziemi, na słomie. Inni spali gdzie się dało, w kościele, w stodołach, w spichrzach od dawna pustych, klecili z gałęzi szałasy, chatynki z okrąglaków, żłobili jamy w skale. Nie starczało dla wszystkich jadła, na szczęście był Wielki Post i pościli co drugi dzień. Kiedy pójdą? Co rano przy wystawianiu relikwii prosili świętą Foy, aby woda opadła, lecz woda opadała, by wnet ponownie wezbrać. Każdego niemal dnia przybywał ktoś ocalały, kto opowiadał, jak to ta czy owa grupka poszła wprost na dno, jak woda uniosła wraz z mostem kogoś, kto właśnie przechodził. Nastał Wielki Tydzień. W miarę jak Chrystus zbliżał się ku śmierci, niepokój pielgrzymów, egzaltacja na skutek postów, gorączka publicznych spowiedzi, wszystko stapiało się w ciągu nabożeństwa w jednomyślną, wstrząsającą wszystkie dusze żarliwość. Nadszedł Wielki Czwartek. Zbliżało się rozstrzygnięcie. Zgromadzeni pielgrzymi wypełnili po brzegi kościół, gdzie kanonik na ambonie czytał psalmy na przemian z historią Męki Pańskiej. Na ołtarzu krucyfiks okryty kirem. W blasku świec pląsają groźne cienie. Nastała chwila, gdy Jezus przeszedł wraz z uczniami na drugi brzeg potoku Cedron, który przepływał przez ogród. Była noc. A za nimi weszli wszyscy z Conques, ułomni, ślepi, chorzy, starcy – wszyscy poszli w ślad za Chrystusem i jego uczniami do Ogrodu Oliwnego, przejęci bólem, bo już wiedzieli, a jednak raz jeszcze chciwi byli usłyszeć. Kleszcze ściskają wszystkie serca, szpony rozdzierają piersi. I Judasz Iskariota wydał Jezusa. Powiedział żołnierzom, gdzie Jezus się znajduje, a żołnierze przyszli, niosąc latarnie, pochodnie i miecze. Jezus wiedział o wszystkim, co musi go spotkać, podszedł do nich i spytał: – Kogo szukacie? Odpowiedzieli mu:

– Jezusa z Nazaretu. Jezus im rzekł: – Oto jestem. Był zaś z nimi Judasz, który go wydał. Kiedy Jezus wyrzekł „Oto jestem”, odstąpili i padli na ziemię. Szymon Piotr miał miecz, dobył go i uciął prawe ucho słudze arcykapłana. Tłum zadrżał. Oto, co należało robić. Stawić opór, walczyć, wypędzić żołnierzy mieczem, kijem, kamieniami, widłami, kosą, wzywać pomocy, bić w wielki dzwon, ucinać uszy, nosy, pięści, głowy. Lud by nadbiegł, Bóg uzbroiłby ręce i Jezus byłby uratowany. Gdybyż raz jeden, jedyny, Jezus zapragnął, aby go ocalono. Lecz Jezus chciał, aby wszystko się wypełniło. Rzekł do Piotra: – Schowaj miecz do pochwy. Czyż nie wypiję czary, którą Ojciec mi dał do wypicia? Dotknął ucha sługi arcykapłana, a ten został uleczony. Naonczas pojmali Jezusa. Żołnierze oczekujący poranka bili Jezusa i zeń szydzili. Okrywali mu głowę, mówiąc: „Zgadnij, kto cię bije!” W tymże czasie Piotr, apostoł Piotr, zaparł się swego mistrza. Na podwórzu rozpalono ogień, gdyż było zimno i słudzy przychodzili, żeby się ogrzać. Był tam również Piotr, czekał, aż Jezus zostanie osądzony. Służebna go zapytała: – A ty, czyż nie jesteś uczniem tego człowieka? A Piotr odrzekł: – Nie jestem. Trzy razy go pytała i trzykrotnie Piotr zaparł się Chrystusa. Ja bym się go nigdy nie zaparł. Mogliby mię bić, rozrywać kołem, rozpłatać na dwoje, przybić do krzyża. Ja bym się go nigdy nie zaparł. Mogą mnie pytać aż do sądnego dnia, wyrywać mi zęby jeden po drugim, i paznokcie, ja się go nie zaprę. Nigdy. Przenigdy. Jezus stanął przed Kajfaszem, przed Piłatem, przed Herodem i znów przed Piłatem. Nie zabijał ani kradł, i Piłat chciał go uwolnić. Lecz tłum Żydów wołał, żeby raczej uwolnić Barabasza, a Jezusa ukrzyżować. Tedy wedle ich woli wydał im Jezusa. Przytłacza każde słowo, każdy krok Chrystusa w drodze ku Golgocie.

Na każdym czole palący ucisk cierniowej korony, na każdym grzbiecie miażdżący ciężar krzyża, razy, obelgi, plwociny, śmiechy. Ach! zająć miejsce Szymona Cyrenejczyka, stać się tym, który ulży Jezusowi. Krzyż, święty krzyż, okropny i święty krzyż stoi tu na oczach wszystkich, wzniesiony ku pustemu niebu. Chrystus jest na nim przybity za ręce i stopy, wisi między dwoma łotrami ku większej niesławie. Stoi tu także jego matka, Maryja. I żołnierze grający w kości o szatę Jezusa z Nazaretu. Trzecia godzina. O godzinie szóstej ciemności ogarnęły ziemię, zaćmiło się słońce. Syn Boży umrze i nie ma na to rady. Umrze za nas, za każdego z nas, za odpuszczenie nam grzechów. Bóg dał Swego Syna, aby go przybito gwoździami na krzyżu jak sowę na drzwiach, aby poznał cierpienie, krwawy pot i samotność umierania, i to jest nasza wina, wszystkich i każdego, moja wina, moja bardzo wielka wina. Boże mój, Boże mój, czemuś mnie opuścił? O nonie Jezus wydaje głośny okrzyk i umiera. Zasłona w świątyni rozdarła się na dwoje od góry aż do dołu, zadrżała ziemia, popękały skały, otwarły się groby. I oto potężny, dobyty ze wszystkich piersi krzyk miłości i przerażenia wydziera się ze wszystkich ust i wstrząsa kościołem w Conques, gdzie lud osłupiały, zalany łzami, szlocha, dyszy, bije się w piersi, rozdrapuje twarz, porażony tarza się po ziemi, drżący, zaczarowany, osierocony, zabójca strącony w otchłań, oszalały, nawiedzony przez Boga. Przygnębiająca noc, wlecze się ponury ranek. Nie wystawiono relikwiarza ze szczątkami świętej Foy. Zmordowani pielgrzymi patrzą błędnym wzrokiem, jakby nieobecni. Czekają... Ale niedziela wielkanocna, jakież to było radosne święto! Naręcza kwiatów i jasne słońce, rozkołysane dzwony, dziękczynienia składane Temu, który mocą swej wszechpotęgi zmartwychwstał i wstąpił na niebiosa, aby zasiąść po prawicy Boga. Wszyscy dobrze rozumieli, że raz jeszcze dokonało się misterium najbardziej istotne w dziejach ludzkości i każdy ma w nim swój udział. Za cenę swego cierpienia Chrystus zatriumfował nad śmiercią. Tegoż dnia przy wystawieniu relikwii omal nie doszło do bójek.

Prezbiterium w kościele otaczała krata wysoka na dwa sążnie, wykuta z kajdan więźniów uwolnionych za wstawiennictwem świętej Foy. Zazwyczaj wpuszczano kolejno pielgrzymów przez drzwiczki. Mnisi strażnicy nadzorowali krążenie wokół relikwiarza. Lecz tym razem, kiedy nadeszła wyznaczona godzina, pątnicy pchnęli drzwi, ciżba wdarła się i zmiotła mnichów, tak wielce była spragniona świętości. Każdy chciał dotknąć relikwiarza, ucałować stopy posążka o oczach wpatrzonych w świat pozaziemski. Szturchano się łokciami i pięściami, tłoczono, wspinano na kratę, narażając się na przebicie. Dwaj zakonnicy jak drwale musieli machać kijami, żeby osłonić ucieczkę do krypty pozostałych strażników unoszących skarb. Wprawdzie do niczego nie doszło, ale tłum równie dobrze wyłamałby także i to wejście. Wówczas pojawiło się, roztrącając przed sobą ciżbę pielgrzymów, niczym Mojżesz fale na Morzu Czerwonym, widmo ludzkie, szepczące niewyraźnie litanię w przędziwo brody: eremita – jak był przyrzekł – wstał na Wielkanoc. Wszyscy, co go ujrzeli, mogli przysiąc, że biodro mu się nie zrosło, a jednak sunął na swych rozchwierutanych kościach. Tłum poszedł w ślad za nim, on zaś powiódł go za sobą aż do groty w skałach. Na dziedzińcu koło opactwa stanął znów na podium człek o nowych oczach, pies legł u jego stóp. Była Wielkanoc i życie znów się potoczyło zwykłym trybem. Słońce z wolna osuszyło całą wodę zalewającą kraj. Ukazała się parująca ziemia. Uspokoiła się Dourdou, opadła Lot. Jęły tworzyć się grupki pielgrzymów, które prosiły o błogosławieństwo i ruszały w drogę. Wilem poprosił opata Poncjusza o zezwolenie na opuszczenie Conques. Poncjusz udzielił mu go, ponieważ źródło jego snów, zda się, wyschło, a eremita stanął znów na posterunku. Kazał mu wszakże przysiąc, iż powróci, jeśli nowa wizja wyjaśni i potwierdzi poprzednią. Wilem przyrzekł nader chętnie, rzekł nawet, że zajdzie tu w powrotnej drodze. W chwili, gdy miał się oddalić, nawiedziła go zrozumiała pokusa, aby wrócić tam, gdzie pozostawił przyjaciół, nawyki. W okaleczonym życiu Wilema Conques było na pewno szczęśliwym postojem, wypoczynkiem – ciszą wśród śniegu, stłumionym echem psalmów, spokojem niezmiennie upływających godzin.

Postanowił wyruszyć w następną, Przewodnią niedzielę, miał mu towarzyszyć w drodze Quarementrant razem ze swą kozą Colombą. Było ich dwudziestu czterech, w tym trzy niewiasty, trzy siostry z Rodez zgwałcone przez żołnierzy z krucjaty, wędrujące, aby się oczyścić w Composteli. Był także płaczliwy ślepiec, grupka jasnowłosych Duńczyków i wysoki ponury człowiek, Frottard, ekskomunikowany przez Innocentego III jednocześnie z innymi „przeklętymi łucznikami”; posiadali oni moc przeszywania swych wrogów niewidzialną strzałą bez względu na odległość. Przywilej ten uzyskali od Diabła, biorąc na cel krucyfiks w Wielki Piątek; przy każdej strzale, wypuszczanej w stronę ciała Chrystusa, winni byli wymawiać w myśli imiona wrogów, których chcieli uśmiercić. Ekskomunikowany Frottard zląkł się i zapragnął odpokutować. Leżąc z twarzą w popiele, błagał Boga o przebaczenie, pokutę otrzymał: opasano mu biodra sześciofuntowym łańcuchem najeżonym ostrzami strzał spojonych ogniwami. Łańcuch zdejmą mu dopiero, kiedy wróci i przyniesie potwierdzenie od kanoników z Composteli, że dotarł aż do celu swej pokutnej drogi. Było ich dwudziestu czterech, klęczeli przed ołtarzem, przed którym modlił się opat. Wszyscy przywdzieli zgrzebne suknie i kapelusze o szerokim rondzie. Byli bezimienni w stroju, który ich wyróżniał, a jednocześnie zabezpieczał. W czasie pielgrzymki byli istotami innego rodzaju, poświęconymi Bogu, chronionymi przez przepisy porządkowe, zdanymi na powszechne miłosierdzie. Tak oto pątnicy z Puy opowiadali, że w hospicjum w Aubrac dwanaście dam myło nogi zmordowanym wędrowcom, dwunastu braci ich obsługiwało, dwunastu księży wspomagało modłami, dwunastu rycerzy towarzyszyło im w niebezpiecznych przejściach; przestrzegali reguły augustiańskiej i mieli naszyty na piersi błękitny krzyż. Niektórzy wspominali hospicja, gdzie można było zjeść trzy posiłki, postoje, gdzie prócz chleba i wina podawano mięso. Koncylium karało ekskomuniką każdego, kto rabował pielgrzyma, lecz na skrajach dróg nie brakowało zdzierców, poborców nadmiernie wysokiej opłaty drogowej. Należało ponadto wystrzegać się oberżystów, przewoźników, rzekomych pielgrzymów, rzekomych przewodników, a

nawet rzekomych księży, dwu i czteronożnych wilków. Było ich dwudziestu czterech, w tym trzy niewiasty, wyklęty łucznik, ślepiec, kilku milkliwych i nieufnych Duńczyków, Quarementrant, Wilem – ilu z nich powróci? Ilu dojdzie do Composteli? – W pokorze i posłuszeństwie – rzekli – prosimy was, abyście raczyli pobłogosławić te sakwy i kostury. Opat Poncjusz nakreślił nad nimi szeroki znak krzyża. – Weźcie te sakwy jako oznakę waszej pielgrzymki, abyście dzięki pokucie zasłużyli na zbawienie i rzetelnie wypełnili ślub, pielgrzymi... Weźcie te kostury, niech wam pomogą zwyciężać przeszkody ze strony wroga i dojść do celu... Otrzymali po kawałku chleba, wezwali świętą Foy i świętego Jakuba Starszego, razem z otaczającym ich tłumem odmówili modlitwę wyruszających w drogę: „Boże, któryś kazał Abrahamowi opuścić własny kraj i zachował go zdrowym i całym we wszystkich jego podróżach, użycz nam opieki. Bądź nam podporą w niebezpieczeństwie i ulżyj naszym krokom. Bądź nam cieniem w słońcu, osłoną w deszczu i chłodzie. Podtrzymaj w zmęczeniu i broń przed wszelakim niebezpieczeństwem...” Ci, których rodziny były tu obecne, płacząc ściskali krewniaków i dzieci. Wreszcie nadeszła pora wymarszu. Zakonnik miał ich odprowadzić aż do Lot, a nawet do Moissac. Ściskano pielgrzymów, dotykano ich odzieży, obdarzając tysiącem błogosławieństw i życzeń. Rozlegały się błagania: „Pomódlcie się za nas w Composteli”. Człowiek o nowych oczach przyszedł, aby pożegnać Wilema i Quarementranta, zwierzył się, że chętnie by z nimi poszedł. Na dziedzińcu przewodnik zakrzyknął zwołując wędrowców Bożych: ”E ultreia! E sus eia! Deus aia nos! – Naprzód! Marsz! Z nami Bóg!” Przed nimi droga.

IV. JOLANTA DE VERBEROI „Powracam wciąż nad cembrowinę niby motyl przyciągany światłem. Czas odchodzi i nic nie czynię, czas nadchodzi i nic nie czynię. Mój Bóże, dlaczego taka nuda od rana do wieczora. Ta wiosna mię zabija. Gadanina i wyszywanie w donżonie, przechadzka po sadzie, odpoczynek przy studni, powrót do donżonu, wyszywanie i gadanina. Odkąd? Dokąd? Myślę, że wcale bym nie wychodziła, gdyby nie dziewczęta. Muszą przecie zabawić się trochę, pobiegać, upleść wieńce, pośpiewać, muszą obdarzyć uśmiechami zalotników śledzących ich, ot tam zza gaików. Powracam wciąż nad cembrowinę. Któż mi tę myśl wbił do głowy? Ponoć przy studni dzieją się dziwy. Gdybym się nie bała, myszkowałabym w zielonym cieniu pnączy i mchów, pochylałabym twarz aż ku samej ziemi. Izoldo, uważaj na nożyk! Wyklujesz sobie oko i twój Remi już na ciebie nie spojrzy! Można by rzec, że jestem ich służebną, damąopiekunką tych swawolnic, psotnic, niewiniątek, doprawdy cały świat wygląda na opak, jakbym patrzyła w studnię. Nazywają mnie z szacunkiem Damą, chyba mnie lubią, ale jaką mię widzą? Wcale nie widzą. Widzą moje tuniki, pierścionki, jestem w wieku ich matek, a matki się nie widzi. Mówią, że miło im w moim towarzystwie, ale służebne zawsze tak mówią. Wydaje mi się niekiedy, że mię unikają. Jestem jednak szczodra i wcale ich nie łaję. Ale nie jestem dość wesoła. A jednak, jestem naprawdę wesoła, mam tyleż śmiechu w sobie, ile ma się łez, a nawet więcej. Jestem niby klatka z uwięzionym w niej śmiechem, lecz nie przychodzi nikt, żeby ją otworzyć. Ludzie zawsze potrafią wycisnąć łzy, zmusić do płaczu. Ale do śmiechu... Miłość dodaje niewiastom powabu, ale urody dodaje im wesołość. Mężczyźni lubią śmiech i kropelki potu... To prawda, że noszę żałobę, wciąż zapominam. Ale tak samo nie śmiałam się przed śmiercią barona. Nie jestem ani bardziej, ani mniej smutna niż przez całe swoje życie. Baron nie żyje, zda się, że pojechał na jeszcze jedną krucjatę, na turniej do Flandrii, czy ja wiem dokąd. Chyba że bajlif króla znowu go wskrzesi... Wybaczcie mi drogi, piękny panie. Nigdy was nie miłowałam, ale bardzo lubiłam. Lubiłam zapach waszych skórzni, wasz chód: długi, spokojny krok, sposób, w jaki rzucaliście się do miseczki niczym wychudzony pies. Lubiłam także wasze odprężenie nocą. Ciekawe, jak dostojni i silni baronowie, wam podobni, stają się nocą niemowlętami, których byle sen przeraża. Wtedy wtulają brodę w kolana i szukają matki. Jak zabawni są rano, kiedy znowu pobrzękują ostrogami, dolewają wina do zupy,

plują w ogień. Przemawialiście do mnie rzadziej niż do koni, ale na pewno dlatego, że nie mieliście mi nic do powiedzenia. Wiem jednak, że wy także bardzo mnie lubiliście. To wasza wielka zasługa, bo nigdy wam nie sprawiłam wielkiej radości, oprócz tej, że byłam wam wierna. A nawet wielce was zmartwiłam, kiedy wasz synek wyszedł martwy z mego łona. Ale byłam za młoda. Wybaczcie mi to dziecko, a także inne, jakimi nie potrafiłam was obdarzyć, a które wy byście odpowiednio chowali, przyuczali do wojaczki, a one byłyby do was podobne... Czas mija... Mój Boże, czas się tak dłuży... Dlaczego nigdy nie mogłam urodzić dziecka? Święta Agnieszka mi świadkiem, wszystkiego próbowałam, modlitwy, świec, wywarów, gorzkich mikstur, czarów, zaklęć o rosnącym i malejącym księżycu, przepisów godnych potępienia... Ten baron Hugo, z którym mnie teraz swatają, jest niczym wasz brat, tak mi was przypomina. Ten czy inny, naprawdę nie ma to wielkiego znaczenia. Kiedy noga barona będzie już zdrowa, weźmiemy ślub. Po czym jedno z nas umrze, później drugie. Wówczas jakby już nic nie istniało... Izolda może sobie wybrać tego, kogo miłuje. Za mnie wybrał król czy biskup, albo jego doradca. Liczy się dlanich grubość murów obronnych zamku, głębokość fosy, ilość żołnierzy. Jestem wdową. Jestem dla nich dozorczynią sług i powszedniej gospodarki, mam rozkazywać niewolnym, pachołkom, służebnym. Jestem głosem, jestem lennem. Nienawidzę tego zamku, nienawidzę całego straconego czasu we framudze okna...Sto razy, kiedy o tym myślę, sto razy mogłabym wypaść, na dole zamknęłaby się czarna woda... Mój Boże, Izolda się zacięła. Izoldo, daj mi ten nożyk! Widzisz, jakaś głupiutka, teraz krwawisz... Co mówisz? Że Remi ci go dał? Ależ ci go oddam... Mój Boże, jaka ta Izolda jest śliczna, któregoż rycerza byłaby godna... Kocha swego Remiego, ponieważ jest śmiały, ale to tylko zwykły chwat... Gdybym ja umiała śpiewać, układałabym kancony dla tej Izoldy, która nigdy nie będzie tak świeża, świetlista i doskonała jak teraz, w jej wieku, a nawet o tej godzinie, która upływa z odrobiną jej krwi. Podaj rękę, psotnico... Patrz, rzekłoby się, że na twojej dłoni czerwony kwiatuszek, pozwól mi go pocałować... No już się zagoiło... Dlaczego przy Izoldzie tak mi bije serce? Nie, to nie z powodu Izoldy bije mi tak serce, ale z powodu jej młodości, urody, chęci, żeby miłować, miłować, miłować... Wciąż wracam nad cembrowinę... Czas mija i nic się nie dzieje. Izoldo, masz, zabierz ten nożyk Remiego, za bardzo napawa mnie chęcią, żeby umrzeć. Zawołaj dziewczęta, wracamy, jestem zmęczona”.

V. WĘDROWCY BOŻY Nie minęło pół dnia, odkąd Wilem i jego towarzysze wyszli z Conques – oglądają się jeszcze na przebytą drogę, na własną przeszłość, a teraz przystają przed szalejącą rzeką Lot. Od dwóch dni woda znów wzbiera. Zatapia teraz oba krańce wygiętego w łuk mostu, toteż mnisi muszą sporządzić przemyślny system, złożony z łańcuchów i tratew do przeprawy przez rzekę; nie ma już czym żywić napływających pątników. Na brzegu czekają ich setki. Do nie zatopionej części mostu przymocowują dwa potężne łańcuchy, każdy umocowany na jednym z przeciwległych brzegów rzeki. Pośrodku każdego łańcucha drugi łańcuch, ów z kolei przymocowany do tratwy z połączonych pni. Każda tratwa ma długie powrozy do holowania, opisuje więc łuk między brzegiem a mostem. Mnisi podzielili się na cztery grupy: po jednej przy każdym brzegu, dwie na moście. Pielgrzymi więc wchodzą jeden po drugim na tratwę, jeźdźcy ciągną za sobą oszalałe i drżące konie, Kiedy wszystkie miejsca się zapełnią, mnisi z brzegu, skąd tratwa odpływa, zluźniają powoli sznury: pieniący się prąd porywa wówczas tratwę, unosząc ją niby zdobycz na środek rzeki, mnisi zaś z mostu po dwudziestu przy sznurze ciągną ją teraz głośno wołając: ho, ho, hola! Na moście pielgrzymi muszą się przesiąść na drugą tratwę, którą dopłyną do przeciwległego brzegu. Szkoda mówić o trwodze. Nie dowiesz się nigdy, o czym mowa, póki sam całym ciałem nie odczujesz, że tratwa rozpada się na końcu drżącego łańcucha. Możesz z góry przekreślić własne życie, a jednak mimo woli otwarłszy usta dołączasz swój krzyk do huku potoku. Na brzegu modlą się za płynących czekający na przeprawę, pewni, że tak samo i za nich będą inni się modlić. „Ujdź z życiem” – tak przed tą przeprawą powiadali ludzie doświadczeni – wystarczy. Wilem i jego towarzysze mają czas oswoić się z rzeką, popłyną dopiero o świcie. Konwersi korzystając z pełni księżyca przez całą noc przewożą pątników, od czasu do czasu zmieniają się, aby się przespać i cokolwiek

zjeść; są wyczerpani, mają skostniałe nogi i zmordowane ramiona. Noc dłuży się w nieskończoność. Na obu brzegach rozpalono wielkie ogniska, ludzie przychodzą, żeby się ogrzać i napić gorącego wina. Niektórzy przytuleni do siebie posypiają. Śpiewy, dykteryjki, opowieści o cudach świętego Jakuba i świętej Foy, spotkania rodaków. Kiedy ktoś wpada do wody, wszyscy biegną na brzeg – w wirach widzą głowę, ramię, słyszą krzyk, i już nieszczęsny utopił się. Prąd uniósł konia, płynie na wznak, bije kopytami, otwiera szeroko pysk, wyciąga szyję. Jeździec nie chce puścić postronka, wraz z nim wpada do wody. A może był do niego przywiązany? Innym razem, gdy pielgrzym przesiadł się na drugą tratwę, o mało prąd go nie porwał, cudem uczepił się mostu i już nie chce się zeń ruszyć. Modli się klęcząc. Zaczeka, aż woda opadnie. Nareszcie przychodzi na nich kolej. Wilemowi wydaje się, że lada chwila tratwa się rozpadnie. Quarementrant musi nieść kozę, która wygina grzbiet, by nie opuścić brzegu. Duńczycy i trzy siostry z Rodez zwarli się w jeden jasny blok z trzema czarnymi plamami. Wilem oraz inny pątnik odziedziczyli ślepca: jęczał przez całą noc, nie mogą go jednak pozostawić na brzegu. Usiedli we trzech, oparci o siebie plecami, sczepili się łokciami, nogi wparli w pnie. Frottard, przeklęty łucznik, wysoki i ponury stoi rozstawiwszy nogi. Zakonnicy odwijają sznury wokół topoli, poczynają odholowywać. Prąd unosi tratwę do połowy pogrążoną w wodzie. Pielgrzymi są już przemoczeni. – Boże! – dyszy ślepiec – Boże! Gdzie jesteśmy! Dlaczego nikt nas nie trzyma? Powiedz mi, ty, bezręki! Przecie wiesz, żem ślepy! Uwaga! Tratwa się rozpada! Nie opuszczajcie mnie, nicponie! Czy to jeszcze daleko? Święty Jakubie, ratuj... Łańcuch! Słyszycie! Łańcuch zaraz się zerwie! – Milcz, ślepcze – mówi Wilem. – Milcz albo cię wrzucę do wody! Quarementrant położył się na kozie, która beczy rozdzierającym głosem. Czuje się pod tratwą niewiarygodną siłę wody, rzekłbyś żywa istota, włókna, ścięgna, ruchliwe, nieznużone mięśnie. Człowiek, jest zupełnie, ale to całkowicie bezbronny, bezsilny. Teraz ślepiec płacze, skamląc niby szczenię. Wilem widzi, na przed chwilą opuszczonym brzegu, grupę pielgrzymów

modlących się na klęczkach pod topolami okrytymi świeżym listowiem. Na moście holownicy zakasawszy wysoko na udach habity wydają się pątnikom rodzajem aniołów przebranych za jarmarcznych zapaśników, którym powierzono obowiązek wyrwać ich jednego po drugim z tej piekielnej topieli. Stają na moście, czując pod stopami drżące łuki. Przesiadają się na drugą tratwę, którą nurt wnet unosi. Napięcie łańcucha jest tak wielkie, że słyszy się, jak drga w bryzgach prądu. Nareszcie już są na drugim brzegu. Ledwo się otrząsnęli, a już wschodzi słońce, jasne, kwietniowe słońce, pod którym wkrótce zadymi odzież. Każdy szuka, czego mu brakuje – kostura, kapelusza, noża. Dobry, święty Jakubie, w jakim stanie przybędziemy? Zanim przepłynęli, zjedli chleb w obawie, że go zgubią. Muszą teraz czekać do wieczora. Ponoć Figeac o pięć mil. Idą niezbyt szybko, jeszcze nie wpadli w rytm marszu, nie dostosowali się do niepewnych kroków ślepca, małych kroczków niewiast, susów Frottarda, dreptania kozy Colomby. Na przodzie mnich-przewodnik wcale się nie odwraca. Intonuje modlitwy, oni zaś uczą się powtarzać responsy. Kiedy zakonnik czuje, że wędrowcy po trochu odstają, wbija kij w ziemię: to znak, że się odetchnie. Pątnicy siadają, zzuwają trepy, żartują, Colomba skubie trawę. Siostry z Rodez nie mogą się powstrzymać – jakież cudne te wiosenne kwiaty! – od splatania wianków ze stokrotek i maków...Figeac. Z dala widzą dwie wysokie kamienne iglice górujące nad miastem i opactwem Świętego Zbawiciela. Rozgaszczają się w szpitalu Świętego Jakuba, gdzie mnisi ich serdecznie witają, częstują zupą i chlebem, a także dają słomę na nocleg. Nadciągają grupy z Aurillac, wyłącznie Owerniacy, ci dobrze się znają i trzymają z dala od innych. Marcilhac, Cahors, gdzie pielgrzymi modlą się do świętego Szczepana, Duravel, tam przystają, aby oddać pokłon szczątkom świętego Hilariona, świętego Polemo na, świętego Agatona, wystawionym w krypcie o ciężkim sklepieniu. Bywalcy już zapowiadają Moissac. Nazajutrz wczesnym rankiem w drogę. Idź pielgrzymie, zgraj swój krok z krokiem druha, głos własny z jego głosem. Pieszczotą cię budzą poranki wyłonione z matki-nocy, wilgotne od rosy, a ty już idziesz.

Idź pielgrzymie, idź druhu, wędrowniku Boży. Święty Jakub apostoł wzywa cię zza horyzontu, ostatniego horyzontu, jaki znają ludzie. Podążaj na brzeg morza, będący również krańcem ziemi. Ponoć słońce tam co dzień umiera i tobie trzeba wpierw umrzeć, zanim się odrodzisz. To najpiękniejsza droga świata. Jednakże, pielgrzymie pełny nadziei, co poszukujesz wieczności, pomnij, że gdyby nie twoje poranione nogi, twoje chropawe piosenki, twój śmiech i przestrach, gdyby nie twoje uderzania kijem po płotach, twoje wieczorne baśnie, najpiękniejsza z dróg świata byłaby tylko nędzną drogą, bruzdą na ziemi, garścią trawy, kamyków, cierni i błota. Gdyby nie ty, najpiękniejsza z dróg świata byłaby martwą drogą, szlakiem jałowym. Nie cel bowiem drogę obdarza treścią, ale wędrowiec. Wędrówka będzie długa, na pewno ciężka. Lecz nie przystawaj. Wspomnij świętego Augustyna: „W dniu, kiedy sobie powiesz: wystarczy, w tym dniu jużeś umarły”. Jeśliś zziębnięty, jeśliś zgłodniały – śpiewaj. Jeśli się boisz, módl się, wołaj, krzycz. Marz, jeśliś zmęczony, lecz nie przystawaj. Nie przystawaj już, pielgrzymie, druhu, wędrowniku Boży. Teraz, kiedyś zburzył mur, który cię w tobie więził, wolno ci podążać na kraniec świata, a jeśli Bóg i święty Jakub zezwolą, siebie przezwyciężysz. Moissac. Tłum stoi wciąż nieruchomo przed portykiem kościoła: widnieje tam rzeźba jednej z wizji Jana z Patmos. Z grupy Wilema odłącza się wysoki rozgorączkowany pielgrzym, który nie wyrzekł ani słowa od wyruszenia z Conques. Wiadomo o nim tylko, że ma na imię Jan. Staje pod tympanonem i, wskazując nań palcem, poczyna recytować [11]: „Natychmiast byłem w duchu: a oto stolica postawiona była na niebie, a na stolicy siedzący”. „A który siedział, był podobny pojrzeniu kamienia Jaspisa i Sardyna, a tęcza była około stolice podobna pojrzeniu szmaragdowemu. A około stolice stolic dwadzieścia i cztery: na stolicach dwadzieścia i czterech starszych siedzących, obleczonych w szaty białe, a na głowiech ich złote korony. A z stolice wychodziły błyskawice, i głosy, i gromy: a siedm lamp gorejących przed stolicą, które są siedm duchów Bożych.

A przed stolicą jako morze szklane podobne kryształowi: a w pośrodku stolice i około stolice czworo zwierząt pełnych oczu z przodku i z tyłu. A zwierzę pierwsze podobne lwowi, a wtóre zwierzę podobne cielcowi, a trzecie zwierzę mające oblicze jako człowieka, a czwarte zwierzę podobne orłowi latającemu. A czworo zwierząt, każde z nich miały po sześć skrzydeł, wkoło i wewnątrz pełne są oczu; a odpoczynku nie miały we dnie i w nocy mówiąc: Święty, Święty, Święty Pan, Bóg Wszechmogący, który był i który jest, i który ma przyjść. A gdy one zwierzęta dawały chwałę i cześć, i dziękowanie siedzącemu na stolicy, żywiącemu na wieki wieków, upadli dwadzieścia i czterej starszych...” Od kilku już dni nie najedli się do syta, ci wszyscy tu na dziedzińcu przed kościołem, chłonący słowa Objawienia. W okolicach Albi bowiem krucjata Szymona de Montfort rośnie w siłę, nabiera rozmachu, wysyła coraz dalej swych zaopatrzycieli. Nadciągają bowiem z północy świeże zastępy z Bretanii, Andegawenii i Poitou, mają jeszcze pieniądze, by zagarnąć, co pozostało, i podbijają ceny. Włóczą się bowiem niby wilki zgraje żołdaków z obu Galii oraz Aragonii. Przybywają stada obszarpanych zbiegów z okolic Tuluzy, ze spalonych wiosek, zmiecionych z powierzchni domów: poczciwi ludzie z Quercy i Perigord dla nich raczej niż dla pielgrzymów przechowują ostatnie orzechy, ostatnie kiełbasy – a wy, czy dalibyście coś tym budzącym niepokój Duńczykom, którzy warczą jak zwierzęta. Ponadto pielgrzymi korzystają z jałmużny w szpitalach Świętego Jakuba, hospicjach, w gospodach jałmużników: dostają wino, trochę chleba, zupy, a na drogę po kilka orzechów i całkiem pomarszczonych jabłek. Trzy siostry z Rodez nie wiadomo jak zdobyły kurę. Co dzień każda kolejno ją niesie, a ta, co niesie, ma prawo do jajka. Quarementrant obeznany z pagórkami i lasem wskazuje innym dziki czosnek, delikatną korę, jadalne korzonki; ledwo na krótko przystaną, zastawia w krzakach sidła. W ogrodach czy na rogach pól wieśniacy wystawiają straż uzbrojoną w widły, towarzyszą im psy. Ślepiec najdotkliwiej ze wszystkich cierpi głód. Nie chce uwierzyć, że brakuje chleba, i oskarża innych, iż ukradli mu jego porcję. W ostatniej

wiosce zażądał od Wilema, aby go zaprowadził na żebry do chałup. Wilem zapukał, drzwi się uchyliły, wyjrzało oko. – Łaski, zacni ludzie – jęczał ślepiec... – Kto daje ślepemu, zdobywa raj, jakby dawał samemu Bogu... Trochę chleba z łaski, z litości, trochę chleba w jałmużnie, święty Jakub wam wynagrodzi... Z gęstego mroku lepianek odpowiadają głosy, że od końca zimy brak im mąki, że nic nie mają, że są inni bardziej godni pożałowania niż ślepcy, których święty Jakub może dostatecznie zaopatrzyć w strawę dla pielgrzymów... Zapukali może do dziesięciu domów i otrzymali tylko kilka czarnych suchych śliwek, które ślepiec łapczywie zjadł... Jednak dwa czy trzy razy ugoszczono ich białym słodkim winem, jakie się sporządza w okolicy. Zaprawdę ci ludzie nic nie mieli... Powiadali, że trochę dalej, w Armagnac, w Gaskonii, pielgrzymi znajdą znowu na szlaku żywność, ale może tak mówią, żeby się ich pozbyć. Jednakowoż na dziedzińcu w Moissac głód w mniejszą ich wprawia gorączkę niż płomienna Wizja Jana z Patmos, a straszliwy kamienny wzrok olbrzymiego Chrystusa pochyla ich czoła ku ziemi. Głos mówi dalej: – „I widziałem w prawej ręce siedzącego na stolicy księgi napisane wewnątrz i zewnątrz zapieczętowane siedmiu pieczęci. I widziałem anioła mocnego, głosem wielkim obwoływającego, kto jest godzien otworzyć księgi i rozwiązać pieczęcie ich? A żaden nie mógł ani w niebie, ani na ziemi, ani pod ziemią otworzyć ksiąg ani na nie patrzeć. A jam wielce płakał, iż żaden nie był nalezion godny otworzyć księgi ani na nie patrzeć. A jeden ze starszych rzekł mi: Nie płacz! Oto zwyciężył lew z pokolenia Judowego, korzeń Dawidów, aby otworzył księgi i rozwiązał siedm ich pieczęci. I widziałem, oto w pośród stolice i czworga zwierząt i w pośrodku starszych Baranek stojący jako zabity, mając siedm rogów i oczy siedm, które są siedm duchów Bożych posłanych na wszystkę ziemię. I przyszedł i wziął księgi z prawice siedzącego na stolicy. A gdy otworzył księgi, czworo zwierząt i czterej a dwadzieścia starsi upadli przed Barankiem, mający każdy cytry i czasze złote pełne wonności,

które są modlitwy świętych. I śpiewali nową pieśń mówiąc: Godzieneś jest, Panie, wziąć księgi i otworzyć pieczęcie ich, iżeś jest zabit, i odkupiłeś nas Bogu przez krew twoją ze wszelakiego pokolenia i języka, i ludu, i narodu. I uczyniłeś nas Bogu naszemu królestwem i kapłanami, i będziemy królować na ziemi. I widziałem i słyszałem głos wielu Aniołów około stolice zwierząt i starszych, a była liczba ich tysiące tysiąców. Mówiących głosem wielkim: Godzien jest Baranek, który jest zabity, wziąć moc i bóstwo, i mądrość, i siłę, i cześć, i chwałę, i błogosławieństwo. A wszelkie stworzenie, które jest na niebie i na ziemi, i pod ziemią, i co w morzu jest, i wszystko, co w nich, wszystkie słyszałem mówiące: Siedzącemu na stolicy i Barankowi, błogosławieństwo i cześć, i chwała, i moc na wieki wieków. A czworo zwierząt mówiło: Amen. A dwadzieścia i czterej starsi upadli na oblicze swoje...” Amen! Amen! Głos tłumu nabrzmiewa, toczy się, miesza ze wszystkimi głosami ludu Bożego, ludu z kamienia i ludu z ciała, i ludu na obrazach, korzących się starców i zwierząt pełnych oczu z przodu i z tyłu. Tu bowiem w głębi duszy każdego z tych klęczących ludzi przygotowuje się odwet, który nie jest udziałem każdego z osobna, lecz bunt wybucha ze wszystkich piersi: wielka zemsta ubogich. Zabity baranek z kolei i w ich imieniu zniszczy bogactwo, piękno, władzę, których zawsze byli pozbawieni. To, czego może tajemnie pożądali dla siebie i nigdy nie osiągną, pragną, aby z tego inni zostali wyzuci. Kiedy bowiem tak się zgromadzą, woła w nich prastary głos grozy i zniszczenia. Nadchodzi godzina baranka. Dźwiga się i staje katem przy końcu czasów. „A oto koń blady, a który siedział na nim, imię jemu śmierć, a piekło szło za nim; i dana mu jest moc nad czterema częściami ziemi, zabijać mieczem, głodem i śmiercią, i przez bestye ziemskie.” Śmierć, śmierć, śmierć... Magia słów nigdy dotąd nie wyuczonych wyzwala każdego, jakby z jego wnętrza blu zgał potok wstrząsających obrazów. „I widziałem, gdy otworzył szóstą pieczęć, a oto stało się wielkie

trzęsienie ziemi i słońce się stało czarne jako wór włosiany, i księżyc wszystek stał się jako krew. A gwiazdy z nieba upadały na ziemię jako drzewo figowe zrzuca niedojrzałe figi swoje, gdy od wiatru wielkiego bywa zatrzęsione. A niebo odstąpiło, jako księgi zwinione, a wszelka góra i wyspy z swoich miejsc poruszone są. A królowie ziemi i książęta, i tysiącznicy, i bogacze, i mocarze, i każdy niewolnik i wolny pokryli się w jamy i w skały gór. I rzekli górom i skałom: Upadnijcie na nas i zakryjcie nas od oblicza siedzącego na stolicy, i od gniewu Barankowego, bo przyszedł dzień wielki gniewu Jego. A któż się ostać będzie mógł?” Któż się zdoła ostać? Odkąd Wilem opuścił Conques, wydaje mu się, że w nim się coś porusza, jakby w jego piersi serce zmieniało miejsce. Życie, własne życie, o którym może opowiedzieć, wytyczone niewątpliwymi wypadkami, zdobne we wspomnienie spotkań i uczuć, ta jedyna w swoim rodzaju przygoda, jaką jest życie Wilema d’Encausse, syna Rajmunda i Ryszardy, byłego pana na Roquelongue, zda się od niego odłącza i pozostawia strzępy na skraju drogi, niczym jaszczurka, która zrzuca własną skórę. Kiedy idzie i patrzy na siebie, wędrującego wśród tych obojętnych Duńczyków, razem z uciążliwym ślepcem, z płomienistym Janem, wyklętym łucznikiem, trzema zgwałconymi z Rodez, przyjacielem Quarementrantem i jego kozą, kiedy tak idzie, odczuwa, że w równej mierze jest nimi, jak i sobą. Nie dlatego, że na razie wędrują tą samą drogą, lecz dlatego, że są różnymi włóknami tego samego olbrzymiego ciała, cząstką potężnej, niezgłębionej, mrocznej istoty. Ta oto istota drży, kiedy anioł zdejmuje siódmą pieczęć i cisza nastaje w niebie. – „I pierwszy anioł zatrąbił, i stał się grad i ogień zmieszany ze krwią, i zrzucony jest na ziemię; i trzecia część ziemi zgorzała, i trzecia część drzew zgorzała, i wszelka trawa zielona zgorzała. I wtóry anioł zatrąbił, a jakoby wielka góra ogniem pałająca jest wrzucona w morze; i stała się krwią trzecia część morza”. „I pozdychała trzecia część stworzenia tego, co miało duszę w morzu, i

trzecia część okrętów zginęła. I zatrąbił anioł trzeci, i spadła z nieba gwiazda wielka gorejąca jako pochodnia, i upadła na trzecią część rzek i na źródła wód...” Płomienny Jan staje się coraz gwałtowniejszy. Zda się wyrósł, oczy jego miotają płomienie. Mówi, niemal się zachłystując, że została ugodzona trzecia część słońca, trzecia część księżyca i trzecia część gwiazd: – „I widziałem, i słyszałem głos jednego orła lecącego przez pośród nieba, mówiącego głosem wielkim: Biada, biada, biada mieszkającym na ziemi...” Głos mu się załamuje w radosnym szlochu. Kanonik z kościoła wychodzi i korzysta, aby mu przerwać: pora odmówić modlitwy na nieszpory. Przez chwilę tłum jeszcze stoi znieruchomiały i milczący, po czym szemrze, strząsa z ramion całą krew Objawienia. Podczas gdy zakonnicy uprowadzają Jana ogarniętego drżączką, każdy wraca do własnych spraw, szuka jadła, noclegu, chce się trochę pośmiać. Przewoźnicy w Moissac nie ważą się przeprawiać przez rzekę Tarn, której wody znowu wezbrały. Twierdzą, że nieco dalej Garonna jest jeszcze bardziej niebezpieczna, bo wpływają do niej Tarn i Aveyron. Lecz kiedy świeżo przybyli podróżni mówią, że opadły wody na Aveyron, na Tarn czy Garonnie, odpowiadają, że niebawem znów wzbiorą, a wiedzą o tym z racji swego zawodu i nie chcieliby za nic znaleźć się w tej chwili na rzece. Czekają. Duńczycy za radą mnicha mówiącego ich językiem, postanawiają iść brzegiem Garonny aż do Agen, tam może zdołają przejść przez most i znajdą mięso potrzebne ich wielkim ciałom. Trzy siostry niosąc kurę idą w ślad za nimi. Uzgodnili, że spotkają się trochę dalej, w szpitalu Świętego Jakuba, w mieście o nazwie Condom. Jeśli nie, zaczekają koło przystani Cize, aby razem przejść przez Pireneje. Czekają. Po dwóch dniach muszą opuścić szpital i ustąpić miejsca napływającym falom pątników, przeważnie z Brive i Rocamadour. Wilem i jego towarzysze rozgaszczają się daleko od murów miasta, w lasku nad rzeką, gdzie Quarementrant przypuszcza, że zdoła złowić drobną zwierzynę. Budują z gałęzi osłony i zakładają obóz. Mija dzień, noc, dzień. Czas płynie bezużytecznie, bo nie wędrują, a postój nie byłby przykry, gdyby nie głód.

Zakonnicy wzbronili Janowi zakończyć recytację Objawienia. Może pragną zaoszczędzić mu załamania się, a może dlatego, że recytacja przeszkadza w nabożeństwach. Wrócił i bez słowa patrzy na płynącą rzekę. „Trzeba się go wystrzegać – mówi Quarementrant – ma się za apostoła”. Quarementrant złowił w sidła królika i wróbla, wnet je oprawili, wypatroszyli, jęli piec, zjedli, zanim się upiekły: dym ściągnął dziesiątki głodomorów, psy i zgraję wygłodzonych żebraków – nie zdołaliby wszystkich obdzielić. Mnisi krążą wśród pątników i opowiadają o cudach dokonanych przez świętego Jakuba. Głodomorom opowiadają o pielgrzymie z Werony, który żywił się Chlebem, co rano nienaruszonym w sakwie: „Starajcie się zasłużyć ufnością i pokorą – mówią – a święty Jakub uwolni was od głodu”. Pragną ich przekonać, że moc świętego Jakuba nie zna granic, podają jako przykład kupca obrabowanego przez feudała i uwięzionego w wieży. Kupiec błaga świętego Jakuba i oto wieża się chyli, pochyla, aż jej wierzchołek dotyka ziemi. Więzień ucieka. Straż go ściga, lecz wówczas kupiec znika im z oczu... Nigdy nie puszczą w niepamięć tych opowiedzianych im cudów. Nie zapomną również rad udzielonych im na drogę, nazw miast, przez które mają przejść. Mnisi czytają im rozdziały z Przewodnika pielgrzyma do świętego Jakuba w Composteli wymieniające groźne przejścia, niebezpieczne rzeki „pustynne okolice, gdzie wszystkiego brak”, a także „obfitujące w chleb, wino, mięso, ryby, mleko i miód...” Wskazania zapadają w pamięć [12]. Tymczasem obozują nadal między miastem a rzeką i gnębi ich głód. Jedynie Colomba tuczy się młodą trawą i trzeba teraz bacznie jej pilnować: konny wielmoża pragnął ją zakupić, by pożywić swe sługi; nędzarze krążą wokół ślicznotki o złocistych oczach. Jada się, co popadnie: wcale już nie widać włóczących się psów. Nareszcie przewoźnicy mówią, że są gotowi przeprawić się przez Garonnę, tam gdzie rzeka jest najszersza i najmniej bystra – ale trzeba płacić, i to drogo. Niektórzy płacą i wsiadają do barki, inni, a między nimi Wilem, odmawiają opłaty za to, co się należy pielgrzymowi darmo. Z małej grupki Wilema jedynie on ma trochę pieniędzy, uważa przeto, że postąpiłby niesprawiedliwie, gdyby tylko on sam ruszył dalej swym pielgrzymim

szlakiem. Przepis mówi: wyznaczona jest opłata jedynie za przewóz koni; bogaci dają obola, ubodzy nic nie płacą. – Jesteśmy pielgrzymami – mówi przewoźnikowi. – Dam ci za siebie obola, ale innych masz przewieźć w imię miłosierdzia. Przewoźnik jest krępy, ma mocne ramiona i uda, ale patrzy spode łba, i oczywiście nikt mu nie ufa. – No pewnie – odpowiada – przewiozę was z litości. Ale najpierw przewiozę tych, co płacą. Cierpliwie czekają przez cały dzień. Przypominają się przewoźnikowi, gdy zabrakło mu chętnych, odpowiada, że musi co nieco odpocząć, inaczej jakżeby miał siły przewieźć ich na drugą stronę. Wieczór czekają wciąż na brzegu. Frottard szaleje z wściekłości. Od Conques cierpi męki bez słowa skargi. Pas najeżony żelaznymi grotami wrzyna mu się w ciało, ledwo zaśnie, a już go budzi najlżejszy ruch. Najlepiej czuje się idąc, podtrzymuje dłonią ciężki łańcuch i myśli, że każdy krok zbliża go do wyzwolenia z pokutnej męki. Jemu najbardziej ze wszystkich śpieszno przybyć do Composteli. Przeto nie dziwota, że chwyta przewoźnika za przód sukni i podnosi go z ziemi. – Wieź nas! – groźnie cedzi przez zęby. Ów drży. – Akurat miałem was zawołać – mówi. Wilem, Frottard, Ślepiec, Jan, Quarementrant i Colomba rozmieszczają się jako tako w płaskodennej barce, źle uszczelnionej, do połowy wypełnionej mułem. Przez cały czas przeprawy boją się, że zatoną. Są już blisko przeciwległego brzegu, kiedy przewoźnik podnosi wiosło, barka wnet poczyna zmieniać kierunek. – Tuluzański denar za każdego – mówi – albo odwożę was z powrotem. Nagle Frottard wstaje i barka niebezpiecznie się przechyla. Frottard usiłuje złapać równowagę. Przerażona Colomba chce skoczyć do wody. Quarementrant ją przytrzymuje. Ślepiec jęczy piskliwym głosem, błaga świętego Romana, który ponoć roztacza opiekę nad wzywającymi go na falach.

Frottard odzyskał równowagę. Unosi ciężki kostur, trzymając go za ostrze, a gruby koniec spuszcza na przewoźnika, wprost mu na głowę, ów wali się w przód. Frottard osłupiały stoi nadal. Wówczas Wilem pojmuje jako rzecz oczywistą, że ów człowiek, którego przytrzymuje rękoma, jest całkiem bezwładny, że ów człowiek nie żyje. Barka osiadła. Brnąc w błocie po kolana wychodzą'na pole, barkę puszczają z prądem. Przewoźnik oparty o ławkę udaje się w swą ostatnią podróż. Patrzą, jak się barka oddala, nabiera szybkości w zapadającym zmierzchu. Wilem wówczas wyjmuje pieniądze i rzuca do rzeki: obola za Frottarda, aby nie obarczało go jeszcze cięższe przekleństwo; obola za ślepca, choć ów nic nie widział; obola za Quarementranta, choć ów nie był zamieszany w całą tę sprawę; obola za kozę Colombę, ponieważ i ona była w barce, a w końcu za siebie, aby nikt go nie oskarżył o skąpstwo, skoro odmówił opłaty za przeprawę. Nigdy słówkiem nie wspomną przewoźnika znad Ga ronny, lecz nikt łez nie wylewa z powodu jego śmierci. Na całym szlaku mówi się, że przewoźnicy i oberżyści są przyrodzonymi wrogami pielgrzyma: przynajmniej choć jeden nie wyrządzi już zła. Tylu pielgrzymów, a tak mało jadła, że Quaremen trant niebawem doradza, aby zejść z głównego szlaku i zapuścić się w głąb kraju i w lasy. Wszyscy się godzą. Zda się, że postanowili, nigdy o tym nie mówiąc, pozostać razem aż do grobu apostoła. Słońce, wiatr, ulewa, znów jasno. Pierzchną twarze, stają się ogorzałe, natomiast barwa odzieży płowieje. Zdani w głuchej prowincji na własne siły, nie śpiewają już psalmów jak przy wyruszaniu z Conques. Może teraz nie potrzeba, skoro nawykli do wędrówki i przybrali właściwą postawę. Zresztą wciąż muszą popatrywać na boki, oglądać się wstecz, kilka razy czuli, że ktoś za nimi idzie – niedźwiedź? zbóje? głodni pielgrzymi? W Condom nie spotkali Duńczyków; zakonnicy ze szpitala Świętego Jakuba nie widzieli, aby tędy przechodzili. Czy zostali w Agen? Czy poszli inną drogą? Będzie im brakowało wielkich, jasnowłosych i milczących pielgrzymów, a nawet trzech niewiast z Rodez, czarniawych i kościstych, oraz ich kwoki. Zaczekali dwa dni i wyszli z Condom. Przeprawili się przez Baise,

Midouze, potem Eauze. Każda przeprawa to ciężkie przeżycie. Należałoby zaczekać na lato i bród, ale wówczas musielliby wracać zimą. Wieśniacy przerzucili kładki przez niektóre potoki, mostki z gałęzi i sznurów. Przeprawa nad falą jest niebezpieczna, zwłaszcza ze ślepcem, który wyczuwa teraz wodę na pół mili i piszczy, nim się dowie, czy istnieje most. Któregoś dnia spadł olbrzymi grad, choć słońce ani na chwilę nie przestało świecić. Po czym wnet ukazała się podwójna tęcza, którą należało opisać ślepemu. Innego dnia dostrzegli krążącego orła o skrzydłach tak długich, iż przysiągłbyś, że pojawił się na niebie wielki czamy krzyż. Quarementrant miał słuszność: z dala od tłumu i zatrzymując się w dolinach obfitujących w zwierzynę, znajdą dość jadła, by nie umrzeć z głodu. Co dzień albo prawie co dzień mają trochę mięsa, lecz brak im chleba i wina rozdawanych w szpitalach. Raz czy dwa przy bramie wysoko osadzonego zamku otrzymali bochen chleba i napełniono im bukłaki... Co za szczęście! Wieczorem gotują mlecz i wokół ogniska rozmawiają, aby tylko nie milczeć. – Wyobraź sobie – zachęca Quarementrant Frottarda – wyobraź sobie drzewo tak wielkie, że siedmiu mężczyzn musiałoby wyciągnąć fęce, żeby opasać sam jego pień. Jakie owoce chciałbyś z niego zerwać? – Ja – namyśla się wyklęty łucznik – wziąłbym wszystkie ptaki, które mogłyby się zmieścić na jego gałęziach. – A ty, ślepcze? – Ja wziąłbym wszystkie jaja, które można by ugotować na jego drewnie. – Rzekłoby się, że nic dzisiaj nie jadłeś. – Tak, dzisiaj jadłem, ale jutro? – Ja – mówi z kolei Quarementrant – wziąłbym całe stado, jakie można by pod nim schronić. – A ty, bezręki? – pyta ślepiec. On jedyny śmie takim tonem zwracać się do Wilema. Inni szanują w nim pana, którym był ongiś – i rycerza, jakim jest nadal. Nigdy im o tym nie mówił, lecz pojęli z jego słów i sposobu bycia. – Ja – odpowiada Wilem – wziąłbym... Myśli i dostrzega, że nie pragnie niczego. Marzy tylko, żeby to mgliste

istnienie trwało nadal: jest tu całkowicie bezpieczny, wszystko zapadło się w nicość, Roquelongue pozostało tak daleko za nim, a Compostela leży tak daleko przed nim... Rzekłbyś, że czas obrywa dawne dni, a także i te, które nadejdą. Liczy się tylko obecna chwila, czasem zaznaczona głodową kolką w dołku albo kurczami w lodowatej wodzie potoków... Kiedy z kolei nocą obejmuje straż, lubi się oddalić nieco od ogniska, z dala od leżących towarzyszy, i wpatrywać się w gwiaździstą drogę na niebie, aż się w niej zatraci... – Więc? Trzeba coś odpowiedzieć: – Ja – mówi Wilem – wziąłbym wszystkie zamysły, jakie powstałyby w jego cieniu. Colomba to drugi przedmiot ich rozważań. Gdyby Quarementrant znalazł dla niej kozła, urodziłaby koźlątko i mieliby mleko. – Ziołami można by je było zakwasić – mówi ktoś. – Mielibyśmy ser. – Ale musielibyśmy iść wolniej – sprzeciwia się inny. Wzięli miseczkę i pomalowali ją wewnątrz na biało, aby tym sposobem oszukać Colombę i zachęcić, żeby dawała mleko, podobnie jak mami się kury, kładąc im do gniazda jajo z gipsu. Ale koza to nie kura. Stan Jana coraz bardziej ich niepokoi. Od Moissac nie wyrzekł ani słowa. Snują mu się w głowie obrazy strasznych nieszczęść, wzburzonych mórz, niewiast siedzących na szkarłatnych bestiach pokrytych bluźnierczymi imionami... Wszyscy znają treść Objawienia, lecz w przeciwieństwie do Jana ono ich nie prześladuje. Kiedy na tej drodze stopy ich roztrącają kamyki lub kiedy wbijają w mech okuty żelazem kostur, czują się w zgodzie z własnym sumieniem. Rzecz, istotna to wędrówka. Mijają dni. Idź, pielgrzymie, idź druhu. Któregoś ranka, może jutro, zobaczysz w dali, na południu, pasy błękitne i białe. W górach przejdziesz wąwóz, gdzie Roland zadął w róg, będziesz wspinał się po skałach, kędy przeszedł Karol Wielki, i zdołasz dłonią dotknąć nieba. Jeśli Bóg i święty Jakub zezwolą, będziesz wówczas w połowie drogi.

VI. ŚLUB W czerwcu, w kilka dni po świętym Janie, mały zastęp pod chorągwią z herbem Beauvais – szachownicą złoto-lazurową obrzeżoną purpurą – stanął w Verberoi. Przybył sam biskup. Oznajmił damie Jolancie, że pan Hugo de Clermont zginął podczas turnieju w Soissons. Za nic na świecie nie ominąłby wielkiego dorocznego spotkania zapaśników. Lecz nogę miał jeszcze niezupełnie zdrową i zabrakło mu czasu na zaprawę przed turniejem. Przy pierwszym gwałtownym zderzeniu wypadł ze strzemion i konie go stratowały. Jolanta de Verberoi nie okazała najmniejszego wzruszenia. – Ach! – rzekł biskup – gdybyście go widzieli w fosach Akry! Cóż to był za kompan! Wykonał ruch dłonią naśladujący manewr buławą. – Nie skłonicie mnie do płaczu – odparła dama – wcale go nie znałam. – Ależ mieliście go poślubić! – Pomnijcie, wielebny panie, że noszę jeszcze żałobę po moim małżonku. – Na łono! – wesoło zawołał biskup – nie będziecie jej długo nosić! Obrócił się ku młodemu rycerzowi ze swej świty. Rycerz był jasnowłosy, urodziwy, na jego jedwabnej sukni widniał wyhaftowany złoty jednorożec. – Zbliżcie się, rycerzu! Pani Jolanto, przedstawiam wam rycerza d’Encausse, waszego nowego małżonka. Damie serce stanęło w piersi, lecz jej policzki ledwo się zaróżowiły. Na turnieju sędziowie nie uznali za nieuczciwy ciosu włócznią zadanego przez Wilemka. Mąż sędziwy i nie całkiem zdrów nie był w stanie znieść takiego uderzenia, i kwita. Był to pierwszy turniej, w którym wziął udział Wilemek. Do Soissons zjechała cała szlachta, damy i feudałowie, aby świętować najdłuższe dnie i najkrótsze noce. Wymarzona sposobność, aby się wyróżnić, i Wilemek nie omieszkał z niej skorzystać: czterech jeńców, cztery okupy. Styl jego walki cechowała olbrzymia gwałtowność. Był szermierzem walczącym bez

pardonu. Atakował wprost, mknąc jak wicher, koń jego mijał przeciwnika w taki sposób, że zderzenie włóczni następowało w pełnym cwale. Czy narażał się w równej mierze jak jego przeciwnik? Tak, niewątpliwie, ale przy równej szybkości, równym ciężarze, równej celności brała górę owa tkwiąca w nim żywa siła – wynik ambicji, pogardy dla niebezpieczeństwa i woli zwycięstwa. Jego zwycięstwa, książęca zbroja, do posługi wschodni niewolnik o mrocznych oczach przyczyniły się do osiągnięcia przezeń pełnego triumfu. Biskup przywołał go do trybuny. – Na bebechy! Zabiliście mego kompana, rycerzu! To prawda, że czułby się lepiej na moim miejscu wśród dam i proboszczów, a ja na jego... Gdzieście się nauczyli szermierki? – W swoim czasie – odpowiedział Wilemek – mój ojciec pokonał Jana Angielskiego. Nie znałem go, ale w moich żyłach płynie jego krew. – Jana z Anglii? Na łono! Ściągnął brwi, pomyślał. – Król, mój kuzyn, byłby aż nadto rad... Co byście powiedzieli, rycerzu, o zmianie stanowiska? – Tak, ja Jolanta biorę ciebie za małżonka... Słońce, kadzidła, świeży zapach zdeptanych liści. Stoją między świadkami przed progiem kościoła. – Przysięgam Bogu i na mój honor – mówi Wilemek – że cię zawsze przy sobie zachowam tak w zdrowiu, jak i w chorobie. Bierze obrączkę z rąk proboszcza i wsuwa ją kolejno na trzy palce prawej dłoni Jolanty, w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego, po czym wkłada obrączkę na serdeczny palec lewej dłoni. – Tą obrączką – recytuje – poślubiam cię i obdarzam moim ciałem, moją czcią i moimi dobrami. Niektórych spośród zebranych żółć zalewa i gorycz napływa do ust. Jego dobra? Jakież to dobra? Koń i miecz, oto całe jego dobra. Ślub zawsze rodzi zawistników.

VII. ZIMNY TROP – Siekiera – rzucił brat służebny Szymon. – Siekiera – powtórzył giermek Andrzej. – Kociołek. – Kociołek. – Trójnóg do ognia. – Trójnóg do ognia. W zakonie templariuszy rozkaz to rozkaz. Cokolwiek regulamin przewidział, tego należy przestrzegać – a przewidywał wszystko. Rycerz Tybald de Montrouge wyjeżdżając z misją musiał zabrać ściśle określone przybory i ściśle określony ekwipunek, nic ponadto, nic mniej. Towarzyszący mu giermek i brat służebny raz jeszcze przed wyjazdem sprawdzali wszystko. Nikt nie wiedział, ile czasu potrwa ta misja. Brat Tybald de Montrouge miał rozkaz odnaleźć ślad byłego templariusza, ekskomunikowanego przed przeszło sześciu laty. Kapituła sądziła, iż ów posiada – jeśli jeszcze żyje – wiadomości najwyższej wagi dla przyszłości zakonu. Niewiele było o nim wiadomo, jedynie, że nie miał dłoni i nazywał się Wilem d’Encausse. Tybald de Montrouge, młodszy syn rodu pasowany na rycerza dzięki hojności stryja, wstąpił do zakonu templariuszy pragnąc, by się spełniło dziecięce jego marzenie: w chwalebnym, białym płaszczu rycerzy Chrystusowych walczyć w Ziemi Świętej. Był rosły – prawie sześć stóp wzrostu – potężnej postawy, o miłej twarzy z dołeczkami na policzkach i nieco naiwnej minie, pod którą kryła się bystrość i niepowszednia stanowczość. Lecz przede wszystkim znamionowało go zamiłowanie do przestrzegania regulaminu i dyscypliny. Posłuszeństwo nie było nabytą przezeń zaletą, lecz jego cechą wrodzoną. Po przyjęciu do zakonu powierzono mu już kilka zawiłych misji, a jego zmysł taktyczny zdziałał prawdziwe cuda, zwłaszcza że przeciwnicy wystrzegali się wyłącznie jego siły. Co roku podczas wyboru rycerzy do służby w Ziemi Świętej prosił o włączenie go do kontygentu, lecz co roku brat Hubert, komandor paryskiej prowincji, odrzucał jego prośbę: jest zbyt

cenny tu, na miejscu, aby go narażać na rozpłatanie przez niewiernych. Tybald nie rezygnował – nie rezygnował nigdy – poddając się, wedle słów przełożonych, ulegle wyższym interesom zakonu. Pewnego ranka brat Hubert wezwał go do swej celi. Tu już znajdował się brat Aymard, mistrz zakonu na całą Francję. Brat Aymard był mężem o kwadratowej głowie, włosach szpakowatych krótko przyciętych i wąskich wargach. Król Filip tak dalece cenił jego rady, iż powierzył mu opiekę nad skarbcem królewskim i ponoć darzył go przyjaźnią. Nie był człowiekiem, który wyrzekłby trzy słowa, skoro wystarcza jedno; lecz tego ranka przemawiał długo. – Odkąd istnieje zakon – mówił – nigdy nie był równie potężny i równie zagrożony. W dziewięciu prowincjach na Wschodzie i na Zachodzie liczy blisko dziewięć tysięcy siedzib, komandorii czy związanych z nim posiadłości. Jeśli zaszłaby potrzeba, mógłby wystawić wojsko złożone z dziesięciu tysięcy rycerzy i trzykroć tyluż giermków, zbrojnych braci służebnych i piechurów: najpotężniejszą w świecie armię, najlepiej zaopatrzoną i najlepiej uzbrojoną, nie licząc okrętów zakotwiczonych we własnych portach na redach w Saint-Raphael i Collioure. Nawet tu, o pięćset kroków od paryskich wałów, zakon buduje jakby bliźniacze miasto z murem obronnym, kościołem i donżonem. Ktokolwiek tu przybywa, aby się osiedlić czy pracować, cieszy się uprzywilejowanym statusem: ani czat nocnych i służby wojskowej, ani opłat zwyczajowych czy drogowych, całkowita wolność od podatków dla rzemieślników. Prawo i wymiar sprawiedliwości spoczywają w rękach templariuszy. Zakon uznaje li tylko zwierzchność papieża. A jeśli chodzi o władców świeckich, żyje w zgodzie z każdym panującym, a już doskonałe stosunki nawiązał z Filipem Augustem, zaś w resztkach Latyńskiego Królestwa Jerozolimy z Janem de Brienne, nowym królem. Polityka zakonu polega na niemieszaniu się w spory między chrześcijanami; uniknął nawet włączenia się w krucjatę przeciw albigensom, w której więcej by stracił, niż zyskał. Zakon to potęga samotna i dumna, wykorzystuje swą legendę i poszerza swe dobra ze skwapliwością lichwiarza. Biały płaszcz okrywa tyluż bankierów, ilu rycerzy; notariusze wszczynają proces o każdą nie zapłaconą należność, odpowiadając niezmiennie na skargi i krytyki, że ślub ubóstwa

obowiązuje templariuszy, ale nie zakon. Każdy z niezliczonych sporów, w jakie jest zamieszany, obraca się na jego korzyść; kiedy od apelacji do apelacji sprawa dochodzi aż do papieża, Innocenty wzorem swych poprzedników opowiada się zawsze po stronie zakonu, choćby ze szkodą dla duchownych czy biskupów. Ponoć osłania zakon, aby dla siebie zachować jego potęgę. Ale zakon jest armią Boga, a nie jego, namiestnika. Cel ma dalekosiężny: gdy wszyscy zawiodą, ustanowi na ziemi nowy ład, Chrystusowy, oparty na Ewangeliach. U szczytu takich ambicji zakon ma wszystkich przeciw sobie. Lecz sojusz zawistników może li tylko umocnić zakon w jego przekonaniach i dumie. Bo zaprawdę potrzeba dumy, aby unosić głowę wysoko i mieć kark nieugięty, skoro dwie rany krwawią w jego boku. Pierwsza, ziejąca, nie uleczona, to Jerozolima, Jerozolima utracona, skalana, tratowana nogami pogan. Jerozolima nadal żądająca odbicia. Druga rana to podłe pogłoski, od dwudziestu lat pojawiające się niczym gorączka zdolna zabić chorego, a mówiące o znieprawieniu Reguły. W ciągu tych dwudziestu lat zakonem rządziło pięciu wielkich mistrzów: Gerard de Ridefort, Robert de Sabie, Gilbert Erail, Filip du Plessis i Wilhelm de Chartres. Otóż za mistrzowania Gerarda de Ridefort Saladyn wkroczył do Jerozolimy i zginęły tajne archiwa zakonu. Bez Jerozolimy zakon jest narażony na wszelakie ciosy, wystawiony na ataki wrogów, targany niezdrowymi ambicjami. Toteż Filip du Plessis, następca Gilberta Erail, aby zamknąć usta krytyce z zewnątrz i szemraniu wewnątrz, usiłował narzucić żelazną dyscyplinę. Wywołał groźny sprzeciw braci. Wielu z nich, począwszy od najwyższych dostojników w Ziemi Świętej, zażądało zezwolenia na opuszczenie zakonu, by przywdziać biały habit mnichów z Citeaux. Reguła to dopuszczała, lecz strata byłaby tak wielka, że papież się sprzeciwił. Nowy wielki mistrz, Wilhelm de Chartres, złagodził, ile należało, zakonny tryb życia. Lecz kryzys spowodował rozognienie starej sprawy niegodnego przyjmowania do zakonu. Nawet sam papież po raz pierwszy pogroził: „Jeśliby spotkało was jakieś nieszczęście, będziecie mogli je przypisać sobie, a nie nam”. Biskupi żądali wszczęcia śledztwa. Otóż takie śledztwo miało już miejsce w łonie zakonu i wiąże się ono

właśnie z misją brata Tybalda de Montrouge. Przed blisko dziesięciu laty Kuria rzymska poleciła pewnemu mnichowi przesłuchać w siedzibach templariuszy na Wschodzie i Zachodzie rycerzy przyjętych do zakonu w Ziemi Świętej. Ślad jego pobytu znalazł się w archiwach i brat Hubert doskonale go zapamiętał. Brat Hubert, przebierając palcami klucze z potężnego pęku niby paciorki różańca, wyraził swój sąd. W owym czasie – uściślił – był skarbnikiem i nader dobrze sobie przypomina, że mnich nie zapłacił za posiłki, które tu jadał. Zebrał oświadczenia kilku braci z Paryża i wyjechał do komandorii w Lesie Wschodnim. Śladu jego poszukiwał templariusz posiadający list uwierzytelniający ówczesnego wielkiego mistrza, Gilberta Erail. Rycerz ten, Wilem d’Encausse, służył do owego czasu w Ziemi Świętej. Z kolei i on wyruszył do Szampanii. Nikt już nie ujrzał potem mnicha, zaś rycerz d’Encausse, oskarżony o zabójstwo, został wygnany z zakonu. O niczym więcej brat Hubert nie wie. – Można więc przypuszczać – powiedział brat Aymard – że rycerz d’Encausse zabił mnicha z Rzymu prowadzącego śledztwo, aby nie dopuścić do ujawnienia tego, co ów wykrył. Jeśli tak istotnie było, to sprawa musi być poważna i bezwzględnie trzeba wiedzieć, o co chodziło. – Na tym koniec – wyrzekł. – Trop jest zimny, lecz trzeba nań wpaść. Osobiście napisał rozkaz wyjazdu dla Tybalda de Montrouge i przyłożył do pisma pieczęć zakonu. – Czy chcecie mi zadać jakieś pytania? – zwrócił się do rycerza. Przez cały czas wykładu wielkiego mistrza Tybald de Montrouge stał nieruchomo, aż można by wątpić, patrząc na jego spokojną minę, czy to wszystko cokolwiek go obchodzi. Postąpił o krok, aby wziąć pergamin. – Dostojny panie mistrzu – rzekł – na pewno miałbym pytania, gdybyście raczyli mnie wysłuchać, ale wolałbym wpierw przejrzeć dokumenty z tego czasu tyczące paryskiej siedziby. Obrócił się do brata Huberta. – Czy pan komandor mógłby sobie przypomnieć, czy rycerz d’Encausse miał giermka? Pęk kluczy zabrzęczał w dłoniach brata Huberta, przez twarz mu przebiegły tiki.

– Och! Zawsze będę go pamiętał. Był to olbrzymi Fryz, zabił niedźwiedzia przed moim namiotem! Oszczepem! Brat służebny Szymon i giermek Andrzej kończyli sprawdzać i pakować ekwipunek. Zawierał wszystko od skrzyń z orężem po paliki do namiotu. – Jutro rankiem wyjeżdżamy – oznajmił Tybald de Montrouge. Ponieważ dzwon wzywał na wieczerzę, udał się do refektarza. Od czasów Filipa du Plessis posiłki spożywano w całkowitym milczeniu, słuchając brata czytającego recto tono opowieść o bohaterskich czynach templariuszy w Hiszpanii czy Syrii. Jeśli rycerz chciał poprosić usługującego giermka o chleb, udawał, że gryzie pięść; prosząc o napój, zwijał dłoń w kształt czaszy; a jeśli wolał rybę od mięsa, naśladował dłonią trzepotanie. Tybald zajadał ochoczo i z przyjemnością. Pod koniec posiłku zwrócił uwagę przełożonego na brata, który odsunął od siebie szkielet kurczęcia do połowy obgryziony, a należało przecie zostawić resztki pięknie ułożone, aby z szacunkiem ofiarować je ubogim. Brat przeprosił Boga i Matkę Boską za swój niegodny postępek i zdjął z kości resztki mięsa. Tybald patrzył nań z zadowoleniem, rad, że dał sposobność bratu do ulepszenia charakteru. Rankiem, kiedy odjechali trzej templariusze, rycerz, giermek i brat służebny, padał deszcz. Giermek pociągał za linkę muła obładowanego dwoma skrzyniami i namiotami. W ostatniej chwili przyłączył się do nich brat Aymard: będą mu towarzyszyć aż do Luwru, gdzie ma się zobaczyć z królem, tym sposobem zaoszczędzi sobie zabierania świty. Opuszczając siedzibę templariuszy [13] ledwo dostrzegali za bagnem i zatopionymi w deszczu sadami nowe wały Paryża i bramę Barbette [14]. Kiedy tam dojechali, straż usłużnie zdjęła łańcuch i spojrzała na oddalających się uliczką jeźdźców. Z jakiej gliny są ulepieni ci templariusze? Miast siedzieć w domu w taką pogodę, jadą wyprostowani, jakby strugi sikające z dachów były wodą święconą. Na ulicy Neuve-Saint-Merri większość kramów miała jeszcze zamknięte okiennice. Z jam ściekowych wylewały się pomyje. Przed kopytami koni rozbiegały się gęsi i czarne świnie wyszarpujące sobie wzajem odpadki unoszone przez strumyki błota. Nieliczni przechodnie, chcąc uniknąć ochlapania, wciskali się między skarpy lub wbiegali na ścieżki między domami wiodące do ogrodów [15].

Straż z bramy Barbette miała słuszność, przynajmniej w stosunku do templariusza, rycerza Tybalda de Montrouge. Płaszcz miał przemoczony i brudny, koń jego był obłocony po brzuch, lecz trzeba by czegoś innego niż zimnego deszczu, aby go zatrzymać podczas pełnienia misji.

VIII. KRZYŻ KAROLA WIELKIEGO Ślepiec uczepiony ramienia Wilema dyszy niczym wół. Na pewno nie tyle ze zmęczenia, ile ze strachu; od kilku już dni pątnicy słyszą, jak wyszeptuje całe litanie niebezpieczeństw grożących w górach. Wędrowcy powiadają, że droga w Pirenejach wije się między przepaściami bez dna, wspina kozimi ścieżkami; wściekłe wichry – jeśli nie śnieżne zamiecie – ścigają pielgrzyma, aby go zrzucić w otchłań, niedźwiedzie i wilki, aby go pożreć, rozbójnicy, aby go obrabować. Podczas ciężkiej wędrówki pod górę Wilem musi ciągnąć ślepca, pchać go, zachęcać, uspokajać niby drżącego konia: musi zmuszać go do każdego kroku, jakby to miał być krok ostatni. – Czemu idziemy tak prędko? – jęczy. – Ależ wcale nie idziemy prędko! Wszyscy pielgrzymi nas minęli. – Dlaczego nas minęli? Przed czym uciekają? – Przed niczym! Idą prędzej od nas, i basta. – Czy to jeszcze wysoko? – Ledwo zaczęliśmy iść pod górę. – Chcę się zatrzymać! Proś przewodnika, powiedz mu, że jestem zmęczony. – Musimy iść dalej, jeśli dziś wieczorem mamy zanocować w szpitalu koło Roncevaux... Wilem usiłuje zdobyć się na cierpliwość z tym nieznośnym kaleką. Któregoś razu, kiedy ich towarzysze wędrówki uskarżali się, że muszą czekać, ślepiec im doradził, aby szli z zawiązanymi oczami. Skończyło się na zmieszaniu, kuksańcach i śmiechu. Ale zrozumieli i już nie dopuszczają, aby zbytnio odstawa!. Usiłowali mu nawet opisać mijane okolice. Powiedział, że to zbyteczne, jedynie dzieci potrafią ukazać ślepym przedmioty. – Jaka pogoda? – pyta niespokojnie. – Nadal wspaniała – odpowiada Wilem. Po błękitnym, bardzo wysokim niebie przepływa strzęp białych obłoków.

Za nimi doliny zachodzą na doliny, na początku zielone, w oddali prawie błękitne. Dostrzegają jeszcze dachy i dymy w Saint-Jean-Pied-de-Port i mimo woli ściska się im serce, kiedy oglądają się na Francję. Przekroczyć górski łańcuch, to jakby przepłynąć morze: co warte jest tu, tam nic nie będzie warte. Zresztą przed nimi zalesione grzbiety piętrzą się niczym fale. Wiodący ich przewodnik, pielgrzym tak jak oni, niekiedy przystaje, aby wlokący się w ogonie przyłączyli do pierwszych. Razem odmawiają modlitwę, śpiewają psalm, po czym znów wolno idą pod górę. Już im nie towarzyszy Płomienny Jan, odnaleźli natomiast trzy niewiasty z Rodez i grupę Duńczyków. Spotkali się w Ostabat, przy zbiegu trzech spośród czterech głównych szlaków Jakubowych: biegnącego z Paryża przez Tours i Poitiers; z Vezelay przez Bourges i Perigueux; z Puy przez Conques i Moissac. Tutaj w imię miłości bliźniego zbudowano olbrzymi szpital ponoć mogący pomieścić aż do pięciu tysięcy pątników. W każdym razie Wilem nigdy dotąd nie oglądał ich tylu w takiej samej odzieży, mających ten sam cel; szukają przyjaciół ze swej okolicy, wymieniają wiadomości, adresy, dowiadują się o kurs pieniądza, prawa pielgrzymów, życzą sobie szczęśliwej drogi i szczęśliwie odbytej pokuty. Tu właśnie, przypadkowo, podczas rozdawania chleba, Quarementrant natknął się na grupę Duńczyków i siostry z Rodez ze swoją kurą; uściski, radość ze spotkania. Razem zjedli wieczerzę. Brakowało jednego z Duńczyków, który został uwięziony w Agen z powodu nieszczęsnej bijatyki w oberży. Rodacy go zabiorą w powrotnej drodze. Jan zaś któregoś dnia pomylił Colombę z zabitym Barankiem z Objawienia. Upadłszy na kolana przed obojętną kozą, jął recytować wznosząc w górę oczy: – „I słyszałem jako głos rzeszy wielkiej i głos wiela wód i jako głos wielkich gromów mówiących: Alleluja... radujmy się, iż przyszło wesele Barankowe”. Quarementrant odciągnął przezornie Colombę na ubocze. Nazajutrz w południe, kiedy wszyscy spali pod drzewami, Jan nagle wstał i usadowił się koło kozy. Skierował w przód ramię i wskazując oskarżyćielsko palcem, napięty jak struna przybrał głos sędziego.

– „I widziałem – rzekł – bestyą wychodzącą z morza mającą siedm głów i rogów dziesięć. A bestya, którąm widział, podobna była rysiowi, a nogi jej jako u niedźwiedzia, a gęba jej jako gęba lwowa. I dał jej smok moc swoją i władzę wielką. A widziałem jedną z głów jakoby na śmierć zabitą, a rana śmierci jej uleczona jest. I dziwowała się wszystka ziemia idąc za bestyą”. „I kłaniali się smokowi, który dał władzę bestyi, i kłaniali-się bestyi mówiąc: któż podobny bestyi? a kto z nią walczyć będzie mógł ?” Mogliby przysiąc, że tym razem błysk przerażenia mignął w złotawych oczach Colomby. Wieczorem Frottard, ślepiec i Wilem zmówili się i powierzyli Jana grupce zmierzającej ku Lectoure, skąd mógłby wrócić do Moissac; jedynie tam – myśleli – pod rzeźbami na tympanonie, w towarzystwie dwudziestu czterech starców, zdoła wyegzorcyzmować wszystkie płonące w nim obrazy. Nie śmieli zbytnio się oń rozpytywać. Kim był? Na pewno jednak wszeteczny Babilon częściej go nawiedzał niż nowa Jerozolima, oblubienica, małżonka Baranka. Lecz w gruncie rzeczy czyż nie było im wszystko jedno? W każdym razie obawiali się, aby w końcu Jan nie złożył w ofierze Colomby, biorąc ją za baranka, lub nie zapragnął oczyścić gospody w potopie ognia i siarki. Począwszy od Ostabat, podobnie jak w pierwszych dniach pielgrzymki, znów wędrowali z Duńczykami. Nie schodzili już z głównej drogi mimo napływu pątników, rycerzy jadących na wojnę z hiszpańskimi Maurami, kupców, którzy postanowili osiąść w nowych miastach, gdzie przyrzekano im przywileje i zwolnienie od danin. Pozostawili za sobą Gaskonię, jej wyborne wina, łagodne doliny, szczere twarze, wkroczyli w kraj dzikich Basków rządzących z okrucieństwem w ciemnych lasach, gdzie huczały potoki. Niczego nie szanują – powiadano i czytano już kilkakrotnie pielgrzymom urywki z Przewodnika, gdzie Bask jest opisany ”jako złośliwiec o czarnej szpetnej twarzy, zboczeniec przewrotny i wiarołomny, niewierny, zepsuty do szpiku kości, rozpustny, pijak, zaprawiony do wszelakich gwałtów, dziki i nieokrzesany, nieuczciwy i fałszywy, bezbożny i walczący bez pardonu, okrutny i swarliwy, niezdolen

do żadnego poczciwego uczucia, wyćwiczony we wszelakiego rodzaju przywarach i nieprawościach”. Pierwsze nadużycie siły to ich mowa, która nie przypomina żadnego ludzkiego języka i stanowi przeszkodę między nimi a podróżnymi.. „Z winem i łaciną – powiada się – wszędzie dojdziesz”. Francuzi z Paryża i Tuluzy, Włosi, Anglicy, Hiszpanie, Flamandowie zawsze mogą zamienić między sobą kilka słów po łacinie. Lecz nie z Baskami, którzy zresztą wykorzystują swój rozgłos i przerażenie, jakie wzbudzają, aby wymusić na podróżnych kilkakrotnie wyższą opłatę drogową. Biada samotnym! – powtarzają ludzie. Przeto podróżni przybywając do podnóża gór w Saint-Michel czy SaintJean ścieśniają szeregi. Kościoły nie pustoszeją. Podróżni proszą świętego Jakuba o opiekę, Matkę Boską o pomoc w opałach. Lecz także inne imię jest na wszystkich ustach, imię Karola Wielkiego. Pójdą sławną drogą, którą ongiś szedł cesarz, i na szczycie góry zatkną krzyż, tam gdzie i on, przyklęknąwszy, osadził krzyż własny. W Saint-Jean hospicjum przepełnione, chorzy tłoczą się po trzech czy czterech na dwuosobowych narach. Przeto z setkami innych pielgrzymów obozują na łące nad brzegiem Niwe, nie mając nic do jedzenia prócz pstrągów sprzedawanych na wagę złota przez bezczelne dzieciaki. Siostry z Rodez wydobywają kurę z worka: – Cacheras aqui – mówi jedna – tu się przysiądziesz!... Grataras aqui – powiada druga – tu pogrzebiesz!... Ponharas aqui! – dodaje trzecia – tu zniesiesz jajko!... Przywiązały nić do jej łapki, a kiedy dziobie, wielcy Duńczycy tworzą rodzaj wału, by nie dopuścić tego czy owego z otaczających ich głodomorów, któremu przyszłaby chętka ukręcić jej szyję. Noc chłodna i jasna. Mieszają się grupki, rozmawiają wokół ogniska, śpiewają. Z dołu dochodzi szum rzeki, przez którą rano przeprawią się na barce: wprawdzie jest drewniany most, ale tak go rozchwiały ostatnie powodzie, że należy go odbudować. Dochodzą przerażające opowieści o podróżnych, którzy poszli w góry i przepadli, stając się łupem nocy, burzy, dzikich zwierząt, Basków. Jednakowoż pewien pielgrzym już po raz drugi wędruje do Composteli, dwukrotnie więc przeszedł góry w tę i w tamtą stronę i wcale nie dostrzegł

zapowiadanych nieszczęść. Przeciwnie, zachował olśniewające wspomnienie ze szczytu, skąd można oglądać trzy kraje – Beam, Aragonię, Nawarrę – i Morze Zachodnie. O ile nie zmyli się drogi na rozwidleniu – dodaje – wędrówka jest bezpieczna i nawet niezbyt męcząca... Osiem mil, cztery pod górę i cztery, aby zejść do Roncevaux... Lasy bukowe, jakich oko nie widziało, kobierce ze strzyżonej trawy, kwiaty, ptaki... Ktoś pyta, z jaką grupą podróżuje. Sam – odpowiada. Pochodzi z Gevaudan, dwaj towarzysze utopili się w potoku, jeden ratując drugiego. Pątnicy przeżegnali się. Jak jeden mąż pomyśleli o tych wszystkich pielgrzymach, którym nie dane będzie wrócić. Później postanowili spotkać się rano i razem przeprawić przez rzekę i góry. Na pewno tak będzie lepiej, niż brać jako przewodnika jednego z baskijskich pastuchów narzucających swe usługi. Wyglądają na takich dzikusów, a te ich psy w obrożach z najeżonymi żelaznymi kolcami... Nie wiadomo, czy bać się więcej gór, czy przewodników. Woda w Nive była zbyt wzburzona, aby przeprawić się przy pomocy wiosła. Należało holować barkę z jednego brzegu na drugi. Ustalił się zwyczaj, że kto nie mógł zapłacić za przewóz, pomagał przeprawić się innym pielgrzymom. Człowiek z Gevaudan doradził, aby tylko Duńczycy pozostali w tyle, uiszczając dług za wszystkich, reszta łącznie z niewiastami, ślepcem i kozą wyruszy nieco wcześniej. Oto wspinają się powoli, a ślepiec dyszy z niepokoju niczym wół. Jeden z Duńczyków idzie razem z nimi, na pewno jego druhowie obarczyli go opieką nad niewiastami. Przewodnik na rozwidleniu dróg ani chwili się nie waha, a grupki idące z przodu lub z tyłu zatrzymują się, aby rozprawiać wymachując rękami, zawracają, znów ruszają w drogę. – Każdy idzie własną drogą – mówi człowiek z Gevaudan – dłuższą, czy krótszą cięższą czy lżejszą... Zostawiają po lewej ręce olbrzymi kasztanowiec i niemal natychmiast, niespodziewanie, niebo zaciąga się chmurami, zaczyna cicho kropić drobny szary deszczyk, przygłusza głosy, zaciera odległość. Quarementrant wydaje się zafrasowany. Ślepiec czepia się Wilema: – Gdzie Duńczycy? – pyta. – Powinni byli już nas dogonić? Czemu na

nich nie czekamy? Na przedzie przewodnik idzie długim, powolnym krokiem, po czym się obraca. – Jeśli chcecie – mówi – możemy tu wystrugać krzyże, żeby je tam na górze osadzić... Zaczekamy na waszych przyjaciół... Prowadzi ich na pobocze drogi aż do gaiku za wielką skałą. Na polance, gdzie przystanęli, opada uparta mgła; kładą sakwy, radzi, że trochę odetchną. Nagle zewsząd wypadają rozbójnicy. Ośmiu, dziesięciu, dwunastu – liczy Wilem. Źle uzbrojeni: tylko jeden topór, dwa czy trzy obuchy, pałki, noże. Wszystko zastyga na chwilę długą, zda się, jak wieczność. W tej białej mgle z minuty na minutę gęstniejącej, czyżby to był koszmar, w którym przesuwają się niewyraźne, nierzeczywiste postacie. Odgłos życia, przyjazna ręka, cokolwiek obudzi śpiących i znów ruszą w drogę. Pada krótki rozkaz, zbliżają się rozbójnicy, wpół zgięci potrząsają bronią. Poczynają krążyć niczym wilki wokół pielgrzymów. Ci najeżdżają krąg mocnych, okutych żelazem kosturów. Pierwszy cios zadaje Duńczyk, cios z góry na dół, zdolny zabić przeciwnika. Jeden ze zbirów pada, wypuszcza obuch; nogi mu drgają w konwulsjach niczym u żaby. Duńczyk złamał swój kij. Schyla się, żeby zagarnąć obuch swej ofiary, cios toporem rozłupuje mu głowę. Trysnęła krew – koniec lęku i litości. Grupa pielgrzymów rozprasza się, niewiasty krzyczą, ślepiec kręci się w kółko, ręce wyciąga na kształt czułków chrabąszcza. Wilem usiłuje dosięgnąć ramienia zbója z toporem. Frottard wyprostowany, rozstawił nogi jak drwal, trzyma oburącz kostur i wali z całych sił, nie starając się nawet odparowywać ciosów. Jednakowoż pielgrzymi są w przykrej sytuacji. Z kolei pada Quarementrant, któremu przeszkadza Colomba. Wnet zbój chwyta kozę. Inny rozbójnik ciągnie za nogę niewiastę z Rodez, suknia jej się zadziera na białych udach. Siostry rzucają się na nią, usiłując ją przytrzymać – gdzie jest kura? Nagle wściekłość ogarnia Wilema. Lata rycerskiej zaprawy pobudzają mięśnie do ataku i obrony. Musi ugodzić przeciwnika, uderza, robi wypad, potem unik i znów kłuje i rąbie. Ogłusza jednego rozbójnika, drugiego...

Każdy cios echem odzywa się w ramieniu, co za radość walczyć... Lecz pozostali tylko on i Frottard. Oparli się o siebie plecami, aby nikt ich z tyłu nie zaskoczył – raz, a było to w Akrze, z Janem des Douzes, tak samo oparci grzbietem o grzbiet stawiali czoło straszliwym wojownikom Błękitnego Wilka. Teraz bezręki Wilem atakuje napastnika z toporem. Jest to człek o długich rękach, potężnym torsie, walczy jak drwal ścinający drzewa: wolnym a mocnym uderzeniem topora. Jeśli zdoła dosięgnąć Wilema, rozłupie go od głowy aż do stóp albo przetnie w poprzek, na dwoje. Ale tymczasem Wilem go nęka, uderza w brzuch, kłuje okutym końcem długiego kostura, udaje, że godzi w twarz, a uderza po nogach. Ów jest odważny, odbiera ciosy i nawet nie drgnie, tkwi w nim pewność, że w końcu to on zatriumfuje. Nagle Wilem nie czuje już za plecami grzbietu Frottarda. Wielki łucznik padł na kolana. Mimo to jeszcze walczy. Wilem usiłuje uśmiercić człowieka z toporem. Nieco za daleko się wysuwa, odsłania. Wnet topór spada niby na pniak. Lecz w ostatniej chwili Wilem się uchyla. Słyszy świst żelaza i korzystając, że w rozmachu zbój się pochylił w ślad za toporem, wali go kijem po karku krzycząc z radości, ów pada jakby rażony piorunem. Wilem schylił się, żeby zagarnąć topór. Już nie wstanie. Potężny cios dosięgnął go w tył czaszki. Padając, zdążył dostrzec ślepca na środku polany między rozrzuconymi zwłokami. Ów klęczy złożywszy ręce i patrzy w niebo martwymi oczami. Ponoć cios w ślepca sprowadza nieszczęście. Straszliwy ból obudził Wilema. Głowę ściskały mu kleszcze, białe błyskawice paliły oczy. Z oddali dobiegły doń głosy: litania. Rozpoznał modlitwę za zmarłych i nagle dźwignął się: nie chce, żeby go żywcem pochowano. Nie, to nie nad nim pochylają się Duńczycy. W gęstej teraz mgle dostrzega niewyraźne krzątające się nieco dalej postacie. Wstaje, o mało nie pada. Ból rozsadza mu czaszkę. Pośpiesznie wykopano grób; widzi w nim zwłoki Duńczyka z rozrąbaną głową. Jego rodacy przenoszą teraz ciało niewiasty z Rodez, ona też nie żyje, kładą ją obok niego i znów się modlą. Później idą po Quarementranta, któremu topór wgniótł żebra. Przeciwstawia się Frottard, „Quarementrant – mówi – jeszcze dyszy”. Duńczycy nie zwracają nań uwagi. Zbliża się Wilem, przed oczyma łyskają

mu oślepiające błyskawice. – Zostawcie Quarementranta – powiada – ja się nim zajmę. Duńczycy z żalem zostawiają pastucha. Zasypują grób garstkami ziemi, kamykami, mchem, okruchami skały. Zatykają wielki krzyż, sporządzony z niedbale ostruganych gałęzi: istotnie przybyli tu, żeby powycinać krzyże ku czci Karola Wielkiego. Pogoda psuje się nadal. Niebo zachmurzone, groźne. Mgła czernieje. Duńczycy dają znak, że odchodzą. Niewiasty z Rodez płacząc idą w ślad za nimi. Grupa znika we mgle. Noc w pełni dnia. Z Wilemem pozostał tylko nieszczęsny Quarementrant, Frottard z rozciętym czołem, któremu ostrze ponadto ucięło końce dwóch palców, właśnie tych, którymi napinał łuk. „Kara się rozpoczęła” – mówi rozradowany. Ślepiec siedzi oparty o drzewo, kieruje twarz ku głosom, rozpaczliwie usiłuje pojąć, co się dzieje. Wilem i Frottard sporządzają, jak mogą, rodzaj noszy, układają na nich Quarementranta. Każdy z nich ujmuje uchwyt swą jedyną zdrową ręką i tak ciągną owo posłanie po piargu. Schodzą do Saint-Jean. Teraz rozpętała się burza, wichura, lodowaty deszcz, zaiste trąba powietrzna. Wilem nie wie już, czy te wszystkie oślepiające błyskawice łyskają na niebie, czy tylko w jego głowie.

IX. HAŃBA WAM Tybald de Montrouge nie widział dotąd jesieni na Południu. W Ile-deFrance koniec października to prawie zima, ponure deszcze, lepkie błoto, mgły i lasy w żałobie. Od Rodez trzej templariusze – jeden w białym płaszczu, dwaj w brązowych – jechali w blaskach lata rzucającego ostatnie swe błyski. Późna jesień, pyszna i syta, najlepsza pora życia, jeszcze nie brzemienna nadchodzącą śmiercią. Czasem dostrzegając dolinę i ogniste barwy zalesionego zbocza, mieli chętkę przystanąć, lecz upustu swej woli nie dawali. Przystawali jedynie, by odpoczęły konie. Tybald de Montrouge, kołysząc się w takt chodu konia, poczynał marzyć, że jest w Ziemi Świętej, gdzie wyschłe łożyska potoków wśród błękitnych i brązowych skał wiodą do Jerozolimy. Na przyszłą wiosnę może mu wreszcie pozwolą odpłynąć. Na pewno misję swą wypełni: teraz, gdy wpadł na trop Wilema d’Encausse, będzie się go trzymał. W istocie nie napotkał większych trudności. W Lesie Wschodnim, w Piney, odnalazł najpierw templariusza, który natknął się na zwłoki rzymskiego mnicha; rycerz tym łatwiej przypomniał sobie sprawę, iż składał zeznania przed kapitułą komandorii w Provins, która sądziła zabójcę; nie, nie zauważył na miejscu morderstwa ani tobołów, ani sakwy – na pewno zostały w jukach muła. W Provins Tybald przeczytał protokół z procesu. Wilem d’Encausse oskarżony o zabójstwo mnicha, wcale się nie bronił; ograniczył się do odpowiedzi: „Nie uzyskacie ode mnie ani kłamstwa, ani prawdy. Niech Bóg osądza”. Znaleziono przy nim pismo podpisane przez Gilberta Erail, wielkiego mistrza, który właśnie umarł. Pragnąc sumiennie sprawę rozważyć, kapituła wysłała do Akry brata, aby przejrzał dokumenty zakonu, lecz ów nie znalazł śladu misji powierzonej Wilemowi d’Encausse, który został ekskomunikowany za zabójstwo chrześcijanina oraz po prostu zwyczajnie wygnany z zakonu. W Provins nic więcej nie było wiadomo, jedynie to, że patrol templariuszy z Coulommiers przyłapał Wilema d’Encausse w Mortcerf. W Mortcerf, wiosce w Lesie Wschodnim, oberżysta gospody „Zawróć

Konia” pokazał Tybaldowi miejsce na zboczu koło bagna, gdzie templariusze zatrzymali Wilema d’Encausse przebranego za benedyktyna i jadącego na mule. Nie, człowiek ów na pewno nie zdążył czegokolwiek schować. Jednakowoż Tybald nie żałował czasu i kazał chłopom przeszukać mokradła. W Coulommiers spotkał komandora, brata Jehana, który bardzo dobrze pamiętał upadłego templariusza. Ów nie tylko przebywał tu przez cały czas śledztwa w Akrze, ale po wygnaniu z zakonu wrócił, aby wziąć udział w odbudowie komandorii. Pracował razem z murarzami, nosił zaprawę dzięki specjalnie sporządzonemu nosidłu. Nie, nikt nie zauważył przy nim jakichkolwiek tobołów czy sakwy, lecz gdyby rycerz chciał obejrzeć nosidło... Juki muła? Gdyby cokolwiek znaleziono przy nim, na pewno brat Jehan byłby o tym powiadomiony. Tybald wprawdzie nie znalazł sakwy, za to wytropił człowieka. Wilem d’Encausse – powiedział mu brat Jehan – wyruszył na krucjatę tuluzańską, aby odkupić swą duszę. Zaciągnął się do wojska z Szampanii razem z miejscowym rycerzem, Gauche de Coulommiers, który dał mu konia i zbroję: w gródkach ludzie wiedzą o takich sprawach. Na szczęście Gauche de Coulommiers akurat wrócił z krucjaty po przeszło rocznym wojowaniu w zastępach Szymona de Montfort. Tak, uzbroił Wilema d’Encausse. Dlaczego? Dlatego, że poznał go ongiś w Akrze, w armii króla Jerozolimy Amalryka Luzyniana. Wtrącił się wówczas do rozmowy niejaki Gwidek, giermek rycerza Gauche de Coulommiers: spotkali się nie w Akrze, ale w Tyrze, i nie w wojsku Amalryka Luzyniana, lecz Konrada de Montferrat. A jeśli to miał być Luzynian, to na pewno Gwidon, a nie Amalryk... Tak, Wilem d’Encausse wyruszył z nimi aż do Beziers i nie ostatni wkroczył do miasta. Opuścił ich po odbyciu czterdziestodniowej służby, po zdobyciu Carcassonne. Przed – poprawił giermek. Ci dwaj, Gauche i Gwidek, o mało nie przyprawili o szaleństwo Tybalda de Montrouge. Zgodni byli jedynie co do tego, iż gorzko twierdzili, że nie opłaca się spędzać życia walcząc w Ziemi Świętej w armii Boga, w Normandii – w wojsku króla Francji, w krainie Tuluzy – w zastępach papieża, aby w końcu lec niczym Hiob na gnojowisku... Wojna nie jest już

taka, jak ongiś bywało... Ani rabunków, ani łupów... Teraz pali się niewiasty, zamiast je gwałcić... Co takiego? Skąd pochodzi rycerz d’Encausse? Z Rouergue – wnet odpowiada giermek... Gauche zaprzecza, twierdzi, że z Prowansji, ale może tak mówi, żeby się sprzeciwić Gwidkowi... Tybald de Montrouge wrócił do Paryża, aby ponownie przejrzeć dokumenty i zapiski. Tym sposobem wykrył, że Gilbert Erail, były wielki mistrz zakonu templariuszy, który wyprawił był z misją Wilema d’Encausse, sam był ongiś skarbnikiem w Sainte-Eulalie, wielkiej komandorii w okręgu Larzac, w sercu krainy Rouergue. Tam przeto postanowił wyjechać: nie wierzył w zbieg okoliczności... W ostatniej chwili brat Hubert, komandor w paryskiej siedzibie templariuszy, przypomniał sobie podczas rozmowy o niedźwiedziach, że Wilem d’Encausse i jego giermek udali się w Pireneje, gdzie spędzili zimę, zanim spotkali w Lesie Wschodnim włoskiego zakonnika. Wiadomość była mglista, ale w każdym razie Tybald nie miał nic do roboty w Paryżu. Giermek Andrzej i brat służebny Szymon znów sprawdzili i przytroczyli toboły... Siedziba templariuszy w Sainte-Eulalie-du-Cernon jawiła się w drżącym południowym powietrzu niczym miraż między niebem a ziemią. Im bardziej się zbliżali, tym wyraźniej widzieli potężne budowle, grube mury. Wreszcie zarysowała się im przed oczami mocna, w prostym stylu zbudowana komandoria z kamienną bramą ozdobioną dumnym czerwonym krzyżem. Uraczono ich cieniem i chłodnym winem. Konie zaprowadzono do wodopoju. Dla wszystkich czas był najwyższy: muł opadał z sił, brat służebny miał twarz fioletową. Komandor z Sainte-Eulalie wrócił dopiero pod wieczór. Odziany był jak koniuch, w ręku trzymał bicz. Był to starszy siwowłosy mężczyzna, krzepki i jowialny. Tybald de Montrouge, bacznie wszystko obserwując, wywnioskował, że całkiem dowolnie traktowano tu Regułę. Zgorszył go wygląd komandora. Wilhelm Arnaud wskazał na swój bicz. – Widzę po waszej minie, że dziwi was ten miecz w ręku żołnierza zakonu... Ale mamy tu trzysta koni, a ja potrzebuję ćwiczeń, krew burzy mi się... Trzasnął biczem.

– Macie słuszność, lepiej bym zrobił posługując się nim, żeby poskramiać mnichów... Zakonnicy z Nant nas okradają, z Sylvanes i Nonenąue gnębią niecnym procesem... Porzekadło mówi: ”Strzeż się z przodu niewiasty, a z tyłu muła”. Ale tych mnichów trzeba się wystrzegać ze wszystkich stron. Tybald de Montrouge nie miał ochoty do śmiechu. – Szlachetny panie bracie – rzekł – mistrz na Francję wysyła mnie na poszukiwanie byłego templariusza, którego na pewno znacie: Wilema d’Encausse. Pod siwą brwią zaiskrzyło się oko: – Ach!... Opowiem wam o rycerzu d’Encausse... Ale wpierw chodźcie obejrzeć nasze domostwo... Będziecie mogli złożyć sprawozdanie naszemu mistrzowi... Dawno już go nie widzieliśmy tutaj... Zerknął na bok. – Na pewno ma zbyt wiele pracy doradzając królowi Francji... Tybald musiał się poddać zachciankom komandora, który zachowywał się jak pan na małym lennie, rządząc jak mu się podobało, ludźmi i gospodarstwem. Zwiedzili stajnie, obory, owczarnie. – Zanim miną dwa lata, zakon będzie rządził od Tarn po Caylar i od Cernon aż po rzekę Dourbie. Będziemy hodować pięćset koni i pięćset tysięcy owiec. Będziemy mieć własny piec do wytapiania żelaza i własne do palenia w nim drewno. Sami będziemy sporządzać nasze narzędzia i uprawiać inne jeszcze pola. Trzydzieści wołów będzie nam potrzeba do orki... Biczem wskazał na ciemniejący wieczorem horyzont. Z oddali dochodził chwilami łoskot grzmotu. – Dziś nawet – ciągnął komandor – Arnold Molnar przyrzekł mi przekazać wszystkie swe prawa do parafii Świętego Szczepana. Dopnę, że lada chwila Wilhelm de Severac i jego żona Aldiars odstąpią nam pastwiska między Saint-Baulize i Dourbie... Dam im konia w podarunku. Zwiedzili stodoły, drwalnie, składy z narzędziami, obejrzeli piec i łaźnię. Dzwon już od dawna wezwał był na wieczerzę, kiedy Wilhelm Arnaud ujął Tybalda za łokieć. – Chodźcie – rzekł – na pewno głód wam doskwiera.

Zaprowadził go do celi, gdzie im podano nader obfity posiłek. – Wyraźnie widzę, że wolelibyście jeść w refektarzu, ale nie będę zmieniał swoich nawyków za każdym razem, kiedy zajeżdża gość, żeby tu przenocować... – Szlachetny i miły bracie – zaczął Tybald. – Pozwólcie mi także powiedzieć, że nie obchodzi mnie wasze potępienie. Na pewno należycie do tych rycerzy, którzy marzą, żeby pojechać i bić się w Ziemi Świętej, i są bardzo szczęśliwi, że się im dostarcza okrętów, koni i zbroi, a sami ani się zająkną, żeby spytać, skąd one pochodzą... Do Paryża nigdy nie jeździłem, ale zawsze musiałem wiedzieć, czy kurom nie potrzeba ziarna, żeby znosiły jaja, i czy kozy przytrzymują mleko w niedzielę, żeby poczciwi chrześcijanie mogli pójść na mszę... Tybald de Montrouge zaniemówił. – Chcę powiedzieć – ciągnął Wilhelm Arnaud – że może potrzeba templariuszy wszelakiego rodzaju... Rycerzy takich jak wy, w pięknym płaszczu i z surową miną, i komandorów jak ja, którzy trenują konie i wyciągają jagnięta z łona ich matek. Dopił wino, czknął i dorzucił: – Dobra. Omówmy waszą sprawę. Po dwóch dniach, kiedy odpoczęli brat służebny i muł, Tybald de Montrouge opuścił Sainte-Eulalie. Wciąż panowała piękna i słoneczna pogoda, przystanęli w nędznym cieniu na wpół rozwalonej chaty przykrytej dachem z gałęzi. Templariusze skorzystali z postoju, aby odmówić sześćdziesiąt ojczenaszów – trzydzieści za zmarłych i trzydzieści za żyjących – które musieli co dzień odmawiać, oprócz godzinek. Wprawdzie Reguła zobowiązywała odmawiać je tylko rycerzom, ale Tybald myślał, że nie zaszkodzą pacierze ani bratu służebnemu, ani giermkowi: w dzień Sądu Ostatecznego będą radzi, mogąc je złożyć na szali Dobra. Świadomi winni wspomagać nieświadomych. Wieczorem zatrzymali się w La Cavalerie, folwarku należącym do templariuszy z Sainte-Eulalie. Była to właściwie olbrzymia owczarnia z przypartą do niej kaplicą i budynkiem mieszkalnym. Mimo jesieni owczarnia była jeszcze pusta, ale woń jej niosła się daleko, zanim się jeszcze zbliżyło do niej. Spotkali tylko kilku pachołków z zakonu, brudnych i

rozchełstanych. Tybald nie omieszka w sprawozdaniu ze swej misji zaznaczyć, co myśli o tych komandoriach i owych braciach. Tymczasem wcześnie poszli spać. Rano, z braku kapelana, zastąpili nabożeństwo długą modlitwą w kaplicy, po czym zjedli jak chłopi po kawałku solonej słoniny. Młody żołnierz niechętnie ich odprowadził aż na kraniec płaskowyżu: tu urywała się wyżyna Larzac. Musieli zsiąść z koni, aby zawrotnie stromą ścieżką, wijącą się krótkimi zygzakami, zejść ku dzwonnicy w Cuns. W głębi doliny, za topolami, lśniła srebrzysta struga: Dourbie. Przeszli wzdłuż brzegu aż do brodu w Gardies; przed nimi pojawiło się Roquelongue, wysoko osadzony zamek z brunatnych i szarych kamieni, samotny i jakby zamarły w nieruchomym powietrzu – równie dobrze mogła to być skała. Zbrojny przy bramie spojrzał na nich złym okiem. Na pewno żołnierz panów z Roquefeuil od dawien dawna swarzących się o miedzę i stada z templariuszami z Sainte-Eulalie. Rozkaz należało rzucić ostro. – Szukam pana d’Encausse – rzekł Tybald nie zsiadając z konia. Żołnierz znikł bez słowa, pozostawiając gości. Wrócił ze starszym jednookim mężczyzną i chłopcem o wijących się puklach. – Szukam pana d’Encausse – powtórzył templariusz. – Pana d’Encausse? – Tak właśnie rzekłem. Tybald de Montrouge widział z wysokości siodła twarz starca pokrytą zmarszczkami, prócz oka brakowało mu ucha. – Odpowiadaj! Starzec zgarbił się, słysząc surowy głos.. – Naprawdę chcę wam odpowiedzieć... Ale którego z panów d’Encausse szukacie? – Wilema d’Encausse. Stary kiwnął głową, jakby wszystko stało się dlań jasne. – Wilema d’Encausse? Aha!... Bo widzicie, oni obaj mają na imię Wilem... Ojciec i syn... – Tego, który był templariuszem. – Aha! pana Wilema! W Sainte-Eulalie Wilhelm Arnaud uprzedził Tybalda, że trudno mu

będzie zmusić do udzielenia wyjaśnień tutejszych ludzi, zawsze mających się na baczności wobec obcych. – Więc? – Więc, nie ma tu pana Wilema. – Gdzie jest? Stary wykrzywił się, spojrzał na chłopca, jakby pytał go o zdanie. – Hm... Przed rokiem w czasie winobrania wyruszył w drogę... Tybald de Montrouge nie nalegał. Wiedział od Wilhelma Arnaud, że Wilem wyruszył do Composteli, lecz chciał, żeby ślepiec odczuł jego przewagę. – Chciałbym obejrzeć jego skrzynie – powiedział. – Mistrz templariuszy na Francję sądzi, że pan Wilem posiada rzeczy dla niego bez znaczenia, a najwyższej wagi dla zakonu templariuszy. – Kiedy wyjeżdżał – odparł stary – kazał rozdać całe swe mienie... Sam to zrobiłem... Tybald był pewien, że stary nie kłamie. – Kiedy wróci? – Nic nie mówił. Tegoż wieczoru templariusze rozbili namioty koło młyna w Gardies. Umyli się w rzece i kazali, aby ich wyiskała teściowa młynarza Maurina, dostatecznie pomarszczona, by nikt nie powziął podejrzeń. I tak od słowa do słowa stara potwierdziła wyjaśnienia Bertrama. W nocy, udając, że idą spać, podeszli po usypisku ku bliźniaczym grobom. Głośno było o nich w całej dolinie aż po Sainte-Eulalie, i schodząc z zamku Tybald pomyślał, że byłaby to dobra kryjówka: nie otwiera się grobu bez ważnej przyczyny. Przeto najpierw się przeżegnał, nim to wykonał. Pod pierwszym posągiem znalazł miecz. W drugim grobie był zwinięty pergamin, musiał więc zejść, aby go przeczytać w namiocie nie alarmując przy tym zamkowych strażników. Był to spis sług Dobra i Sprawiedliwych spalonych na stosie w Minerve przez hrabiego Szymona de Montfort i opata Arnolda Amaury. Tybald, głęboko zawiedziony, o mało nie spalił zwoju, lecz pomyślał, że ci ludzie dostatecznie wiele spalili. Zamierzał wrzucić pergamin do Dourbie. Ostatecznie wrócili ku grobowcom i włożyli wszystko na miejsce. Dopiero wówczas udali się na

spoczynek. Tegoż wieczoru, ledwo templariusze opuścili zamek, mały Tristan pobiegł przez Mazel i Saint-Pierre do Carbonies, do Esperandieu, który wypalał węgiel na zboczu płaskowyżu. „Szukają pana Wilema”, krzyknął chłopczyk. Esperandieu kończył zatykać stos na noc. Przystanął. Odczuł to samo co Tristan i Bertram: nie wolno dopuścić, aby ktoś szukał pana Wilema, wpierw go o tym nie uprzedziwszy. Jeśli uważa za słuszne coś ukryć, to rzecz winna zostać schowana i basta. Wierność? Przyjaźń? To, co nimi kierowało, nie miało nazwy. Był to zwykły porządek rzeczy. Nie pozwolą, aby Wilem dał się zaskoczyć jak zwierzyna biegnąca pod wiatr. Kiedy się dowie, sam postanowi, jak należy postąpić. Esperandieu pozostawił kopczyk z tlącym węglem i razem z Tristanem udał się do Saint-Veran, dokąd – myślał – templariusze nie omieszkają zajechać. Dostatecznie długo służył w zakonie, aby poznać jego metody. Noc już zapadła, kiedy stanęli przed zamkową bramą, mało brakowało, by ich nie wpuszczono. Esperandieu nie zdążył się umyć i umazany sadzą, zdawał się przebrany jakby do popełnienia przestępstwa. W końcu zdołali zobaczyć Alis i uzgodnili, że próżno ukrywać pielgrzymkę Wilema do Composteli, cała dolina o niej wie. Ale, co można zrobić nie kłamiąc, to wysłać templariuszy w przeciwnym kierunku, do Conques, jako że tam się udał po sakwę i kostur... Alis chciała im dopomóc, lecz – zauważyła – fortel ten da tylko kilka dni zwłoki. – To mi pozwoli wyruszyć – powiedział Esperandieu. – Wyruszyć?... Chciałbyś dogonić pana Wilema? – Jeżeli templariusze mogą go dogonić, dlaczego nie ja? – Ależ on wędruje od roku!... Gdzie go będziesz szukał? – Na drodze do Galicji... Jak templariusze! – Lecz oni są lepiej od ciebie zaopatrzeni. Jadą konno... Mogą liczyć na pomoc wszystkich zakonnych domów... – Ale ja znam Wilema... Et que res noun hosardo, kto nic nie ryzykuje... Tristan żywo rozprawiał z Audilenz, kiedy Esperandieu go zawołał. Dano im okute kije – w jarze Garenne mogły czaić się wilki – i zniknęli w mroku. Alis dwornie powitała rycerza z zakonu templariuszy, bez oporu mu

powiedziała, że ojciec wyruszył do Conques – o ile wie, może tam jeszcze przebywać. Czy nic jej nie powierzył? Skrzyni? Pergaminów? Jakiejś tajemnicy? Nie, kazał rozdać wszystkie swoje rzeczy, co zaś do zwierzeń... Alis przeczuwała, że ten templariusz o nieco sztywnej postawie i dołeczkach na twarzy jest bardziej niebezpieczny, niż się na pozór wydaje. Jako że stał na progu, zaprosiła go, by wszedł, zjadł wieczerzę, odpoczął trochę przy kominku. Cofnął się jak koń na widok węża. Wedle Reguły templariusz winien przebywać z dala od niewiast, zwłaszcza takich jak pani na Saint-Veran, powabnych i zalotnych. Pożegnał ją lekko pochylając się i odwrócił. Giermek Andrzej pomógł mu dosiąść konia. Otoczyły ich dzieciaki, siedmioro, ośmioro, dziesięcioro dzieci o zaciętych twarzach. Na drodze, którą dotychczas przejeżdżali templariusze, Tybald nawykł oglądać je raczej z zaokrąglonymi i błyszczącymi oczyma na widok białych płaszczy oznaczonych rozszerzonym na końcach czerwonym krzyżem. Kiedy trzej jeźdźcy skierowali się ku bramie, dzieci poszły w ślad za nimi. Opuścili zamek i zjechali brukowaną uliczką przecinającą wioskę. Dzieci pobiegły skrótem i już czekały na dole, nadal milczące i wrogie. Niektóre ściskały w piąstkach kamyki. Tybald zatrzymał konia i zwrócił się da dziewuszki, zda się, przewodniczącej grupie: – Ktoś ty? – Nazywam się Audilenz, znacie moją mamę. – Panią na zamku? Audilenz milczała. Szymon i Andrzej, przejęci, stanęli tak, aby mieć na oku wszystkie dzieci. – Czego od nas chcesz? – spytał jeszcze Tybald. – Chcemy, żebyś pojechał do Jerozolimy. Tybald zaniemówił. – Pan Wilem tam wyruszył, on był w Jerozolimie... Poganie ucięli mu rękę... My co dzień modlimy się za Jerozolimę, a wy choć jesteście silni i dobrze uzbrojeni, siedzicie tu, zamiast walczyć, żeby odbić grób Chrystusa Pana... Kradniecie nam ziemię i barany, i mówią, że popieracie heretyków... – Dzieci – powiedział Tybald de Montrouge – robię to, co należy do

moich obowiązków w zakonie, a kto spełnia swój obowiązek, nie zasługuje na naganę... Co wiecie o Jerozolimie? Audilenz pamiętała, zawsze będzie pamiętała, słowa pana Wilema, kiedy woził ją na swym pięknym karym rumaku i opowiadał różne historie. – To perła nieba – odpowiedziała – najcenniejszy klejnot świata, święty ośrodek ziemi... – Co wiesz jeszcze? – To także hańba dla chrześcijan, grzech Zachodu... – Hu! – wrzasnęły dzieci – Hu! Hu! Hańba wam! \Tybald de Montrouge siedząc na koniu, mając giermka, żołnierza i miecz poczuł się nagle rozbrojony, on wiedział – przecie próżno prosił o wyjazd do Ziemi Świętej – wiedział, że dzieci mają słuszność. Ale szybko się opanował:– Nie wiecie, o czym mówicie – wyrzekł. Piersią konia roztrącił dzieci i odjechał, a nawet nie obejrzał, kiedy kamień uderzył go w plecy.

X. MATKA BOSKA OD MOSTU Tristan krył się w gaiku za kapliczką Matki Boskiej od Winobrania i patrzył na oddalających się templariuszy, którzy zjeżdżali ku rzece. Esperandieu kazał mu ich pilnować, aby się dowiedzieć, w jakim kierunku zdążają. Wszystko, co o nich wiedział, ich legendzie, sławie mniejsze na nim czyniło wrażenie niż to, co przed chwilą dojrzał: w ludzi biły kamienie, a oni ich nie odrzucali, nie uciekali, zda się nawet tego nie dostrzegając. Kiedy się upewnił, że nie wrócą, pociągnął za uzdę krzepką tęgą klacz, na której przyjechał z Roquelongue, i przyłączył się do zgrai dzieci. – Uderzały go kamienie, a on milczał! – wykrzyknął. – Bo wiedział, że na to zasłużył! – odparowała Audilenz. Dziewczynka miała poważną minę. – Czy wiesz, że Esperandieu wyruszy, żeby uprzedzić pana Wilema? – Chyba tak. Dziś rano umył się. – Musisz z nim pójść. Tristan milczał. Wcale mu się nie podobała myśl rozstania z Audilenz, a także nie był pewien, czy Esperandieu zgodzi się go zabrać. Ale skoro Audilenz mówi, że tak trzeba zrobić, to tak uczyni. A jeżeli Esperandieu nie zechce, pójdzie za nim w pewnej odległości. – Kiedy odnajdziecie pana Wilema – dodała – będziesz mu służył... Nie powinien szukać dla siebie chleba czy naprawiać trzewików. Na dole templariusze dojechali do traktu. Skręcili na prawo ku Millau i Conques. Tristan wlazł na klacz przytrzymując się gęstej grzywy. Chciałby powiedzieć Audilenz, że może mu zaufać, że zrobi wszystko, na co go stać. Ale tylko cmoknął, by popędzić klacz. Wbrew wszelkiemu oczekiwaniu Esperandieu był bardzo rad, że zabierze Tristana; nigdy nie ma za wielu dobrych towarzyszy, ponadto wiedział, że Tristan jest usłużny i odważny. Idąc z dzieckiem wyda się mniej podejrzany. Pragnąc tedy nie opóźniać wędrówki, poprosił Bertrama o wypożyczenie im osła, krzepkie i dobroduszne zwierzę mogłoby nieść chłopca przez część drogi. Bertram kazał się prosić, rozprawiał, odmawiał, w końcu się zgodził. W gruncie rzeczy mało go osioł obchodził. Po raz

ostatni od wielu miesięcy znalazł sposobność, by powiedzieć: tak, skoro Esperandieu mówi: nie. W tymże czasie Vierna miesiła ciasto zraszając łzami mieszaninę mąki, soli i jaj. – Chciałabym wiedzieć – mówiła służebnym – dlaczego ci sami zawsze odchodzą?... Po raz pierwszy, ledwo się pobraliśmy, wyjechał do Paryża... – Wrócił! – Tak, ale znowu pojechał do Jerozolimy... – Tak samo, powrócił! – Może, ale znowuż wyjechał... Tym razem z panem Wilemkiem... – Żal ci, zdobył dla ciebie Konstantynopol! – Co mi po Konstantynopolu... Potem pojechał szukać w górach Damy... – Też wrócił! – Wrócił, wrócił, dobrze wiem, że wrócił... Ale także wiem, że Tyfan z Ruassou nie wrócił... Że pan des Douzes też nie wrócił... Że w samym Nant mieszkają dziś trzy niewiasty i czekają na mężów od pięciu lat, a może i dłużej... Więc jeśli on już cztery razy wracał, mówię sobie, że miałam dużo szczęścia... I że to nie może trwać wiecznie. Wiadomo, kiedy się odjeżdża, nic nie wiadomo o powrocie. – Za każdym razem kiedy wraca, masz z nim dziecko, uważaj na przyszły raz... – Och! W moich latach... Jednakowoż uśmiechnęła się przez łzy, otarła nos wierzchem dłoni, nim zabrała się do mieszenia ciasta. Nazajutrz rano Esperandieu i Tristan wyszli bez hałasu i świty. Mieszkańcy zamku patrzyli z progu, jak się oddalają mężczyzna, chłopczyk i osioł. Nie spodziewali się ich zobaczyć wcześniej niż w przyszłe lato, jako że będą musieli gdzieś przezimować. Vierna nie wątpiła w zaradność swego Esperandieu, a jeśli popłakiwała, to tylko dlatego, że zima będzie się jej dłużyć. Jednak w ostatniej chwili, gdy już mieli zniknąć, pobiegła za nimi, aby dać mężowi rękawice z psiej skóry, które sama uszyła. Szli niewiele mówiąc, to jeden, to znów drugi oglądał się czasem

spodziewając, że za nimi pojawią się templariusze. Kiedy Tristan był zmęczony, wsiadał na osła, zaś Esperandieu ciągnął zwierzę za uzdę. Postanowili nie iść szybko, a zatem długo wędrować. Esperandieu przybił do podkutych żelazem sabotów cholewę z grubej skóry, by chroniła kostki i nie dopuściła do zbyt szybkiego przemoczenia stóp. Ale skóra była jeszcze nowa i sztywna. – Widzisz – mawiał do Tristana siadając na trawie – najmilszy w drodze jest postój. Kiedy osioł obskubywał chwasty, Esperandieu zzuwał saboty i kręcił paluchami. Wydobywał z sakwy jabłko czy kawałek placka, który powoli żuli. Vierna zaopatrzyła ich w żywność jak dla czterech: w chleb, szynkę, sól, kiełbasę, gotowane jaja, jabłka, kasztany. Tristan wskazał górę w błękitnej dali i spytał o jej nazwę. – To Aigoual – odpowiedział Esperandieu – stamtąd wypływa Dourbie... Gdybyś był ptakiem, to lecąc nad Aigoual i dalej całkiem prosto, doleciałbyś na Wschód, gdzie leży Jerozolima i ziemski Raj. – Dlaczego więc idziemy w przeciwnym kierunku? – Dlatego, że pan Wilem pielgrzymuje do Composteli, a Compostela znajduje się na Zachodzie. – Czy Jerozolima już go nie obchodzi? – Kiedy go dogonimy, sam zapytasz. – Ale ty już byłeś na Wschodzie... – Tak, z panem Wilemem... Ciebie jeszcze nie było wtedy na świecie... – Czy widziałeś więc ziemski Raj? Esperandieu ukroił sobie pajdę chleba. – Stamtąd – powiedział – wypływają cztery rzeki, które dzielą całą ziemię... Ale żeby tam dojść, trzeba przejść przez tajemnicze kraje pełne cudów, gdzie rosną drzewa sięgające nieba, a ludzie nie dorastają ci nawet do kolan i mając siedem lat, już są starcami... – A ty, czy widziałeś na Wschodzie tych siedmioletnich starców? – Ja na Wschodzie jechałem za królem Ryszardem, powiedziałbyś, że to sam święty Jerzy z płomienistymi włosami i wielkim mieczem... – Czy potrzeba miecza, żeby wejść do ziemskiego Raju? – Ja ci opowiadam o królu Ryszardzie!... Lwim Sercu!... Gdyby nie

umarł, byłby tutaj i walczył z tym Szymonem de Montfort i jego wojskiem krzyżowym... – Czy wyznawał Nową Religię jak pani matka? . – Nie wiem, czy wyznawał Nową Religię, ale miłował nasz kraj i nie pozwoliłby go niszczyć... – Czy ty wyznajesz Nową Religię? – Mnie na razie bolą nogi, a wiem, że musimy już iść. Na pewno Esperandieu nie był katarem. Nie mógł uwierzyć, że świat jest dziełem Szatana. Ale nie mógł również odwracać się plecami do przyjaciół, jak Pan-Perdu i może Bertram, którzy w to wierzyli. Ponadto Doskonali dawali naprawdę budujący przykład, nie jak biskupi i rzymscy księża. Zaiste nie było w Esperandieu materiału na męczennika. Wierzył w pewne sprawy, zda się dlań niewątpliwe, jak istnienie Chrystusa i Dziewicy Maryi, co zaś do reszty, ponad wszystko przedkładał wierność swemu-panu i przyjaciołom, a za drogowskaz służyły mu w życiu przysłowia i starodawne sentencje, które choć mądre, były niekiedy sprzeczne. Pierwszego wieczoru dotarli do Hospitalet koło Larzac. Przyjęci do szpitala Gwiberta, zagrzebali się w słomie. Tristan wnet zasnął, nie tknąwszy nawet posiłku. Esperandieu układał plan wędrówki. Templariusze, wyruszywszy z Conques, niewątpliwie pojadą pielgrzymim szlakiem przez Figeac i Cahors. Zatem – myślał – jeżeli Wilem wędrując już od roku nie wrócił, na pewno zatrzymał się gdzieś w drodze, i to dość daleko, by nic o nim nie wiedzieli podróżni. On, Esperandieu, stawia na Hiszpanię. Postanowił więc dążyć skrótami ku Pirenejom. Groziło niebezpieczeństwo na drogach między Albi a Castres, gdzie szalała wojna. Lecz kto się boi, niech lepiej siedzi we własnym domu. Zasnął, myśląc o Viernie i rękawiczkach z psiej skóry. Za nic nie włożyłby tych rękawic z prostej przyczyny, że pies, Grubasek, był jego przyjacielem i wolałby wiedzieć, że jest pochowany w poświęconej ziemi, nie zaś, że zostanie rozćwiartowany, a z wygarbowanej skóry uszyje się rękawice. Lecz niewiasty nigdy nie rozumieją, co łączy mężczyzn z ich psami. Przed świtem obudził Tristana, częstując go smaczną zupą podgrzaną w

kominku w sali. Chłopak miał sińce pod oczami i z trudem szedł. Lecz był wytrwały i wcale się nie skarżył. Sam Esperandieu czuł się jak starzec. Nie przebywa się ośmiu mil w ciągu jednego dnia nie mając zmordowanego ciała. Listopadowy ranek był chmurny i chłodny. Niespodzianie nadeszła zima. Esperandieu chciał dojść przez Cornus, Montpaon i dolinę nad rzeką Sorgue aż do opactwa w Vabres, gdzie mogliby wypocząć. Długi, długi dzień. Tristan opadał z sił, jadąc na ośle odbił sobie pośladki. Często musieli przystawać i coraz trudniej było znów wyruszać. – Obudź się – mówił Esperandieu – albo idę bez ciebie. – Czy Vabres jeszcze daleko? – Za tym wzgórzem. – Od rana powtarzasz to samo... Może zmyliłeś drogę? Zanocowali w Vabres. Mnisi radzili im, żeby się nie upierali przy wędrówce w stronę Albi, gdzie obozują krzyżowcy. Naokoło nienawiść i ruiny, rozpacz. Nie znajdą ani chleba, ani przyjaciół. Wojna – dodał zakonnik – to święto szatana. Jednak poszli. Powoli wdrożyli się do marszu, wiedzieli, kiedy należy przystanąć dla odpoczynku własnego czy osła. Na szczęście dnie były krótkie i niezbyt zimne. Zwykła jesień. W głębi dolin szeleściły pod nogami roznosząc cierpką woń warstwy suchych liści. Najczęściej szli w milczeniu. Przodem Esperandieu, a Tristan uczepiony uzdy osła, który kiwając łbem jakby podawał rytm dużym krokom chłopca. Dopiero na postojach Tristan wyrzucał z siebie pytania nagromadzone podczas drogi. – W jaki sposób – pytał – woda może dostać się aż na szczyt góry, żeby potem spływać przez źródła i rzeki? Esperandieu miał zawsze gotową odpowiedź. – Ponieważ – rzekł z przekonaniem – woda na ziemi to jak krew w naszym ciele. Sam widzisz, że tyleż mamy jej w głowie, ile w nogach!... Zrań się wyżej czy niżej, a zawsze będziesz krwawił... Więc podobnie jest z ziemią... Zbliżali się do Castres. Kraj był spustoszony. Drzewa owocowe wszędzie wyrwane albo ścięte toporem, albo spalone po pień. Studnie zapchane

zwłokami ludzi czy zwierząt, nie wiadomo, który z obozów usiłował swego przeciwnika doprowadzić do śmierci z głodu czy pragnienia – albo przerazić. Na drogach tłumy zabłąkanych lub włóczęgów. Wodzowie obu armii, nie mogąc już wyżywić swych żołnierzy, wysyłali ich na drogi. Między Tuluzą, Carcassonne i Albi armia krzyżowa kręciła się w kółko niczym smok oszalały z wściekłości, tu zadawała cios łapą, tam parskała ogniem, niszczyła wszystko na swej drodze. Żałoba, popioły. Na wiosnę opat Arnold Amaury i Szymon de Monfort spalili w Lavaur czterystu Doskonałych – tak mężczyzn, jak i niewiasty – na stosie godnym końca świata. To, co się zakorzeniło w tej okrwawionej ziemi, było niewybaczalne. Latem Szymon de Montfort obiegł Tuluzę, zamierzając przypuścić frontalny atak, lecz tym razem kęs był dlań za wielki i musiał niesławnie odstąpić. W Castelnaudary oba wojska stoczyły ze sobą bitwę i oba przypisywały sobie zwycięstwo. Krucjata to przybierała, to znów opadała z sił zależnie od czterdziestu dni obowiązującej służby wojskowej. Nieznużony Szymon de Montfort spędzał czas na traceniu miast i zamków, które świeżo zdobył, i na zdobywaniu i odbijaniu tych, które utracił. Esperandieu i Tristan spotkali siedzącego na murku mężczyznę, raczej nieźle odzianego, który twarz miał wykrzywioną z bólu. Wzywał pomocy. Rzekł im, że pochodzi z okolic Lagrave koło Rabastens, i opowiedział, co się stało. W samym Lagrave – rzekł – bednarz namówił żołnierza od Montforta, żeby się pochylił nad beczką, i odrąbał mu głowę. Odwet. Odwet za odwet. Człowiek nie wie, na jakim świecie żyje. Bezbarwnym głosem ów człowiek opowiedział, że do jego wioski wrócił jeden z sąsiadów z uciętym nosem i wyłupionymi oczami: Francuzi kazali mu zapowiedzieć swe przybycie. Wieśniacy się zabarykadowali. Wówczas pojawił się zastęp pod chorągwiami Tuluzy. Otwarto bramy i uszczęśliwieni mieszkańcy rzucili się ku swym wybawcom. Na nieszczęście, nie był to hrabia Rajmund, lecz brat jego Baldwin, ów zdrajca, który przystał do krzyżowców [16]. Z wioski pozostały tylko popioły. Człowiek dodał, że sądził, iż uda mu się uciec razem z córką przekupując żołnierza, lecz ów wnet go zdradził, dzieląc się z towarzyszami pieniędzmi i dziewczyną. Zgwałcili ją na jego oczach, ucięli jej piersi i rzekli: niech teraz darzy rozkoszą ich przeciwników.

Zamilkł. Podmuchy wiatru unosiły kruki. – Ja – rzekł Esperandieu – nie chciałbym, jeden Bóg wie, być na waszym miejscu. Ale gdybym był, to wyszarpałbym im wątrobę. Mężczyzna uniósł nieco suknię obnażając nogi: miał stopę uciętą, owiniętą skrwawioną szmatą. – Nie wiedziałem – wyszeptał Esperandieu. – Żołnierze jak żołnierze – rzekł człowiek. – Ale najgorsze zdarzyło się dziś rano. – Cóż mogło być gorszego? – Dzieci... Dzieci skradły mi kule... Bawiły się! Wsadzili mężczyznę okrakiem na osła i zawieźli go do najbliższej wioski. Tam pozostawili koło wodotrysku naprzeciw kościoła.– Dlaczego nie zabieramy go z nami? – spytał Tristan. – Bo nie łapie się dwóch srok za ogon... My szukamy pana Wilema. Tegoż dnia szli drogą między topolami, wyżłobioną na dnie doliny. Daleko, na wzgórzu, płonął zamek. Naraz stanęli przed nimi trzej mężczyźni: trzej chudzielcy, noże za pasem; zatarasowali drogę. Nie padło ani słowo. Podczas gdy dwaj rozbójnicy przytrzymywali Esperandieu i Tristana, trzeci chwycił osła za uzdę. Już uciekli, już zniknęli za wzgórkiem. Esperandieu padł na kolana i dotknął medalika, który nosił na szyi od czasu swej podróży do Ziemi Świętej. – Dziękuj Bogu – rzekł do Tristana – dziękuj także Maryi. – Ależ ukradli nam osła i wszystkie zapasy, i nawet rękawice, które ci dała Vierna... Czemu mam im dziękować? – Bo mogli nam zabrać o wiele więcej. – Myślisz, że mogliby nas zabić? – Sam rzekłeś. – Więc dlatego pozwoliłeś im robić to, co chcieli? – Byli silniejsi od nas. – Co zrobią z naszym osłem? – Silniejsi od nich im ukradną... Jeżeli go przedtem nie zjedzą! Tristan ukląkł, pomodlił się, później rzekł: – Czy nie myślisz, że Bóg nas ukarał, ponieważ nie zabraliśmy człowieka z uciętą stopą?

Esperandieu osłupiał i spojrzał na małego. Czerpiąc ze swej wiedzy skrzętnie pobranej od ojca, wzbogaconej własnym doświadczeniem, miał zawsze gotową odpowiedź – prócz, naturalnie, na pytania Tristana. Uciekł mu na znany sobie grunt. – Lepiej – odpowiedział – nie starać się zrozumieć tego, czego nie da się zrozumieć. Nuże, chodź, tracimy czas... Nie mieli ani krzty żywności i Tristan, mimo swej odwagi, był przygnębiony. Zdrętwiali z głodu i chłodu, spędzili noc w gaiku. Esperandieu czuwał aż do rana. W owym dniu Tristan bardzo cierpiał. Esperandieu wygrzebał mu korzonki, lecz on je zwymiotował. Bez względu na grożące im niebezpieczeństwo, zatrzymają się w najbliższym gródku. Lecz do najbliższego gródka dotarli dopiero nazajutrz. Kiedy z daleka go zobaczyli, na myśl o jadle ślina napływała im do ust. Tristan był bardzo osłabiony. Przyciskał pięści do pustego brzucha. Gródek o szarych murach stał na wzgórzu pod niskim niebem. Liczyli, że poproszą o jałmużnę, kawałek chleba, a także dowiedzą się, gdzie przebywa Montfort, aby wybrać drogę na północ lub południe od Castres. Esperandieu sądził, że mimo wszystko najmniejsze niebezpieczeństwo grozi w sercu krucjaty. Ponoć w czasie najgwałtowniejszej burzy Bóg zachowuje zawsze miejsce do wypoczynku. Żołdacy powinni być trochę dalej, tam gdzie jest jeszcze coś do zagrabienia. Droga wiodła zygzakami w górę ku ciszy. Ani dymku. Przy bramie z uniesioną kratą ani żołnierza, ani strażnika. Nic, ani szmeru, ani ruchu. Tristan nie chciał wejść, tak była przygnębiająca ta pustka. Przez chwilę czujni postali przy bramie, by opanować własny strach. Później wolno szli ulicą; ani człowieka, ani nawet kury, ani trzaśnięcia okiennicy. Domy stały puste, kramy otwarte, drzwi zabrane. – Opuszczone miasto – zauważył szeptem Esperandieu. – Skąd wiesz? – Jeżeli miasto jest wzięte siłą – wyjaśnił – zdobywcy wszędzie zostawiają łajno. Na pewno mieszkańcy uciekli razem z cofającą się armią. Nie pozostawili ani wózka. Cały dobytek zgromadzili i zabrali, skrzętnie, co do jednej rzeczy. To zastygłe miasteczko, zimne ogniska, nieobecność były

gorsze niż grabież czy zniszczenie. Tak się może dziać przy końcu świata, kiedy ludzie wymrą i zostaną po nich tylko puste skorupy. Przed kościołem, w którym nawet dzwon odczepiono, leżał trup mężczyzny z szyją poderżniętą od ucha do ucha. Najpewniej porachunki w ostatniej chwili. Esperandieu uczynił znak krzyża. Przeszukali dom po domu, strychy, piwnice, znaleźli na poddaszu zapomnianą długą kiełbasę, warkocz czosnku i, gratka niebywała, na dnie dzieży chlebowe ciasto jeszcze świeże, zda się jadalne. Zrobili z niego placuszki i jęli piec w popiele pod słabym ogniem, jaki rozpalili w kominku; bali się, żeby ich nie zdradził za duży dym. Czuwając zmieniali się, jeden w domu, drugi na dworze, poparzyli sobie palce i usta, ale nareszcie się najedli. Nie brakowało wina, mieszkańcy nie mogli zabrać olbrzymich kadzi ustawionych na stałe w piwnicach. Lecz wino było młode, więc mieli się na baczności. Nie śmieli nocować w tym gródku nie z tego świata, gdzie tylko oni królowali. Cisza stanowiła przekleństwo. Poszli nieco dalej, aby przenocować w chatce winogradników. Rano natarli czosnkiem resztę placków i zjedli je z kiełbasą. Przyszli do Moissac szlakiem świętego Jakuba: byli uratowani. Zjedli posiłek w hospicjum i spytali furtiana, czy nie przypomina sobie pielgrzyma z uciętą dłonią, który by przechodził tędy w ubiegłym roku. Furtian był usłużny i rad, że wśród tylu Niemców, Flamandów i Francuzów spotkał kogoś mówiącego jego językiem. Chętnie by im oddał przysługę, lecz przechodziło bezrękich takie mnóstwo... Gdyby miał zliczyć wyszystkich chodzących o kulach, którym rozdawał posiłek, wszystkich krzywonogich, ułomnych, garbatych, oszpeconych, bezuchych... Czy rycerz z zakonu templariuszy przybył w ostatnich dniach i zadawał te same pytania? Nie. Esperandieu nigdy sobie nie wyobrażał, że tak trudno opisać kogoś, kogo się miłuje. Raz zobaczysz obcego i możesz powiedzieć: „Ma okrągłą głowę czy za krótkie nogi, czy szkliste oczy”. Ale przyjaciel to przyjaciel, patrzysz nań innymi oczyma. Nawet nie wiedział, czy Wilem teraz nosi brodę. Pół dnia odpoczęli w Moissac, nim ruszyli w dalszą drogę. Na dziedzińcu przed kościołem, drżąc, wysłuchali przemowy nawiedzonego, który wskazując tympanon recytował Janowe Objawienie: „Zgromadźcie się

na wieczerzę wielką Bożą, abyście jedli ciała królów, ciała tysiączników, ciała koni i siedzących na nich, i ciała wszystkich wolnych i niewolników i małych i wielkich...” Zatrzymywali się w każdym hospicjum, w każdym kościele, każdej przydrożnej gospodzie i pytali. Wieczorem, na postojach, rozpytywali pielgrzymów wracających z Composteli, czy przypadkiem nie minęli... O tej porze nikt już nie wyruszał i jakobini obwieszeni muszelkami i medalikami sami królowali na szlaku. Byli weseli, zda się, wyzwoleni, nucili nazwy miast, snuli opowieści o cudach. Mówili także o lękach, deszczach, długich nocach, lecz tylko po to, żeby wspólnie się pośmiać. Byli pątnikami z Composteli i wszędzie im zazdroszczono, wszędzie witano ich z szacunkiem. Esperandieu dowiedział się w Condom, że jakiś bezręki od ubiegłej zimy mieszka tu z wdową po szewcu. Obaj z Tristanem znaleźli go w głębi ślepej uliczki. Nie był to Wilem. Ów bezręki był okrąglutkim jowialnym mężczyzną, co rano żebrzącym przed drzwiami kościoła. Wydawał się tak rad ze świata i ludzi, że właśnie jego najszczodrzej obdarzano. Zaprosił Esperandieu i Tristana na wieczerzę. „Teraz na mnie kolej – rzekł – darzyć jałmużną”. W Navarrenx powiedziano im o innym bezrękim pielgrzymie. Ów był rycerzem leczonym w hospicjum. Podeszli z lękiem do łoża, gdzie leżała bezwładna postać. Nie był to Wilem, lecz tym razem doznali ulgi: rycerz nie mógł znieść włosiennicy, którą wdział na siebie w pokucie. Rany się zanieczyściły i powoli gnił. Po raz trzeci opowiedziano im o bezrękim pielgrzymie tuż przed górami, w Saint-Jean-Pied-de-Port. „Znajdziecie go przy kapliczce Matki Boskiej od Mostu” – ktoś wyjaśnił. . Tym razem był to Wilem. – Przyjaciele – powiedział Wilem – wcale mi się nie podoba ta historia z templariuszami... Człowiek taki jak ja musi zapomnieć o swej przeszłości i skrzyniach... Nie mam zbytniej ochoty wiedzieć, czego oni ode mnie chcą... Esperandieu, opowiedz mi, jak wyście mnie odnaleźli. Widzicie, mieszkam tu z Quarementrantem i kozą Colombą. Quarementrant jest koźlarzem, a Colomba jedyną kozą, która mu pozostała ze stada. A nawet i

ją nam ukradli! Któregoś dnia sama wróciła, Bóg wie skąd... Zanim ruszyliśmy w drogę, własnoręcznie skleciliśmy ten szałas. Tu bardzo ciężko obaj chorowaliśmy i z litości nas pielęgnowano. Więc bardzo słusznie, że pomagaliśmy odbudować most... Ach! Gdybyście widzieli tę burzę w dniu bójki! I naszą grupkę! Quarementranta z wgniecionymi żebrami, Frottarda we krwi bez kilku palców i z rozpłatanym czołem, płaczącego ślepca i mnie z głową pełną błyskawic... Sam nie wiem, jak doszliśmy aż tutaj... Duńczycy? Burza szalała przez trzy dni, na pewno niewielu przeżyło. Później Frottard i ślepiec odeszli. Frottardowi śpieszno było zakończyć pielgrzymkę, chciał pozbyć się łańcuchów... Co porabia ślepy Bertram? A moja ulubienica Audilenz? I proboszcz Massols?... Tristanie, czemu na mnie patrzysz, jakbym jeszcze był chory... Ależ nie, czuję się zupełnie dobrze, głowa prawie wcale mnie nie boli... Mogę ci długo jeszcze opowiadać o Sahuquet, kowalu z Nant albo o piekarzu Valdebouze, sam widzisz... Moja suknia dziurawa?... Pielgrzymi bogaci to nie pielgrzymi. Masz, zmocz jeszcze chleb w kubku, musisz dużo jeść, żeby nabrać sił... Będziesz dobrym rycerzem, sam cię będę pasował... – Tutaj zaśniecie. Kiedy się przytulimy, będzie nam cieplej. Wilem nie wiedział, jak ma powiedzieć przyjaciołom, że stał się człowiekiem nie myślącym o przyszłości i że wygasły w nim prawie wszystkie wspomnienia, znieruchomiał całkowicie na drodze swego życia. Oczywiście pójdzie do Composteli, ponieważ ślubował. Lecz całkiem nie tak łatwo zgłębić tajemnice losu i dotrzymać przysiąg. W nocy Wilem obudził swych druhów: – Przyjaciele – rzekł – śnieg zaczął padać. Kto dziś nie przejdzie gór, będzie musiał czekać do wiosny... Ja idę... Wy zaś róbcie, jak chcecie... Quarementrant musiał zostać. Colomba lada chwila spodziewa się potomstwa. Jeszcze nie zaświtało, a już Wilem, a w ślad za nim Tristan i Esperandieu stanęli przed kapliczką Matki Boskiej od Mostu, aby na pożegnanie odmówić krótką modlitwę. Przechodząc nad Nive, Wilem poufale uderzył piętą w deski mostu, przy którym pracował. Wzrok nie sięgał zbyt daleko w tym bladym świetle, w którym leniwie padały wielkie ciche płatki. Esperandieu rzekł z uśmiechem: – Oto Pan Bóg oskubuje swoje gąski.

CZĘŚĆ TRZECIA KRUCJATA DZIECĘCA (1212 - 1213)

I. JAKO MORZE Zimą, gdy ziemia była pogrążona w ponurym śnie, dzieci zachowywały się spokojnie – no, o ile dzieci mogą zachowywać się spokojnie. Później, skoro wiosna jęła trawić kiełkującą glebę, stały się inne, kapryśne, a zarazem poważne, jakby nieobecne. Mało co jadły, ledwo się bawiły, ledwo rwały kwiatki. Rzekłbyś, że nasłuchują w sobie jakiegoś tajemnego szmeru, może głosu wzywającego je z daleka. Któregoś ranka, może wieczoru, zaprawdę obojętne kiedy, porzuciły stada i szczudła i odeszły, jak stały, bez sakwy, bez bukłaczka, w większości bez obuwia, bez niczego. Odeszły i kwita. Wyłamywały drzwi, wyrywały słomę na strychach, gdzie je zamykali rodzice, darły paznokciami ziemię w piwnicach, żeby się wymknąć. Żadna siła nie mogła ich zatrzymać. Gdybyż poszło tylko jedno, rzekłoby się, że nie może usiedzieć na miejscu, że chodzi o udar księżycowy, czy cokolwiek bądź. Gdybyż poszło ich tylko kilkoro i z tej samej miejscowości, można by pomyśleć, że fałszywy prorok zawrócił im głowę. Ale tyle! I zewsząd! Z Flandrii, Okcytanii, Andegawenii, Owernii... Nic ich nie powstrzymało, ani łzy matek, ani chłosta, ani kazania, ani łańcuchy. Ślepcy rozważali, kto odtąd będzie dla nich prosił o jałmużnę, a wieśniacy – kto im pomoże kopać ziemię. A one – jakby nic nie słyszały. „Ale dlaczego wyruszacie?” Mówiły, że nadszedł czas i że nie mogą postąpić inaczej. „A z czego będziecie żyć?” Odpowiadały, że z jałmużny, albo że ptaki niebieskie nie zabierają ze sobą żywności. Na rozstajach przyłączały się do nich inne dzieci, jakby wszystko było od dawna zaplanowane. Wszystkie tak samo wyglądały i miały tak samo puste ręce. Hasłem ich była Jerozolima. 1212 Mieszkańcy Saint-Veran ujrzeli pierwsze grupki Wielkanoc r. – 25 marca trochę przed Wielkanocą, która wypadała wcześnie w tym 1212 roku*. Szły w stronę Millau. Na początku wierzono, że to dzieci z Castres lub Albi uciekają od stosów czy oblężenia. Lecz pewnego ranka odszedł mały Eliasz Sahuquet, synek

kowala z Nant. Ojciec przyłapał go w Cuns i przywiódł z powrotem do kuźni. Chłopak, zda się, poddał – ojciec mógłby go zmiażdżyć jedną ręką. Ale po trzech dniach znikł znowu i nikt go nie odnalazł. Później przyszła kolej na bastarda Arnolda de Roquefeuil, później na najmłodsze z czworga dzieci cieśli z Saint-Sauveur, dziewczynkę. Ją także za pierwszym razem dogonili bracia i siostry. „Czemu – zapytała – dziwicie się, że odchodzę? Czemu się nie dziwicie, że co roku pstrągi znowu płyną w górę Dourbie?” Starcy grzebali w mrokach pamięci, lecz nigdy nie słyszeli o tego rodzaju znaku. Zdarzało się ponoć, że żaby czy motyle, czy pszczoły wyruszały kolejno co dziesięć lat, ale od dawien dawna nie miało to już miejsca. W każdym razie nigdy nie zdarzyło się to ludzkiemu potomstwu, przenigdy. Podróżni opowiadali o niespotykanej gromadzie psów: podzieliły się na dwa obozy, walczyły ze sobą i wzajem się pożarły po ostatniego, który zdechł z ran. Dodawali, że ponoć to samo się zdarzyło gąsienicom, a także szczurom gdzieś w okolicy Węgier. Poczciwi ludzie czynili znak krzyża: „Ależ nasze dzieci to nie gąsienice ani szczury, ani żaby. To nasze dzieci, z nas zrodzone, z naszego nasienia i w naszych bólach. Nie po to je żywiliśmy, żeby odchodziły tak bez słowa.” Ludzie potrzebowali tak bardzo wyjaśnienia, pokrzepienia, że wszędzie upatrywali znaków, w kształcie obłoków, w ilości kaczek puszczanych na rzekę. Biegali, aby o tym opowiadać proboszczom, wróżbiarzom, uzdrawiaczom. Ale oni także nic nie pojmowali i byle co mówili. Nikt ich nie potrzebował, aby odmawiać litanie do Panny Świętej, zaszywać talizmany w dziecięcą odzież albo poić dzieci wywarem z czterech kwiatów z trzema kroplami wody święconej. Zwłaszcza że nic nie pomagało, którekolwiek usłyszało wezwanie, wyruszało i nic nie mogło go zatrzymać. W owym zrywie najbardziej przerażające było to, iż ludzie nie wiedzieli, czy go należy przypisać cząstce Boskiej, istniejącej w każdym człowieku, czy cząstce nie ujarzmionej, mrocznej, tkwiącej w każdym z nas. Pewnego wieczoru, podczas uczty w Saint-Veran, goście rozprawiali o wędrujących dzieciach. – Istnieją sprawy, których nie da się wytłumaczyć – powiedział trubadur. – Więc co robisz, jeśli ich nie wyjaśnisz? – zagrzmiał pan de Lanuejols. – Panie, ja je opiewam!

I dobył akord uderzając w struny harfy. Wielmoża uniósł się, wierzchem dłoni trzepnął po strunach. – Na Boga czy do diabła, trzeba wszystko wyjaśnić! Gdyby twój syn odszedł, starałbyś się go zrozumieć! Ja, gdyby mój syn odszedł, potrafiłbym go przyłapać i zmusić do mówienia. – Panie – przerwała mu żona. – Sprowadzicie na nas nieszczęście. Bernarda de Saint-Veran nawiedziła myśl, aby w obecności gości zapytać Audilenz. Był dumny ze swej najstarszej córki, jej upartego czoła, włosów rudych jak futerko wiewiórki. Chciał, aby każdy wiedział, że nie jest ojcem, którego dzieci opuszczają. Stanęła obok trubadura, we wnęce wielkiego stołu ustawionego w podkowę. Stąd widziała, jak obrus jakby przecinał na dwoje biesiadników: nad stołem, w pełnym świetle, piersi, wspaniałe rękawy, klejnoty, twarze już zaczerwienione od wina i mięsiwa, mizdrzące się tłuste wargi; pod stołem, w cieniu, stopy, suknie dla większej wygody zakasane po kolana, psy, kury i dwóch żebraków dopuszczonych tego wieczoru, wyszarpujących zwierzakom kości i ogryzki. – Córeczko – rzekł Bernard de Saint-Veran – powiedz mi, dlaczego te dzieci w twoim wieku wyruszają w drogę? – Panie ojcze – odpowiedziała – na pewno tak trzeba. – Ale kto im rozkazał? – Tylko te, które poszły, mogą powiedzieć, dlaczego poszły... Wybaczcie mi, ale nie mogę za nie mówić. Bernard de Saint-Veran kątem oka śledził, czy goście doceniają odpowiedź Audilenz. – Ale ty – podjął – gdybyś ty poszła? Alis położyła z hałasem łyżkę na stole. Wielki Boże, jakiż głupi jest ten jej mąż. Audilenz spokojnie spojrzała na pana de Saint-Veran. – Panie ojcze – powiedziała – jeżeli pójdę, sami zobaczycie. Nic więcej nie dało się z niej wyciągnąć. Przed nocą służebna nuciła, przygotowując siennik dziewczynek: – Do łóżka, słomie zimno. Do łóżka, weszki chcą jeść! Do łóżka, pchełki chcą pić! Do łóżka, panienki, do łóżka!

Audilenz jej przerwała: – Cicho, Lireille, posłuchaj! Przygłuszone odgłosy kończącego się posiłku przenikały przez ścianę. Lecz na pewno coś jeszcze dałoby się usłyszeć, bo rano tylko Rajmundę znaleziono na posłaniu dziewczynek. Audilenz znikła, a z nią mała Fais. A dzieci szły. Praczki na brzegu rzeki prostowały się i ocierały ręce o kaftany, w bruzdach chłopi nieruchomieli, wielmoże przerywali łowy czy turnieje. Patrzyli na dzieci, nic nie pojmując, i śledzili wzrokiem, jak obojętne na wszystko, oddalają się w majowym słońcu lub nagłej ulewie. Często dawali im jako jałmużnę bochenek chleba czy owcze futro – żeby się nie zaziębiły. Ledwo dziękowały. Tam, gdzie nic im nie dawano, niczego nie żądały i nie przeklinały. Po prostu brały. Nie bijąc się dzieliły się między sobą, aby czymkolwiek zaspokoić głód. Kiedy droga prowadziła przez sady i pola, grupka nagle się rozbiegała, rozpraszała na granicach uprawnej ziemi, wyrywała kapustę i rzepę, obrywała niedojrzałe wiśnie. Później odchodziła. Co robić? Przeciw rozbójnikom można się uzbroić w widły, bronić mienia, swej pracy i żywności dla własnej rodziny. Ale tu! Ludzie modlili się tylko, żeby poszły swoją drogą i żeby dzieci z domu za nimi nie wyruszyły. Były coraz liczniejsze. Miasta miały do wyboru: zezwolić na przejście i narazić się na spustoszenie czy zamknąć się w murach i patrzeć, jak fala dzieci rozdziela się i spływa po obu stronach grodu w dal, ku horyzontowi. W Millau konsulowie postanowili nakarmić wszystkie, które się pojawią. Dzięki temu Audilenz i Fais otrzymały po grubej kromce chleba i po cebuli. Lecz w Millau grupka dzieci stanowiła zaledwie strumyk. Wielkie rzeki płynęły środkiem i na północy Francji. W Saint-Quentin tyle się ich pojawiło i tak były zgłodniałe, że kanonicy co prędzej pochowali zapasy żywności i zaryglowali stodoły z dziesięciną. W ostatniej chwili postanowili zamknąć bramy miasta. Lecz niewiasty nie mogły ścierpieć, by tak się odwracać plecami do dzieci – a gdyby własne odeszły? Zbuntowały swych chłopów przeciw kanonikom i zbrojnym biskupa. Sprawa zakończyła się bójką na kije i topory. Dzieci wyłamały już dawno drzwi do stodoły i wzięły zapasy, a w Saint-Quentin trwała jeszcze walka, czy należy je nakarmić, czy przepędzić. Wędrowały. Za nimi szły psy, a teraz nawet żebracy, bezdomni,

nędzarze, niepotrzebni, opuszczeni, jak te sterane ladacznice, na które nikt już nie spojrzy. Przyłączali się do nich mężczyźni i wychudłe niewiasty, tłumy bladych robotników, tkaczy, którzy uciekli z piwnic w wielkich miastach, gdzie ich zatrudniali kupcy z Flandrii. Żaden z nich nie usiłował kierować pochodem dzieci. Wystarczało im, że przeżywają wspólnie wzruszenie i dzielą z nimi los. Również im, ubogim z ziemskiego królestwa, była przyrzeczona Jerozolima. W piękne wieczory dzieci rozpalały ogniska nad rzeką i wplatały kwiaty we włosy. Zapominały o zmęczeniu. Wymieniały nazwy gwiazd, tańczyły i miłowały się nagutkie bez wstydu ni grzechu. Później zasypiały w wiosennej trawie, a ranek zraszał ich rzęsy kropelkami światła. Szły dalej. Zdarzało się nawet, że zawracały, jakby kręciły się w kółko. W istocie czekały na jednego ze swoich, pastuszka Szczepana, aby ów dał im znak. On wie. Szczepan jeden z pierwszych, może nawet rzeczywiście pierwszy, opuścił rodzinną wioskę – Cloyes, w cichej dolinie krainy Loir, Ruszył w drogę, przyłączyli się doń inni, potem znowuż inni. Miał może czternaście lat, okrągłą głowę, proste włosy; był krzepki i wytrwały, niczym się nie wyróżniał spośród innych pastuszków, swych rówieśników. Lecz każdy, kto za nim poszedł, nie wątpił, że właśnie on zaprowadzi ich do Jerozolimy. Czasem przystawał, aby ogarnąć spojrzeniem tłum dzieci. Jego pies również przystawał z nawyku, oczekując rozkazu, by podpędzić maruderów lub zagonić tych, którzy zeszli z drogi. Lecz Szczepan nie był już pasterzem owiec. Szczepan miał jedyne pragnienie, jedyny cel: odzyskać Jerozolimę, miasto Boże, wydane poganom przez królów, papieża, baronów, biskupów, rycerzy. „Jak je zdobędziemy?” – pytali niekiedy jego towarzysze. „Proście Boga o pomoc – mówił – i Bóg nas wspomoże”. Z kolei poszli za nim klerycy, najubożsi duchowni, eremici, którzy wyszli ze swoich pustelni, myśląc, że nadszedł koniec świata. Ci jęli nauczać dzieci modlitw i psalmów. „Zostawcie ich – mówił Szczepan tym swoim przyjaciołom, którzy się niepokoili – zostawcie ich, my się niczego nie boimy, jesteśmy czyści.” Pod koniec maja otaczało go dwadzieścia, może trzydzieści tysięcy dzieci. Najsłabsze umierały z głodu i wyczerpania na skraju drogi, lecz inne

szły dalej, jakby najważniejszą rzeczą było nie przystawać. Wiedziały, że na następnych rozstajach przyłączą się do nich inne dzieci. Bo zawsze się jakieś znalazły, które porzuciły swe stada czy szczudła i odeszły, jak stały, bez sakwy, bez żywności, często bez obuwia, bez niczego. Wyłamywały drzwi, wyrywały słomę na strychach, gdzie je zamykali rodzice, darły paznokciami ziemię, żeby wymknąć się z piwnic. W każdym z nich biło źródełko, a wszyscy razem stanowili morze. Któregoś ranka pasterz Szczepan obrócił się, ogarnął wzrokiem bezkresną wstęgę dzieci na drodze. Nie widać było końca. Wtedy powiedział, że idzie na spotkanie z królem Francji, a następnie pójdą do Jerozolimy.

II. EL CAMINO FRANCES*

francuska Wilem, Esperandieu i Tristan spędzili zimę w droga (hiszp.) zagrzebanym w śniegu Roncevaux. W listopadzie, jako jedni z ostatnich, opuścili Saint-Jean-Pied-de-Port, by przejść góry. Poranne leniwe płatki na początku wędrówki przemieniły się w zamieć tym okrutniejszą, że była cicha. Uratował ich jedynie dzwon wielkiego hospicjum, które nieznużenie wołało w białawej nocy. Był już czas najwyższy. Tristanek miał wzrok błędny, wstrząsały nim dreszcze, nie czuł już rąk ani nóg i błagał, by pozwolono mu zasnąć pod wielkimi sosnami. W końcu Esperandieu i Wilem spletli ręce i nieśli go we dwóch. W Roncevaux augustianie wnet go zanurzyli w gorącej kąpieli i położyli w szpitaliku, gdzie z wolna wrócił do życia. Nazajutrz wciąż padał śnieg. W dzień następny nie dało się otworzyć drzwi. Zima rozgościła się w górach. Przed wiosną nikt już nie przejdzie. Wilem spędził już raz całą zimę w Pirenejach. Było to w Gavamie, wówczas z Fryzem Rolofem – wieczny mu odpoczynek – szukał wioski trędowatych. Naonczas był jeszcze templariuszem – któż by wtedy powiedział, że będzie uciekać przed rycerzem w białym płaszczu?... Gavarnie... Cisza w Roncevaux była inna, jeszcze bardziej głucha, bez ostrych błękitnych błysków na lodowcach. Również bardziej głucho wyły wilki, ale wiatr nie gwizdał. Tam śnieg palił – tutaj ciążył. Gdy się przeszło z jednego zbocza góry na drugie, z Bearn do Nawarry, zmieniał się cały świat. Może, aby tym łacniej przekonać pielgrzyma, że drzwi się za nim zatrzasnęły. Poprzedniej zimy Wilem był w Conques. Jeszcze przedtem w... już nie wie... Coulommiers, splądrowanie Beziers, stosy Szymona de Montfort... Nie pamięta... Zima ryje ślady nie w pamięci, ale w sercu i na ludzkim ciele jak na rdzeniu i korze drzew. Wilem usiłuje zrozumieć czas, który mija, jakie ma on znaczenie. Nie widzi już w sobie granicy między tym, czego się spodziewa, a tym, co go doprowadza do rozpaczy. Mieszają się i łączą porywy i bezwład, odruchy

buntu. W hospicjum dowiedział się, że niewierni szykują się do zdobycia Hiszpanii. Niewierni! Wilem nastawia ucho, słysząc to słowo, i powraca doń młodość. Tym razem wielki emir En-Nasir na czele olbrzymiej armii zebranej w Afryce wylądował w Andaluzji. Spalił swe okręty, minął Sewillę i po trzech miesiącach oblężenia zajął Salvatierrę, otwierając sobie drogę do Kastylii. Na zimę wrócił do Sewilli. Wilem, zagrzebany w śniegach, nie jest pewien, czy istotnie odróżnia rzeczywistość od złudy – lecz odgłosy wojny niby dawne zawołanie burzą w nim krew – z tą różnicą, że Sewilla to nie Jerozolima, a ślubu pielgrzyma naruszać nie wolno. Jest dość trzeźwy, aby zrozumieć, że ów stan pielgrzymi jest dlań ucieczką przed goszczącą w nim niepewnością. W nim zapada on w sen niczym w grudniu niedźwiedź. Gdyby Esperandieu nie zjawił się w SaintJean-Pied-de-Port, mógłby tam zostać aż do Dnia Sądu. Po ukończeniu budowy mostu czekałby, aż most ów zniesie nowa powódź, aby nowy budować, czy też siedziałby na skraju drogi i tłukł młotem kamienie na bruk. Zaprawdę robiłby byle co. Wyzbył się pragnień. Śnieg, słońce, wicher, ulewa, chleb na postojach, za rzecz powszednią można uważać historie opowiadane przez spotkanych pielgrzymów, a nawet te błyskawice w głębi głowy, które niekiedy go rażą i na chwilę oślepiają. Pielgrzymi tacy, jak Frottard, mają wszelkie powody, by się śpieszyć, chcą się pozbyć ciężaru grzechów, a także łańcuchów; tak samo ci, którzy biegną, by błagać świętego Jakuba o dobrodziejstwo, czy ci, co usiłują możliwie najbliżej uklęknąć przy relikwiach, lub też ci, co pragną powrócić, bo ktoś na nich czeka w domu. Ale on? On utracił swe miejsce w świecie. Nigdy już nie zamieszka w swoim zamku. Jedna zima więcej czy mniej nie liczy się wcale na drodze ku wieczności... Na bożonarodzeniowej spowiedzi oskarżył się o rozpaczliwe zwątpienie. Kanonik zgromił go surowo, mówiąc, że chodzi tu o jedną z kłód, które Szatan rzuca pod nogi ludziom małej wiary. Zażądał, aby kapituła – jako pokutę – włączyła Wilema do służby na cmentarzu. Winien bowiem zrozumieć, że człowiek dąży do zbawienia podczas życia na ziemi, a nie po śmierci. Za każdym więc razem, gdy jakiś pielgrzym oddawał duszę Bogu,

odmawiano nad nim modlitwę za zmarłych, po czym Wilem i jego towarzysz musieli przewieźć zwłoki na sankach aż do kościoła Świętego Ducha. Była to budowla czworokątna, dwupiętrowa. Z czterech stron widniał portyk zwieńczony pełnym łukiem. Wewnątrz wymalowano świeżo fresk przedstawiający bitwę w wąwozie Roncevaux. W tejże kaplicy przed czterystu laty Karol Wielki pochował swego siostrzeńca Rolanda, a wielki głaz, który się tam znajduje, to kawał skały odrąbany mieczem Durandalem. Z kaplicą sąsiadował cmentarz dla pielgrzymów, czuwała nad nim latarnia dla zmarłych. Ci, których zwłoki tu spoczywały wśród tak sławnych kompanów, z pewnością nie mieli najgorszego miejsca, by oczekiwać Zmartwychwstania ciała. Ongiś król Aragonii i biskup Pampeluny zapragnęli założyć tu hospicjum, które obejmuje: właściwe hospicjum, budynki klasztorne, gospodę dla bogatych pielgrzymów, kaplicę pod wezwaniem Ducha Świętego. Wielka kolegiata jest właśnie w budowie; król Nawarry, Sancho Mocny, postanowił ją poświęcić Dziewicy Maryi i przysiągł, iż każe, by go tu pochowano razem z jego małżonką, Klemencją, córką Rajmunda VI z Tuluzy. Zakonnicy z Roncevaux, współzawodnicząc z wielkim hospicjum w Somport, opowiadają podróżnym o wszelakich wygodach, jakie zapewnia pobyt w ich gospodzie. Wędrowcy winni o tym opowiadać spotkanym w drodze pielgrzymom: „Nie istnieje gospoda – mówią – mogąca się równać z hospicjum w Roncevaux, nie istnieje żadna liczniej uczęszczana... Drzwi stoją otworem dla wszystkich: chorych i zdrowych, nie tylko katolików, lecz i pogan, Żydów, heretyków, próżniaków, lekkoduchów, jednym słowem – dla uczciwych i grzesznych. W domostwie tym myje się nogi ubogim, myje im głowy, przystrzyga włosy, łata obuwie. Kobiety nieposzlakowanej uczciwości, o których nikt by nie powiedział, iż są brudne lub szpetne, mają obowiązek obsługiwać chorych i pielęgnują ich jednako pobożnie. Domy dla chorych oświetla za dnia światło dzienne, nocą lampki jaśniejące niby jutrzenka. Chorzy spoczywają w łożach miękkich i dobrze wymoszczonych. Nikt nie odchodzi nie odzyskawszy zdrowia”. Obsługa hospicjum składała się z siedemdziesięciu dwóch księży, braci, rycerzy i sióstr służebnych. Akt założycielski zezwalał na pobyt najwyżej

trzydniowy. Lecz zakonnicy, może nie chcąc tkwić w samotności podczas trudnych miesięcy w głębi zimy, pozwalali pątnikom gościć aż do pierwszych pięknych dni, pod warunkiem że nie będą siedzieć bezczynnie. Zasadnicza praca im powierzona polegała na przynoszeniu drewna i utrzymywaniu dostępu do kościoła, stodół, kaplicy Ducha Świętego i gospody, gdzie przebywali pielgrzymi mogący płacić. Na Boże Narodzenie była ich setka: Flamandowie, Niemcy, Francuzi z Północy, Okcytańczycy, Poitewińczycy oraz rycerze: pół pielgrzymi, pół poszukiwacze łupów, którzy usłyszeli o szykującej się wojnie z hiszpańskimi Maurami. Po zakończonych postach i nabożeństwach adwentowych mnisi poczęstowali pątników świątecznym posiłkiem, nazajutrz zaś po mszy pokazali im skarby Ronceveaux: pielgrzymi z czcią obejrzeli trzewiki biskupa Turpina, druha Karola Wielkiego, i róg, w który Roland dął aż do utraty tchu. Tegoż dnia zezwolono Tristanowi wyjść ze szpitala, gdzie całkiem powrócił do zdrowia; spędzał tam miłe dni troskliwie pielęgnowany przez służebne. Sąsiad jego, ułomny starzec, który sam zajmował łoże, pragnąc się odwdzięczyć, a nie znalazłszy nic lepszego do roboty, jął wysiadywać jaja ogrzewając je własnym ciałem. Dziwacznie gdakającym głosem oznajmiał, że tym sposobem jest matką znacznej części kurcząt w kurniku hospicjum! Tristan, skoro usłyszał od Wilema historię sióstr z Rodez oraz ich kwoki, poprosił starca o kurczę z najbliższego wylęgu. Cieszył się myślą, że sprawi przyjemność panu Wilemowi i Esperandieu ofiarowując im świeżo zniesione jajko. W hospicjum wymieniano przysłowia, teksty piosenek, uczono się słów hiszpańskich albo nawarskich – w Nawarze chleb zwano orgui, rybę – aragui, zboże – gari, wodę – uric... Esperandieu zdołał zapamiętać tylko jedno słowo w jężyku Basków: chahakoa oznaczające bukłak, oraz dwa słowa po hiszpańsku: vino tinto – czerwone wino. Uważał, że co do reszty, można się porozumieć na migi. Odbywały się arcydługie dyskusje, tym bardziej zawiłe, że każdą wypowiedź należało tłumaczyć. Rozstrzygano, czy wolno dawać jałmużnę pochodzącą z lichwiarskiego zysku; czy ciało, twór Boży, może być siedzibą diabła. Ostatecznej odpowiedzi nikt nie udzielił, ale gadano i czas mijał.

Pątnicy wędrujący do Composteli kazali dziesiątki razy powtarzać powracającym z pielgrzymki, jakie zarządzenia obowiązują w krajach, przez które mają przejść: w królestwach Nawarry, Starej Kastylii, Leonu, w Galicji. Radowała wiadomość, że w Kastylii i Leonie rzezimieszki rabujący pielgrzymów są najczęściej wieszani. Król Alfons Kastylijski postanowił, aby pielgrzymi, dotąd traktowani na równi ż kupcami, mieli dla swej ochrony – tienen derecho a la hospitalidad – prawo do udzielania im gościny. – Prawo? Jesteście pewni, że to prawo? – Tak, ponieważ idą w intencji służenia Bogu i zdobycia przebaczenia za grzechy oraz osiągnięcia Raju! Odtąd sędziowie i alkadowie muszą szybko wypłacać odszkodowanie pątnikom, by ich wędrówka na tym nie ucierpiała. – A w przeciwnym razie? – W przeciwnym razie sędziowie i alkadowie z własnej kiesy wypłacą podwójne odszkodowanie i zwrot wydatków. Nikt własnym uszom nie wierzył i Esperandieu węszył, co się za tym kryje. W każdym razie pielgrzymi z Francji mieli wszelkie powody, aby zwracać się przede wszystkim do Franków osiadłych na szlaku; zakonników, handlarzy, rzemieślników – było ich tylu, że od Pampeluny do Composteli zwano ten szlak camino frances – drogą francuską. – A oberżyści? Wędrowcy wznoszą ręce ku niebu, krzywią się, kiwają głowami; oberżysta obdziera pielgrzyma, rujnuje go przy wymianie pieniędzy, oszukuje na gatunku wina – nalewając mu wino podlejsze niż to, jakie dawał spróbować – albo na ilości – podając garnek, który wydaje się duży, a zawiera mało – okrada go i wyzyskuje na wszelkie możliwe sposoby. Podróżny z Paryża pyta i sam sobie odpowiada, naśladując przybycie zgłodniałego pielgrzyma do hiszpańskiej gospody: – Chciałbym coś dostać – mówi, wchodząc. – Weźcie stołek – odpowiada oberżysta. – Wolałbym coś bardziej pożywnego. – Coście przynieśli? – Nic. – I chcecie, żebym wam coś przygotował do zjedzenia! Rynek jest tam,

piekarnia trochę dalej... Idźcie po chleb i mięso... – To wszystko? – Także po drwa, jeżeli chcecie ugotować mięso! Pielgrzym wrzeszczy, pomstuje, a oberżysta na początek liczy mu sześć realów za hałas... [17] Jednakowoż w połowie stycznia jęła ciążyć nuda. Każdy znał na pamięć legendy, opowieści o cudach, piosenki i dykteryjki. Wybuchały sprzeczki, zwłaszcza między pielgrzymami a nawarskimi murarzami czekającymi na odwilż, aby wziąć się do roboty. Przy grze w kości dochodziło do rękoczynów, a nawet bójek na noże. Przeor musiał wyznaczyć roztropnego człowieka z każdego kraju i ustanowić coś w rodzaju rady obowiązanej czuwać nad zachowaniem rygoru i czystości. Każdy winny gwałtu lub łotrostwa był skazywany na spędzenie nocy na dworze. Taki wypadek zdarzył się czterokrotnie. Pierwszy z wygnanych zamarzł na śmierć: rano klęczał sztywny, oparty o drewniane drzwi. Drugi został półpożarty. Trzeci znikł nie zostawiając nawet śladu na śniegu. Czwarty, który właśnie wrócił z Composteli, tak się nastraszył, że postanowił tam wrócić. kwartalny Pewnego wieczoru, na krótko przed dniami dzień w 1212r. - 15 kwartalnymi*, Esperandieu zaalarmował Wilema lutego wskazując mu niebo: – Luno roujo – rzekł – l’auro se boujo, miesiąc czerwienieje, wiaterek wieje. Miał na myśli morkę, wiatr od morza. Istotnie, po dwóch dniach nastąpiła odwilż. Wilem, Esperandieu i Tristan odeszli ostatni. Wilem, aby dopełnić pokuty, musiał bowiem obejść ze swym towarzyszem pracy przylegające do hospicjum pola. Po odwilży wyłoniły się zwłoki pielgrzymów, którzy zabłąkali się i zamarzli w czasie pierwszych zimowych nocy. Winni byli ich jeszcze pochować, aby być w porządku wobec zakonników. Towarzysz pracy Wilema zwał się Przyjaciel-Wilk. Odbywał pokutną pielgrzymkę, na grzbiecie miał naszyty wielki czerwony krzyż. W rodzinnej okolicy, w Margeride, był pastuchem. Pewnego dnia, gdy był głodny,

spostrzegł, że potrafi naśladować wilcze głosy. Odtąd nikt mu już nie odmawiał „jałmużny”, o którą prosił: ani szynki, ani kawałka słoniny, ani świeżej kiełbasy, kiedy zabito wieprza, ani nawet oliwy czy soli. Każdy się lękał, by w razie odmowy nie wezwał swych „przyjaciół”. Ledwo się tyłem odwrócił, już sypano żar na ślady jego stóp. Przeżył tym sposobem kilka lat, z wolna kierując się na południe. Aż do dnia, kiedy biskup Mende usłyszawszy krążące o nim pogłoski, kazał go pojmać, a następnie wyklął: nie igra się z wilkami, każdy przecie wie, że są one widomą postacią diabła. Pastuch pokajał się i otrzymał rozgrzeszenie pod warunkiem, że odbędzie pokutną pielgrzymkę do Composteli. Lecz pozostało mu przezwisko: Przyjaciel-Wilk, przyjaciel wilków. Był przebiegły, rozmowny i raczej miły, miał poczciwy wyraz twarzy i bystre oczy. Jednakowoż Wilem mu nie ufał. Pewnego dnia, idąc za dwoma wielkimi psami z hospicjum, rozgrzebywali śnieg na przełęczy Ibańeta, psy nagle przystanęły i nastawiły uszu: w oddali, na skraju lasu poruszały się ciemne postacie. Przyjaciel-Wilk zerknął na Wilema, po czym zwinąwszy dłonie w trąbkę, przyłożył je do ust i wydał skargę mrożącą krew w żyłach. Ciemne postacie w dali znikły. Przyjaciel-Wilk wybuchnął śmiechem. – Nie wiem, czy były to zwierzęta, czy ludzie – rzekł – ale w każdym razie napędziłem im strachu. Razem więc opuszczają Roncevaux. Służebne ze szpitala odprowadzają Tristana aż do drogi. W czasie gdy wysiadywacz „oczekiwał” kurki, aby ją dać Tristanowi, uszyły mu płócienny podróżny worek. Po wylęgu w łożu stary z dumą podarował Tristanowi jasnożółte pisklę. Obejrzał je dokładnie rozsuwając puch i orzekł, że będzie to najbardziej nośna kura z całego wylęgu – on się na tym zna. Ponieważ urodziła się w święto Trzech Króli, Tristan nazwał ją Epifanią i karmił chlebem zmoczonym w mleku, zmiażdżonymi ziarenkami zboża i czułymi słówkami. Po trzech tygodniach kurka przybrała osobliwy wygląd. Teraz miała trzy miesiące i zmieniała się w białego kogucika, już zaczepnego i dumnego. Przechrzczony na Tyfana chodził za Tristanem niby młody psiak. Skonfundowany wysiadywacz poprosił służebne o kacze jaja, aby je wysiedzieć na wiosnę – i już począł kwakać. Przed nimi droga. Bóg wie, że w Roncevaux nie było im źle, jednakowoż

teraz czują się, jakby wyszli z więzienia. Na drodze ogarnia ich pełnia wolności. Wielkie sosny i szare skały wraz z ich zbliżaniem się odzyskują właściwe wymiary. Wiedzą, że są w obcym kraju, lecz znają te potoki, triumfującą zieleń, wiewiórki, przebiśniegi: od dzieciństwa wśród nich wyrośli. One się także odradzają. Burguete. Spotykają zakonników z Rouergue – hospicjum ongiś należało do klasztoru w Conques – ci im dają bukłaczek miejscowego wina. Viscarret, Linzoain. Śpią na posadzce w kościele Świętego Serniusza; tutejszy proboszcz pochodzi z Tuluzy. Wraca z połowu i każe, by im upiec truchas al jamón – pstrągi z szynką. „Najedzcie się do syta – mówi – zaprawia się je dobrze tylko w Nawarze”. Rankiem Zubiri. Leprozorium. Przed mostem nad rzeką Arga następne hospicjum, gdzie gburowaci zakonnicy rozdają chleb i ryby. Idą, żeby się pożywić, nieco dalej; na skraju drogi Tristan wypuszcza Tyfana, który przeciąga się, bije skrzydłami i zajada na trawie swój posiłek złożony z owadów i robaków. Dolina Esteribar winna ich doprowadzić przez miejscowości Larrasoana i Troaz do Pampeluny – gdzie trzeba się przeprawić przez rzeki Arga i Arieta. Tristan mimo zmęczenia bawi się powtarzając nazwy, jakby układał bukiet z zabawnych jaskrawych kwiatów. Pampeluna to stolica Nawarczyków, lecz wiedzą, że znajdą tam frankońskie dzielnice Świętego Mikołaja i Świętego Serniusza, gdzie osiedlili się kupcy z Owernii, Quercy i Prowansji. Przyjaciel-Wilk nie tak jak Esperandieu i Wilem, którzy wędrują równym krokiem bacząc na koleiny i kamyki – idzie raz z przodu, raz z tyłu krokiem cichym i, rzekłbyś, tajemniczym. Mężczyźni nie zwalniają tempa, by zaczekać na Tristana; najlepszy dowód, że uznali go za sobie równego i cenią jego dzielność. Jednakże chłopiec nie odmówił, gdy Esperandieu odebrał mu worek ze śpiącym Tyfanem, żartując przy tym, że go upiecze na najbliższym postoju. Tristan jest zdziwiony podróżą przez Hiszpanię. Wyobrażał sobie niekończące się przygody, które na nich czyhają w tym ponurym kraju wśród wrogich ludzi. Zwierza się Esperandieu, ów trzykrotnie spluwa na ziemię:

– Nie mów hop, póki nie przeskoczysz. Do Pampeluny, miasta o murach barwy ochry górujących nad doliną, późno przybywają. Nie przekroczyli jeszcze bramy, a już opadli ich pachołcy z oberży, ciągnąc za ręce, wykrzykując obietnice i ceny. Ledwo się opędzili od nich grożąc okutymi żelazem kijami i uciekli do miasta. Zmierzają do katedry, lecz to dzielnica Nawarczyków i wcale nie czują się tu bezpieczni. Znajdują dzielnicę Świętego Serniusza, lecz rynek jest zamknięty o porze gaszenia ognia. Wreszcie zachodzą do małego klasztornego hospicjum. Naburmuszony furtian podaje imzupę z czosnkiem i prowadzi do jednej z tych sypialni dla żebraków, gdzie roi się od robactwa. Zaprawdę nie takiego powitania oczekiwali od rodaków na obcej ziemi. Nazajutrz rozumieją, że ci rodacy osiedlili się na camino nie w imię miłości bliźniego, lecz dla zbicia majątku. Wykorzystali przywileje i wszelakie ulgi, jakie im zaofiarowano, aby ich tu ściągnąć: przeto jedynie Frankowie mają prawo sprzedawać pielgrzymom chleb i wino. Codzienne bójki wybuchają między nimi a Nawarczykami, a na granicach kwartałów dochodzi nawet do regularnych bitew. W katedrze, do której idą, aby się pomodlić, usłyszą znów o Maurach. Nawarra leży daleko od Andaluzji, lecz król Alfons Kastylijski zawarł sojusz z królami Nawarry, Aragonii i Leonu. Arcybiskup Toledo wyjechał, aby błagać papieża o poparcie, a Filipa Augusta o pomoc. Już w całej Kastylii rycerstwo i żołnierze otrzymali rozkaz, by chwycić za broń. – Ta wrzawa pachnie mi inną wrzawą! – burczy Esperandieu. – Jaką wrzawą? – pyta Tristan. – Wojenną! Raz wreszcie Tristan zaniemówił. Wojna dla niego to armia Szymona de Montfort, która zajęła warownię Minerve i wzniosła stos, na którym spłonęła jego matka, Awelina de Cantobre. Puente La Reina. Lepianki kryte słomą. Jedyna ulica, handlowa, wąska i rozgrzana, prowadzi przez rio Arga. Droga przebiega przez most o sześciu łukach, które królowa kazała zbudować, aby pątnicy uniknęli opłaty przewoźnikom oraz niebezpiecznego, głębokiego brodu. Pośrodku mostu statua Panny Świętej:

od czasu do czasu przylatuje ptak, aby ją umyć zwilżonymi w rzece skrzydłami. Ponoć to zapowiedź pomyślnego roku. Chcieliby tu trochę pozostać, śledzić ptaka, lecz na brzegach tłoczą się podróżni, czekają, by przejść, szturchają się, niecierpliwią, trzeba więc ruszać. Najmocniej rozczarowany jest Tristan. Przyrzekają mu, że obejrzy inne cuda – taki jest szlak pielgrzymi do Composteli. Na drodze, przed kaplicą, usłyszeli opowieść mnicha o Gwilemie i Felicji: dziewczyna wyruszyła w pielgrzymkę bez zezwolenia rodziców, brat jej, Gwilem, miał ją przyprowadzić z powrotem. Gonił ją, doścignął, lecz nie zdołał przekonać, aby zawróciła. Zabił siostrę. Później, ogarnięty skruchą, zamiast niej dokończył pielgrzymkę. W drodze powrotnej osiadł jako eremita na górze, by przez resztę życia oglądać miejsce, gdzie zabił siostrę i gdzie na podobieństwo Pawła w drodze do Damaszku spłynęło nań Boskie światło. Przed kaplicą wzniesioną w tejże miejscowości pątnicy padają na kolana, wzywają świętego Gwilema i świętej Felicji, dotykają ziemi, po której kroczyło rodzeństwo tknięte palcem Boga. Napawające zdumieniem postoje, owe święte znaki i cuda sycą wilczy głód pielgrzyma, są dlań nagrodą i zachętą. W tej dolinie łez na każdym miejscu Odwieczny mógłby go dosięgnąć, każdy grzech mógłby odpuścić. W Puente la Reina goszczą w dopiero co zbudowanym hospicjum mieszczącym się prawie naprzeciw kościoła Świętego Jakuba. Nieco dalej, na dużym placu duchowny, stojąc wysoko na wózku, wygłasza kazanie w kilku językach. Mówi, że papież Innocenty III rozkazał wszystkim biskupom i arcybiskupom z Francji i Prowansji skłaniać wiernych, by szli na pomoc Kastylii. Król Alfons oczekuje w Toledo wszystkich rycerzy i pieszych, którzy nie chcą, by Maurowie rządzili wedle swych praw na chrześcijańskiej ziemi. W Toledo nie brak żywności i pieniędzy, nikt przecież na próżno nie walczy za Boga. Tristan zauważa spojrzenie, jakie wymieniają pan Wilem i Esperandieu. Estrella, warowne miasto nad rzeką Ega. Pięć wielkich kościołów, pałac królów Nawarry, opowieści o cudach, tympanony do obejrzenia i kontemplacji. Panuje tu jednak taki tłok, że pielgrzymi trzymają się razem w grupkach, żeby się nie zagubić. Nieco przed Puente la Reina zbiegła się z ich szlakiem droga z Italii i Prowansji wlewając własną falę pątników, ale

takoż feudałów oraz ich sług, zastępy żołnierstwa i rycerzy udających się do Kastylii, posłańców wrzeszczących, by utorować sobie drogę, kupców przybyłych jak co roku na wiosnę, szukających miejsca, by wystawiać towary: wśród nich spotyka się w Estrelli wielu przybyszów z Prowansji. Szturchanina, przekleństwa, razy kijem. Alkadowie wysyłają na skrzyżowania zbrojnych, aby kłótnie nie przerodziły się w bójki. Zaiste w owym mieście i w owej chwili mniej, zda się, liczy pielgrzymka, a bardziej przygotowania do wojny i handel. Pod koniec zimy wyczerpały się zapasy, mało jest żywności i towarów, kosztują one drogo. Pachołcy z oberży i ladacznice zaczepiają ludzi nawet na dziedzińcu przed kościołem, handlarze kuszą pielgrzymów wszystkim, co im może sprawić przyjemność lub zapewnić szczęście; ofiarowują relikwie, odpusty, niewinne dziewczątka, biały chleb, opowieści o nowych cudach, przepowiednie, miejsca w hospicjum w zamian za trochę jadła... Żebracy muszą używać pięści, nim zdołają wyciągnąć rękę... A nad nimi chmurne niebo, zbiera się na burzę. Wilem, Esperandieu, Tristan i Przyjaciel-Wilk postanawiają, nie czekając nocy, opuścić Estrellę. Wychodząc z miasta przystają przed Matką Bożą z Rocamadour. Wystarcza im krótka modlitwa przed dziewicą z drewna, aby się poczuć we własnym kraju. Śpią w kościele. Płyty lodowate. Lecz przynajmniej są pod dachem: pada deszcz. Tegoż wieczoru jedynie Tyfan podjadł. Logrońo – Francuzi przez złośliwość mówią „le groin”, to znaczy ryj – duży gród nad gęstymi wodami Ebro. Padało cały dzień. Pod niskim niebem kraj mgieł i błota. Na brzegu rzeki ujrzeli dwa martwe konie, łby odrzucone w tył, niebieskie wargi odsłaniają dziąsła, oczy wywrócone, nogi zesztywniałe w nieruchomym cwale – koniom śmierć nigdy nie dodaje urody. datek w Hospicjum przepełnione. Zabrakło chleba do Jakiś imię miłości do rozdania. Trzeba się zadowolić zupą o podejrzanym Boga. (hiszp.) wyglądzie, zabarwioną szafranem: pątnicy pytają, co ona zawiera. Esperandieu umie teraz prosić o jałmużnę „Una limosna por amor de Dios” *. Tak się powiada, żaden z nich nie zdobywa się na żebraninę. Raz jeszcze śpią w kościele na gołej posadzce, drżąc w przemoczonej

odzieży. Rano msza i zupa. Niebo chmurne. Przy wyjściu z miasta Hiszpanie w imię miłości bliźniego podsycają ogień, aby pielgrzymi mogli się ogrzać i osuszyć. Króluje barwa błota. Nawarette. Szczęśliwym trafem przybywają do hospicjum, gdy mnisi rozdają chleb jeszcze gorący, bielutki, dobrze wypieczony, niezbyt słony, ze skórką gładką i lekko ozłoconą. Przyjaciel-Wilk migiem pożera swą pajdę, inni ją wąchają, kosztują małymi kęsami, długo przeżuwają, obracają w ustach i z żalem połykają. Mocne gęste wino rozgrzewa brzuch. Najera położona między rio Najerilla a czerwoną stromą skałą stanowi jakby oprawę opactwa Santa-Maria, należącego do benedyktynów z Climy. Na zmianę przejaśnienia i chubascos, czyli ulewy. Przed kościołem zasłuchana grupka ludzi. Biskup czy jakiś dostojnik stoi pod tympanonem, jakby pragnął przydać powagi swej wypowiedzi, a chodzi o rzecz niebłahą: Alfons Kastylijski wysłał wezwanie do emira En-Nasira. Na czele swej armii będzie go oczekiwał w oktawę Zielonych Świąt, między Sewillą a Toledo. Wrzawa, okrzyki, wyrzucanie w górę kapeluszy, uściski: król Kastylii dobrze zrobił, niech żyje król Kastylii, gorze poganom, tym bezczelnym Maurom, którzy najeżdżają, aby grabić nasz kraj! A co odpowiedział emir? Zażądał pokoju? Te chłystki zawsze tak robią. Ale my ich szczędzić nie będziemy! Biskup potrząsa wskazującym palcem, rad z wrażenia, jakie wywarł, przybiera groźną minę: – Emir En-Nasir odparł, że ujarzmi całą Hiszpanię... Po czym będzie kroczył od podboju do podboju... Aż do kościoła Świętego Piotra w Rzymie... który krwią oczyści! Tym razem słuchacze pokazują pięści i zęby, wznoszą w górę kostury, rycerze przykładają dłoń do miecza... Wieczorem mężczyźni gwarzą wokół ogniska o bitwach. Odzież ich paruje niczym konie w zimowy poranek. Hiszpańscy zakonnicy krążą między grupami przypominając, że tuż obok w Clayijo, wkrótce po śmierci cesarza Karola Wielkiego, Maurowie już raz ponieśli klęskę. Była to wielka bitwa. Chrześcijanie już pierzchali, niewierni sądzili, że zwyciężyli, kiedy pojawił się na niebie jaśniejący rycerz, który rozrąbał na dwoje takie

mnóstwo pogan, że ich przeraził i zmusił do ucieczki w popłochu. Był to sam święty Jakub Matamore, pogromca Maurów... [18] Santo Domingo de la Calzada, jedna z najwyżej położonych miejscowości na szlaku. Okolica ongiś budząca trwogę u wszystkich pielgrzymów: puste bagna i lasy, kryjówki wilków, niedźwiedzi i rozbójników. Mnich, benedyktyn, Domingo zbudował pustelnię w tej głuszy. Zbudował także calzada – drogę, później most, następnie hospicjum. Z wolna powstał gródek. Po śmierci mnicha dróżnika uczeń jego, Juan, wzniósł kaplicę ku jego czci i wystawił mu grobowiec. Wkrótce potem przechodziła przez Santo Domingo rodzina niemieckich pielgrzymów, ojciec, matka i syn, Hugonell. Zachodzą do oberży, gdzie służąca zapałała afektem do Hugonella i skłaniała go, by się z nią przespał. Młodzieniec, wskroś przejęty swą pielgrzymką, odmawia. Nocą służąca, by się zemścić, ukrywa w jego sakwie srebrną czarę. Rano, ledwo odeszła niemiecka rodzina, służąca udaje, że wykryła kradzież czary i oskarża nieszczęsnego Hugonella. Doganiają go. Ów dziwi się, zaprzecza. Przeszukują jego sakwę i czarę znajdują. Ciągną Hugonella do sędziego, który go skazuje na powieszenie. Wiodą go za miasto pod szubienicę. Na oczach rodziców tonących we łzach kat zakłada mu stryczek. Rodzice pielgrzymują nadal, modląc się na każdym kroku do świętego Jakuba i rozdając jałmużnę. Może po miesiącu zatrzymują się w drodze powrotnej w Santo Domingo i pytają, gdzie ich syn został pochowany. Znajdują go na szubienicy, nadal wisi. I żyje! Biegną do alkada, ów siedzi za stołem, czekając, aż się upieką kura i kogut, już pięknie ozłocone. – Wasz syn żyje? – wykrzykuje sędzia. Wskazuje na kominek: – Uwierzę, kiedy ten kogut zapieje! Wtem kogut zrywa się z rożna, skacze na stół sędziego i z triumfem pieje kukuryku. Przerażony sędzia mknie pod szubienicę. Istotnie Hugonell tu się znajduje. Sędzia każe go zdjąć z szubienicy. – Sam święty Jakub mnie podtrzymywał – wyjaśnia młodzieniec. Sędzia wzywa służącą, a ona wyznaje: tak, sama schowała czarę w

tobołku Hugonella. Gwoli sprawiedliwości teraz ją wieszają. Cała wioska zbiera się wokół szubienicy i oklaskuje świętego Jakuba. Kaplica ongiś wzniesiona przez Juana przeistoczyła się, dzięki ofiarności pielgrzymów, w kościół ogromny niby katedra. Grób świętego Dominga otoczony kratami znajduje się w prezbiterium. Naprzeciw, w specjalnie wyżłobionej niszy, biały kogut i biała kura przypominają cudownie odwieszonego wisielca. Pątnicy przynoszą ptakom chleb i ziarno. Należało je osłonić kratą, by na pamiątkę nie wyrwano im wszystkich piór. Tristan nie znał legendy i jest nią oczarowany, kiedy Wilem i Esperandieu odchodzą, aby się pomodlić do świętego Dominga, przysuwa do klatki swego Tyfana, który o mało nie upada, bowiem krzepki biały kogut stroszy pióra i pieje, jakby zapowiadał poranek. Grupa pielgrzymów zawędrowała już do Starej Kastylii i nie może minąć żadnej wioski, by nie mówiono o wojnie z Maurami. Wilem i jego towarzysze słuchają z ponurymi minami. – Dlaczego nie idziemy przepędzić Maurów? – pyta Tristan. Wilem ponownie odpowiada, że tylko papież może zwolnić pielgrzyma ze ślubu. W każdym razie jest za stary, brak mu wojennej zaprawy i żadna armia nie zechciałaby przyjąć w swe szeregi takiego jak on rycerza, bezrękiego i zmuszonego siadać, gdy ból głowy miażdży mu skronie. hiszpańska Villamayor del Rio*. Rycerz z wysokości siodła nazwa oznaczająca podaje im nazwę miejscowości dorzucając, że jest to wielkie miasto nad rzeką miasto po trzykroć kłamliwe: po pierwsze to nie miasto; po drugie nie jest ono wielkie; po trzecie nie ma rzeki. Villamayor del Rio to po prostu wiocha, przez którą płynie strumyk. – Oto, jacy są Kastylijczycy – dodaje. Belorado, miasto zamieszkane przez Franków. Kiedy odpoczywają na małym placyku, z domu wychodzi dziewczątko i każdemu daje po kromce chleba obłożonej jajecznicą z papryką. Chwała Panu Bogu i świętemu Jakubowi. Villafranca. Zakonnicy przegrupowują pielgrzymów i towarzyszą im przez góry Oca. Miłe słońce, lecz na poboczu drogi, za wrzosami, kryje się niebezpieczeństwo: ktokolwiek zabłąkał się na tym pustkowiu, tego nikt

nigdy już nie ujrzał. Długa wędrówka pod górę. Zakonnicy każą śpiewać swym podopiecznym. Pieśń płynie chropawo, głosy się załamują, co jest przykre dla ucha. Na przełęczy Pedraja pątnicy schodzą ku miejscowości San Juan de Ortega: tu właśnie osiadł Juan, uczeń świętego Dominga z Calzada. Na morzu, podczas straszliwej burzy, złożył ślub, że jeśli ocaleje, zbuduje kościół i klasztor dla obsługi pątników do Composteli. Uratowany, wybrał to rozpaczliwe pustkowie i nazwał je Ortega – pokrzywa. Na podobieństwo grobu Dominga również przy jego grobowcu mają miejsce cuda. Wokół rumianki zastąpiły pokrzywę, a pszczoły nie żądlą. Dnie płyną. Deszcz, głód, tęcza od krańca po kraniec ziemi. Kiedy trawa jest sucha, miło w południe się na niej na chwilę wyciągnąć i o wszystkim zapomnieć. Niebawem na tle rozległego krajobrazu, wśród łagodnych pagórków pojawia się Burgos, dumny gród Cyda Campeadora [19], miasto z trzydziestu hospicjami. Przy bramach heroldowie i obwoływacze ogłaszają wiadomość, że papież Innocenty rozkazuje w imieniu Boga chrześcijanom wszystko porzucić i przyłączyć się do armii Alfonsa Kastylijskiego. Niech ustaną spory, niech obudzą się śpiący, niech zostaną przerwane podróże. Śluby pielgrzymów są zawieszone. Ci, co przybędą do Toledo, otrzymają od króla oręż i strawę. Mienie ich będzie pod ochroną przez cały czas, gdy będą nieobecni. Podobnie jak poprzednim razem Tristan dostrzega, że Wilem i Esperandieu wymieniają porozumiewawcze spojrzenie starych kompanów. – Szkoda – mówi Wilem – że nie mam nic do ochrony. – Spieszmy się – odpowiada Esperandieu – mogą wszystkich nie wziąć.

III. IZOLDA Izoldo, czy zechcesz mnie uczesać, zamiast się dąsać?... [20] Remi sprawił ci przykrość? Sama widzisz, jaka jest miłość: nie ma jeszcze roku, odkąd się kochacie, i już cię nudzi! Pamiętasz jednak, jak na niego czekałaś, jak czatowałaś... Kiedy miał przyjść, ja już nie istniałam... Wymienialiście miłosne przysięgi, patrzyliście sobie w oczy i nic innego się nie liczyło... Nie wiedziałaś, że przeżywaliście wówczas najszczęśliwsze chwile miłości... To prawda, że miłość źle się starzeje... Powszednieje, więdnie... Słyszałaś kancony o tych kobietach, które zamieniwszy jedno spojrzenie, każą się zamurować za grubym murem z okienkiem piwnicznym, by ktoś im mógł rzucić pajdę chleba, jeśli o tym pomyśli. Pustelnice. Do końca swych dni żyją wspomnieniem tego spojrzenia, którego nic i nikt nie skazi... Nie byłabyś zdolna? Powiadasz, że mężczyźni nie są warci takiego cierpienia? Mężczyźni, może masz słuszność, ale miłość myślę, że tak... W imię miłości wszystko warto przecierpieć... Ja potrafiłabym to zrobić... Wiesz, gdyby kiedyś pan Wilemek spojrzał na mnie z uśmiechem, musiałabym zamknąć oczy i wezwać murarza Bertranda... Wyraźnie siebie widzę nieruchomą, odgrodzoną od świata kamieniami i zaprawą murarską, przechowującą w sobie niby Święty Sakrament wizerunek twarzy pana Wilemka, mego męża, jego ramion z białymi bliznami, zapach jego ciała... Wiesz, w nocy, kiedy zdarza mu się jeszcze spać w zamku, przysuwam świecę i mogę nań patrzeć aż do rana... Zamurowana spoglądałabym nań nadal bez obawy, iż się obudzi i powie, że lepiej bym zrobiła, gdybym zasnęła... Nie wierzę temu, co mówię... Jestem tchórzliwa i zbyt lubię go oglądać jako istotę cielesną, choćbym widziała tylko grzbiet... Jestem tchórzliwa aż do szpiku kości, Izoldo... Tobie jedynie mogę się zwierzyć, że nic innego dla mnie nie istnieje... Kiedy mam modlić się w kaplicy i wymawiam słowa: mój Najcudowniejszy, Niezastąpiony, mój Najświetniejszy, Wspaniały, to niech Bóg mi wybaczy, wyobrażam sobie Wilemka... Opowiadałam ci już o tych sądach miłosnych, jakie my, damy, sprawujemy w Senlis czy Montdidier. Rozstrzygamy wszystko dla samej

słownej igraszki. Postanawiamy, że dama, aby być godna tego imienia, nie może darzyć miłością rycerza, który na nią nie zasługuje! ... Więc poddajemy naszych kochanków próbom. Z powagą wysyłamy ich, by zwalczali demony na krańcach świata albo się nawet wzajem zabijali dla nas! Pewnego razu baron, mój małżonek, pokonał podczas turnieju rycerza i zażądał tak wielkiego okupu, że biedak nie mógł zapłacić. Zanim jego przyjaciele zebrali pieniądze, mieszkał tu, w zamku, jako więzień na słowo. Byłaś za młoda, nie możesz pamiętać. Rycerz któregoś dnia mówił mi, że kiedy zapłaci okup memu mężowi, szczytem jego marzeń będzie zostać moim sługą i mnie miłować. Wdzięczę się, ofiarowuję mu szarfę, a jako próbę, aby na mnie zasłużył, każę mu, by się nigdy nie starał znów mnie zobaczyć... Wyobraź sobie, że dotrzymał słowa! Nigdy go już nie zobaczyłam. Czy już nie zechciał służyć mi nadal? Wolę myśleć, że tam, gdzie przebywa, myśli nadal o mnie i mię miłuje. Mówimy także, że to wstyd dla damy kochać swego męża, jeśli go sama nie wybrała, że nie należy mieszać różnych rzeczy. I nie ja ostatnia chciałam miłość ująć w karby przepisów... Nie wiedziałam, o czym mówię... Odkąd biskup Beauvais przybył tu z panem Wilemkiem, jestem najszczęśliwszą niewiastą w królestwie... Dobrze wiem, że biskup myślał tylko o ochronie swych warowni, że wszystko mu jedno, czy mój mąż i ja sypiamy razem, jednakowoż będę zawsze mu wdzięczna, że nas zeswatał... Nie mów o tym nikomu, ale co dzień składam dzięki królowi Anglii i temu Renaldowi de Dammartin, gdyby nie ich pogróżki, byłabym jeszcze wdową, i mój zamek świeciłby pustką. Kiedy zawierałam ślub – przypomnij sobie – wiedziałam, że pan Wilemek nie poślubia mnie dla moich pięknych oczu... Byłam prawie w wieku jego matki, a w każdym razie nie należałam do rodzaju kobiet, jakie zna... Myślałam, że poślubia zamek... Myliłam się... Zamek wcale go nie obchodzi, odkąd objechał go trzy razy... Przez kilka tygodni zmuszał się do przeglądania rachunków, lustrowania folwarków, wyceny dochodów i wydatków, jakie należy poczynić...Później wszystkiego poniechał... Wystarcza mu, że może wydawać swoje dochody... Zresztą także i moje, ale ja się cieszę, bo tym sposobem mnie potrzebuje... Dla kobiet każdy sposób jest dobry, żeby zachować swoich ukochanych... Jedne używają napoi

miłosnych lub zaklęć, są gotowe skazać siebie na potępienie, inne schlebiają męskim upodobaniom, wyrabiając w nich drobne nawyki trwalsze niż czas, a nawet obojętność... Gdyby lubił niezapominajki, zasiałabym nimi łąki, gdyby raz jedyny zarządał bazylii do sosu, nie zapomniałabym nigdy... Ale on, to co innego. Wymyka się niby woda przez palce. Jednym słowem, jestem bardzo rada, że potrzebuje moich pieniędzy. Zaiste nie wiem, co go na świecie naprawdę obchodzi. Może sława, zwycięstwo, ród... Do czegokolwiek się weźmie, sprawia na mnie wrażenie, że usiłuje siebie przezwyciężyć... Raz przy stole powiedział, że marzy, aby się zetrzeć z tym Renaldem de Dammartin, ale może chce tylko być do niego podobny. Wzbudzać w królu lęk!... Kiedy myślę, że zgodnie z obyczajem pełni służbę krajczego w pałacu biskupa! Jakże to możliwe? To biskup powinien go obsługiwać, spinać mu kolczugę, podawać konia... Wiesz, niewiele ze mną rozmawia, ale kiedy obdarza mnie jakimś słówkiem, długo je w sobie tulę... Powiadasz, że nieczęsto bywa w Verberoi... Masz słuszność, lecz dla mnie to nie jest zbyt ważne, wystarczy, że wiem o jego istnieniu, i że powróci... Nieobecność jest tym dla miłości, czym wiatr dla ognia: gasi małą, rozpłomienia wielką... Kiedy między jednym a drugim turniejem, między jedną a drugą potyczką na krańcach królestwa, między dwoma pobytami na dworze w Beauvais mąż mój zajeżdża do zamku, wita mnie, jak przystoi, lecz jego spojrzenie przenika mnie, nie widząc... Spożywamy wieczerzę i ledwo się położymy, już zasypia... Kiedy obdarza mnie pieszczotami, nie wiem nigdy, czy robi to z małżeńskiego obowiązku, czy z litości... Czy po prostu dlatego, że jesteśmy w łożu, a w łożu trzeba się miłować... Rano przywdziewa nową bieliznę i jedzie na łowy lub wojnę, dwornie mi składając tysiące życzeń, lecz pozostawia w moim łożu jedynie swój zapach i niewolnika o smutnym spojrzeniu i skórze Greka niby futro do pogłaskania. Co powiadasz? Że jest dworny? To najmniejsza z zalet takiego jak on rycerza... Ale czemu go bronisz?... Czyżby i ty... Izoldo, powiedz mi prawdę, wy wszystkie go pożądacie, prawda?... Widzę przecie, co się z wami dzieje, kiedy on przyjeżdża, jak krzywym ściegiem biegną hafty... Szkoda, że Verberoi należy do niego, a nie do ciebie... Gdybyś była panią tego zamku, tworzylibyście dobraną parę... Twoim posagiem są młodość i uroda...

Niczego by wam nie brakowało do szczęścia... Zresztą nie, to nieprawda. Żadna niewiasta nie może być szczęśliwa, miłując pana Wilemka... Ty także znienawidziłabyś te turnieje, podczas których wszystkie damy nań patrzą, krzyczą, kiedy przystępuje do walki, rzucają mu rękawy... Nie mogłabyś żyć myśląc, że inne go sobie przywłaszczają, choćby na chwilkę... Nie, to nie zazdrość, nie budzą we mnie zazdrości te dziewczęta bez jutra – krótka igraszka zwycięzców... Byłabym zazdrosna, gdyby chciał je uwodzić albo po prostu im się spodobać. Mówię ci o czymś innym, o cierpieniu, którego nie potrafię nazwać, a które by cię pożerało, jak i mnie pożera, wyczerpywałoby cię, kazało ci umierać za każdym razem, gdy inna kobieta, gdziekolwiek bądź, rzuca nań wzrokiem... Wyrwij więc ten siwy włosek! Za rok będzie ich tyle, że trzeba je będzie zostawić... Chciałam ci więc powiedzieć, że zaprzyjaźniłam się z tym cierpieniem, jakie wsączył mi w serce pan Wilemek... I nawet mnie, w moim wieku, z tymi włosami wkrótce siwymi, to cierpienie, jakie mu zawdzięczam, przyśpiesza bicie serca bardziej niż pospolita miłość... Nie myśl, że się lubuję w cierpieniu, lecz to, czego doznaję, jest nieskończenie gorzkie, a zarazem nieskończenie słodkie, i nigdy jedno nie obywa się bez drugiego... Miłość to nie spokój, Izoldo, bo takiej bym nie pragnęła... Miłość to męka... Teraz posłuchaj! Odłóż szczotkę i chodź tu. Pamiętasz, kazałam ci kiedyś przyrzec, że nigdy się z nim nie złączysz, choćby cię o to prosił... Otóż wydaje mi się, że zmieniłam zdanie... Rumienisz się, Izoldo, masz słuszność, jeszcze ci przybywa urody, kiedy się czerwienisz... Izoldo, ptaszyno, moja tkliwa i śliczna Izoldo, kiedy następnym razem przyjedzie pan Wilemek, chcę, żeby ciebie zapragnął, boś jest ze wszystkich tu najśliczniejsza i ja cię miłuję, ciebie także... Niech nikt, rozumiesz, niech nikt i nigdy się nie dowie! Wymyśl jakąś historyjkę dla Remiego. Czy będę ci miała za złe? Nie. Na pewno nie, skoro ci sama rozkazuję i będę równie szczęśliwa jak i ty... Nic się nie bój... Tylko ja się narażam, bo grozi mi, że i ciebie utracę..

IV. PASTUSZEK I KRÓL Nastał czerwiec. Pochód dziecięcy, jakiego oko ludzkie nie widziało, zbliżał się do Paryża. Ilość dzieci przekraczała ponoć pięćdziesiąt tysięcy. Odkąd zaprzysięgły sobie wzajem, że uwolnią Jerozolimę, nosiły na prawym ramieniu naszyty krzyż z czerwonej wełny. Wyprawa ich mniej teraz niepokoiła, odkąd znany był jej cel oraz wódz, lecz wprawiała w zakłopotanie tych, którym stawiała przed oczy poniesioną klęskę: rycerzy, duchownych, ojców. Niewinne i nieświadome dzieci były nader zuchwałe myśląc, że zwyciężą tam, gdzie zawiodły połączone wojska Filipa Augusta, Ryszarda Lwie Serce, Fryderyka Barbarossy, wyborowe zastępy templariuszy i szpitalników oraz modły całego chrześcijańskiego świata. Jednakowoż nie można było bez wzruszenia patrzeć na pochód. Cała Francja słyszała o gromadzeniu się dzieci, i ludzie nawet ich nie zobaczywszy, zajmowali z góry nieprzyjazne stanowiska. Lecz kiedy nadchodziły, pierzchały uprzedzenia, każdy był wstrząśnięty. Zbliżały się, skórę miały spierzchniętą, włosy wypłowiałe, chude jak wilczęta, wspomagały się w marszu, podając sobie ręce, niosąc najmłodsze i chore. Nic ich nie obchodziło prócz własnej olśniewającej pewności, własnego porywu i udziału. Żyły w wiecznej gorączce, a zmęczenie podnosiło żar ich uczuć. Przechodziły nie widząc ciebie i pozostawiając cię tu, na progu domu, wraz z twoimi nawykami, na pastwie nie znanego ci dotąd przykrego uczucia. Ach, mieć ich lata i pobiec za nimi!... Okrążyły Paryż, ponieważ król przebywał w Saint-Denis, i przeszły przez wioskę Argenteuil. Szły brzegiem Sekwany mijając powolne płaskodenne barki wiozące dla paryżan ryby morskie. Z łódek dowożących rybę dawano im przyjazne znaki, one zaś zasypywały kwiatami tęgie holujące konie. Niebawem ukazały się dwie wieże opactwa Saint-Denis. Z miasta wybiegły im na spotkanie dzieci, towarzyszyli im ubodzy. Kiedy żołnierze przy bramie przybierali czujną postawę, kupcy zwijali stoiska, rzemieślnicy opuszczali w kramach ciężkie drewniane okiennice. Lecz nie było powodu do obaw. Szczepan sam podszedł ku strażnikom i

powiedział, że chce spotkać się z królem. Dowódca zanurzył się w głąb grodu. Szczepan słyszał za plecami słowa mnicha przemawiającego do tłumu. Teraz w ślad za dziećmi szło wielu tonsuratów przekonanych, że wśród nich kroczy sam Bóg. Usiłowali im oddawać przysługi odmawiając modlitwy, żądając od mieszczan, by dawali im chleb. Szczepan mógłby ich przepędzić, lecz ci zakonnicy opuścili opactwa, żeby mu towarzyszyć, i wierzyli, że dobrze czynią. Mnich za jego plecami wołał, aby uczciwi ludzie dawali dzieciom pięciokrotnie większą jałmużnę na pamiątkę pięciu ran Pana Naszego, z których spływała krew, aby nas zbawić. Dowódca wrócił: król – rzekł – obraduje i nie wolno mu przeszkadzać. Szczepan zbity z tropu wrócił do dzieci. Ludzie tyle im dali, że tego dnia miały trochę jadła. Odeszły w stronę pól pachnących skoszoną trawą. W nocy rozpaliły ogniska na brzegu Sekwany. Później bawiły się, ciskając w pnie półspalone polana: krzyczały z radości, widząc snopy iskier. Z wałów Saint-Denis oglądało je wielu ludzi. Odczuwali lęk, nie mogli się obronić przed uciskiem serca, widząc je bez dachu nad głową, bez murów i straży, które by je chroniły. Patrzyli, zwłaszcza że ta noc, jedna z tych błękitnych, czerwcowych nocy nie skłaniała wcale, by zagrzebać się w głębi łoża. Była to noc pod jasnym niebem, a tam, na polach, dzieci tańczyły, skakały parami przez ogniska biorąc się za ręce – ponoć wiele wiązało się ślubem małżeńskim. Rano trzech sierżantów przyszło po Szczepana: król udzieli mu posłuchania. Filip, król Francji, zasiadał na wspaniałym tronie pod baldachimem lazurowym, haftowanym w białe lilie. Po obu stronach stali w szeregu prałaci w mitrach i baronowie, za nimi zaś klerycy, benedyktyni, urzędnicy pałacowi, nieco dalej stali przy pulpitach skrybowie. Szczepan szedł mając nad głową strop z malowanych i rzeźbionych belek, posuwał się między ścianami krytymi obiciem skrzącym się od złotych i srebrnych nici, wśród kap z jedwabiu, płaszczy ze szkarłatu zdobnych w kołnierze z białego futra. Panował tu zwykły dla pałaców przepych, lecz Szczepan nie czułby się bardziej obco stąpając po dnie oceanu wśród alg i olbrzymich ryb.

Przed chwilą straż powitała go z respektem: król udziela mu posłuchania. Droga do opactwa wiodła przez wąskie przejście pod sklepioną warowną bramą. Idąc za sierżantami skręcił na prawo, minął kuchnie, gdzie bracia konwersi szorowali kotły. Pałac opata znajdował się nieco dalej. Musiał wejść na piętro po nowych kamiennych schodach. Na górze inni strażnicy kazali mu zostawić kostur. Później otwarły się podwoje i wszedł do sali obrad – a może szedł po dnie oceanu. W oknach kolorowe szyby zabarwiały słońce na niebiesko i czerwono... Szczepan ukląkł i zgiął kark. Zobaczył na posadzce pęki liści i delikatnych kwiatów, wielkich białych stokrotek, tysiącznika, liści jesionu i wróciła mu przytomność. Mimo wszystko król bez korony i berła byłby tylko ociężałym mężczyzną o czerwonej cerze żarłoka. – Wstań – przemówił Filip. – Powiedziano mi, że chciałeś spotkać się ze mną. Doradcy i wielmoże królestwa, surowi i czujni, pochylili się ku temu chłopcu w płóciennej sukni, noszącemu czerwony krzyż na prawym ramieniu. Imponował im, ponieważ wódz pięćdziesięciotysięcznej armii imponuje zawsze urzędnikom królewskim, a także dlatego, że nie należał do ich kręgu. Nie wiedzieli jeszcze, jakie warunki mają mu przedłożyć. – Sire – odpowiedział Szczepan – chcemy odzyskać Jerozolimę. – Na włócznię świętego Jakuba! My także chcemy odzyskać Jerozolimę! A kto ci rozkazał? – Bóg. Biskupi zakrztusili się, jakby połknęli szerszenia. Bóg to ich sprawa. Król jednym ruchem nakazał milczeć. – Czy wiesz chociaż, gdzie leży Jerozolima? – W środku świata, sire. Ponowne szepty. Filip posiadał sztukę zadawania pytań, które wszystko obracały wniwecz. Pojęli, że zamierza unicestwić tego prostaka o krągłej głowie. – Czy Bóg kazał ci także spotkać się ze mną? Szczepan odczuł, że coś się zmieniło w postawie rady. – Sire – rzekł – nam przypadło odebrać Jerozolimę, ponieważ jesteśmy czyści, a wasza armia zawiodła...

Okrzyki, wrzawa pełna oburzenia. Filip powstał z tronu: – Jeszcze ciebie nie było na świecie – rzekł – kiedy ja już walczyłem w fosach Akry! Wziął na świadka biskupa Beauvais: – Powiedzcie mu, kuzynie, że byliśmy razem w Ziemi Świętej i wyrżnęliśmy mnóstwo Saracenów! – Na łono! – zawołał Filip de Beauvais. – Ale Jerozolima – powiedział Szczepan – jest wciąż w ręku pogan... Filip postanowił przerwać: – W jaki sposób – spytał – Bóg ci wydał rozkaz? – Wiedziałem zawsze, że trzeba wyruszyć i odebrać Jerozolimę... Bóg zawiadomił mnie tylko, że nadeszła pora... Pod koniec lata zobaczyłem deszcz gwiazd... Modliłem się przez całą zimę, żeby dzieci były gotowe... Na wiosnę poszedłem... Prałaci i baronowie wymieniali szeptem uwagi. Król milczał. Nie tak dawno to on, Filip, miał przed sobą równie wrogo myślących doradców i dostojników królestwa. Mówił im, że nie może współżyć z królową Ingeborgą, że ciałem i duszą złączony jest z Agnieszką, oskarżał, szamotał się, używał forteli. A widział przed sobą tylko takie same, surowe, obojętne twarze ludzi recytujących klauzule rozwodowe i groźby ekskomuniki. Miłość? Słowo to spadało z ich bezbarwnych ust, mówiących że miłość to sprawa truwerów, a chodzi o ratowanie kraju. W końcu Agnieszka umarła z tego powodu... O, jak dobrze król Francji pojmował osamotnienie Szczepana w owej chwili! A jednak wydał na pastwę swym doradcom pastuszka pragnącego uwolnić Jerozolimę. Obrócił się ku biskupom i spytał, czy deszcz gwiazd może być znakiem Bożym nakazującym wyruszenie do Jerozolimy. Odpowiedział mu najstarszy z prałatów, twarz miał drobną jak u lalki, steraną i udręczoną, jedynie drapieżny wzrok skrzył się ponurym błyskiem. Ominął sprawę wyjaśnienia znaku: – Trzeba by – wyrzekł – ponadto wiedzieć, czy na pewno ujrzał deszcz gwiazd! – A jeśli nawet zobaczył – dodał jeden z baronów – cudowny znak, to jeszcze nie cud.

– Czy widząc ten deszcz gwiazd, postanowiłeś ogłosić krucjatę? – Ja nie głoszę, sire. – Ale... – Ja idę, a oni za mną. – Kto cię wybrał? Teraz wszyscy naraz: – Czy masz list z Rzymu od papieża? – Czy przed wyruszeniem rozmawiałeś ze swoim biskupem? Czy on cię pobłogosławił? – Skąd pochodzisz? – Z Cloyes, sire. – Co powiadasz? – Z Cloyes, – W jaki sposób zamierzasz przepłynąć morze? – spytał baron. – Czy masz statki? – Morze rozstąpiło się przed Mojżeszem – wyrzekł chłopiec. – Patrzcie, ma się za Mojżesza! Bluźnierstwo! – Czy masz pieniądze? Oręż? Wozy bojowe? Czy podpisałeś traktat z Włochami? Z Wenecjanami? Pytania nadbiegały niczym strzały. Szczepan spojrzał na króla i napotkał twardy zimny wzrok. Filip, bezlitosny, uniósł dłoń i zwrócił się do baronów: – Czy uważacie za możliwe, aby te dzieci zwyciężyły wojska saraceńskie, gdyby nawet przepłynęły morze? Baronowie wzruszyli ramionami, zacisnęli wargi:– Ani jeden żyw nie dojdzie pod mury Jerozolimy! Następnie król obrócił się na prawo, ku prałatom. – Czy uważacie za możliwe, aby Bóg wysyłał te dzieci na pewną śmierć? – Bóg miłuje dzieci – odrzekł stary biskup. – Na pewno nie chciałby, abyśmy im pomogli wyruszyć na rzeź! Wówczas z drugiego rzędu wysunął się czarny mnich i poprosił o udzielenie mu głosu. – Szlachetni panowie – powiedział – wybaczcie mi, ale czy jesteście pewni, że nie leżało w zamierzeniu Boga przeznaczyć te dzieci na krwawą

ofiarę? Czy to nie hostia nowego odkupienia? „Pozwólcie przyjść do mnie dziatkom” – rzekł Chrystus, Nasz Pan... Biskupi spojrzeli na mnicha, jak kury zbite w kupę patrzą na nóż. Był to młody benedyktyn o spiczastych ramionach, lekko zezował, zdobywszy się na śmiałość, poczerwieniał. – Przypomnijcie sobie – ciągnął – słowa Joachima z Flore: „Chwalę Cię, Panie, żeś ukrył te sprawy przed mędrcami i uczonymi, a objawiłeś je dziatkom”... Stary biskup mu przerwał: – Dziękujemy wam, żeście nam przypomnieli słowa Pisma... Lecz trzeba by nas upewnić, że ten chłopiec nie stał się mimo woli siedzibą złego ducha... Szatan mógł omamić tego pastuszka, znieprawić jego wątłą duszę... Na podobieństwo rybaka mącącego wodę, aby ryba nie dojrzała więcierza i się rzuciła, mógł on zamącić dusze tych dzieci, aby nie dostrzegały zła, jakie czynią. Starzec obrócił się ku królowi: – ... i zwodziły nawet sługi Kościoła! Szczepan nie pojmował, o czym się mówi. Widział otwarte usta, z których wylatywały słowa, ciskane weń niczym kamienie. – Czy nie słyszysz? Opowiadano wczoraj, że w Argenteuil pocałowałeś trędowate dziecko. Czyś myślał, że je uleczysz? – Bóg je postawił na mojej drodze. On zrobi, co zechce. – Powiadają, że w świetle księżyca odprawiacie sabat? – Tańczymy. Czasem się miłujemy. – Jak wyjaśnisz, że ci towarzyszy tylu garbusów, tylu ułomnych? – Bóg ich takimi stworzył. To są ubodzy i razem z nami wejdą do Jerozolimy. – Czy nie sądzisz, że są raczej pomiotem Szatana? A ci tkacze z flamandzkich miast? Cży wiesz, że spalili za sobą domy? Szczepan nie miał już chęci odpowiadać. Słońce igrało w barwnych szybach. Myślał o niezliczonej rzeszy swych towarzyszy oczekujących go na łąkach. Obecnie przemawiał król. Mówił, że jest niedopuszczalne, aby zgraje dzieci nadal tak się wałęsały, grabiąc wszystko na swej drodze. Wcześniej czy

później jakiś wielmoża czy biskup powita ich rojem strzał, wypuści na nich czeredę żołdaków... Szczepan winien zrozumieć, że nie wyrusza się do Jerozolimy dlatego, że się tego pragnie. Droga jest długa, ciężka. Jeśli papież i królowie przygotują niebawem potężną i dobrze uzbrojoną krucjatę, zaproszą dzieci, aby się do niej przyłączyły. Lecz na razie on, Filip, ma dość roboty z zapobieganiem intrygom Jana bez Ziemi. Tajne porozumienie Plantageneta z Renaldem de Dammartin staje się coraz wyraźniejsze i na cóż zda się wyruszać na odbicie Jerozolimy, skoro w tym samym czasie wróg zagarnie Paryż? Nie, na pewno lepiej, żeby dzieci wróciły do swych domów, aby tam skromnie wypełniać obowiązki stosowne do ich wieku i stanu. – Ależ ślubowaliśmy! – zawołał mimo woli Szczepan. – Uzyskam od papieża, iż uwolni was od przysięgi, możesz to przyrzec swym przyjaciołom. Król dodał, że wszystkim zostanie rozdana żywność, a co pozostanie, mogą ze sobą zabrać. Posłuchanie dobiegło końca. Szczepan znalazł się przy drzwiach, gdzie straż oddała mu kij. Minął kuchnie skąpane w woni kapusty. Słońce stało prawie w zenicie. Przy bramie strażnicy już wiedzieli o jego porażce. I ciż sami, którzy rano nisko mu się kłaniali, teraz zeń pokpiwali: – Patrzcie, to król dzieci – mówili z obleśnie uniżoną miną. – Sire, podpisaliście może traktat z królem Francji? Szczepan z ulgą wrócił do swych towarzyszy. Powiedział, że nazajutrz wyruszą do Jerozolimy. Po czym dodał, że nie trzeba liczyć na nikogo, tylko na siebie – i na Boga.

V. PIRENEJE Templariusz Tybald de Montrouge nie spędził dwóch nocy w tym samym miejscu, odkąd opuścił Paryż w poszukiwaniu zimnego tropu Wilema d’Encausse. Z Saint-Veran pojechał do Conques, tam dowiedział się, że bezręki o imieniu Wilem przez całą zimę przebywał w hospicjum, a to z powodu wizji, które go nawiedziły. Był to – powiedziano mu – samotnik, człowiek skryty, a jego jedynym przyjacielem był koźlarz idący, jak i on, do Composteli. Obaj na wiosnę opuścili Conques. Sześć miesięcy opóźnienia wcale nie zaniepokoiło Tybalda de Montrouge. Rzadko się zdarza, aby człowiek znikł bez śladu. Wystarczy nie tracić odwagi. Odwagę tracą jedynie wątpiący. Tybald nie wątpił. Misja to misja. Z kolei i on wyruszył w drogę pielgrzymią. Cahors, Moissac, Condom, Eauze. Rozpytując furtianów w hospicjach, służebne, jałmużników, dowiedział się rychło, że ktoś poprzedza go o kilka dni drogi i zadaje te same pytania, szukając tegoż bezrękiego pielgrzyma, był to mężczyzna z chłopakiem o czarnych kędzierzawych włosach. Przyśpieszył marszu. W Condom przybył do hospicjum, gdy wychodzili stamtąd mężczyzna i chłopiec o wijących się włosach. Poznał chłopca, widział go w Roquelongue. Na pewno chcieli uprzedzić Wilema d’Encausse, iż poszukuje go jakiś templariusz. Nie zaniepokoił się wcale, osądził, że stać go na to, aby pozwolić działać tym dwom – miast niego odnajdą trop. Tym sposobem zyskał na czasie, aby pomknąć aż do dwóch siedzib templariuszy w Pirenejach, Gavarnie i Montsaunes, w poszukiwaniu śladu podróży rycerza d’Encausse, jaką ów miał odbyć wedle słów komandora paryskiej prowincji. W Gavarnie spotkał tylko brata konwersa: ów wyjaśnił, że komandor, dwaj rycerze i trzej żołnierze z załogi wyjechali na łowy. Lecz doskonale pamięta pobyt bezrękiego templariusza i jego olbrzymiego giermka. Zagubili się w zamieci i właśnie on ich uratował ciągnąc za sznur od

dzwonu dla zbłąkanych. Szukali trędowatego – wieczne mu odpoczywanie – i odnaleźli go w górach. Kazali notariuszowi z Argeles spisać, sam nie wie, jakie zeznanie, po czym śnieg ich zaskoczył i musieli tu spędzić zimę. – Więc ten trędowaty nie żyje? – Tak on, jak i jego towarzysze. Chłopi z doliny zmówili się, żeby ich wygnać ku wilkom... Bali się, żeby ich obecność nie ściągnęła na okolicę gniewu Bożego... Tybald chętnie by zaczekał na komandora, lecz bał się, że i jego uwięzi zima. – Przypomnijcie waszemu komandorowi – rzekł – iż łowy są wzbronione rycerzom z zakonu templariuszy. – Ależ... – Prócz łowów na lwy. – Ależ my lwów tu nie mamy! Tylko niedźwiedzie i kozice... Notariusz z Argeles był chciwcem i głupcem. Tybald łatwo go przekupił. Cały dzień stracił na poszukiwanie w swych archiwach pierwszego spisanego zeznania z przesłuchania trędowatego. Nie chciał się go wyzbyć i na nowo przepisał, żądając pięciu denarów za linijkę – chciał siedmiu – zważywszy, iż praca jest pilna. „Ja, Raul z Ibos, na me nieszczęście obecnie trędowaty, zamieszkały w górach, przysięgam na Boga, Jego Syna, Dziewicę Maryję i wszystkich świętych, że to, co zeznam, jest prawdą. Byłem bratem służebnym w Zakonie i nadzorowałem wejście do portu w Akrze...” Treść pisma posiadała dostateczną wagę, aby Tybald postanowił nie zwlekając wrócić do Paryża: nie potrzebował już szukać Wilema d’Encausse, poznał jego tajemnicę. Jednakowoż przezornie zajechał do Sainte-Eulalie w Larzac, polecając komandorowi od koni, aby kazał nadzorować Roquelongue i Saint-Veran. Brat Aymard pogratulował młodemu rycerzowi pilności i wagi przywiezionego dokumentu. Zażądał, aby zachował najgłębszą tajemnicę, i polecił mu stwierdzić na piśmie uchybienia wobec dyscypliny, jakie zauważył w dalekich komandoriach. Na wiosnę Tybald ponownie prosił o włączenie go do zastępu jadącego do Ziemi Świętej. Raz jeszcze otrzymał odmowę. Brat Aymard wolał

zatrzymać przy sobie rycerza, który tak świetnie wywiązywał się z powierzonych mu misji. Jednakowoż ten Tybald, który napominał swych towarzyszy, kiedy należało ich wspomóc, aby pięknie zasłużyli na zbawienie, Tybald sumienny, templariusz bez skazy, zachował żal: nie spotkał Wilema d’Encausse: nie śledzi się człowieka przez kilka miesięcy, nie usiłując go zrozumieć, nie utożsamiając się z nim i nie pragnąc porównać cierpliwie wypracowanego wizerunku z rzeczywistym. On, paryżanin, uległ urokowi górskiego krajobrazu z jego nagą ziemią; oczarowały go wysoko wzniesione zamki, skryci chłopi, a także ów upadły templariusz i dzieci ciskające kamienie w każdego, kto zapomniał o Jerozolimie.

VI. DWA SŁOŃCA WSCHODZĄ Od Millau Audilenz i Fais szły z grupką dzieci pod przewodnictwem Eliasza Sahuqueta, syna kowala z Nant. Skierowały się na Meyrueis urwistą drogą wzdłuż rzeki Jonte, idąc przez przełęcze, to znów po zboczach gór. Będą musiały wędrować przez Sewenny, nim przybędą nad szeroką rzekę, która je zawiedzie do morza. W Douzes ofiarowano im chleb i nocleg: rade były z chleba, lecz nadal się obawiały, by ktoś nie usiłował ich zatrzymać. W Meyrueis spotkały Jasnookiego, najmłodszego syna Pan-Perdu: o dwa dni wcześniej wyszedł z Ruassou i sam przewędrował przez Płaskowyż Czarny. Teraz grupa liczyła dobry tuzin dzieci. Meyrueis oraz Millau, Le Vigan, Le Caylar leżały na krańcach znanego im świata. Co się znajduje dalej, o tym nie wiedziały. Wspinając się po stromiznach Płaskowyżu Mejean, miały wrażenie, że rozpoczyna się nowa przygoda. Każda z dróg wiodła gdzie indziej. Jeśli spotka ich niebezpieczeństwo wyłaniające się z nieznanej dali, będą musiały polegać na własnych siłach. Nie szły zbyt szybko – Fais miała dopiero osiem latek, Audilenz i Jasnooki – dziesięć, Eliasz Sahuquet – dwanaście – lecz to nie budziło w nich niepokoju. Najważniejsza była pewność, że idą na Wschód. Włączyły się na kilka dni do olbrzymiego kierdelu wędrującego na letnie górskie pastwiska. Owce były do-piero co ostrzyżone, a przy wielkich ich brzuchach i cienkich nogach wydawały się całkiem nagie – prócz tryków, którym postrzygacze zostawili na łbach i grzbiecie kępki wełny niby duże pompony. Za nimi szły dwa osły osiodłane w taki sposób, aby w razie potrzeby nieść chorą owcę lub nowo narodzone jagnię. Od czasu do czasu Fais wdrapywała się na grzbiet osła tak dla przyjemności, jak i z powodu zmęczenia. Pastuchów nie dziwiła wielka wędrówka dzieci. Dostatecznie byli zżyci ze światem przyrody, aby się godzić z jego tajemniczością. Skąd dzikie gęsi wiedzą, dokąd lecieć? Kto nakazuje wyruszać w drogę kolumnom mrówek? Tak samo nie da się wyjaśnić tego porywu dzieci, jak i skrzenia się gwiazd

spadających z sierpniowego nieba. Po prostu tak się dzieje. A jeśli Bóg wybrał Jerozolimę na miejsce kaźni swego Syna, nie należy się dziwić, że ludzkie potomstwo wyznaczyło tam sobie spotkanie. Ponadto wiele zwykłych spraw wyjaśnia się lub kończy na Wschodzie. – Kiedy już tam będziecie – powiedział stary pasterz – rozglądnijcie się, czy aby nie zobaczycie orlego wodotrysku. Był ranek. Stado skubało trawę, a dzieci i pasterze zajadali chleb natarty dzikim czosnkiem. Bardzo wysoko krążyła para orłów. – Orły – ciągnął stary – mogą patrzeć na słońce nie mrużąc powiek, a wzrok mają tak bystry, że widzą ryby na dnie rzeki... Kiedy są już nazbyt sędziwe, lecą, żeby się zanurzyć trzy razy w wodotrysku, który znajduje się na Wschodzie, i wraca im młodość. Dzieci z coraz większym szacunkiem patrzyły na orły, śledząc w milczeniu ich czarny lot na błękicie nieba. Dobrze się wzajem rozumieli pasterze, owce i dzieci. Mogliby długo tak razem wędrować, lecz kiedy dzieci weszły do wielkiego boru, leżącego na ich drodze, musieli się rozstać. Po nieudanym spotkaniu z królem Francji Szczepan wrócił do swych towarzyszy, którzy bawili się wesoło, jakby szczytem szczęścia dla nich było to, iż są razem. Nie spał. Leżał na wznak w trawie, wpatrywał się w gwiazdy, przeżył chwile najgłębszego osamotnienia. Myślał o królach, baronach, biskupach wyznaczonych na strażników Grobu Świętego. W istocie nie dziwiła go ich postawa. Bogactwo i zaszczyty tak ciążą ludziom na barkach, że trudno im dźwignąć się z rzeźbionych foteli. Nie pamiętają już smagania wiatru po skórze ani barwy orlików skropionych rosą. Rano wyruszyli brukowanym traktem biegnącym z Orleanu na południe. Mimo pogardy Rady Królewskiej olbrzymia rzesza dzieci powiększała się nieustannie o nowych przybyszy: oprócz dzieci coraz częściej napływali ubodzy, chorzy, niewiasty, ci, co nic nie posiadali i byli niczym, których serce nie stwardniało w pogoni za bogactwem i sławą. Pochód wskrzeszał zaiste cudowne wzruszenie zrodzone z niepokoju i nadziei, która przed wiekiem pchnęła tłumy biedaków w ślad za Piotrem Eremitą.

Również na ziemiach Cesarstwa utworzyła się dziecięca krucjata – ponoć trzydziestotysięczna, i ona też wyłoniła się z głębi zimy. Teraz niejaki Mikołaj wiódł ją do Italii. „Zarzucają nam, żeśmy zapadli w sen”, dyplomatycznie wyraził żal papież. Pragnąc wykorzystać dziecięcy zapał, nakazał, aby w niedzielę, w oktawę Zielonych Świąt, wyruszyły procesje, które odbywane były wszędzie w atmosferze pokuty, a których celem było uzyskanie od Niebios pokoju powszechnego w Kościele oraz klęski Maurów w Hiszpanii. Tu również dzieci okazały najwięcej żarliwości. Szły na przedzie pochodów, niosąc krzyże i chorągwie. Rzekłbyś, że jedynie one są świadome palącej potrzeby uświęcenia świata. Zachowywały się jak zwierzęta przed trzęsieniem ziemi. Wiedziały. W Normandii i środkowej Francji te, co pozostały, utworzyły bractwa pokutne i przystąpiły do budowy kościołów na intencję przyszłego zstąpienia Boga na ziemię. Zaprzęgały się tuzinami do dyszli ciężkich wozów naładowanych kamieniami i padały ze zmęczenia w piachu czy w brodzie. Każdy dostrzegał, że poczynania ich są święte. Chorzy prosili je o uzdrowienie. Jeśli cud nie następował, oskarżali siebie, iż są niegodni, zrzucali koszule i chłostali się wzajem aż do krwi. Dzieci spieszyły wówczas przed ołtarze i błagały Świętą Dziewicę: „Wejrzyj na pobożność twoich dziatek! Wysłuchaj nas! Z radością ofiarowujemy nasze życie za zbawienie chrześcijaństwa! Teraz przyszła kolej na nas, żeby pokutować za grzechy świata! ” Duchowni nie mogli już dłużej lekceważyć tego olbrzymiego ruchu. Postanowili go zniesławić. W swych kazaniach ukazywali skutki działania sił opacznego świata. Niebawem słuchacze jęli powtarzać przerażające wyjaśnienie: Starzec z Gór zaczarował dzieci. Na samo imię Władcy Haszyszystów żegnano się, ściszając głos. Aż nadto dobrze było wiadomo, iż może on z głębi swego zamku, wzniesionego w dzikich górach Armenii, rzucać rozkaz unicestwienia każdego, kogo zechce, we wszystkich częściach świata. Wiadomo takoż, że jest poprzednikiem Antychrysta i uwziął się, by zgubić chrześcijan: sam Filip August kazał, by go chroniła doborowa straż. Tym razem krążyła wieść, że Starzec z Gór uwolnił dwóch więzionych kleryków za obietnicę ściągnięcia czarami do swego królestwa wszystkich

dzieci z Zachodu. Niewiniątka zaś, niezdolne odróżnić prawdy od fałszu, uległy woli czarowników, groźniejszych niż zgraje wilków. Ale dzieci nie zwracały uwagi na to, co się mówi za ich plecami. Wędrowały. W Sewennach, w lesie, Eliasz Sahuquet, Audilenz oraz inne dzieci traciły siły przedzierając się na przełaj przez chaszcze, idąc przez dolinki, zbiegając po piargach porośniętych tu i ówdzie kolczastymi krzewami. Obszarpane, brudne, zgłodniałe myślały czasem, że kręcą się w kółko pod sklepieniem rosochatych dębów. Wioski i folwarki trafiały się coraz rzadziej i nie można było liczyć na miłość bliźniego, by się pożywić. Jadły jagody i korzonki, od których gorycz napływała do ust i skręcały się wnętrzności. Nocą źle spały nasłuchując szmerów i żałowały osłony z pali, gdzie nawykły gromadzić się z ostrzyżonymi baranami z wielkiego stada. Nie miały nawet czym rozpalić ogniska, aby rozproszyć ciemności lub osuszyć rankiem przemoczoną odzież. Pewnego dnia, gdy tak szły, zatrzymał je urwany krzyk. Spojrzały po sobie. Mała Fais zniknęła. Rychło pojęły, że wpadła do pułapki, wilczego dołu. Była to cuchnąca jama, otwór osłonięty suchymi gałęziami był węższy niż dno, ściany zbudowane ze skośnie ułożonych suchych kamieni nie pozwalały się stamtąd wydobyć. Smród pochodził od przynęty, zazwyczaj ścierwa lub też jeszcze częściej – od łożyska krowy. Pochyliły się. O ile mogły dojrzeć, Fais leżała bezwładna wśród białych kości i gałęzi. W kącie, rzekłbyś, cień wilka z parą błyszczących oczu. – Jeśli jest wilczy dół – rzekł wreszcie Jasnooki – to znaczy muszą być ludzie... Opodal napotkali wioszczynę zbieraczy kory i żywicy. Zwano ich leśnymi, byli to bowiem ludzie żyjący z lasu: wypalali węgiel, zdejmowali z drzew korę dla garbarzy, nacinali pnie, aby spływała żywica, której używano do sporządzania świec i pochodni. Byli szorstcy i mrukliwi. Zaopatrzyli się w sznury i siekiery, poszli za dziećmi. Żaden z nich nie chciał zejść do wilczego dołu. Jęli łapać wilka w pętlę i wreszcie go wydobyli: zwierz był przerażająco chudy, prawie nieżywy. Nie miał nawet siły wyszczerzyć zębów. Jednak w żółtych oczach nikła iskierka świadczyła,

że jeszcze żyje. Leśni walili weń z nienawiścią siekierami i kijami, łamiąc mu kości i zęby, tłukli go nawet, kiedy już leżał martwy. W imieniu wszystkich ludzi zabijali w nim wszystkie wilki napastujące ich nocami i budzące lęk. Dopiero później zajęli się wydobyciem Fais. Oddychała jeszcze, lecz była nieprzytomna. Leśni sporządzili rodzaj noszy i przenieśli dziewczątko do wioski, a tę stanowiły szałasy z gałęzi na polanie, koza, oparszywiały osioł i świnia w zagrodzie. Dwie niewiasty w czerni przyniosły miseczkę mleka i chłodną wodę. Wieczorem Fais otwarła oczy, szepnęła, że czuje się bardzo źle. Nie mogła poruszyć nogami. Napojono ją trochę i znów zasnęła z rączką w ręce Audilenz. O północy znów się obudziła, rozpalona gorączką. – Jacy dwaj bracia – wyszeptała do Audilenz – są najbardziej do siebie podobni? – Jacy? Nie wiem... – Pośladki. Śmiech Fais urwał się. Cierpiała. Audilenz położyła jej na czoło mokrą szmatę. Później z kolei spytała: – Jakie są trzy rzeczy, których nigdy nikt nie widział i nigdy nie zobaczy? Fais, uszczęśliwiona, dała jednak znak, że nie wie. – Zęby u kurczęcia – odpowiedziała Audilenz – pióra na żabie i nogi węgorza. Przytulone do siebie zasnęły. Kiedy Audilenz obudziła się, było już jasno, a Fais leżała martwa. Dzieci pozostały jeszcze dwa dni w wiosce, aby przez ten czas dusza Fais mogła ulecieć, potem ją pogrzebały. Leśni zezwolili na pochówek. Nakarmili je pieczoną dziczyzną z kapustą, dali im futra, aby w nocy się okryły. Oni również, jak i pasterze, uważali za całkiem zrozumiałe, że dzieci idą do Ziemią Świętej. Nad mogiłą Fais Audilenz powiedziała, że kto umiera w drodze, ten idzie prosto do raju. Potem odeszły, zabierając owcze skóry i trochę placuszków z kasztanowej mąki, usmażonych na oleju z bukowych nasion. W ostatniej chwili przyłączyło się do nich jedno dziecko leśnych, wysoki,

przygarbiony chłopiec. Nie miał imienia. Nazywano go Nosikłodą. Był to znak pomyślny, ktoś bowiem zastąpił już Fais. W pierwszej napotkanej rzece ochrzciły Nosikłodę dając mu imię Jakub, zbliżał się bowiem dzień tego świętego. Weszły wszystkie do wody i Eliasz Sahuquet, najstarszy ze wszystkich, oświadczył, że Jakub Nosikłoda został omyty z wszelkiej skazy. Osuszyły się na wielkich, płaskich głazach i zjadły złapane rękoma surowe ryby. Po kilku dniach przyszły do wielkiego grodu zwanego Villefort, gdzie przebywały już dzieci, które z Mende czy Puy przywędrowały przez góry. One także były chude i w łachmanach, spalone wiatrem i słońcem. Zeszły razem przez lasy kasztanowców ku Les Vans. Poszły brzegiem Chassezac, później Ardeche. W miejscu, gdzie łączą się obie rzeki, spędziły cały dzień zachwycone widokiem wód spływających z tej i tamtej strony. Te ciche zaślubiny przypominały po trosze ich własne. W końcu one także staną się potężną rzeką, która uniesie bezbożnych, chciwych i rozpustnych, omyje świat z grzechów. Ta woda była wodą ich chrztu, wodą odkupienia. Już jej nie opuściły. Kiedy mogły, szły po dnie rzeki, o niskim stanie wody w tej porze roku, wchodząc na skały jedynie, by ominąć kipiel na rafach. Sporządziły tratwy, na których odpoczywały najmłodsze i najciężej chore. Urwiste brzegi odbijały echo ich głosów. W południe doszły do olbrzymiego łuku, który sama przyroda przerzuciła nad rzeką. Tu się przegrupowały. Ten cud był całkiem na ich miarę. W przygniatającej samotności lipca, wspinając się pod białym niebem na zachwycającą skałę, kąpiąc się w jej cieniu, ochlapując, puszczając kamyki po wodzie, przesypując między palcami piasek ze skrzącymi się ziarenkami, mogłyby być pierwszymi na świecie dziećmi. Na pewno mgliście to pojmowały, bo odczuły nadmiar radości i nabrały nowego zapału. Lecz na brzegach szerokich meandrów przybywało wież i kaszteli, skąd żołnierze oglądali pochód. Po kilku dniach dostrzegły przed sobą rozległą dolinę, o której już słyszały, i tę rzekę Rodan, która je zaprowadzi do morza. W Saint-Veran odejście Audilenz i Fais sprawiło panu Bernardowi ogromną przykrość. Rozgniewał się na służącą Lireille, oskarżając ją o niedbalstwo i współudział w ucieczce, skopał ją w porywie nadmiernego

gniewu cechującego słabeuszy. Rozesłał ludzi we wszystkie strony, lecz wszędzie mówiono o wędrujących dzieciach, a kiedy na płaskowyżu szukano Audilenz i Fais, one już były w Millau; kiedy słudzy mknęli doliną, one już przybyły do Meyrueis. Bernard złożył dary mnichom w Nant, opactwu w Bonheur koło Aigoual, opłacił nawet trubadura, aby zapalił świecę przed posążkiem świętej Foy w Conques. Rozważano, co by zrobił, gdyby odeszli dwaj synowie zamiast córek: teraz czuł się opuszczony, wówczas miałby się za zdradzonego. Po raz pierwszy ożywiało go trochę silniejsze uczucie. Kiedy inni garbili się pod ciężarem smutku, on się prostował pod wpływem urazy i goryczy. Jął mówić o noszeniu żałoby po Audilenz i Fais na znak, że dlań umarły. Alis milczała. Dopuszczała, by mąż wrzeszczał wniebogłosy, że je przyłapie, zamknie w wieży, wygarbuje skórę na pośladkach, że na kolanach będą mu służyć. W pierwszym odruchu uczuła chłód: skoro córki myślą, że gdzie indziej będzie im lepiej, nie ma powodu do lamentów czy ich szukania. Odeszły? Zgoda, szczęśliwej drogi! Z tym małżonkiem może mieć tyle córek, ile sama zechce. Lecz bardzo szybko jakby mgła ogarnęła jej ciało i duszę. Osaczał ją uparty, dręczący smutek, pozostawiając dość przytomności, aby myśleć, że na ich miejscu może także by odeszła. Nie była zbyt pobożna, ale Jerozolima leżała dostatecznie daleko, była wystarczająco piękna, aby symbolizować wszystkie ludzkie marzenia. Wyszeptane imię: Jeruzalem... Jeruzalem anielska i świetlana... Jeruzalem – spełnienie wszelakich obietnic... Jeruzalem... Jeruzalem umiłowana, tkwi w każdym sercu. Któregoś dnia poszła do Nant, do Sahuqueta. Kowal odłożył potężny młot. – Każdy to widzi, jak sam chce – rzekł. – Ja wierzę, że Bóg nikogo nie potrzebuje, żeby wypędzić Saracenów z Jerozolimy. Jeżeliby zechciał, mógłby migiem, jednym dmuchnięciem, jednym spojrzeniem, wszystkich obalić i pogrzebać w ziemi... Grzech, który się rozplenił, zabiera nam dzieci... Chce nas obudzić z śmiertelnego snu... Ujął młot, żeby dodać sobie pewności. – Od Abrahama także – ciągnął – Bóg zażądał syna... Ja bym swego

nauczył rzemiosła... Wy wydalibyście córki za panów... A teraz koniec... Dzieci odeszły, a my zostaliśmy... Spytała go, dokąd by poszedł, gdyby miał szukać syna? – Do Marsylii! Wszystkie one idą do Marsylii! To brama do Ziemi Świętej... Od lat dziecięcych Alis znała Sahuqueta, ale gdyby zażądano, by go opisała, potrafiłaby tylko powiedzieć, że ma fartuch z grubej skóry i pachnie kuźnią. Po raz pierwszy zobaczyła siwawe brwi, mnóstwo zmarszczek w kącikach oczu, źle ogolone policzki, potężne dłonie o czarnych paznokciach. Teraz ów człowiek i ona coś wspólnego przeżywali, toteż zwlekała, ile mogła, w kuźni. Uczeń ciągnął łańcuch od miecha, aby żar tlił się w palenisku. W powrotnej drodze Alis przypomniała sobie słowa pana Wilema wypowiedziane podczas ostatniej uroczystości: „Co dzień wschodzą dwa słońca, jedno dla oczu, drugie dla serca”. Odczuwała, że coś się w niej dzieje niezależnie od jej woli. Coś się w niej porusza niby dziecko. Resztę dnia spędziła z Meliną, grecką niewolnicą, wśród garnuszków z karminem i szafranem, malując się, czesząc, przyglądając się swej twarzy w zwierciadełku z polerowanego srebra. Nazajutrz rano powiedziała panu Bernardowi, że nie może siedzieć w zamku, skoro jej córeczki dokądś wędrują. Prosiła go o zezwolenie, aby i ona mogła udać się na ich poszukiwanie. Znała dostatecznie swego małżonka, aby wiedzieć, że jest niezdolny odmówić, jeśli szanuje dworne obyczaje. Pozwolił na wyjazd, lecz nalegał, aby towarzyszyła jej świta złożona z dwudziestu zbrojnych, iście jak biskupowi. Ostatecznie zabrała ze sobą tylko Melinę i pachołka Begona. Przyrzekła, iż powróci przed winobraniem, na jesienne uroczystości. Wnet wyruszyła w drogę do Marsylii, dokąd przybyła równocześnie z pierwszymi grupkami dzieci. Wówczas Audilenz razem ze swymi towarzyszami przeprawiała się przez Rodan. Znajdował się tu wielki most z kilkoma wieżami obronnymi. Na rogatkach żołnierze otrzymali rozkaz, aby przepuścić dzieci, od nich też dowiedziały się, że chłopak w ich wieku, pastuszek Benezet, zbudował ten

most, aby służył Awinionowi. Oparte o poręcze ze złotawego kamienia, wpatrywały się aż do zawrotu głowy w dzioby mostowych filarów dzielące wody, wcale ich to nie dziwiło. Na odwrót, wzmacniało się w nich przekonanie, iż nie ma dzieła, którego nie mógłby dokonać ów, kto ma serce czyste. Awinion, leżący na ziemiach Cesarstwa, nie powitał ich nieprzychylnie, lecz tyle ich już przeszło i tylu jeszcze oczekiwał... Coraz rzadszy był chleb, coraz rzadsze wzruszenie... Nie zwlekały. Weszły do skalistego kraju owianego łagodnym zapachem lawendy i rozgrzanych w słońcu kamieni. W południe, gdy było za gorąco na wędrówkę, przystawały wśród odblasków wspaniałego lata w gajach cyprysów czy pinii. Lecz nie jada się pasikoników. Gdy przybyły do Marsylii, głód im wyzierał z oczu niby wilkom. Nieprzydatne były dla wielkiego portu: nie wiadomo było, czego właściwie chcą, i nie miały pieniędzy do wydania. Ile ich było? Dziesięć tysięcy? Piętnaście tysięcy? Wiele ponoć zagubiło się po drodze albo zmarło z wyczerpania, chorób lub nieszczęśliwych wypadków, lecz to jedynie wzmacniało pragnienie tych, co przeżyły: może pisane im przybyć do Jerozolimy. Alis co dzień szła do Blankerii, dzielnicy garbarzy, nad kanałem Jarret. Tam gromadziły się dzieci, nim się rozbiegały w labiryncie uliczek i zaułków, nim skupiły się przy fontannach, nim pobiegły nad morze. W końcu przywykła do odoru suszących się skór i natrętnych much. Spoglądała na długi pochód. Kiedy już mąciło się jej w głowie i kiedy przestawała odróżniać twarze zlewające się w jedną plamę, otrząsała się ze zmęczenia i modliła do Matki Bożej: „Maryjo – mówiła. – Tyś była matką, wspomóż mię. Spraw chociaż, żebym tu była, kiedy będą przechodziły”. Któregoś dnia, kiedy czekając stała na skraju drogi, rozpoznała nagle małego Jasnookiego, syna Pan-Perdu. Odwróciła się bez namysłu – może aby nie widzieć, może aby nie być widzianą. Serce jej w piersi stanęło. Jednakowoż zmusiła się do szukania córek. Szybko zobaczyła Audilenz. Mój Boże, jakże wychudła! I te łachmany! Trzymała za rękę wysokiego przygarbionego chłopca. Szli boso. A Fais? Próżno wypatrywała, nie zobaczyła Fais. Grupka już ją mijała, oddalała się.

Alis jęła gonić dzieci, ostatnie doścignęła, lecz nie zobaczyli jej ani Audilenz, ani Jasnooki. Rozpoznała też dużego Sahuqueta z twarzą usianą piegami. Jakże jest podobny do ojca... Kiedy się upewniła, że nie ma z nimi Fais, przystanęła zbita z tropu. Nadchodziła już nowa grupa. Takie same twarze, te same same łachmany, taka sama straszliwa obojętność na wszystko, co ich otacza. Nawet nie zauważyli tej niewiary, siedzącej jak biedaczka na łysej skarpie i nie wiedzieć o co żebrzącej.

VII. LAS NAVAS DE TOLOSA Czerwiec. Pod Toledo nadal się zbiera na straszliwą burzę. Najpotężniejsza chrześcijańska armia jak daleko sięga pamięć zagorzałych poszukiwaczy bitew, najbardziej hałaśliwa, złożona z wojowników z różnych stron i różnych narodowości, których ściągnęły tu wszelakie dobre i złe racje, skłaniające ludzi do tego rodzaju poczynań. Data wypowiedzenia wojny – Zielone Święta – minęła już dawno, a wciąż, co dzień, przybywają nowe zastępy, wzbijając tumany złotawego kurzu, wzmagając własną niecierpliwością niecierpliwość oczekujących tu już od kilku tygodni. 23 maja, w wilię Bożego Ciała, papież wezwał cały rzymski lud do zgromadzenia się w trzech kościołach. W jednym – mężczyzn, w drugim – niewiast, w trzecim – duchownych. Przeto trzy procesje spotkały się na placu Laterańskim, gdzie Innocenty modlił się wraz z kardynałami i biskupami. Stamtąd, boso, niosąc relikwie Prawdziwego Krzyża, zaprowadził nieprzeliczone tłumy przed pałac Albano. Później, zwracając się poprzez słuchaczy do całego chrześcijańskiego świata, odmalował w tragicznych słowach pogańską armię, tak liczną, iż strawiła przeszło dwa tygodnie na wyładowywaniu koni, wielbłądów, wojennych machin, namiotów, oręża, dziesiątków tysięcy piechurów, jeźdźców, emirów. „Nastał dzień, gdy wszyscy winni się wspomagać – błagał – bo wróg Krzyża usiłuje zniszczyć nie tylko Hiszpanów, lecz zagraża pozostałym chrześcijańskim krainom. Pragnie wymazać imię chrześcijanina”. Arcybiskup Toledo, don Rodrigo Gimenez de Rada, pomknął na Zachód. Wzywał na pomoc książąt i miasta. W kościołach biskupi i prałaci czytali listy papieża, pełne niepokoju. Wynikało z nich, że należy już nie tylko zwalczać niewiernych na ich ziemi, lecz nie dopuścić, aby zdobyli nasze miasta, należy zepchnąć ich do morza, inaczej ustanowią w całym chrześcijańskim świecie niegodne prawo ich fałszywego boga. Jednakowoż ludzie postępowali jakby groźba była jeszcze daleka. Nie brali Zielonego Emira, jak go zwano – En-Nasira, za Antychrysta. Niektórzy chrześcijanie, wrażliwi na głos sumienia lub nie mogąc odmówić niczego papieżowi, wyruszyli w drogę, wśród nich arcybiskup Bordeaux i

biskup Nantes, którzy opuścili krucjatę przeciw katarom, podobnież sam Arnold Amaury, bezkrwisty mnich, palacz heretyków, okrutna dusza Szymona de Montfort. Został on mianowany biskupem Narbonne i odwdzięczał się na swój sposób. Lecz większość przechodzących Pireneje była ludźmi rozmiłowanymi w turniejach i przygodach, którzy między Beziers a Tuluzą nie napotkali nic, co by ich zabawiło lub wzbogaciło. Pod Toledo obozowało ponoć blisko sto tysięcy; wyglądali jakby oblegali ów gród. Ani śladu ulewy, ani najmniejszej mżawki, ani kropli deszczu, odkąd Wilem, Esperandieu, Tristan i Przyjaciel-Wilk opuścili Burgos i szlak do Composteli, aby wojować z Maurami. Jakże tedy marzyli o chubascos w Pampelunie! Długa kolumna, która przybyła do Toledo, sunęła była pod niezmiennie kamiennym niebem wśród rozległych płowych czy szarych równin wzbijając kurz barwy ochry, który wyciskał łzy z oczu, suszył usta, zgrzytał pod zębami. „Trzy miesiące zimy, dziewięć miesięcy piekła” – mawiali wędrowcy obeznani z krajem. Ani drzewa, na którym spocząłby wzrok i można było oszacować przebytą drogę, ani cienia, by ulżyć zmęczonemu ciału. Jedynie światło, jedynie kurz i ten krajobraz w zgrzebnym odzieniu – niczym rozpostarty całun. Od czasu do czasu mijali castillo w kolorze ziemi lub wioskę złożoną z lepianek na zboczu łysego wzgórza. W olśniewającym blasku – niewiasty w czerni niosące dzbany z wypalonej gliny, czarne woły, czarne barany, czarne świnie, czarne kury, zaiste kraj ten nosi po sobie żałobę. Niekiedy, rzekłbyś, wszystko rozpływało się w żarze, Powietrze mąciło się, pląsało niby nad ogniskiem, skrywało linię horyzontu. Cały świat tedy pomniejszał się, aż stał mglistym, drżącym obrazem niby odblask rzeki na murze. Lecz nie było ani rzeki, ani morza, istniało tylko tajemnicze życie na rozległych posępnych przestrzeniach. Kiedyż się zatrzymamy? Nareszcie Toledo: za Bramą Słońca – Toledo z terakoty, na końcu mostu Alcantara, przerzuconego nad rudymi falami Tagu – Toledo, stolica pełna złota, cienia i wody, Toledo – ogród, Toledo – sad w wieńcu drzew. Toledo o wąskich uliczkach, gdzie nie przejdzie para ludzi idących pod rękę, lecz gdzie przeciąga zawsze chłodny wietrzyk, Toledo z głęboko w

murach osadzonymi kramikami, Toledo rozdzwonione uderzeniami młota o kowadło, brązowa perła wprawiona w tło czerwonych wzgórz i dalekich stromizn. Oczekiwanie w Toledo. Przyjaciel-Wilk, któremu dokuczało łaskotanie robactwa, schodzi pewnego dnia do Tagu, trzymając w ręku deseczkę. Zanurza się powoli, wystają tylko głowa odchylona do tyłu i ręka z deseczką nad wodą. Szybko deseczka staje się jedyną ucieczką dla wszy i pcheł usiłujących uniknąć topieli. Kiedy ten ruchliwy i kąśliwy tłumek jest już w jednym miejscu, puszcza z prąciem osobliwą tratewkę, później wstaje i otrząsa się. Wilemowi, który go spytał, skąd mu wpadł do głowy podobny fortel, odpowiedział, że tak postępują lisy, trzymając w zębach kawałek kory. Niebawem cały obóz poznał lisi zabieg, a nawet go udoskonalił: niektórzy spokojnie zasiadali na dnie rzeki, oddychając przez trzcinową rurkę. Pod Toledo nuda, ale Toledo wabi. Znużeni rycerze i żołdacy rdzewiejący w pocie wkroczyli do miasta jak do nieprzyjacielskiego grodu i złupiłi chrześcijańskie domy. Później, pod pozorem, iż chcą przypodobać się Bogu, wyrżnęli napotkanych Żydów, choć wieść głosiła, jakoby ci nie zawinili śmierci Chrystusa: kiedy Jezus z Nazaretu został postawiony przed sądem, zapytano o zdanie wszystkie szczepy izraelskie i jedynie Żydzi z Toledo – jak to teraz podkreślają ich potomkowie – głosowali za uwolnieniem, i tym sposobem nie spadło na nich przekleństwo... Lecz nie można zgromadzić tylu wojowników i nie pozwolić im, by trochę pozabijali i rabowali. Gdyby nie spotkali Żydów, na pewno by sobie wzajem wypruwali bebechy. Wreszcie, 21 czerwca, wrócił z misji arcybiskup Toledo. Zagrały trąbki i zwinięto obóz. Armię podzielono na trzy korpusy. Pierwszy, stanowiący straż przednią, wiódł kastylijski wielmoża, Diego Lopez de Haro. Zgromadził on głównie wojowników z Francji, oddziały zawrócone z krucjaty przeciw katarom oraz zwerbowanych po drodze pielgrzymów. Arcybiskup Bordeaux i biskup Nantes dowodzili zastępami z Akwitanii i Poitou, do nich przyłączył się Wilem. Powinien był wstąpić do szeregów Arnolda Amaury, wiodącego wojowników z Prowansji, Roussillon, Rouergue i Barcelony, lecz nie mógł patrzeć na bladą twarz

mnicha, nie myśląc o Awelinie na stosie. Drugim dowodził Alfons Kastylijski, wódz naczelny, ponieważ wojsko przebywało na jego ziemiach. Znajdowali się tu prócz jego poddanych najsłynniejsi szermierze z zakonów templariuszy i szpitalników, z Calatravy i Santiago. Trzeci i ostatni był pod wodzą Piotra Aragońskiego, takoż mężnego rycerza; otoczyli go jego rycerze i kompanie groźnych procarzy. Piotr Portugalski, trzeci syn króla, wiódł w straży tylnej słynną piechotę ze swego kraju oraz oddziały z Galicji i Asturii. Wilem po raz pierwszy w życiu maszerował wśród piechoty. Jako rycerz na pewno otrzymałby w Toledo mimo uciętej dłoni konia i zbroję. Lecz musiałby nalegać, może intrygować, a nawet się upokarzać. Dano by mu konia nie nawykłego do kierowania nim strzemionami. Wilem od dwóch lat pozbawiony wojennej zaprawy nie był pewien, czy potrafiłby sprawnie posługiwać się włócznią i mieczem. Czuł, że niedożywione i nie wyćwiczone ciało i mięśnie utraciły siłę i gibkość. W dniu rozdawania oręża stanął wraz z Esperandieu i PrzyjacielemWilkiem wśród piechurów nie zaprawionych do władania tą czy inną bronią. Otrzymał rodzaj halabardy z jednym ostrzem i hakiem, by zaczepiać przejeżdżających jeźdźców lub przecinać koniom ścięgna. Była to broń chłopska, toteż biorąc ją, poczerwieniał ze wstydu po czubki włosów. – Przecież jesteście rycerzem! – zakrzyknął Tristanek. – Jestem pielgrzymem, Tristanie. – Już nie jesteście rycerzem? – Aż do śmierci! Lecz się przekonasz, że czasem rycerz osiąga większą zasługę, odrzucając sławę, niż ją ścigając. Myślał o słowach opata z Conques: za cenę podobnych prób człowiek zdobywa prawdę przy końcu drogi. Przypomniał sobie pana Rajmunda, swego ojca, tak dumnego z pasowania syna na rycerza. Bezimienny, nieznany, może by nie odczuł aż tak bardzo swego upadku. Lecz Tristan płakał, a Esperandieu odwracał wzrok. Wilem wzburzył Tristanowi włosy. – Zostaniesz przy mnie. Zobaczysz, czy będę dobrym przecinaczem

pęcin. Szli trzy dni, nim na świętego Jana przybyli pod mauretańską fortecę, Magalon, której dowódca wnet zaproponował oddanie twierdzy. Ledwo wszczęto rokowania, a już Francuzi zagarnęli warownię, wyłamali bramy, pruli brzuchy, podrzynali gardła mimo nawoływań dowódców, pragnących przed podjęciem postanowienia zaczekać na króla Kastylii. Tegoż dnia armia doszła na brzeg Gwadiany, rzeki o niskich żółtych wodach. Po drugiej stronie miasto mocno obwarowane, otoczone fosami, basztami, podwójnym obronnym wałem. Aż takie zabezpieczenie nasuwało myśl o skarbach. Chrześcijanie zakrzyknęli z radości i pędem wpadli do rzeki. Nagle rozlega się wrzask, konie rżą trwożnie, panika, wierzchowce stają dęba, walą się na tylne szeregi, zrzucają jeźdźców, ludzie nagle nieruchomieją, na twarzach widnieje przerażenie. Z prądem płyną czerwone strugi. Przed Wilemem podskoczył Przyjaciel-Wilk, krzyknął z bólu, zawrócił. Woda sięgała mu po brzuch. – Pułapki! Stać! Esperandieu i Wilem mimo naporu pragnących się przeprawić odprowadzili go na brzeg. Krew ciekła z paskudnej rany na udzie. Esperandieu począł ją opatrywać, zbliżył brzegi rany i mocno je ścisnął zgrzebną szmatą wydartą ze swej sukni. Teraz chrześcijanie wyrywali z rzeki drewniane, za-ostrzone kołki, ostrza, kraty i nawet pułapki na niedźwiedzie zaopatrzone w straszliwe szczęki. Nieuczciwa obrona nie tylko nie powstrzymała chrześcijan, lecz dziesięciokrotnie wzmogła żądzę zdobycia miasta. Trzy korpusy otoczyły Calatravę. Król Kastylii zwołał naradę. Jęła debatować. Oblężenie miasta trwałoby długo i byłoby trudne. Lepiej – mówili Hiszpanie – iść dalej, nie zwlekając, i opanować inne warownie: rzecz najważniejsza to starcie w bitwie z Zielonym Emirem. W tymże czasie mauretański dowódca twierdzy przysłał poselstwo: zaofiarowuje poddanie się miasta w zamian za życie wszystkich mieszkańców, którzy odeszliby wolni, lecz bez dobytku. Francuzi wnet odrzucili propozycję. Przyszli tu, by powybijać niewiernych, a nie na rokowania. Hiszpanie byli mniej gwałtowni. Od

wieków sąsiadując z muzułmanami wiele się nauczyli od ich mędrców, historyków, budowniczych, lekarzy, poetów, śpiewaków – nie mogli ich uważać za nieczyste bestie, które trzeba na gwałt wyrżnąć. Nawet ku wielkiemu zgorszeniu chrześcijan z Francji omal nie zażądali, aby stosować wobec Zielonego Emira dworne reguły wojny między chrześcijanami. Jeśli wróg żąda rokowań – mówili – należy więc rokować. Debaty toczyły się w całym wojsku. W oddziale Wilema dwaj zakonnicy, czarny i biały, wszczęli publiczny spór, każdy z nich usiłował przekonać przeciwnika. – Ja mówię – twierdził czarny mnich – że najlepiej wszystkich pozabijać! – Postarajmy się chociaż ich nawrócić – bronił biały z miną dobroduszną, jaką nadają twarzy niektóre zmarszczki w kącikach oczu. – Właśnie że nie! Spór duchownych ściągnął tłum. Każdy chciał ich posłuchać. – Czarny brat nie chce przyprowadzać Bogu nowych owieczek? – Na pewno nie! Starszy mnich zamilkł. – Niech biały brat rozważy! – podjął przeciwnik. – Wszyscy wiedzą, że tylko najlepsi z chrześcijan wejdą do Raju, ponieważ Bóg z góry wyznaczył na całą wieczność pewną ilość miejsc. – Nie pojmuję. Czarny mnich obrócił się ku słuchaczom. – On nie pojmuje! Wyobraźcie sobie, że nawróci się jeden z tych pogan i ktoś go nieopatrznie zabije: oto męczennik i ma zapewnione zbawienie. Zwrócił się do starego zakonnika. – A może Bóg zawezwałby go na twoje miejsce! Stary mnich opanował się. – A dlaczego Bóg zapragnął wydać rozkaz apostołom, aby ewangelizowali narody? Daleko było jeszcze do zakończenia sporu, lecz rozeszła się wieść, że wodzowie powzięli już decyzję: Maurowie z Calatravy winni niezwłocznie opuścić gród, zabierając tylko jedną suknię. Reszta, cała reszta, stanowi łup. Alfons Kastylijski zrzeka się przypadającego mu łupu na rzecz cudzoziemców i Aragończyków. Jednakowoż Francuzi byli nadal oburzeni.

Źródło ich rozczarowania tkwiło w wiadomości, że bitwa się nie odbędzie. Jęli uskarżać się na upał, że odkąd opuścili Toledo, cierpią na wzdęcia brzucha spowodowane zgniłą wodą, niedostateczną strawą. Baronowie, biskupi i rycerze postanowili wyruszyć na północ. Mówili, że Alfons Kastylijski pokumał się z Maurami i nie można się spodziewać pięknych bitew ani sławy, ani łupów. Wymaszerowały zorganizowane oddziały, chorągwie w komplecie. Pozostała większość pojedynczych i przygodnych wojowników, a wśród nich Wilem. Nie czekali na żołd, a czas należał do nich. Ponadto sprawy istotne jeszcze się nie rozegrały. Spojrzeli więc na Francuzów idących na Północ, kiedy Maurowie z Calatravy uciekali na Południe. W tymże czasie przybył z Nawarry król Sancho wraz ze swymi groźnymi wojownikami. Cała armia była teraz mniej liczna, lecz z pewnością bardziej jednolita, a przeto mogła działać skuteczniej. Królowie Kastylii, Aragonii i Nawarry oddali się pod specjalną opiekę świętej Trójcy i wyruszyli na spotkanie Zielonego Emira. Zatriumfował En-Nasir, skoro dowiedział się o wymarszu francuskich zastępów: ich się najbardziej obawiał. Zmienił plan. Zamiast ściągać królów ku Baeza i Jaen, nim odetnie im odwrót, przekroczył Gwadalkiwir i rozbił obóz w górach. W tej okolicy dwa równoległe czarne łańcuchy górskie przecinała rozległa dolina wiodąca do krainy Tolosa. Na swym stanowisku winien li tylko czekać. Jego oddziały pilnowały wąwozów. Hiszpanie byli uprzedzeni i czekali. Zaczepki, zwiady, fortele, wypady, uniki: minęło kilka dni. Później chrześcijanie niespodziewanie zagarnęli wzgórza naprzeciw muzułmańskich stanowisk i tu rozbili obóz. Sobota, 14 lipca: emir rozstawił swe wojsko na zboczu w taki sposób, aby chrześcijanie, wspinając się, utracili rozmach. Był pewien przewagi i męstwa swych zastępów, trzy do czterech razy liczniejszych, lepiej zorganizowanych, wspartych całym bogactwem Grenady, Kordoby i Murcji. Tegoż wieczoru wysłał gońców do Jaen i Baeza, kazał im głosić, że przybędzie z trzema jeńcami, trzema królami Hiszpaii. Słońce zaszło nad dwoma nieruchomymi armiami. Nazajutrz, w niedzielę, król Alfons Kastylijski postanawia nie staczać

walki w dzień Pański. Słońce, cisza. Esperandieu zmienia opatrunek Przyjacielowi-Wilkowi. Rana, choć wypalona rozżarzonym żelazem, nie wygląda pięknie. Lecz pastuch się nie uskarża. Tristan odszedł, aby zebrać ziarno na polu spustoszonym przez przejście armii i dogodzić swemu ulubieńcowi Tyfanowi. Kurczak z Roncevaux wyrósł teraz na krzepkiego, zadziornego koguta, którego nawarskie zastępy zaadoptowały jako swą maskotkę. Kiedy Tristan go wypuszcza, prostuje się, puszy, wydłuża krok, pieje, wyciąga szyję, grzebień nosi niczym koronę i zda się lustruje oklaskujące go szeregi, lecz niepokoi go ta niedzielna cisza, toczy okrągłym okiem, usiłując pojąć, co ona oznacza. Wilem, siedząc na piachu, oparty o czarną skałę, słucha rozbrzmiewających w nim odgłosów innego czuwania przed bitwą... Szczęk oręża, modły, tysiąckrotnie widziane w wyobraźni wspaniałe ciosy... Wioska Imberta, Saint-Jean-d’Acre, Askalon, Jerozolima... Nazwy brzmią jak muzyka... Lecz głos mówi inaczej: Alcantara, Toledo, Salvatierra, Gwadalkiwir... On zaś jest starym człowiekiem o rozpalonych skroniach... Takie samo jak wówczas światło i wróg się nie zmienił. Kiedy dociera doń powiew wiatru z południa, rozpoznaje zapach armii muzułmańskiej przesiąkniętej mocno wonią wielbłądów oraz kadzidła. Wokół groźni Nawarczycy ostrzą navajas de cachas amarillas, słynne sztylety o żółtej rękojeści. Dzień się wlecze. Muchy. Bardzo wysoko sępy czy orły. Naprzeciw, niby skamieniały las, nieruchoma armia niewiernych, najeżona dzidami, połyskująca metalem. Od czasu do czasu rozdaje się wodę. Lśniąca sierść niskich koników, czarne i białe płaszcze, turbany. W środku rozstawionej armii łucznicy i jeźdźcy ze szlachetnych rodów, na skrzydłach Beduini. Esperandieu znalazł kawał kolczugi i chciał ją umocować na piersi Wilema, lecz ów się nie zgodził. Z wielkim trudem usiłuje ją zawiesić na własnych ramionach. – Cal pla poti dobont mouril – mruczy, trzeba pocierpieć, zanim się umrze...

Umrze? Wilem nie wyczuwa tej bitwy, nie potrafi jej sobie wyobrazić, Jednakowoż wydaje mu się, że gdyby miał umrzeć, już by o tym wiedział. Wspomina wszystkie swe konie: Rączego, rumaka ze swego pasowania... Starego Siwka rasy węgierskiej, kupionego u Poncjusza... Wielkiego wierzchowca z Węgier na turnieju w Windsorze... Po południu biskupi odwiedzają namioty, błogosławią wielmożów i rycerzy. Księża udzielają rozgrzeszenia, rozdają komunię każdemu, kto tego pragnie. Alfons Kastylijski sam pasuje na rycerza młodego Nuńeza, syna Sancha z Nawarry. Uroczyste pojednanie obu królów jest jakby liturgicznym ofiarowaniem złożonym wszystkim wojownikom. O zmierzchu niebo czerwienieje niby sztandar z purpury haftowanej złotem. Wojownicy rozsiadają się wśród skał. Żołnierze śpiewają pieśni z rodzinnych okolic. Mało kto śpi. W tę noc przed walką każdy jest własnym strażnikiem. Przebieg bitwy wszystkich zaskoczył. Namiot Zielonego Emira górował nad las navas, równiną w krainie Tolosa. Wódz muzułmanów zamierza kierować widowiskiem wedle własnej woli. Na głowie ma szyszak, w dłoni dzierży Koran, przywdział czarny płaszcz Abd ar-Rahmana, swego sławnego przodka. Chroni go żywy mur: jeńcy wojenni przykuci do siebie łańcuchami, aby nie dopuścić do jakiegokolwiek załamania. Przed nimi wyborowa jazda Almohadów, berberyjskich władców. Chrześcijańscy królowie pojmują, iż do emira nie ma dostępu. Chociaż są o wiele mniej liczni, jednakowoż muszą nań skierować uderzenie. Atak pierwszy zawiódł. Cofnęli się w tumanach kurzu. W południe war oblewa głowy pod hełmami. Żywym ogniem palą gardy mieczy. Alfons, król Kastylii, choć ma pięćdziesiąt sześć lat, jest nadal mężny i pełen zapału. Wbrew radzie mądrego arcybiskupa Toledo postanowił osobiście dowodzić szarżą. – Sire – rzekł prałat – idziecie na pewną śmierć! – Śmierć tu nie hańba... – Nie zginiecie, jeśli spodoba się Bogu obdarzyć was zwycięstwem. A

jeśli postanowił inaczej, umrzemy razem z wami. Z muzułmańskiego obozu dopływa wojenna muzyka, trwa w nieskończoność, jest nieznośna. Wilem nie potrafi się zmusić do podcinania nóg koniom. Dwukrotnie razem z Nawarczykami, z którymi zaciągnął się był do wojska, atakował beduińskich jeźdźców, usiłujących ich oskrzydlić. Byli to wojownicy szybcy w działaniu, milczący' i spragnieni krwi. Wilem zdołał raz obalić halabardą mauretańskiego jeźdźca – ledwo ów dotknął ziemi, już tkwiły w nim trzy sztylety... Wreszcie Alfons Kastylijski przypuszcza szarżę. Cały pęd, cały ciężar wszystkich swych rezerwowych zastępów kieruje w jeden punkt, w sam środek wrogich szeregów, wprost ku namiotowi emira. Obok niego mknie Nuńez de Lara, unosząc wysoko chorągiew Kastylii z wizerunkiem Panny Świętej. Za nimi wynurzają się Nawarczycy, później procarze z Aragonii. Straż emira usiłuje wiernie stawić czoło, lecz łańcuchy zostają rozerwane [21], zaś wleczeni ludzie, stratowani przez konie. En-Nasir ucieka, zostawiwszy za sobą sławny płaszcz Abd ar-Rahmana. Upada wielki namiot, poprute, porwane obicia, krew zalewa cenne kobierce. Milknie muzyka. Skoro wódz znikł, muzułmańska armia pierzcha w popłochu, zanim przystąpiła do walki. Bitwa się już zakończyła. Zielony Emir nie zdobędzie Rzymu ani Kastylii. Nie zapanuje nad Chrześcijaństwem. Całe dwa dni strawiono na dzieleniu łupów, chowaniu zmarłych, spisywaniu jeńców, dwa dni palono dzidy, włócznie, okrągłe tarcze. Nadal przychodziły nowe zastępy, wśród nich Wilem ku swemu zdumieniu poznał przyjaciół Gauche de Coulommiers i jego giermka. Ci dwaj od dwudziestu lat jeździli na wszystkie krucjaty, żądni wszelakiej wojaczki, jeśli zapowiadała łupy i rozrywki. Ale tak jeden, jak i drugi uchylali się w ostatniej chwili: tym razem jechali blisko osiem tygodni, aby zmordowani przybyć o dwa dni za późno. – Widzisz – wypominał Gauche giermkowi – tyś chciał zatrzymać się w Bordeaux... – Ależ gdyby konie nie wypoczęły, nigdy byśmy tu nie dojechali!

– Kupiłoby się nowe! – Z pieniędzy za łup? – Łup? Już nawet nie wiem, co to jest łup... Wilem, któremu Gauche ongiś w imię przyjaźni podarował wierzchowca, tym razem ofiarował mu własny łup, nim się dowiedział, z czego się on składa. Razem poszli do obozu króla Nawarry. Dowódca, dzielący zdobycz, powiedział, że Wilem dzielnie walczył: dał mu wielbłąda. Gauche, zachwycony, zamierzał zaprowadzić go do Coulommiers. Lecz Gwidek stanowczo odmówił nawet zbliżenia się do zwierzęcia, a tym bardziej jego żywienia. „To sprawa pogańska” – mówił, a Gauche został zmuszony do wyboru między przyjacielem z lat dzieciństwa a szkaradnym bydlakiem. Tristan zajmował się wielbłądem przez całą drogę do Baeza. Trzej królowie wywiesili nad opuszczonym miastem własne chorągwie. Nie wiedzieli jeszcze, czy tu się zatrzymać, czy, wykorzystując rozmach, odzyskać południową Hiszpanię. Lecz choroby wkradły się w szeregi i zawrócili do Toledo. W drodze spotkali Leopolda, arcyksięcia austriackiego, który przybył do Calatravy. Ponieważ wojna się zakończyła, arcyksiążę postanowił udać się do Composteli aby uzyskać odpust, którego nie otrzymał na wojnie. Za mm poszła większość pielgrzymów, a razem z nimi Wilem i jego przyjaciele. Pozostawili pana Gauche swarzącego się z Gwidkiem, a z nimi wielbłąda: sprawa zapowiadała długi spór.

VIII. MARIA MAGDALENA Marsylia była miastem nader męczącym dla przybysza z zamku wysoko osadzonego na Płaskowyżu Czarnym. W innym czasie Alis może by doceniła żywotność, bogactwo, blask grodu, godne podziwu popisy, do jakich każdy czuł się zobowiązany. Lecz niewieście pogrążonej w rozterce wydawały się ohydne licytowanie się i okrzyki. Miała za złe kupcom wystrojonym jak wschodni książęta, zamieszkałym we wspaniałych siedzibach i królującym w mieście. W istocie bogactwo Marsylii zależało od przywozu towarów z Ziemi Świętej i z Konstantynopola oraz od pielgrzymów. Zimą, kiedy statki nie wypływały na morze, Marsylia zamierała, prawie opustoszała, a jedynymi łopocącymi żaglami była susząca się bielizna porozwieszana w poprzek ulic. Na wiosnę, wraz z pierwszymi pąkami i pierwszymi pielgrzymami, pojawiali się żebracy, dziwki, zakonnicy-kaznodzieje, złodzieje. Każdy stawał na swoim miejscu i przystępował do swoich zajęć: pielgrzymi w hospicjach i gospodach, spowiednicy w kościołach, marynarze na pokładzie odmalowanego okrętu, złodzieje – wszędzie. W tym roku wtargnięcie dzieci zmieniło oddech miasta, naruszyło jego rytm, nawet piosenki śpiewano inne. Odkąd osobliwe plemię zaległo miasto, rybacy pochowali sieci, cieśle młotki, kowale, powroźnicy, uszczelniacze nie otwierali kramików. Słuchając tych wszystkich krążących pogłosek o dzieciach, nie wiedziało się, czy należy je uważać za dopust Boży, czy za dobrodziejstwo. W każ-dym razie przeszkadzały one. Nie mogli nic im sprzedać armatorzy ani proboszczowie, zabawkarze, ani nawet ladacznice; dzieci porywały w hospicjach strawę przygotowaną dla pątników, zajmowały miejsca w kościołach, choć nie paliły świec i nie napełniały skarbonek. Ponieważ ludzie nie ważyli się zbytnio na nie nastawać, prześladowali towarzyszących im ubogich: biedaków, robotników z Flandrii, którzy spalili za sobą domy i poszli w ślad za dziećmi, mówiąc, że na ich czole widnieje gwiazda. Przekupki nie śmiały nawet wystawiać towarów na rynku, obawiając się, że wszystko zagarną. Czyż można odmówić sardynki zgłodniałemu dziecku? Lecz było ich tysiące, może

więcej niż ryb, które rybacy przywozili wieczorem... Jeśli zostaną, albo zrujnują w końcu Marsylię, albo wszystkie wymrą i ściągną na miasto gniew Boży. Kiedy się ich pytano, na co czekają, odpowiadały, iż morze przed nimi się rozstąpi jak przed Hebrajczykami ściganymi przez żołnierzy faraona. Niekiedy w ciszy upalnego południa, gdy wszystko spało, powoli szły w pełnej powagi procesji. Ludzie kiwając głowami patrzyli na tych trudnych do nazwania krzyżowców: „Nacisnąłbyś im nos – mówili – a mleko by z niego wypłynęło... Nawet nie mają wszystkich zębów... A rządzą jak we własnym domu! ” Większość dzieci po raz pierwszy zobaczyła morze. Podziwiały jego bezmiar, skrzenie się, czekały, aż zmieni barwę: niechże wiatr powieje, a z niebieskiego staje się szare albo zielone, albo fiołkowe, postrzępi się białą pianą, zmieni głos. Kiedy były głodne, wałęsały się po mieście, gdzie zapach korzeni doprowadzał je do szaleństwa, w końcu wracały do portu, do lepkiego odoru smoły i zgniłej ryby. U ich stóp, między kadłubami zakotwiczonych statków, woda cuchnęła, kołysząc ścierwo i nieczystości. Lecz one, zda się, nic nie widziały. Patrzyły jedynie na horyzont. Czasem oglądały pielgrzymów wsiadających na statki do Ziemi Świętej, czasem nawet konnych rycerzy z giermkami. Ci jadą, aby walczyć; więc dzieci ich oklaskiwały, śpiewały na ich cześć, nawet nie usiłując przechwycić żywności ładowanej na pokład. Kiedy zaś rozwinął się trójkątny wielki żagiel i chwycił wiatr, krzyczały uszczęśliwione. Dzieci, chcąc się pożywić, nawiedzały hospicja, czekały na powrót rybaków i na koniec sprzedaży towaru na rynku. Bogaci armatorzy zapraszali czasem do swego domu po kilkoro dzieci, lecz równie ku zabawieniu gości, jak z litości. Audilenz trafiła się gratka. Przechodziła przez targ rybny akurat w chwili, kiedy tęga dobroduszna niewiasta zwijała stoisko. Miast zabrać resztę ryb, dała je Audilenz, która się podzieliła nimi z przyjaciółmi. Kiedy handlarka zobaczyła, jak zajadają całkiem surowe barweny, rozpłynęła się we łzach i powiedziała, żeby dzieci wróciły nazajutrz. Nazajutrz już czekały, a także pojutrze, za każdym razem coraz liczniejsze. Nie pytały, dlaczego rybaczka – jej kumy zwały ją Florą – tak je

żywi: po prostu myślały, że to święta, którą Bóg postawił na ich drodze, albo że musi ona wybłagać przebaczenie wielu grzechów. W istocie co dzień zachodził pachołek Begon i opłacał towar. Ów fortel wymyśliła Alis, aby się upewnić, że córka przynajmniej nie umiera z głodu. Na trzeci dzień gruba przekupka powiedziała dzieciom, że nie może patrzeć, jak zajadają surowe skorpeny i barweny: niech przyjdą do niej, a ona im je ugotuje. Dzieci było z dziesięcioro, mniej więcej grupka znad Dourbie i z Millau, wśród nich Audilenz, Jasnooki, Eliasz Sahuquet, Kuba Nosikłoda. Brakowało tylko Fais i Rogera, syna garbarza z Meyrueis, który zniknął w Awinionie. Flora mieszkała na pierwszym piętrze w drewnianym domu łukowato sklepionym nad kuźnią. Tym sposobem wonie smażeniny mieszały się z gryzącym dymem palonego rogu: na dole, na ulicy, kowal podkuwał muła. Flora gotując gadała, gadała jednocześnie płacząc i ocierając oczy rogiem fartucha. Przy jej prowansalskim akcencie nie wszystko się rozumiało, lecz mówiła, że bieda i grzech nastały, że za jej czasów podobne rzeczy nigdy się nie zdarzały, że nie wiadomo, dokąd świat zmierza, że dzieci powinny odejść, nim mąż jej wróci z połowu, a przede wszystkim niech powiedzą, czy chcą jeszcze jeść – ty, mała, jesteś zupełnie przezroczysta, dobierz jeszcze sardynek, są świeżutkie! Kiedy mąż wrócił wieczorem, zastał w domu dziesięcioro dzieci, spały w kącie, miejscu przeznaczonym dla kozy, syte, zmęczone, z uśmiechem szczęścia na ustach. Nazajutrz Flora ugotowała zupę rybną i usmażyła naleśniki. Mąż jadł z nimi: nie co dzień trafiała się mu podobna gratka. Był to mężczyzna chudy i milczący, ręce miał zniszczone przez sieci. Ograniczył się do słów, że dzieci są mile widziane w jego domu, byle nie były zbyt liczne i nie wynosiły żywności. Lecz kiedy jedno czy drugie chowało pod łachmany kromkę chleba lub cebulę, udawał, że tego nie dostrzega. Pod koniec popołudnia szły do portu, by nań czekać, pomagały wyładowywać ryby i nieść kosze do domu. Flora już nie wystawiała ryb na targu. Wszyscy razem patroszyli barweny, rozpalali ogień, piekli na żarze sardynki, doili kozę. Flora najchętniej rozmawiała z Audilenz: zda się od niechcenia rozpytywała ją o jej kraj, rodzinę. Po wieczerzy dzieci szły spać razem z towarzyszami na brzeg morza. Któregoś dnia powiedziały, że

przybył Szczepan i wkrótce wyruszą. – Czy buzia jej się zaokrągliła? – pytała Alis Begona. – Odpowiedzże wreszcie! Co dzień ją widujesz i nie masz mi nic do powiedzenia! Czy Eliasz Sahuquet lepiej wygląda?... Begonie, wszystko dla siebie chowasz!... Czy wydaje się szczęśliwa?... Masz, weź tę tkaninę i daj tej twojej rybaczce, niech jej uszyje sukienkę... Powiedz jej także, żeby zapytała Audilenz, czy nigdy nie ma ochoty wrócić do domu... Nie, o nic jej nie proś... Jutro kupię jej medalik, niech Panna Święta ma ją w swej pieczy... Dzięki pytaniom Flory Alis dowiedziała się, że Fais nie żyje i dzieci pochowały ją w lesie, w Sewennach. Dowiedziała się także, że duży przygarbiony chłopiec, którego Audilenz często trzymała za rękę, nazywa się Kuba Nosikłoda i że to on w grupce zastąpił Fais. Alis przestała wychodzić z gospody. Nosiła żałobę po swej córeczce Fais i wysyłała Melinę, aby paliła świece w katedrze, w której znajdowała się cząstka płaszcza Matki Bożej, relikwia arcycenna. Nie potrafiłaby powiedzieć, dlaczego nie chce, żeby Audilenz dowiedziała się o jej obecności w pobliżu. Lecz tak było w istocie. Zdarzało się jej rozważać, czy Bóg nie karze jej za przeszłość. Dzień nieszczęść za białego sokoła, dzień za charta z Kastylii, tydzień za kaprysy, za sposób, w jaki rządziła małżonkiem; śmierć Fais za pożądanie, jakie odczuła do pana Wilema, rodzonego ojca, w dzień święta... Innym razem rozmyślała, że Bóg nie miesza się do tych spraw, w każdym razie nie ma potrzeby, aby ją ukarać, pchnąć na drogę trzydziestu tysięcy dzieci... W jaki sposób się dowiedzieć? Chciałaby porozmawiać, lecz Meliny nie obchodziły jej słowa. Odkąd znaleźli się w Marsylii, Greczynka całymi godzinami stała przed oknem, wdychała zapach miasta, wpatrywała się w niebo i w szarobrązową dal, przesuwała językiem po wargach, żeby poczuć smak soli, przyniesiony przez morski wiatr. Mówiła, że wszystko wygląda tak, jak w jej kraju, i tęskniła do brata. Alis myślała o Wilemku. – Ja także – odpowiadała – chciałabym zobaczyć znów brata... Kto wie, gdzie teraz wojuje... Kiedyś śniłam, że widzę go walczącego, był najmężniejszy i powalał wszystkich na ziemię... Ale kiedy zdjęto z niego

zbroję, zauważono, że hełm był pusty... Nie bój się, to tylko koszmar. Ludziom jego pokroju nie przytrafia się nigdy nic złego... W owych dniach wszystko się rozstrzygnęło. Najpierw na morzu pojawił się punkt, który z wolna przekształcił się w trzy wielkie statki o żaglach połatanych setką różnobarwnych szmat. Okręty powoli przybiły do brzegu, ciężkie od tajemniczego ładunku, strojne w magiczne cechy, jakie nadaje podróż po morzu. Marynarze krzątali się przy manewrowaniu statkami udając, że nie widzą tłumu, aby go skuteczniej oczarować zręcznością. Rzucili kładki między burty a nabrzeże. Tragarze już walczyli ze sobą o pierwszeństwo wejścia na pokład. Podróżni jęli schodzić; w większości byli to pątnicy, całowali ziemię, padali na kolana dziękując Bogu, iż doprowadził ich szczęśliwie do portu. Powstawali, chwiali się i śmiejąc tupali w stały ląd. Cieśle hałaśliwie odbijali młotkiem szerokie ściany kadłuba, które niebawem opadły na nabrzeże, przytrzymywane łańcuchami niby zwodzony most. Oczarowany tłum dzieci zastygł w przerażeniu, nim pojął, że czarne spętane potwory, wychodzące z ciemnej ładowni niby z paszczy piekła, nie są armią szatanów. Powtarzały zasłyszaną gadkę: „Nubijczycy! Niewolnicy z Nubii!” Z dawien dawna było wiadomo, że Murzyni istnieją, jednakowoż każdy się żegnał, widząc ich tak licznych. Ludzie z załogi pognali ich biczami ku wielkim kotłom, postawionym na nabrzeżu, gdzie na czworakach, jak psy, wychłeptali zastygłą mięsną polewkę. Lecz na tym nie koniec. Za Murzynami wyszły straszliwe potwory. Szpetne jak wszystkie grzechy razem wzięte, miały długie wykręcone szyje, łyse garby na grzbietach, wątłe i koślawe nogi, długie, żółte zęby. Lecz może najgorsze było ich pogardliwe spojrzenie, jakim obrzucały biedny świat. Rozeszły się pogłoski, że to słonie, strusie, krokodyle, zaprawdę nie wiadomo co. Wkrótce jednak ludzie dowiedzieli się, że są to wielbłądy zakupione w Ziemi Świętej, a mnisi-kaznodzieje wykorzystali sposobność, aby przypomnieć ciżbie słowa Ewangelii: – Wspomnijcie słowa Mateusza Ewangelisty – wołali... „Łatwiej jest wielbłądowi przez dziurę igielną przejść, niż bogatemu wniść do królestwa niebieskiego!...”. Patrzcie! Spójrzcie, czy wielbłąd może przejść przez ucho igielne!... To nauka, jaką Bóg wam przesyła z Ziemi Świętej... Dziś jeszcze wyzbądźcie się waszych bogactw! Wrzućcie wasze mienie do morza!

Ubodzy tylko będą zbawieni! W tymże czasie pasterz Szczepan rozmawiał z dwoma zażywnymi i poważnymi mężczyznami w lśniących sukniach, na ich dłoniach lśniły pierścienie. Mówili, że te statki do nich należą, posiadają jeszcze inne i gotowi są w imię miłości bliźniego, a także pragnąc zapewnić sobie zbawienie, przewieźć do Ziemi Świętej tyle dzieci, ile ich statki zdołają pomieścić. Dzieci nie omyliły się: oczekiwany cud nastąpił. Przestały je obchodzić wielbłądy, a także Murzyni: w Ziemi Świętej napatrzą się im do woli. Begon pobiegł, by uprzedzić Alis, że dzieci lada chwila wsiądą na okręty. Alis zamknęła oczy. Później powiedziała, że zostanie w gospodzie. Nie pojmowała nawet, czy to tchórzostwo, czy odwaga. Wiedziała jedynie, że nie ma już udziału w tajemniczym losie córki. Rano jednak nie zdzierżyła. Okryła głowę czworokątną chustką i poszła do portu. Na kotwicach kołysało się dziesięć, dwanaście, piętnaście statków załadowanych dziećmi i ubogimi. Alis odnalazła Begona. Pachołek był oszołomiony: nie zdołał dojrzeć, na jaki okręt wsiadła Audilenz. Powiadał, że działy się rzeczy nie do wiary, dzieci szturmem zdobyły statki, jak gdyby pilno im było opuścić stały ląd. Wspinały się po deskach, sznurach, rzucały do wody, zagarnęły całą wolną przestrzeń na pokładach i w ładowniach. Tymczasem zaś dwaj armatorzy kończyli werbować załogę, tragarze wnosili na statki zapasy żywności i słodkiej wody. Później zamknięto klapy, zabito je i uszczelniono. Begon nie wyrzekł słowa, ale pomyślał, że zamknięto grobowce. Alis usiłowała zgadnąć, gdzie znajduje się Audilenz. Na tym wielkim zielonym statku z popękaną farbą? Raczej tam, na tym czerwonym, który wydaje się w lepszym stanie. Czy zdrowiej będzie dla niej na pokładzie, na powietrzu, lecz także na wietrze i deszczu? Czy pod osłoną, lecz w zamkniętej ładowni? Mimo wszystko raczej na zewnątrz. Sądząc z wyglądu kapitan czerwonego statku jest złym człowiekiem. Alis umieściła Audilenz na pokładzie wytworniejszego okrętu z kadłubem lśniącym barwą błękitną i żółtą, na boku widniała nazwa wymalowana białą farbą: „Maria Magdalena”. Na tym statku – powiedział Begon – znajduje się Szczepan, król dzieci. Dzieci odpłynęły dopiero wieczorem, gdy zadął wiatr. Marynarze

zwinęli łańcuchy, spuścili żagle. Tysiące, tysiące dzieci śpiewało. Pieśni niosły się ze statku na statek, były różne, lecz wszystkie te głosy... Na nabrzeżu ludzie drżeli. Ledwo dano znak, by wsiadać na statki, Audilenz pospieszyła razem ze swymi przyjaciółmi, wspięli się po klapie najbliższego okrętu, tego, skąd wyszły wielbłądy. Nurzając się w gęstym zaduchu, brodząc w cuchnącej wodzie na dnie ładowni, skupili się wesoło przy ścianie kadłuba, by móc się oprzeć. Później musieli czekać. Modlili się i żartowali, czuli się dobrze. Przyszli cieśle, aby zamknąć klapy. Nagle zrobiło się ciemno i duszno. Dzieci zaśpiewały głośniej: Narodził się w stajence Biedny, nagi i zziębnięty Chrystus się narodził na wiązeczce siana...

One także mogą trochę pocierpieć. Wreszcie usłyszały grzmiący głos kapitana: „W imię Boga. Żagle staw! ” Nastąpił huk, wielki maszt zadrżał i statek jął powoli się kołysać. Alis spojrzała na oddalające się nawy. „Matko Boska Miłosierna – błagała – miej w swej pieczy moją córeczkę Audilenz, a Ty, Mario Magdaleno, wstaw się za tymi dziećmi, które chcą ocalić świat. Spraw, żeby morze było dla nich łaskawe”. Coś się w niej powoli, nieodwołalnie rozdzierało. Miała chęć pójść do katedry, lecz nie potrafiła opuścić nabrzeża. Wokół pobożni ludzie czynili znak krzyża. Dopiero noc jej skradła statki: jeszcze nie dopłynęły do horyzontu, a już zginęły w ciemnościach. Ale wiedziała, że tam są, i pozostała. Przemarzła. Przyszła po nią Melina i zmusiła ją do przechadzki. Nieco później pijani marynarze wzięli je za gamratki i chcieli do siebie zaciągnąć. Noc była bezksiężycowa, miriady gwiazd świeciły na niebie. Skoro wstał złotokrwawy świt, morze było puste. Alis poprosiła Begona, żeby ją zaprowadził do rybaczki. – Milutka mała – powtarzała płacząc Flora. – Taka dzielna!... Zawsze zabierała po kryjomu trochę jadła dla innych... Najbardziej lubiła naleśniki. Tęga niewiasta wycierała nos w fartuch. Alis, wyrywając zdanie po zdaniu, zmusiła Florę do wyznania, że dwaj dobroczyńcy dzieci, armatorzy

Lefer i Leporc, nie cieszyli się zbyt dobrą sławą w mieście. Wzbogacili się na handlu niewolnikami i fałszywymi relikwiami. Teraz byli nader wpływowymi osobistościami w radzie portu, obawiano się ich, a jednocześnie im schlebiano z powodu uczt, jakie wydawali. W istocie nikt nie uwierzył, aby spłynęła na nich łaska Boża. – Tedy – spytała Alis – dlaczego wyprowadzili wszystkie swoje statki? A nawet wypożyczyli inne! Flora szlochała i słowa nie chciała wykrztusić. Koło wystygłego ogniska mąż jej wiązał sznury. – Oni je sprzedadzą! – nagle krzyknęła Alis. Uciekła. Miasto zmieniło swe oblicze. Jakby w ciągu jednej nocy nastała inna pora roku. Wszystko wróciło na swoje miejsce. Dopiero teraz Alis pojęła, dlaczego wszyscy pozwolili armatorom działać. Biskup odnajdzie pełnych szacunku pielgrzymów, składających ofiary; rada portu znów się zajmie handlem; rybacy ponownie wystawią towar na targu; pątnicy będą się tłoczyć, by wykupić przejazd na statku; dziwki będą zabierać pieniądze złodziejom, ci zaś będą okradać żebraków, którzy będą żebrali... Alis błąkała się po uliczkach, Begon i Melina musieli się o nią zatroszczyć i odprowadzić ją do gospody. Chwilami myślała o ojcu i bracie, oni wiedzieliby, co należy zrobić. Czasem jej się wydawało, iż jest bolesnym sobowtórem Wilemka, ciemną stroną jego rycerskiego szczęścia. Później rozpętała się burza. Przez trzy dni morze było ciężkie, rozpaczliwie smutne, barwy ołowiu i siarki. Poławiacze korali przywieźli wieść, że zatonęły dwa statki z Marsylii. Wybrzeże na wysepkach między Korsyką a Sardynią zalegały trupki dziecięce, pożerały je mewy. – Wyraźny dowód – mówili ludzie – że wiele musimy jeszcze odpokutować. Nie – powiadali inni – to dowód, że Bóg nie stał po ich stronie. Dobrze zrobiliśmy, żeśmy patrzyli na nie z nieufnością.

IX. SĄD BOŻY Arcyksiążę Austrii pozostał w Salamance, aby wyzwać na spotkanie w turnieju rycerzy z Hiszpanii. Pielgrzymka u jego boku była wspaniałą wyprawą, on zaś pragnąc okazać pobożność, co dzień podawał dziesiątkom ubogich jadło na złotej zastawie. Zamierzał udać się do Composteli drogą najkrótszą, przez Zamorę. Większość pielgrzymów opuściła hałaśliwe, pozostające w tumanach kurzu zastępy – sama zaś wróciła na szlak tam, gdzie go opuściła, do Burgos. Kastylia to kraj zabójczego lata. Ogromne, do białości rozpalone słońce, uwiło sobie gniazdo w czaszce Wilema, który w hospicjach próżno próbował popijać wywar z ziół. Nie pamiętał, by nawet w Ziemi Świętej widział światło tak jaskrawe, tak wyraźnie wrogie, gryzące niczym kwas. Powiadano, iż słońce wschodzi, aby do reszty wypalić cały kraj. Na szczęście powracających z Las Navas de Tolosa otaczał taki respekt, że wszędzie ofiarowywano im gościnę, cień, owoce, pestińos – naleśniki. Przyjaciel-Wilk słabował. Rana jego, mimo plastrów i balsamów, dotąd się nie zasklepiła. W hospicjum Świętego Jana w Burgos cyrulik doradzał amputację, aby uniknąć zgorzeli. Zaofiarował się, że sam dokona zabiegu, lecz Przyjaciel-Wilk wymknął się kulejąc: chciał prosić o łaskę świętego Jakuba. Był sierpień. Ziemia pękała od suszy. Chmary szarańczy siały przerażenie. W zbudowanych z gliny wioskach wieśniacy zanosili modły, obchodzili w procesjach pola, aby je uchronić od bicza Bożego. Czuwali, gotowi bić w wielki dzwon, skoro tylko jeden z tych ciężkich obłoków zaciemni niebo. Wówczas wszyscy wychodzili z domów, klaskali, bili w kotły, potrząsali grzechotkami, w dziesięciu walili w kowadło w kuźni, z całych sił hałasowali, krzyczeli, składali Bogu przyrzeczenia – oby tylko nieszczęsna chmara szarańczy spadła nieco dalej. Tak oto w wiosce sąsiadującej z Burgos ludzie złożyli przyrzeczenie, iż jeśli nie spotka ich klęska, wytarzają się w pokrzywach. Dotrzymali wszyscy obietnicy, tak mężczyźni, jak i niewiasty. Pewnego wieczoru zobaczono ciała całkiem nagie, napiętnowane jedynie słońcem na twarzach i dłoniach,

rzekłbyś w maskach i skórzanych rękawicach. Pierwsi weszli na pole pokrzyw niby do rzeki, unosząc wysoko ramiona. Niebawem ogarnięci osobliwą ekstazą tarzali się opuchnięci, czerwoni, pokryci bąblami. Aż Esperandieu pomyślał, czy mniej dotkliwa nie byłaby szarańcza. Lecz pokrzywa nie należy do jednej z siedmiu plag Egiptu. Nie trzeba się jej obawiać, nie grozi rozpaczą, głodem, śmiercią. Idą przez Hornillos. Odnajdują rytm dnia niby wątek przerwanej modlitwy. Nie żywią się już na koszt króla Kastylii ani arcyksięcia Austrii. Znów muszą stawać u drzwi szpitali czy gospód dla pielgrzymów, czekać, aż w imię miłości bliźniego rozdadzą chleb i wino. A jeśli zabraknie jadła, zawsze się znajdą opowieści o cudach, sławna legenda na tympanonach i portykach, spotkania w dzień, gawędy wieczorem, wybuchy śmiechu, nowinki. W Burgos brat cyrulik przypomniał sobie, iż leczył paskudne rany od łańcucha opasującego biodra wyklętego łucznika. Frottard! Tym sposobem Wilem dowiedział się, że ów powraca, wiodąc ślepca; brat dorzucił nawet, że ślepiec całkiem by mu wystarczył jako pokuta... W Hornillos goszczą ich zakonnicy z Saint-Denis. Przyjaciel-Wilk ma gorączkę. Nic już nie je, mocno utyka. Brat pielęgniarz mówi im o żydowskim lekarzu w San Anton de Castrogeriz, dokąd powinni by jutro zawędrować. Jeśli zaś im to nie odpowiada, sam gotów uciąć mu nogę. Dokonał już – mówi – kilku amputacji. Gdy się budzą, nie widzą Przyjciela-Wilka. Wszędzie go szukają. W końcu myślą, że chyba zląkł się piły pielęgniarza i poszedł naprzód do San Anton. Ruszają. Jasna prosta droga przecina płaskowyż nagi jak stół. Ledwo ukaże się słońce, leje się żar. Jest może dziesiątka pątników, suną przez to jezioro płynnego ognia. Usiłują śpiewać, aby dodać sobie odwagi, lecz gardło im wysycha, ledwo otworzą usta. Nagle rozlega się krzyk. Woła Tristan idący z tyłu. Wskazuje na niebo: szarańcza. Pielgrzymi padają na kolana. Na razie to cień, szelest. Po chwili ciemnieje słońce, powietrze drży od przenikliwego, budzącego grozę szelestu jedwabistych skrzydełek. Chmura już nad nimi, przesuwa się w ostrym warkocie, spadają maruderzy niby pierwsze krople brązowo-żółtej burzy. Tristan wydobywa z

worka Tyfana, kogut zaś dziobie na prawo i lewo, rychło się nasycił. Idą ostrożnie, usiłując nie nastąpić na leżące owady, lecz jest ich coraz więcej, muszą się przyzwyczaić do miażdżenia rojącej się szarańczy, do odczuwania pod stopami trzeszczącego chrustu. Ledwo ktoś się zatrzyma, już skaczą, włażą na suknię. Ohyda! Tam, przed nimi, szamocą się ciemne postacie. Pielgrzymi zbliżają się nieufnie. Rzekłbyś psy, tak, trzy psy pokryte szarańczą, skaczą, kłapią zębami, biją łapami powietrze. Po przybyciu ludzi uciekają. Sposób, w jaki biegną, nie budzi wątpliwości: to wilki. Pod murkiem leży rozciągnięty trup mężczyzny zdany na pastwę szarańczy. Twarz ma już wyżartą, na dłoniach widać kości. –Wilki – mówi ktoś i czyni znak krzyża. Lecz Wilem i Esperandieu poznają sakwę i trepy Przyjaciela-Wilka, wiedzą zaś dobrze, że bestie, na odwrót, broniły go od śmierci, od szarańczy, cierpienia. Nic już nie można poradzić. Jedynie przyrzec – jak czyni to Wilem – że się pomodlą w Composteli za Przyjaciela-Wilka, przyjaciela wilków. – Per paga et mouri, es toutsoun trop mati – mówi Esperandieu – na zapłatę i śmierć zawsze jest za wcześnie. Kładą zwłoki pod murkiem i przykrywają je kamieniami. Niebawem przybędą do Hontanas. Zawiadomią księdza. Przyjaciel-Wilk, zmarły podczas pielgrzymki, ma prawo do pochówku w chrześcijańskiej ziemi i do powszechnych modłów, niezależnie od tego, jaką tajemnicę zabrał ze sobą. Lecz w Hontanas nie spotkali proboszcza. Gródek ukryty w podłużnej kotlince, otoczony ogrodami i pólkami schodzącymi tarasami stał się łupem szarańczy. Widok ten pozostanie w pamięci na zawsze. Ludzie uciekali we wsze strony, wymachując rękoma, zamykali się w domach, gdzie owady chrupały już słomiane grzechy. A ponad całą okolicą rozlegał się dźwięk dzwonu. Pątnicy spieszą najkrótszą drogą ku Castrogeriz. Ledwo żywi przybywają do radosnej doliny porosłej jaskrawymi kwiatami i z lekka pożółkłą trawą. Droga jest zatarasowana ogromnymi wozami, z których każdy ciągną trzy pary wołów: wysoko, na skalnym występie krzątają się setki ludzi budujących warowny zamek. Ledwo usłyszeli wieść o szarańczy, pierzchają

w popłochu. Mimo południowego skwaru pielgrzymi biegną nadal, wdrapują się po stromiznie niebiesko-brązowego pustkowia, przechodzą most o jedenastu łukach nad wyschłą rzeką. Uciekają jak przed pożarem. Wyczerpani, nieżywi z pragnienia dopiero wieczorem zatrzymują się w nędznej wioszczynie z czerwonej gliny. Wieśniacy mają tu cerę ziemistej barwy, przypominającą wyglądem uliczki zryte przez burzę, mieszkają w ciemnych lepiankach, na poły jaskiniach wyżłobionych w glinie, wśród kadzi i zapasów żywności. Na wieść o pladze w Hontanas biegną, by przyprowadzić stada, i znikają w swych mrocznych norach, zamykając za sobą drzwi. Brak tu miejsca dla pielgrzymów. Muszą wędrować dalej, choć są zmęczeni, choć wieczór już nadchodzi. Noc zapada, kiedy przybywają do Fromisty, lecz bramy miasta są już zamknięte. Śpią u stóp muru na gołych kamieniach. Raz jeszcze Esperandieu musiał w drodze pomóc Tristanowi zabierając odeń Tyfana. Chłopak opadł z sił. Wilem myśli o PrzyjacieluWilku. Ten chociaż nie konał osamotniony. Villasirga. U bram miasta służebni bracia z zakonu templariuszy biorą pątników pod swą opiekę i wiodą do kościoła Santa-Maria la Blanca, gdzie im odczytują całą litanię cudów, jakimi Dziewica Niepokalana obdarzyła gród – litanię tak długą, że król Kastylii kazał ją spisać, i powstała tym sposobem księga nabożnych pieśni. Po nabożeństwie zaprowadzili pielgrzymów do Casa de los peregrinos – domu pielgrzyma, gdzie na frontonie budynku widnieje krzyż świętego Jakuba. Tam częstują ich obfitym posiłkiem. Wilemowi wydaje się niekiedy, że ten czy ów brat templariusz czy konwers spogląda nań ze zbytnią uwagą, lecz to na pewno złudzenie. Ci, co go ścigali, niewątpliwie od dawna zagubili jego ślad. Jednakowoż w Las Navos Gauche opowiedział mu, że templariusze szukali go w Coulommiers: rycerz był mężem nieprzystępnym i spokojnym, i na pewno niebezpiecznym przeciwnikiem. Lecz Wilem nie widzi powodu, który skłoniłby templariusza, aby stał się jego przeciwnikiem. Zaprawdę zakon templariuszy wcale go już nie obchodzi. Eskorta złożona z trzech templariuszy zawiodła pielgrzymów do

Carrion. W małym hospicjum, gdzie się rozgościli, nawiązują znajomość z grupką pątników z Aurillac, wędrującą pod przewodnictwem niejakiego Geralda – wysłańca zdążającego po przebaczenie: ktokolwiek ślubował, iż odbędzie pielgrzymkę, a nie może opuścić domu, opłaca wysłańca, aby ów pomodlił się miast niego w świętym miejscu. Tym sposobem Gerald dwa razy już pielgrzymował do Rzymu, raz do Mont-Saint-Michel, raz do świętego Marcina w Tours i trzy razy do Composteli. Jest to milczek o nosie ostrym; żąda od rodaków nader skromnej opłaty za to, że bezpiecznie doprowadzi ich do celu. W grupce tej znajduje się też Junaczka i jej mąż. Dzieci nie mają, więc chcą prosić świętego Jakuba, aby zdjął urok, który sprawił, że są bezpłodni. Wędrują też: kotlarz o nazwisku La Peyrole – ów cudem uniknął zasadzki na drodze do Enraygues i pragnie podziękować apostołowi; młodzieniec Julian, by błagać o uleczenie matki; młoda wdowa, Geralda, o której nikt nic nie wie; Sicard, jowialny bednarz, który nie mogąc dłużej znosić wrzasków żony, wykorzystał zbożny powód, by wyruszyć i gdzie indziej zaznać trochę spokoju. Z zapałem usiłuje zrazić Juliana do małżeństwa. – Nie żeń się – radzi mu ze śmiechem. – Małżeństwo całkiem przypomina oblężoną warownię. Kto się znajduje na zewnątrz, za wszelką cenę usiłuje tam wtargnąć, a kto przebywa wewnątrz, myśli tylko, jak się stamtąd wydostać. Ponieważ ludzie z krainy Rouergue są prawie ziomkami, Gerald bierze ich pod opiekę i opowiada historię dziewic z Carrion. Rokrocznie trzeba było całą ich setkę zapłacić jako daninę sułtanowi Miramilonowi. Otóż pewnego roku, kiedy wysłańcy sułtana zgromadzili wyznaczone dziewczęta, nagle na ulicach miasta pojawiło się stado byków i wygoniło z grodu Maurów: nigdy już nie wrócili, a o stu zaś dziewicach, spłaconych w haraczu, wspominano jedynie podczas święta byków, które wypadało w Zielone Świątki. Sahagun. Miasto zbudowane z czerwonych cegieł, leżące na krańcu beznadziejnie jednostajnej równiny. Wyłącznie cegły, i tylko czerwone. Ani śladu bieli, czerni czy błękitu. Za to zgromadziła się tu wszelaka czerwień, mury i dachy, domy, kościoły, pałace barwią się wszystkimi odcieniami ochry i purpury.

Osobliwe wrażenia samotności i smutku. Potrzeba dobrej chwili, aby pojąć, że to miasto bez kamieni jest zdane na łaskę wiatru, który każdego dnia zaokrągla cegły i nadkrusza mury. W Sahagun króluje kurz. Wszystko z prochu powstało i w proch się obróci. Czerwone tumany tworzące się na skrzyżowaniach co dzień unoszą jakąś cząstkę miasta i lecą, by spocząć w dalekim pustkowiu. Wilem, Esperandieu i Tristan przez cały dzień szli z grupą Owerniaków. Powolniejszy krok kobiet bardziej dogadzał Tristanowi. Gerald nie zażądał opłaty: wie, że obecność chłopczyka ułatwi mu wstęp do przepełnionych hospicjów. Nocują w sali sypialnej największego opactwa, jakie zdarzyło się im widzieć – własności zakonników z Cluny. Rano na rogatkach oglądają z respektem niebotyczne topole wznoszące białe kity nad rio Cea. Ongiś, w przeddzień wielkiej bitwy stoczonej z niewiernymi, obozował tu Karol Wielki. Przed udaniem się na nocny spoczynek każdy z jego wojowników zatknął włócznię przed swym namiotem. O świcie gałązki, pąki, a nawet liście ozdobiły niektóre włócznie. Był to znak niebios, zesłany, by wyznaczyć tych spośród druhów cesarza, którzy utracą życie w mającej się odbyć bitwie i zdobędą palmę męczeństwa. Nieco później włócznie zakorzeniły się i wyrosły z nich ogromne drzewa świadczące o chwale Karola Wielkiego i wszechmocy Boga. Pielgrzymi chłoną te opowieści. Pełne cudów stanowią lek na wszelki niepokój. Mansilla de las Mulas. Jest coraz ciężej. Przez cały boży dzień żadnego znaku nie ujrzysz na drodze, a Tristanka trzeba podpierać. Gerald nie zgadza się na postój obawiając się, by noc nie zaskoczyła ich na tym pustkowiu. Niekiedy mijają grupki idące w przeciwnym kierunku, które nagle się wyłaniają z żaru. Witają się, rozmawiają o drodze, którą mają przebyć, i już się żegnają. Obracają się i widzą jedynie drgający horyzont, spotkani przed chwilą pątnicy jakby rozpłynęli się w świetle. Brak miejsc w Mansilla. Ledwo odrobina wody dla każdego. Trzeba iść dalej aż do Sandoval, gdzie zasypiają na klasztornym krużganku. Kraina León. Nareszcie opuścili Kastylię i jej rozległe równiny. Chcieliby trochę odpocząć, lecz szpital San Marco przyjmuje podróżnych

tylko na jedną noc: nacinają kreskę na kosturach. O tej porze najobficiej napływają pątnicy, a klęska spowodowana szarańczą podbiła już ceny. Zamiast wyruszyć o świcie, idą, aby obejrzeć warsztaty przy budowanej katedrze. Wilem i Esperandieu wspominają inne warsztaty, te sprzed lat dwudziestu pięciu, przy katedrze Notre-Dame w Paryżu. Mało brakowało, a Wilem by tu się zatrzymał i przenosił kamienie czy belki, aby pojąć, jak upływa ludzkie życie między budową jednej i drugiej katedry. Szpital w Orbigo nad brzegiem niemal wyschłej rzeki. Jedzą wyborną rybę i po raz pierwszy od kilkunastu wieczorów upał nie przeszkadza im zasnąć. Rano kolejka stoi przy wodotrysku i Esperandieu schodzi nad rzekę, aby zobaczyć, czy woda nadaje się do picia. W gaiku widzi pięknego muła przywiązanego do gałązek. Zaciekawiony posuwa się bez szelestu. Tęgi mężczyzna siedzi na kamieniach i pilnie odcina krążki z kostura. Przed nim szkatułka obciągnięta skórą z wytłoczonym na wieczku złotym krzyżem. Pochłonięty robotą, nie zauważa Esperandieu, który przykuca i bacznie mu się przygląda. Mężczyzna jest przyodziany w strój jakobinów z wielkim kapeluszem. Obwisłe, szare policzki drżą przy każdym ruchu. Odkłada drewniane krążki, każdy oddzielnie, na kwadraciku sukna, który wiąże pulchnymi paluchami. Po czym starannie je układa w szkatułce. Nagle podnosi wzrok. Esperandieu udaje, że nic nie zauważył, i pyta, czy woda nadaje się do picia. Zażywny pątnik zamyka szkatułkę. – Właśnie – mówi – czekam, aż ktoś jej skosztuje... Jeśli ci serce doradza... W tejże chwili wychodzi z krzaków jakiś stwór. Esperandieu nigdy podobnego nie widział: niby to człowiek, lecz ciało ma różowe niby nowo narodzony królik, włosy i brwi całkiem białe, a między prawie przezroczystymi powiekami łyska czerwone oko. Esperandieu żegna się, spluwa na ziemię, odwraca się i znika. Astroga. Schyłek dnia zastaje ich wśród paproci. To koniec równej rzymskiej drogi wytyczonej dla zdobywców. Wędrówka znów zajmuje więcej czasu, będą się wlec leniwie, oszczędzać pielgrzymie siły. W mieście Gerald prowadzi koło katedry swą gromadkę, aby nakarmiła

emparedadę – jedną z tych pustelnic, które każą siebie zamurować żywcem ku zbawieniu i zbudowaniu grzeszników. Przez wąziutkie okienko wrzucają chleb pozostały z posiłku. Wnet z czarnej dziury podnosi się wrzask. Rozdzierający głos szlocha, jęczy, żąda uwolnienia. Pustelnica odrzuca chleb kawałek po kawałku, krzyczy, zaklina, lży, przeklina. Nikt nie jest w stanie rozwiązać jej ślubów – ile może mieć lat? Można jedynie modlić się, aby jakiś cud ją uwolnił lub zaznała odrobiny spokoju. Tegoż wieczoru na plaza mayor Esperandieu włącza się do gromady widzów. Pośrodku widzi jakobina, którego ujrzał dziś rano, tego, co wycinał z drewna krążki nad brzegiem rzeki. Ów klęczy przed białą haftowaną złotem tkaniną, na której ustawił szkatułkę ze skóry. Ze zbożną miną, przymknąwszy oczy, odmawia Pater i Ave. Wreszcie uroczyście otwiera skrzyneczkę. Upewnia się, czy ma słuchaczy, po czym wyjaśnia, iż on, Rotbald, jest w posiadaniu relikwii o wartości nie do oszacowania. – Któż nie wie – pyta – że El-Mansur obrabował wielki kościół w Composteli, splądrował go, zmiótł z powierzchni ziemi! Zniża głos i mówi szeptem, że odważni zakonnicy zdołali ocalić z katedry część arcycennego skarbu... Dowiedział się o tym od eremity z gór Oca, któremu przez całe lata zanosił żywność... Był to ostatni depozytariusz relikwii i nie chciał, by wraz z nim zniknęły. – Powierzył mi je w chwili śmierci zobowiązując, że oddam je na użytek pątników z camino, którym ulżą w biedzie i przyczynią się do spełnienia pragnień... Dodał, że mógłby je sprzedać klasztorom nader drogo albo nawet złożyć w darze, lecz odczułby to jako zdradę ostatniej woli eremity. Zwłaszcza że on, Rotbald, również myśli, że mnisi nie powinni mieć pierwszeństwa przed wędrowcami Bożymi... Nie chce się wzbogacić sprzedażą relikwii, jedynie zebrać trochę grosza, by w dzikich górach Oca wznieść nad grobem pustelnika kaplicę. Na tym rzecz polega. Za dwa maravedy ofiaruje cząsteczkę kostura apostoła, zawiniętą w kawałek jedwabiu, który okrywał ongiś grób świętego Jakuba. Okrzyki, szepty, grymasy. Większość tu obecnych padła już ofiarą oszustów kupczących relikwiami – lecz jeśli te są prawdziwe? Esperandieu

zgorszony rozważa, jak zapobiec oszustwu, nagle tłum się rozstępuje, aby przepuścić diabła: to różowy człowiek, którego zoczył rano, ów pada na kolana przed Rotbaldem, całuje jego suknię i dłonie. Ludzie nie śmią się zbliżyć. – Wielkie dzięki, święty człowiecze! – woła zjawa dźwięcznym głosem. – Niech Bóg cię wynagrodzi za wszelkie dobro, jakim mnie obdarzyłeś! Rotbald podnosi i błogosławi różowego człowieka, który się zwraca do słuchaczy. – Spójrzcie wszyscy! – mówi. – Stwierdźcie moc świętego Jakuba!... Byłem już bezsilnym starcem i chciałem umrzeć w Composteli, lecz w drodze zaskoczył mnie chłód... Wówczas ten oto człowiek dał mi cząsteczkę uświęconego kostura świętego Jakuba... Patrzcie, ruszam się... Moje włosy są jeszcze białe, ale mam młodzieńcze ramiona i nogi, i głos! Poczyna skakać, tańczyć, napinać miernie ramion. – Zaraz wracam do domu, chcę oznajmić o cudzie moim dzieciom i wnukom. Wobec wszystkich będę opiewał chwałę świętego Jakuba. Rotbald się nie rozchmurzył. – Nie poznaję ciebie – rzekł. – Dlaczego jeszcze nie wracasz? – Idę, zaraz idę! Ale najpierw ciebie szukałem. Chcę kupić jeszcze dwie relikwie, jedną dla mojego ślepego syna, a drugą do kościoła w mojej wiosce. Rotbald wydaje się teraz bliski gniewu. -– Łapczywyś pielgrzymie! Pomyśl o bliźnich! – Ach! Od razu widać, że nie masz ślepego syna! Cudem odmłodzony starzec podaje na różowej dłoni dwa maravedy. Rotbald wręcza mu niechętnie jedwabny woreczek. – Nie śmiej wracać! Część pielgrzymów sięga już ręką do sakwy. Pozostali macają różowobiałego człowieka, sprawdzają, czy ma własne włosy. Esperandieu wyrywa się z ciżby, biegnie po Wilema; kiedy wracają, Rotbald sprzedaje gliniane ampułki z odrobiną oliwy, która – wedle jego słów – płonie nad grobem apostoła. Esperandieu woła: – Halo, człowieku!

Rotbald odwraca się, patrzy na Esperandieu. Zły błysk miga w jego oczach. Wskazuje nań palcem. – Tuś mi, bratku! Toś ty mnie dziś rano okradł w Orbigo! Przez chwilę Esperandieu stoi oniemiały, po czym skacze na Rotbalda. Alkad z Astorgi był chudym i surowym mężem o krzaczastych brwiach. Wysłuchał obu wzajem się oskarżających mężczyzn. Każe im przysiąc na pielgrzymkę: rzadko się zdarza, aby winowajca śmiał popełniać krzywoprzysięstwo na świętym szlaku. – Wy – mówi uroczyście do Rotbalda – macie złożyć przysięgę na waszą pielgrzymkę, że dziś rano, na brzegu rio Orbigo, zaskoczyliście tego człowieka grzebiącego w waszych tobołach. Rotbald unosi głowę: – Przysięgam na moją świętą pielgrzymkę! Alkad patrzy teraz na Esperandieu: – Czy wy złożycie przysięgę na waszą pielgrzymkę, żeście nie zawinili w niczym, o co was oskarża ten człowiek? Esperandieu przełyka ślinę: – Przyrzekam na moją świętą pielgrzymkę. Alkad tupie nogą: – Jeden z was łże! Opanowuje się i pyta nadal Esperandieu. – Czy złożycie przysięgę, że dziś rano na brzegu rio Orbigo zaskoczyliście tego człowieka zajętego wycinaniem relikwii z kostura, które wedle jego przysięgi są prawdziwe? – Przysięgam na moją świętą pielgrzymkę! Alkad patrzy na Rotbalda: – Czy złożycie przysięgę na waszą pielgrzymkę, że relikwie są prawdziwe i zostały wam przekazane przez eremitę z krainy Oca? – Przysięgam na moją świętą pielgrzymkę! Alkad prostuje się obrażony na honorze. – Jutro rano pójdziemy do biskupa. Kłamca będzie powieszony. Między jedną a drugą mszą biskup postanowił poddać pielgrzymów obowiązującemu w klasztorze sądowi: próbie chleba i sera. Przygotowuje się dwie wielkie pajdy jęczmiennego chleba obłożonego

grubą warstwą rozkruszonego sera. Ostrzem noża wypisuje się na każdej pierwsze słowo niedzielnej modlitwy. Później sporządza się z gałązek osiki cztery krzyże i umieszcza po jednym na głowie i pod prawą stopą każdego z oskarżonych. Esperandieu i Rotbald spędzili noc w więzieniu. Esperandieu wchodząc do biskupiego pałacu dostrzega stojących przy drzwiach Wilema i Tristana. Pątnicy z Aurillac odeszli. Poczuwają się do solidarności jedynie z rodakami, Gerald zaś nie ma czasu do stracenia. Biskup jest starym i stanowczym prałatem. Prosi Boga o opiekę i zwraca się do obu mężczyzn: – Ten z was, który zawinił kłamiąc, poczuje, że język jego lgnie do podniebienia, a gardło się zawęża! Trzykrotnie odmawia się Ojcze nasz. Biskup podejmuje: – Ten z was, który zawinił kłamiąc, jeśliby nawet przełknął jeden kęs, zwróci go! Wszystkie jego członki zadrżą! Ponownie trzy razy odmawia się Ojcze nasz. – Niech kłamstwo kłamcę zadusi! Podają każdemu przygotowaną pajdę. Esperandieu odczuwa dotkliwie zniewagę, oburza go słodko-obłudna i, rzekłbyś, męczeńska mina na twarzy handlarza relikwiami. Obaj przełykają jeden kęs, później drugi, wreszcie cały chleb. Biskup, podobnie jak alkad, wpada w gniew. Jeden z tych dwóch kpi z jego sądu. Więc dobrze, odda się ich pod Sąd Boży [22]. Będą walczyć na kije, żaden z nich bowiem nie jest rycerzem ani też szlachetnego rodu. – Panie Wilemie – pyta Tristan – czy Esperandieu umie walczyć na kije? – Pokładałbym większą ufność, gdyby walczył na słowa... Chłopiec gładzi białego koguta. Siedzą oparci o mur na podwórzu hospicjum. Oświetla ich półksiężyc. – Panie Wilemie, Esperandieu nie może przegrać walki, przecie mówił prawdę... – Wiesz, nie zawsze rozumiemy wolę Bożą. Wilem myśli o biednym Esperandieu, z szeroko otwartymi oczami czuwającym w mrocznym lochu. – Powinieneś zasnąć – mówi do Tristana. – Tyfan niebawem zapieje.

Tristan układa się na boku. – Panie Wilemie – pyta jeszcze – czy pomścicie Esperandieu, jeżeli go powieszą? Nie czeka na odpowiedź. Już śpi. w intencji O świcie pachołcy wyprowadzają z więzienia msza pojedynku (łac.) Rotbalda i Esperandieu. Golą ich, strzygą im włosy. Później wiodą do kaplicy, gdzie są obecni na uroczystym nabożeństwie: missa pro duello*. Rotbald prosi o udzielenie mu komunii. Po mszy biskup stwierdza, że ani Rotbald, ani Esperandieu nie jest małoletni czy chory, nie jest starcem czy duchownym: nie mogą więc odmówić walki wręcz ani żądać zastępcy. Nic nie jedzą, aby zachować czystość. Wiodą ich na plaza mayor, gdzie przygotowano już szranki otoczone barierą i posypane piaskiem. Ledwie o kilka kroków stoi szubienica. Zgodnie z obowiązującą regułą każdy przeciwnik zaklina swego adwersarza, by przyznał się do kłamstwa. Po czym winien powiedzieć: „Zaprzeczam wszelakiej winie, o jaką ten człowiek mógł mnie posądzić czy stwierdzić, iż ją popełniłem”. Wówczas wprowadzają ich na sam środek pola. Muszą jeszcze przed księdzem podać sobie rękę, aby się kolejno oskarżyć: – Człowieku, ty, którego trzymam za rękę – rzecze Esperandieu – klnę się na Boga i wszystkich świętych, że mam słuszny powód bronić się przed tobą, boś mnie fałszywie posądził i w niecnym sporze. Twierdzę, żeś sporządzał i sprzedawał fałszywe relikwie jako prawdziwe i godne czci. Przysięgam, że nie mam przy sobie ani kamyka, ani ziół, ani talizmanu, mocą których mógłbym mieć nadzieję ciebie zwyciężyć, lecz polegam jeno na pomocy Bożej i mojej broni, i moim słusznym prawie”. – Człowieku, ty, którego trzymam za rękę – z kolei rzecze Rotbald – klnę się na Boga, świętego Jakuba i wszystkich świętych, że mam słuszny powód bronić się przed tobą, boś mnie fałszywie posądził i w niecnym sporze. Stwierdzam, żeś mnie okradł z rzeczy będących w jukach mego muła i oskarżył o kłamstwo i krzywoprzysięstwo. Przysięgam, że nie mam przy sobie ani ziół, ani amuletu, mocą których mógłbym mieć nadzieję

ciebie zwyciężyć, lecz polegam jeno na pomocy Boga i mojej broni, i moim słusznym prawie. Na plaża mayor czarno od ludzi. Sądowe pojedynki zdarzają się raczej rzadko. Próby przysięgi i sera na ogół wystarczają, by ujawnić winowajców. Biskup zasiada pod baldachimem z czerwonego płótna. Herold ogłasza, że walka może trwać aż do pojawienia się gwiazd na niebie; jeśli się nie zakończy, zostanie wznowiona nazajutrz. Jedyna broń walczących to kostur pielgrzymi. Walka ustanie, gdy jeden z przeciwników zostanie zabity lub poprosi o łaskę. Zwyciężony okaże się winowajcą, wskazanym przez samego Boga. Z głową spuszczoną zostanie wywieziony na taczce ze szranków. Jeśli nie zemrze, będzie mógł ocalić życie pod warunkiem, że wybłaga przebaczenie u kłamliwie oskarżonego, a ów okaże mu miłosierdzie. W przeciwnym razie zostanie niezwłocznie powieszony. Zbrojny biskupa dokładnie wymierzył każdemu pole, sprawdził, skąd wieje wiatr i czy nie razi słońce. Herold ogłosił na czterech rogach szranków rozkaz widzom, aby stali nieruchomo, nie śmieli dać znaku ręką ani wydać okrzyku, który by dodał odwagi lub zamącił spokój ducha walczących. Zbrojny i herold opuścili szranki. – Do walki! – zawołał biskup. Rotbald jest tęgim mężczyzną, rychło powinien się zasapać – myśli czujny Esperandieu. Jednakowoż dziwi go, że ów przybiera obronną postawę niby zawodowy zapaśnik, trzyma mocno kostur w szeroko rozstawionych rękach. Obaj krążą po placu, wzajem siebie śledzą. Esperandieu pierwszy zadaje cios, lecz Rotbald łatwo go paruje. Zmylił widzów: nie po raz pierwszy ów człowiek walczy na kije. Esperandieu wolałby mieć swą zacną siekierę węglarza. Ciosy po głowie, po żebrach, po nogach, by obalić przeciwnika, ciosy ostrzem w brzuch. Przez chwil kilka kostury, zda się, fruwały w powietrzu. Esperandieu pierwszy otrzymał bolesny cios w ramię. Rotbald mocno dyszy i już opuszcza kij. Esperandieu widzi brak osłony,

atakuje. Straszliwy ból w dłoni. Nie może zacisnąć palców, zwalnia do połowy uchwyt. Rotbald ponawia napaść, usiłuje tłuc zranioną dłoń. Esperandieu trafia w brzuch, lecz sam odczuwa cios po żebrach zadany w pełnym rozmachu. Robi unik. Drugi cios dosięga jego krzyżów. Pada na kolana. Ogłusza go cios w skroń. Traci przytomność. Już tłum żąda śmierci. Pachołcy kładą Esperandieu na taczkę, głowa mu zwisa, wywożą go z szranków. I tak ciągną aż do szubienicy na rogu placu. Wilem rozpacza, czując swą bezradność. Próżno biegał przez cały rynek. Wszędzie szukał biało-różowego człowieka, ów jakby się zapadł pod ziemię. Prosi o posłuchanie u biskupa, ów go nie przyjął. Poszedł, aby błagać alkada, wykrzykiwał, że Esperandieu wrócił z Las Navas de Tolosa i wraz z krucjatą królów walczył w Ziemi Świętej, i był jednym ze zdobywców Konstantynopola... Dawał rycerskie słowo, iż Esperandieu niezdolny jest do kradzieży... Lecz alkad o niczym nie chce słyszeć, sprawa go już nie dotyczy. Wilem i Tristan stoją u stóp szubienicy. Zbrojni osłaniają biskupa, który siedzi nieczuły pod baldachimem. Kat przyodział się jak błazen w strój na poły czarny, na poły czerwony. Węzeł już zaciśnięty, sznur się kołysze. Esperandieu odzyskuje przytomność. Pachołcy popychają go po drabinie, Wilem dostrzega jego przerażenie. Esperandieu stoi koło zwisającej pętli. Szuka wzrokiem przyjaciół. Wilem czuje, że oto teraz coś w nim umiera. Jak może zaradzić tej niesprawiedliwości popełnionej w imię Boga? Modlić się? Czekać na cud? Od Conques co dzień słyszał opowieści o cudach, o cudownych znakach. Święta Foy tu, święty Jakub tam i włócznie kwitnące w Sahagun, i upieczone koguty, które pieją w San Domingo... Nagle serce mu staje. – Tristanie! – wzywa szeptem. – Prędko! Kat zakłada stryczek na szyję Esperandieu, ów jakby nic nie pojmuje. – Wykonać – woła biskup. Wtedy, wtedy duży biały kogut, zda się, wyrasta spod ziemi i leci aż do szubienicy. Staje u stóp Esperandieu i naprzeciwko biskupa wznosi grzebień, wyciąga szyję, sroży się i rzuca w świat swe rozgłośne

pozdrowienie. Kat pada na kolana, drżące usta biskupa wyszeptują słowa, których nikt nie słyszy, tłum pada plackiem na ziemię i ci wszyscy świadkowie cudu biją się w pierś i sławią świętego Jakuba. Rotbald chce uciec: łapią go. Wilem już wspiął się na drabinę i pomaga zejść Esperandieu. Esperandieu jeszcze jest blady. – Och – szepce – och, był czas najwyższy. Wilem śmieje się, jak od dawna się nie śmiał. Bal mait tard que tsamai – mówi – lepiej późno niż wcale...

X. JOHN LACKLAND Jan bez Ziemi już od przeszło roku był królem wyklętym w królestwie pogrążonym w mrokach Interdyktu. Od przeszło roku jego poddani obywali się bez mszy i sakramentów. Od przeszło roku nie grzebano zmarłych w poświęconej ziemi – składając zmarłych na szczytach cmentarnych murów lub w rozwidleniu wielkich drzew, mogą co najwyżej żywić nadzieję, że uchronią je od psów i błąkających się świń. Król oddał się z rozkoszą czynieniu zła i rządził coraz bardziej porywczo i okrutnie. Niektórzy baronowie i prałaci zdołali zbiec z królestwa i żyli na wygnaniu. Arcybiskup Canterbury, biskupi Londynu i Ely pojechali z supliką do papieża. Lecz w samej Anglii wszystko prowadziło do buntu. W lesie, w hrabstwie Yorku, pewien eremita głośno nawet zapowiadał, że John Lackland, Jan bez Ziemi, nie będzie już królem w dzień najbliższego Wniebowstąpienia. Poddani, poniewierani, uciskani na wszelkie sposoby, łupieni przez urzędników królewskich, pozbawieni nawet kościelnego pocieszenia, łaknęli nadziei, aby wydobyć się z przygnębienia i móc podnieść głowę. Zapalczywi walijscy baronowie najechali granice Anglii i obrócili w perzynę kilka zamków w dobrach królewskich. Jan wnet zebrał swą armię złożoną ze zbójów i najemnych żołnierzy. Wpadł pędem do Nottingham i kazał sprowadzić do siebie dzieci wzięte w ubiegłym roku jako zakładnicy możnym walijskim rodzinom. Było ich dwadzieścia osiem. Kazał je powiesić jedno po drugim, zanim przeszedł do stołu. Uprzedzono go, że jeśli najedzie Walię, wybuchnie bunt w całym królestwie i mało baronów za nim pójdzie. Wrócił więc do Londynu, zgorzkniały i zacięty rozpoczął ponure knowania. Niebawem rozeszła się pogłoska, że zaproponował En-Nasirowi, zwyciężonemu w Las Navas de Tolosa, że złoży mu hołd, jeśli ów go wspomoże w walce z królem Francji i papieżem. Ponoć nawet przysięgał, że jeśli emir zgodzi się na układ, sam się nawróci na wiarę mahometańską. Wszystko szło źle. W noc Przeniesienia Świętego Benedykta wybuchł pożar na nabrzeżu Southwark, przerzucił się przez Tamizę i spalił przeszło

tysiąc osób – lecz czy mogło być inaczej pod panowaniem tego przeklętnika? Jan kazał sprowadzić do siebie eremitę z lasów Yorku. Był to spokojny człowiek o jasnych oczach, zwał się Piotr z Pomfret. – Chcesz więc, żebym umarł przed Wniebowstąpieniem! – Powiedziałem, Johnie Lackland, że nie będziesz królem w wieczór Wniebowstąpienia... – Więc jeżeli to nie śmierć, to co? – Nic więcej nie wiem... Lecz jeśli skłamałem, zrobisz ze mną, co zechcesz. Dla większego bezpieczeństwa Jan kazał go niezwłocznie zakuć w kajdany w lochu stołbu Corf. Nadeszła wówczas wstrząsająca wiadomość. Papież Innocenty, mając ręce wolne w sprawie hiszpańskiej, wydał rozkaz chrześcijańskim książętom, a zwłaszcza królowi Francji, Filipowi Augustowi, by zbrojnie najechali Anglię i strącili z tronu Jana bez Ziemi.

XI. CZAS NIERUCHOMY Esperandieu mógłby aż do końca życia pozostać w Astordze jako bohater cudownie uratowany przez świętego Jakuba. Czczony, okadzany pochlebstwami, co dzień zapraszany do stołu biskupa albo alkada, pokazywany przechodniom jak ów biedny Tyfan, zamknięty w klatce. Lecz po kilku dniach miał dość. Tego ranka przemyka się razem z Wilemem i Tristanem po ciemnych jeszcze ulicach: uciekają. Droga wznosi się pod dachem listowia. Kiedy dzień nastaje, oglądają się i widzą w dole katedrę i proste dymy rozpalanych ognisk. Powietrze jest tak czyste, że mało brakuje, a mogliby usłyszeć głos emparedady, żądającej uwolnienia z głębi murów, mogliby zobaczyć szubienicę, a na niej handlarza fałszywymi relikwiami, Rotbalda, z wywieszonym językiem, powieszonego ku zbudowaniu przechodniów, ponieważ usiłował nadużyć Sprawiedliwości Bożej. Idą nadał pod górę, wychodzą spod osłony drzew, wędrują wśród wrzosów. Wtedy, niespodzianie, Wilem obraca się ku Esperandieu. Ogarnia go dziwny śmiech, najpierw cichy, później z wolna coraz głośniejszy, urywany, wybuchający krzykiem, śmiech, który dławi, dusi, skręca we dwoje, łamie i przechyla do tyłu. – Święty – usiłuje wykrztusić – święty... Esperandieu podchodzi zaniepokojony. – Święty Esperandieu!... Esperandieu czuje się obrażony, lecz zachowuje godność i mówi z przekąsem: chciałbym ciebie tam widzieć! Wilem śmieje się w dwójnasób. Śmiechem więzionym od trzech dni, który niby sprężyna łagodzi napięcie, przynosi szaloną ulgę całemu ciału, a jednocześnie jest niedopuszczalnym stwierdzeniem, że granica, która dzieli hańbę od chwały, życie od śmierci, jest cieńsza niż włos – lepiej się więc pośmiać... Chce coś powiedzieć, lecz nie może wykrztusić słowa. Udaje, że zakłada sznur na szyję, głos go zawodzi, łzy tryskają mu z oczu. Czka, szlocha, wypuszcza kostur. Tristana ogarnia trwoga. Nie rozumie, co się dzieje. Czyż zdjęcie z

szubienicy Esperandieu to nie cud prawdziwy, taki sam, jaki uratował niemieckiego pielgrzyma w San Domingo? Z cudu śmiać się nie wolno, chyba że pan Wilem... Nigdy nie widział pana Wilema roześmianego, jest tym zgorszony... Szuka pokrzepienia u Esperandieu, lecz oto i on, rozweselony, otwiera usta od ucha do ucha, nie może się wstrzymać, teraz on się wije, trzyma za boki... Obaj mężczyźni rozdziawiają gęby, aż gardziel widać, ciężko przestępują z nogi na nogę i sam Tristan, chociaż przepełniony powagą, przejęty cudem, chociaż zasmucony, iż pozostawił Tyfana, sam Tristan poczyna parskać i jasny jego głosik kaskadą żywej wody łączy się z rechotem dorosłych... Rabanal del Camino. Podczas wędrówki niewiasta w czerni podaje im tortilla eon cebolla – omlet z cebulą. Pada deszcz. Droga wciąż biegnie po wzgórzach w górę. Nadbiegają dwa wielkie psy, warczą, oczy mają przekrwione, pianę na pysku. Esperandieu ogłusza jednego mocnym uderzeniem kostura; drugi waruje przy towarzyszu. Foncebadon. Giną w bezimiennej ciżbie przeludnionego hospicjum. Posłania ze zgniłej słomy, czarny chleb, gęste wino. Toczy się rozmowa o Astordze. Esperandieu oparty o ścianę nasuwa na twarz kapelusz. Wszyscy trzej dobrze wiedzą, że cud był mniej cudowny, niż wierzą ci poczciwcy. Dość się o tym narozprawiali w drodze: – W Santo Domingo – mówi Wilem – było o wiele trudniej, kogut był upieczony. – Bo święty Jakub – odpowiedział Esperandieu – bierze koguty, jakie ma pod ręką. – Święty Jakub – wtrącił się Tristan – od dawna może wiedział, że handlarz szykuje przestępstwo... Dlatego w Roncevaux dał mi Tyfana i ratował nas od niebezpieczeństw w drodze i nawet w czasie wojny z poganami... Panie Wilemie, co to jest cud? – Cud – powtórzył Wilem – to... Zamilkł, sam nie wiedział dobrze, co ma odpowiedzieć. – Panie Wilemie – ciągnął Tristan – skąd naszła was myśl, żeby wypuścić Tyfana? – Nie wiem... Tak oto nadchodzą myśli...

– To święty Jakub was natchnął. – Może i tak... Biedny Tyfan! – Tyfan wcale nie jest nieszczęśliwy! – odpowiedział Esperandieu. Kat z Astorgi, człowiek szorstki i bezlitosny, uzyskał przywilej żywienia co dzień koguta aż do końca życia, swego lub zwierzęcia. Rano przybywają do la Cruz de Ferro. Tuż za tą miejscowością droga zbiega w dół. Czarny krzyż na krętej tyce tkwi na szczycie stosu kamyków i każdy pielgrzym dorzuca swój kamyk. Korny gest łączący wszystkich wędrowców bożych ponad pielgrzymką, ponad wiekami, tych, co się w proch już obrócili z tymi, co się dopiero narodzą. Wilem z upodobaniem myśli, że Karol Wielki i jego dzielni rycerze dorzucili tu swe kamyki, a także Frottard wiodący ślepca i może Quarementrant, który musiał tędy przechodzić wraz ze swą kozą, i ci z bitwy w Tolosa, i pątnicy z Aurillac, którzy wyruszyli przodem... Kamyki bezimienne, czarne, usiane lśniącymi iskierkami, różne, a jednak te same niby słowa nie wypowiedzianej modlitwy. Są oto na krańcach Kastylii. Przed nimi głęboka i żyzna dolina Bierzo, drzewa, pola. Długo schodzili, na drodze spotkali pielgrzyma, który złożył ślub, iż będzie szedł tyłem: wyjaśnia, że nie chce tracić z oczu kloaki, z której usiłuje wydobyć się przy pomocy świętego Jakuba. Z niczym więcej się nie zdradził. Tristan wymiotuje: mówi, że omlet był zatruty. Most Manjarin, El Acebo, Molina Seca, gdzie modlą się do Żelazny (hiszp.) Matki Bożej Siedmiu Boleści, Ponferrada*, duży gród, którego nazwa pochodzi od żelaznego mostu, i gdzie templariusze budują swą twierdzę. Compostela już niedaleko. Dziesięć, siedem czy nawet pięć dni drogi – mówią ci i owi napotkani pątnicy, wszyscy mają naszyte na kapeluszu, na opończy [23] lub klapie sakwy muszelki z Santiago i ołowiane dzwoneczki [24]. Bliski cel zachęca do szybszego marszu; żeby wreszcie dotrzeć do kresu tak długiej wędrówki, osiągnąć spełnienie tak długo żywionych marzeń. Lecz jednocześnie chcieliby zatrzymać bieg czasu, stanąć na chwilę, usiąść

na skraju pagórka, oprzeć się o drzewo i zajrzeć w głąb własnej duszy: czy są radzi, iż już przybyli? Czy ten, co doszedł, to ten sam, co opuścił był dom? Co się znajduje na krańcu świata? Villafranca del Bierza. Pątnicy zbyt wyczerpani, aby iść dalej, przekraczając próg kościółka z szarego granitu lub po prostu dotykając go palcami, uzyskują te same dobrodziejstwa, jakby przybyli do Composteli. Wokół kościoła krzyży a krzyży pod gargulcem: wielu tu spoczęło pokonanych chorobą, wyczerpaniem, starością, utratą nadziei, wielu tu się zdało na miłosierdzie świętego Jakuba [25]. Rano Tristan ma wciąż mdłości, gorączkę, prosi, aby go tu zostawić pod progiem kościoła. Wilem odmawia, mówiąc, że nie pozostawia się towarzysza w potrzebie. Wspomagają kolejno chłopca, podtrzymują go, głośno odmawiają modlitwy, aby dodać mu otuchy i go uleczyć. Długo idą pod górę wzdłuż rzeki Valcarce. Zatrzymuje ich staruszka, z rogu fartucha wysupłuje lichą monetę i prosi, aby raczyli złożyć ją w jej imieniu u stóp apostoła. Życzy im buen sacrificio – dobrej pokuty. Na przemian słońce i deszcz. Już jesień. Daleko w tyle pozostała Kastylia i jej dni rozgrzane do białości. Muszą teraz nieść Tristana. Z trudem wspinają się na przełęcz La Feve. Mijają szpital angielskich pielgrzymów. Ci powiadają, że niedaleko znajduje się hospicjum mnichów z Aurillac, gdzie przebywają ludzie mówiący ich językiem. Nadal deszcz, błoto. Stara wioska, mury i dachy całe z kamienia, okrągłe, niskie domy wznoszą się nad dziką, ponurą, rozległą okolicą, góry szczyt po szczycie ciągną się aż po horyzont. Pątnicy, chcąc uniknąć uciążliwej wspinaczki, okrążają wzgórza i idą przez Lugo, lecz tych, co tu przybywają, Owerniaków oraz ich sąsiadów z Rouergue, zakonnicy witają niesłychanie serdecznie. Wilem osobliwie pragnął spędzić noc w tym hospicjum pod wezwaniem Świętego Geralda, może tegoż samego [26]. Mnisi wprowadzają ich do sali, krzątają się, wiodą przed palenisko, podają wino, a tymczasem dwaj bracia zabierają Tristana do szpitalika. Dwie służące przynoszą misy, nalewają gorącą wodę, aby umyć pątnikom zabłocone stopy, na podobieństwo Marii Magdaleny, grzesznicy, która umyła stopy Chrystusowi. Na pątniczym szlaku to szczyt miłosierdzia. Każdy z tych zgłodniałych i brudnych pielgrzymów jest synem Bożym.

Te miłosierne uczynki pozwalają Wilemowi w pełni odczuwać serdeczność powitania, rozkosz wina w gardle, odprężenie, które przynosi ulgę ciału. Teraz klęczy przed nim kobieta w czerni, rozkłada płótno, by osuszyć mu stopy, lecz on dostrzega tylko jej białe ramiona i dwa ciemne, długie warkocze wymykające się spod czepca. Sam nie wie, czy czarują go te ramiona, czy też kontrast między ich bielą a czernią agatową włosów. W drodze kilkakrotnie już służebne, podobnie jak i ta, kornie mu usługiwały, lecz po raz pierwszy dostrzega, że miłosierny gest jest również gestem tkliwym. Nagle ogarnia go zmieszanie. Niewiasta może je wyczuła. Spojrzała na niego. On ją zna. Była w grupie z Aurillac, z którą szli razem przez kilka dni. – Geralda! – mówi. Podnosi ją. Tegoż wieczoru nie spali razem, uczynili to dopiero w następny wieczór. Wilem i Esperandieu uzyskali zezwolenie na pozostanie w hospicjum aż do czasu powrotu do zdrowia Tristana. Pielęgniarz przyrzekł, iż rychło go uleczy, i podał mu miksturę sporządzoną wedle własnego przepisu: żmiję, po obcięciu jej głowy, moczy się przy rosnącym księżycu w wywarze z trybuli i krwiścięga, po czym dodaje się żółć z kurczęcia. Nazajutrz Tristanowi opadła gorączka i spał spokojnie. Wilem ponownie ujrzał Geraldę, kiedy usługiwała przy obiedzie, i odczuł, że odradza się w nim wczorajsze pożądanie. Kiedy od czasu do czasu rzucała nań wzrokiem, w jej oczach gorzał ten sam płomień, który tamował mu oddech. Wieczorem patrzył, jak myje nogi nowym przybyszom, i szalał z zazdrości. Nadeszła noc – noc tu nie spływa z nieba, wznosi się z dolin, wolno wyłania z przepaści, otacza grzbiety jeden po drugim, na koniec ogarnia całą okolicę... Wilem wyszedł. Przyłączyła się doń Geralda i bez słowa wsparła się o niego całym ciałem. Szli ciężko, biodro w biodro, jakby już ze sobą złączeni, ku domowi budowanemu nad przepaścią. I tam się miłowali, namiętnie, z żarliwością, jakiej dotąd nie zaznali, z szaleństwem miłości, w którym zamierali i znów się odradzali, w zgodnym rytmie, dech w dech, aż obojgu serce omal nie pękło.

Geralda nie ma jeszcze dwudziestu lat. Poślubiła była kołodzieja z Allanche, którego inne dziewczęta chciały mieć za męża. Ledwie zakończyło się wesele, nowożeńca, który opasywał koło żelazną obręczą, zabił piorun w środku wioski. Dziewczęta wysnuły wniosek, że poślubiła go przez czary: nie może pozostać w wiosce, chyba że oczyści się w Composteli. Odeszła, lecz bez zamiaru powrotu. Miała nadzieję, że po drodze, jak wielu ludzi z Aurillac, gdzieś się osiedli, może nawet po raz drugi wyjdzie za mąż. Mijając Cebrero, usłyszała, że mnisi zamierzają otworzyć gospodę w dawnej owczarni na przełęczy La Feve; owa gospoda miała współzawodniczyć z hospicjum Anglików, służąc w czasie zimowych miesięcy pątnikom, którzy nie będą mogli odszukać pod śniegiem drogi do wielkiego hospicjum Świętego Geralda. Poprosiła o pracę. Polecono jej na próbę myć nogi pielgrzymom przez trzydzieści dni. Lecz Wilema mało obchodziły te wszystkie szczegóły życia Geraldy. Kiedy zrzuciła czarną suknię i w blasku wrześniowych gwiazd zalśniło jej białe ciało, kiedy na jej skroniach zaperlił się pot rozkoszy, kiedy omdlałym głosem prosiła, aby się z nią nie rozłączał, Wilem d’Encausse wiedział jedynie, że nie jest w jego mocy opuścić tę niewiastę i że jest z nią szczęśliwy. Tym sposobem wszyscy czworo – Wilem i Geralda, Esperandieu i Tristan już wyleczony – znaleźli się w owczarni na przełęczy La Feve, pobłogosławieni przez opata od Świętego Geralda. Podzielili budynek na dwie części, szykując mieszkanie złożone z sali oraz izby, oddzielone od zwierząt skrzyniami z żywnością oraz zapasem drewna. Na dobry ład mogą gościć z dziesięciu pielgrzymów. Esperandieu pozostał jedynie przez przyjaźń dla Wilema. Całkiem nie pochwala tego osiedlenia się. Nie z powodu grzechu, jaki wynika z pożycia z tą wdową, lecz jeśli tak ma być, to dlaczego na tej opustoszałej górze, a nie w Roquelongue? Ile czasu to potrwa? W istocie spodziewa się, że Wilem prędko się znuży i niewiastą, i tym zatraconym krajem. Jednak musi uznać zalety Geraldy: silna, wytrwała, pracowita, jak wszystkie jej rodaczki, i wesoła, boć ma dwadzieścia lat. Obsługuje należycie swego chłopa i domostwo. Uprawia warzywnik, karmi zwierzęta, czesze, przędzie i barwi wełnę, robi dobry ser na sposób owerniacki i ciasto

na chleb miesi nie gorzej od chłopa. Jest oszczędna, lecz nie skąpi własnego czasu i trudu. Esperandieu dziwi się tylko, że nie pracuje raczej w jakiejś oberży, a w hospicjum, gdzie zarabia tylko odpusty. Ponadto Esperandieu nie wie, jaka jest Geralda w nocy, nie zna głębokiego wzburzenia jej ciała i pytań małego dziewczątka, które zadaje Wilemowi prosząc, by jej opowiadał o Wschodzie i Roquelongue: czy widział lwy, palmy, czy walczył z Saladynem? Czy w jego zamku znajduje się donżon? W miłosnym uścisku Wilem odczuwa pełnię szczęścia. Kiedy białe błyskawice świdrują mu głowę, Geralda przykłada dłonie do rozpalonych skroni, koi ból i mało brakuje, a chętnie by go ukołysała. Śmieje się, kiedy Wilem czuje się lepiej: Oto szukałam mężczyzny młodego, bogatego i zdrowego, a żyję z tobą starym, obolałym i jeszcze biedniejszym ode mnie, bo masz tylko jedną rękę...To prawda, myśli Wilem, ona jest prawie dzieckiem. Nie może się nadziwić. Minęła zima. Esperandieu zajmował się trochę wypalaniem węgla, dopóki śnieg wszystkiego nie przykrył. Zabłąkani pielgrzymi, górale, łowcy niedźwiedzi zasiadali mimo zimy wieczorami wokół płonącego ogniska, nasłuchując odgłosu kroków czy wołania, słuchając wycia wiatru w samotności – w górach mówi się niewiele. W ciągu kilku dni stado wilków krążyło wokół budynku. Aby nie wychodzić po drewno, trzeba było je oszczędzać. Anglicy z hospicjum ani drgnęli. Przez grube mury usłyszeli nadchodzącą wiosnę. Teraz znali wszystkie odcienie ciszy – ów śpiewał. Geralda zasiała konopie na szerokim górskim tarasie. To konopne pole jest dla niej symbolem. Nie chce zależeć od nikogo, jedynie od siebie. Mając warzywnik, drób, świnię, zdoła wyżywić swych chłopów. Chciałaby także utkać płótno. W sierpniu konopne pole to prawdziwy ciemnozielony las o liściach szerokich na dłoń. Wydaje ciężką tajemniczą woń, która upaja ludzi. W sierpniu ścina się sierpem długie łodygi, układa się je w dołach ze stojącą wodą. Pod koniec zimy z ziarna tłoczy się olej, długie łodygi oczyszczone i

zmiażdżone dadzą nić, z której utka się płótno... Geralda już wyobraża sobie, jak w letni słoneczny dzień będzie bielić uprane płótno na łące wśród maków. W połowie lipca odszedł Esperandieu razem z falą pielgrzymów, śpieszących do Composteli na święto apostoła. Wilem kazał Tristanowi, aby mu towarzyszył. Chłopiec poszedł wbrew swojej woli: za czasów Roquelongue i Saint-Veran przyrzekł był Audilenz, iż będzie Wilemowi służył i go nie opuści. Jednakowoż musiał usłuchać. Po dwu tygodniach wrócili przynosząc medaliki i muszelki. Na pytania Wilema o Compostelę, jakby się zmówili, odpowiedzieli jedynie z tajemniczą miną: niech sam zobaczy. Wówczas Wilem zapytał, czy chcą pozostać w La Feve, jak on, czy też wrócić do Roquelongue. Esperandieu był wstrząśnięty. – Nie każesz mi chyba zamienić siekierki na kijek... – powiedział gorzko – Już nas nie chcesz... Obrócił się ku Tristanowi, który stał ze spuszczoną głową. – Każdy sobie rzepkę skrobie – powiedział zamiast wyjaśnienia. – Posłuchaj, Tristanie – rzekł Wilem. – Nie mnie trzeba obsługiwać, lecz zamek mojego ojca. Bóg wie, że nie brakowało mi w życiu ciężkich przeżyć, ale byłbym szczęśliwy, gdybym wiedział, że Roquelongue jest w dobrych rękach... Mój syn, Wilemek, opuścił nas... niech Bóg mu wybaczy... W tobie jedynym pokładam zaufanie... Ojciec twój był moim przyjacielem, zacnym rycerzem, a twoja matka była moją żoną... Położył rękę na ramieniu Tristana: – Pójdę do Cebrero i podyktuję list z prośbą do barona Roquefeuil, żeby oddał ci w lenno zamek, który teraz jest bezpański... Powiesz mojej córce Alis, niech poprosi swego męża o pasowanie ciebie na rycerza, kiedy będziesz w odpowiednim wieku. Wilem przypomniał sobie bladego chłopczyka, jakim był Tristan, gdy Awelina mu go powierzyła. Teraz mógł mieć trzynaście lat, a ciężka droga zahartowała go. Brązowe włosy wiły mu się nadal, wyglądał niemal na młodzieńca i przechodził mutację głosu. Przez cały ten czas Geralda stała za nimi wyprostowana i milcząca. To ona ich rozłączyła. Wygrała, lecz wcale nie była z tego dumna.

Zapłakała, kiedy Esperandieu i Tristan, uściskawszy Wilema, odeszli, przyrzekając, że będą sobie wzajem przesyłać wiadomości. Tak bardzo by chciała, żeby Wilem nie cierpiał. Długo, wieczór po wieczorze, usiłowali zgadnąć, dokąd już doszli ich przyjaciele. Pozostali sami. Sami byli również podczas drugiej zimy. Wilem nie może swą jedną ręką odgarniać śniegu i oczyszczać, jak się należy, les montjois – radosne pagórki wskazujące drogę. A zresztą wcale nie pragną odwiedzin. Są dostatecznie zajęci własną pracą i miłością. Poza nimi nic nie istnieje. – A jeśli będziesz miała ze mną dziecko? – To znaczy, że sam Bóg tak zechce. Będę szczęśliwa. Na palenisku włókna konopne spalają się w chybotliwych, żywych płomykach. Geralda modli się co rano i wieczór, równie skupiona jak wówczas, gdy napełnia gotowanym mięsem wieprzowe kiszki. To kobieta czynu, ma swe nawyki i wiedzę zgromadzoną ździebełko po ździebełku niczym plon przez żniwiarza. Jedynie w miłości na nic nie zważa, oddaje siebie, oddaje całą siebie, a nawet więcej niż własną istotę. Któregoś dnia mówi, że zarządca od Świętego Geralda skąpi im soli, że mogliby zamieszkać we własnym domu i zarobić trochę pieniędzy obsługując pielgrzymów, którzy nie chcieliby zatrzymać się w hospicjum... Nie znajdziesz ani jednej gospody na tych wyżynach... Sam Wilem zaofiarował się przejść na przełęcz Poyo, po drugiej stronie Cebrero. Będą lepiej się czuli z dala od Anglików. Dzień mija za dniem. Wilem d’Encausse przystanął w drodze na krańcu ostatniej góry przed morzem. Czas dlań stanął.

XII. OSIEM MIL MGŁY Osiem mil jedynie dzieliło Jana bez Ziemi od Filipa Augusta. Osiem mil szarozielonego morza osłoniętego rankiem opalizującą mgłą. Król Anglii i król Francji – jeden w Dover, drugi w Boulogne – stali naprzeciw siebie na skalistym morskim brzegu, tak jakby się chcieli wzajem oglądać – dwa brytany szczerzące ha siebie zęby na końcu łańcucha. Zagarnąć Anglię! Od dwudziestu pięciu lat Filip August prowadził ciemne knowania, aby unicestwić Plantagenetów. Energią i sprytem usiłował zarówno usprawiedliwić swe dążenia, jak i je wprowadzić w czyn, posługiwał się byle powodem, wszczynał zawiłe postępowania sądowe, na pozór nieuniknione. Nigdy nie ważyłby się marzyć, że któregoś dnia sam papież rozkaże mu uzbroić flotę i przepłynąć kanał La Manche. Nie zakrzyknął z radości, nie dosiadł natychmiast bojowego rumaka. Zwykł działać powoli i rozważnie, a nie chciał, by przez pośpiech ominęła go podobna gratka. Winien uśpić wszelaką podejrzliwość, zachować w pełni ostrożność. Najpierw zaprosił do Poisson parów Królestwa, rzekomo, aby zasięgnąć ich rady, w istocie, aby zmusić ich do przyjęcia swych decyzji. Następnie wyjaśnił, że pragnie jedynie zwrócić chrześcijaństwu opuszczone przez Boga królestwo, musi przeto obłożyć duchowieństwo znaczną daniną. Jeśli zaś szykuje wprowadzenie na tron angielski swego syna Ludwika, czyni to li tylko dlatego, że jego żona, Blanka Kastylijska, ma prawo do korony jako wnuczka po kądzieli Henryka Plantageneta i Eleonory Akwitańskiej – nie biorąc nawet pod uwagę, że jej ojciec, Alfons, odniósł ostatnio zwycięstwo w Las Navas de Tolosa, to zaś dostatecznie świadczy, po czyjej stronie znajdują się zasługi, sława i zwycięstwo. Nie zapomniał również zapewnić sobie pomocy panów niezdecydowanych, jak i tych posiadających warownie w okolicach ważnych pod względem strategicznym, jak diuk Brabancji, przeciwnik Renalda de Dammartin, ale równocześnie teść cesarza Ottona, którego ziemie leżały na zapleczu Flamandów. Całkiem po prostu dał mu za żonę swą córkę, Marię. Potwierdził gminom nadania i przywileje, licząc na poparcie milicji, którą dawno temu utworzył i uzbroił, wreszcie, aby być w porządku wobec

całego świata, uwolnił z więzienia w Etapem Ingeborgę, zapomnianą królową, i przywrócił należne jej prawa królowej Francji i małżonki. Nie wiadomo, czy działał z wyrachowania, czy też nie, w każdym razie nigdy dotąd nie zyskał tak ogromnego poklasku. W sercu pospólstwa kryje się miejsce zastrzeżone: miejsce dla królowej. Dopiero wówczas zwołał na 10 maja do Boulogne wszystkie wojska własne oraz podległych mu wasali. Równocześnie z Genui i Wenecji wypłynęły statki wiozące liny, krążki linowe, żelastwo; szpitalnik Guerin i Bartłomiej de Royes zobowiązali się zgromadzić flotę i wszystko, co znaleźli w portach, rekwirowali, każąc budować statków tyle, ile się da. 10 maja Filip był w Boulogne i spoglądał na morze. W wietrze na diunach łopotał falujący łan chorągwi i sztandarów. W porcie krótkie fale kołysały blisko półtora tysiąca statków wszelakich kształtów i wszelakiej wielkości. Ładowano na nie wory, baryłki, zwoje skóry, skrzynki ze złotem i srebrem, aby znęcić wszystkich, co chcieliby przyłączyć się bez walki. Z całego królestwa przybywali ludzie i ustawiali się wedle prowincji, z której pochodzili, albo swej chorągwi. Deszcz i błoto dotychczas oszczędziły obóz, pięknie rozłożony na wysokim, kredowym brzegu; nieco dalej różnolite jego barwy łączyły się z piaszczystymi wydmami. Kwatery były wyraźnie oznaczone, chorągwie wciągnięte na maszty, wózki, tabory, konie na właściwym miejscu, kwatermistrze i pachołcy krzątali się pilnie, by zaopatrzyć w żywność tylu wojowników: każdy był rad, iż tu się znalazł. Powszechnie było wiadomo, że nie zabraknie ani chleba, ani wina, ani gamratek, i nikt nie wątpił, że słuszne prawo znajduje się po stronie tych, którzy tak pięknie zatroszczyli się o wszystko. Ferrand przybył z Flandrii, lecz niechętnie. Nie ważył się nie stawić na wezwanie swego seniora, króla Francji, lecz każdy był świadom, że wolałby się znaleźć na przeciwległym brzegu, z Janem bez Ziemi. Brakowało jedynie Renalda de Dammartin: ten już przebywał wśród Anglików. Poniekąd myśląc o nim, Filip zwołał swe wojska właśnie do Boulogne, lenna Renalda. Na podobieństwo wielu innych nie mógł, zda się, wyzwolić spod uroku krnąbrnego hrabiego, wyniosłego i posępnego rycerza owej epoki, zawsze w czerni, a w czasie bitwy w pozłacanym hełmie, zdobnym w fiszbiny wieloryba, może dlatego, by zawsze mógł oświadczyć, iż jest

rycerzem rozległych mórz i nic nikomu nie zawdzięcza. Lecz rzadkie chwile roztkliwienia nie mogły naruszyć w Filipie jego decyzji. Tym razem nic mu nie przeszkodzi unicestwić ostatniego z Plantagenetów. Cel tkwił za ośmiu milami mgły. Należało wojsko załadować na okręty i oczekiwać pomyślnego wiatru. Król Francji w Anglii: to sprawa li tylko kilku dni. We Francji znane było również proroctwo Piotra z Pomfret. Jan bez Ziemi utraci tron na Wniebowstąpienie – za niespełna dwa tygodnie. Skoro Jan bez Ziemi dowiedział się o decyzji papieża, obruszył się we właściwy mu sposób, wysunął szpony, pluł żółcią i nienawiścią na wszystko, co się znalazło w jego zasięgu. Nie tracił czasu ani na pochlebstwa, ani na ceregiele. „Nakazujemy wam – napisał do bajlifów w portach – abyście zliczyli wszystkie statki, mogące wieźć co najmniej sześć koni, i w naszym imieniu przykazali właścicielom tych statków, że jeśli chcą pozostać przy życiu, zachować te statki i cały swój dobytek, winni je przyprowadzić do Portsmouth w połowie Postu wraz ze sprawnymi i wiernymi marynarzami, którzy winni oddać wszystkie swe siły, aby nas uwolnić”. W ten sam sposób rozkazał hrabiom, baronom, rycerzom i żołnierzom stawić się w Dover w pierwszą niedzielę po Wielkanocy. Każdy – ogłosił – kto jest zdolny nosić broń, a pozostanie w domu, będzie skazany na dożywotnią niewolę. Kupcy zaś winni przybyć wszyscy w ślad za armią. Terror, z jakim rządził od przeszło dziesięciu lat, był tak zakorzeniony w duszach poddanych, iż stawiło się zbyt wielu na spotkanie w Dover i trzeba było odesłać do domu najsłabiej uzbrojonych. Na rozległej równinie między Canterbury a Dover liczono wojsko: było sześćdziesiąt tysięcy konnych i piechurów. Jan bez Ziemi, rozegzaltowany, był pewien, iż mając najlepszą w świecie flotę, pod wodzą najsprawniejszych marynarzy i przy poparciu funtów szterlingów wypłaconych przez armatorów i kupców z portu w Londynie, zdoła zniszczyć flotę francuską, a nawet przystąpić do odbicia Normandii. Jego giermkowie i pachołcy stale trzymali przy nim w pogotowiu hełm, kolczugę i żelazne nogawice. Nie mógł ustać na miejscu, rzucał na fale straszliwe przekleństwa. Lecz pierwszy statek, o jakim oznajmili czatownicy, płynął samotny: na żaglu widniał krzyż zakonu templariuszy. Legat papieża

– oświadczyli dwaj templariusze będący na statku – czeka na pełnym morzu, aby się dowiedzieć, czy król zechce łaskawie go wysłuchać. Tym ostrożnym legatem był subdiakon Pandolfus. Jan z wyżyny białego kredowego wzgórza górującego nad Dover widział, jak ów ląduje w małym wózku i wjeżdża na wijącą się drogę. Był to człowiek zgoła osobliwy: miał dużą okrągłą głowę na drobnym, niemal dziecięcym tułowiu. Jego sposób bycia i mówienia, gestykulacja, lekkie, uprzejme słówka zmyliły już niejednego. Strojąc przymilne minki ministranta, oskubałby każdego filuta. Lecz tacy właśnie papiescy legaci podobali się Janowi; nie znosił surowych, cnotliwych, patetycznych kaznodziejów. Kazał przenieść swój tron do kapliczki templariuszy, naprzeciw zamku zbudowanego przez swego ojca Henryka na zachodniej stronie wzgórza. Pandolfus przybył ocierając czoło i dysząc niby schwytane ptaszę. Nie tracił czasu na powitania: Filip – rzekł – gotów postawić żagle, i trzeba szybko działać. Król Francji osobliwie ufa w swe siły; przy jego boku znajdują się wszyscy angielscy biskupi i wszyscy wielmoże, którzy zostali skazani na banicję lub uciekli; ma ponadto w swym ręku dokumenty hołdownicze większości feudałów znajdujących się obecnie w obozie Jana, a którzy prowadzą podwójną grę; przy pierwszej więc potyczce armia angielska się rozproszy, a nawet obróci przeciw swemu królowi. – Tak stoją sprawy – rzekł Pandolfus. – Rozważ, a ja tymczasem trochę odetchnę. Pomyśl, czy nie leżałoby w twoim interesie naprawić szkody, aby ułagodzić Boga, któregoś obraził, i oddać się pod opieką Ojca Świętego, którą ci ów ofiarowuje. Jan podejmował wszystkie swe decyzje pod wpływem gniewu, trwogi – był tchórzem – albo chwilowej chętki. Niezdolny był rozważyć wszystko za i przeciw, złe i dobre strony. Podczas tych godzin, kiedy na brzegu się przechwalał, myślał jedynie o przepowiedni mnicha: „W dzień Wniebowstąpienia nie będziesz już królem”. Mógł uwięzić Piotra z Pomfret, zakuć go w łańcuchy, lecz proroctwo szło w ślad za nim, prześladowało w każdej chwili jego życia. A oto Pandolfus przybywa, aby ofiarować mu osłonę przed wszelakim lękiem. Cieszyło go zwłaszcza, że tam, w Boulogne, pozostawi na brzegu bezradnego Filipa: Anglia pod opieką papieża byłaby nietykalna.

Udał się do legata. Wezwano kilku świadków, między innymi Wilhelma Długomiecza, przyrodniego brata Jana, i hrabiego Salisbury, Wilhelma z Warwick, i Reńalda de Dammartin. Kleryk rozwinął pergamin z tekstem przysięgi podyktowanym przez papieża – czyli nie można było ubiegać się o zamianę żadnego słowa – i począł czytać: „Przyrzekliśmy na naszą duszę i sumienie, iż dotrzymamy warunków niżej podanych; przysięgamy, iż będziemy posłuszni rozkazom papieża albo jego legata we wszystkich sprawach, za które zostaliśmy wyklęci...” Przywrócenie stanu posiadania biskupom, skazanym na banicję, uwolnienie uwięzionych duchownych, odszkodowanie za wszystkie gwałty dokonane na sługach Kościoła, za wszystkie grabieże opactw, dłużący się w nieskończoność spis uwzględniał wszystko, określał nawet wysokość każdego odszkodowania: dwa tysiące funtów szterlingów arcybiskupowi Canterbury, tysiąc jego zakonnikom, siedemset pięćdziesiąt biskupowi Londynu... Legat Pandolfus, przechyliwszy na bok głowę, przytakiwał przy każdej pozycji niby kupiec liczący sztuki sukna: nie ma w tym nic zbyt poważnego – zdawał się mówić – jednakowoż wszystko należy zliczyć. Wreszcie doszło do sprawy najtrudniejszej i drugi kleryk zastąpił pierwszego, ów bowiem ochrypł: „Głęboko obraziliśmy Kościół Święty, Matkę Naszą – czytał kleryk – i trudno będzie nam uzyskać miłosierdzie Boga. Przeto pragniemy się ukorzyć...” W Janie krew zawrzała na myśl, że skoro ów tekst raz zatwierdzi, zostanie on ogłoszony we wszystkich kościołach królestwa, lecz zawsze zwykł się wahać między napadem szaleńczego gniewu a rozpaczą, odczuł, że, zda się, zalewa go fala mdłości i dalszego ciągu wysłuchał w najgłębszym przygnębieniu: „...Przeto bez żadnego przymusu z własnej, dobrej woli i za zgodą naszych baronów oraz dostojnych sędziów oddajemy i powierzamy Bogu, świętym apostołom Piotrowi i Pawłowi, Matce Naszej Kościołowi i papieżowi Innocentemu królestwo Anglii oraz Irlandii wraz ze wszelkimi przysługującymi im prawami i przynależnymi ziemiami, aby uzyskać przebaczenie za popełnione przez nas grzechy. Ziemie te będziemy dzierżyć

jako lenno i na prawach wasala...” Jan, spoglądając ze swego tronu, zauważył, że świadkowie unikają jego wzroku, jakby nie chcieli powiększać jego zmieszania: oto wyrzekł się niezależnej korony odziedziczonej po przodkach. Nie było w jego duszy miejsca na dumę ani na jej ponure przeciwieństwo – wstyd. Lecz był przybity, zmiażdżony, wyzbyty wszelkiej godności. Ponadto – czytał teraz równym głosem kleryk – winien jako rękojmię swego posłuszeństwa wpłacać corocznie sumę tysiąca funtów szterlingów... Pandolfus nadal czujny i dobroduszny sprawdził, czy pieczęcie są dokładnie przyłożone tam, gdzie należało, na dole dokumentu. Po czym zażądał, aby Jan opuścił swój tron. Po czym ze spokojnym uśmiechem zajął jego miejsce i najzwyczajniej w świecie, w imieniu papieża włożył na swą wielką, poczciwą głowę koronę królów Anglii. Jan pochylił głowę ku swej czerwonej sukni zdobnej w trzy lwy wspięte na dwu łapach. Musiał jeszcze uklęknąć i włożyć swe ręce w ręce legata, aby złożyć przysięgę hołdowniczą niczym jaki wasal. Bezbarwnym głosem liznął, że dzierży swą koronę z łaski papieża i przysiągł słuchać jego rad udzielanych mu przezeń osobiście lub za pośrednictwem legatów. Zobowiązał na wieczność do hołdu swych dziedziców i następców. Po czym musiał wypłacić olbrzymią zaliczkę na sumę do zwrotu wygnanym prałatom. Kazał przynieść swój skarbiec wojenny, osiem tysięcy funtów szterlingów, i przekazał go Pandolfusowi. Legat rozrzucił pieniądze na posadzkę w kaplicy i swymi małymi stopkami z zapałem podeptał je – rzekłbyś, iż tańczy na tym kobiercu z monet – aby zaznaczyć pogardę, jaką duch żywi dla tych rzekomych wartości. Później znów usiadł na tronie i kazał równie sumiennie przeliczyć pieniądze i włożyć je do worków. Przez pięć dni jeszcze Pandolfus nosił berło i angielską koronę. Przekazał je Janowi w przeddzień Wniebowstąpienia i odpłynął do Francji. Pandolfus spotkał Filipa Augusta, gdy zastępy francuskie w Boulogne jęły wsiadać na statki. To już jest zbędne – powiedział mu bez zbytnich ceremonii i oznajmił królowi o pojednaniu Jana bez Ziemi z Kościołem. Wczorajszy banita stał się teraz podopiecznym. „Filip, który był li tylko narzędziem pomsty Innocentego, musiał schować miecz do pochwy”. Legat choć uniknął gniewu Jana, musiał stawić czoło gwałtownym

wybuchom gniewu króla Francji oburzonego nagłym zwrotem papieża. – Uzbrajam największą flotę, jaka istnieje – krzyczał – zwołuję swoich baronów, wydaję przeszło sześćdziesiąt tysięcy liwrów, a kiedy już wsiadam na statek, zabrania mi się tego uczynić! Zgromadzeni wokół niego baronowie przytwierdzili. Wszyscy byli świadomi, że papież wystrychnął ich na dudka. Posłużył się nimi, by zmusić do posłuszeństwa Jana, lecz w istocie nigdy by naprawdę nie dopuścił, aby Kapetyngowie rządzili w Paryżu, a jednocześnie w Londynie. Ferrand z Flandrii jako jedyny poparł legata. – Ta wojna, którą mieliśmy wszcząć, byłaby niesprawiedliwa – oświadczył Filipowi. – Wystarcza zupełnie, że niesłusznie zajęliście lenna Jana w samej Francji. Wtrącenie się hrabiego Flandrii wypadło w samą porę: odwróciło gniew Filipa, dając jednocześnie powód do wszczęcia wojny zastępczej. – Na wszystkich świętych – zaklął – Flandria będzie należała do Francji albo Francja do Flandrii! Wypędził Ferranda ze swego dworu. Ów wyrachowany człowiek zdolny był tworzyć w natchnieniu zależnie od dogodnych dla siebie okoliczności. Otrzymał zakaz lądowania w Dover? Zgoda. Ferrand zapłaci za Jana, a Flandria za Anglię. Przynęta obfitego łupu wystarczy, aby utrzymać wojsko pod sztandarami: potężne grody na Północy przewyższały bogactwem najmożniejsze miasta za kanałem La Manche. Pandolfus milczał: zaiste niepiękna przypadła mu rola. Zadowolił się przekazaniem Anglikom należnych im pieniędzy, a także glejtów. Filip August wydał rozkaz wsiadania na okręty. Czwartek, 23 maja, święto Wniebowstąpienia, Jan bez Ziemi spędził w niesłychanej trwodze. Szeptano wokół niego, że proroctwo eremity już się spełniło, ponieważ nosi koronę królewską jedynie z łaski Rzymu. Lecz on wśród swych okrucieństw, porywów, lęków odczuwał tylko jedną udrękę, miał tylko jedynego wroga: śmierć. O reszcie: dobrodziejstwach czy przestępstwach, zapomniał w jednej chwili. Pandolfus odpłynął, a zatem jakby nigdy tu nie przybył. Pod koniec tego dłużącego się święta Wniebowstąpienia – nie opuścił

kapliczki templariuszy, a drzwi były zabarykadowane – nawiedziło go wprost dzikie uczucie wolności. Żyje. Rozkazał sprowadzić doń uwięzionego eremitę, a przy sposobności zaaresztować jego syna. Gdy obaj się przed nim stawili, kazał im stwierdzić, iż żyje nadal i wciąż nosi koronę. Przepowiednia okazała się kłamliwa. Zgodnie z porozumieniem może więc zrobić, co chce z Piotrem z Pomfret. Ojca i syna przywiązano do konia, którego puszczono w cwał aż do Warham. Tam kazał powiesić na szubienicy okrwawione ciała. Nikt nie wyrzekł słowa. Był to najlepszy dowód, że John Lackland wciąż króluje w Anglii. Savari, bretoński pirat, zjednany przez Filipa Augusta, wiódł po morzu na Północ olbrzymią francuską flotę. Rycerstwo wylądowało w Gravelines, które Filip oddał natychmiast w lenno Ludwikowi, swemu synowi. Armia ciągnąc wybrzeżem, zaskoczyła znienacka Flandrię. Cassel, Ypres, Brugia otwarły bramy, Gandawa stawiła opór i przystąpiono do oblężenia, tymczasem flota zakotwiczyła w Damme. Dok, choć obszerny, nie zdołał pomieścić wszystkich francuskich statków: czterysta musiało zakotwiczyć dalej albo spocząć na piaszczystym wybrzeżu pod mocną strażą rycerzy i najemnych zbirów. Wilemek d’Encausse przebywał w Damme wśród zastępów z Beauvais. Poznawał północny krajobraz, błotnistą glebę, bagna, szare, piaszczyste, zamglone wybrzeże, zawsze gotowe do buntu, przemyślne, wesołe i zamożne miasta o ulicach wyłożonych płytami, pociętych kanałami. Za przykładem innych udał się po łup. Poniechał sztab srebra, złotych monet o płowym połysku, chińskich tkanin, skór z Węgier, ziaren szkarłatu, win z Gaskonii załadowanych na stojące przy mostkach tratwy, żelaza i angielskiego sukna, wybrał jako należną sobie zdobycz jedwabie z Cyklad: każe sobie uszyć z nich nowe suknie, jak ongiś w Kokkinokhoria. Zadomowił się teraz na dworze w Beauvais wśród zaufanych biskupa. Nie przybierał już wyzywającej i znudzonej miny, która przez długi czas go znamionowała, jakby nic na świecie nie istniało na jego miarę. Zbladła mu opalenizna, utracił wiele ze swej tajemniczości. Był miłym i nader dzielnym panem na Verberoi, najświetniejszym w prowincji Beauvais szermierzem, lubianym przez rycerzy oraz ich damy za śmiałość i dworność.

Niekiedy myślał o Rambaud de Vaqueras, swym przyjacielu trubadurze z Wenecji i Konstantynopola, poległym z mieczem w dłoni w walce z Bułgarami cara Kałojana w wąwozie z czerwonego łupku. Wspominał także swą siostrę, która tak ubogo żyje na płaskowyżu przy swym głupawym małżonku, córkach i wśród swych bednarzy. Myśl o Rambaud i Alis była dlań nadal ucieczką, a jednocześnie miarą wartości: jeden nie żyje; druga tyleż ma radosnych chwil i towarzystwa wysokiego rodu, że równie dobrze mogłaby przebywać w klasztorze. Rozważając ich losy szacował własną drogę. Co by jedno czy drugie powiedziało, widząc go jako właściciela potężnego lenna Verberoi i warowni? Czy mogliby sobie wyobrazić lasy podobnie obfitujące w zwierzynę? Takie turnieje? Takie wyprawy, o których opowiadano królowi, gdy zmierzch zapadał? Kilka już razy wywiódł w pole Renalda de Dammartin i jego sobowtóra Hugona de Boves, kiedy najechali, by złupić dobra króla Francji. W tych potyczkach dostatecznie się wsławił, żeby sam hrabia, kiedy się wycofywał, rzucił mu osobiste wyzwanie ponownego spotkania: był to najpiękniejszy hołd, jaki srogi hrabia mógł mu złożyć, i każdy w Beauvais to uznał. Odtąd nie przestawał ostro ćwiczyć: w dniu, gdy hrabia i on staną twarzą w twarz, zdoła wykorzystać szczęśliwy traf. Wracał do zamku, aby jedynie zabrać należne mu dochody, zawieźć wojenną zdobycz lub też jeśli odczuwał ból po jakimś turnieju czy miłosnej przygodzie. Żona, dama Jolanta, zawsze nań czekała, spokojna i dyskretna, nigdy mu nie przeszkadzała, mimo iż zwykła nocą zapalać lampkę, kiedy obok niej leżał, i spoglądać, jak śpi. Widział ją ostatnim razem na Gromniczną. Powiedziała mu wówczas, że spodziewa się dziecka. Zadziwił się: w jej wieku? Odtąd, podczas wszystkich tych wypraw, nie miał od niej żadnej wiadomości. Uwierzy w dziecko, kiedy je zobaczy. Czasem myślał o tej młodej żoninej służebnej, którą wziął na Boże Narodzenie – jak na nią wołano? Dobrze pamiętał jej liczko, przypominał sobie delikatne jej ciało, jedwabisty brzuszek, ale imię... Zresztą czy kiedykolwiek je znał? Głupiutka ślicznotka mówiła poważnie, że chce go zaczarować, żeby pozostał w Verberoi... Z następnego łupu weźmie

bransolety i klejnoty dla damy Jolanty i służebnej o gładkim łonie. 24 maja Bernard z Nieuport przepłynął w nędznej barce kanał La Manche. Wylądował nocą, udał się do Dover, i rano król Jan udzielił mu posłuchania: przybył z ramienia Ferranda z Flandrii, błagał o opiekę i angielskie wojsko przeciw Filipowi Augustowi. Jan niczego więcej nie pragnął; wyznaczył Renalda de Dammartin i Wilhelma Długomiecza na wodzów pomocniczej armii, którą wysyła do Flandrii. Cisza morska zatrzymała statki przez dwa dni i dwie noce. W końcu dopłynęły do Damme, armia osaczyła i pojmała natychmiast czterysta statków znajdujących się w wodzie bądź na brzegu poza portem, nim obrońcy, zajęci grabieżą wewnątrz kraju, zdążyli przybyć z odsieczą. W samym porcie Anglicy obrabowali i spalili setkę okrętów, po czym odpłynęli na pełne morze wlokąc szalupy ze zdobyczą. Ta napaść nie zadowoliła Renalda de Dammartin, chciał zdobyć Damme i zniszczyć do cna francuską flotę. Ponownie wylądował wraz z Wilhelmem Długomieczem, a Ferrand takoż do nich się dołączył. Dosiedli koni i pojechali pod mury miasta. Wówczas pojawili się francuscy obrońcy: kusznicy, później rycerze na koniach. Renald i Ferrand, mając zbyt mało wojska, zawrócili, lecz nie zdążyli już wyciągnąć łódek na morze podczas odpływu. Francuzi doskoczyli i walka rozgorzała w przybrzeżnych falach. Renald, zaatakowany przez kilku piechurów, stracił swój słynny hełm z fiszbinami wieloryba, usiłował skoczyć do barki, lecz został ostatecznie pojmany. Był tu Wilemek z kilku rycerzami z krainy Beauvais i baronami diuka Bretanii. Nie potrzebowali się naradzać, aby postanowić, że nie wolno narażać Renalda de Dammartin na srogi gniew króla Francji. Zdjęli zeń wszystko, po czym go można było poznać, przebrali za żołdaka i kazali mu się wymknąć tuż przed przybyciem Filipa: ów znalazł tylko konia, tarczę, czarną kolczugę i hełm hrabiego de Boulogne. Wilemek był szczęśliwy: sam Renald podziękował mu wesoło – „I pamiętajcie o naszym spotkaniu”. Na morzu z czterystu statków podpalonych przez Anglików pozostały tylko szkielety. Oczy Filipa wydawały się jeszcze bardziej matowe niż zwykle. Nieruchomy, nadal na koniu, był przerażająco spokojny i blady. – Mam w ręku – w końcu rzekł – sześćdziesięciu zakładników z Brugii i

sześćdziesięciu z Ypres. Te dwa miasta zapłacą mi za zniszczenie naszej floty! Gdy mówił, skurczyła mu się dolna część twarzy, przez co przypominał dziecko, które lada chwila miało się rozpłakać. Wszystkich poraził gwałt, jaki chciał zastosować. Żaden z doradców nie ważył się wyrzec słowa. – Anglicy panują na morzu? Zagrażają moim statkom? Doskonale. Spalić je. Flamandzcy mieszczanie zapłacą mi za nie odszkodowanie. Na jego oczach podłożono ogień pod setki okrętów francuskich większych i mniejszych, pod resztę zakotwiczonych barek, nie tkniętych w porcie Damme. Po czym Filip odjechał znów do Gandawy, tym razem mieszczanie bez słowa otwarli bramy: nad morzem widniała łuna na niebie. Poddało się Courtrai, później po trzech dniach Lille... Król wyruszył do Paryża, swej umiłowanej stolicy. Ledwo zawrócił, a już Lille wpuściło Ferranda. Filip dowiedział się o tym w Vincennes. Nie zdążył jeszcze ochłonąć z zimnego gniewu, jaki go ogarnął w Damme. Natychmiast ruszył w drogę. Towarzyszyli mu tylko rycerze, których stale trzymał w pogotowiu, nieliczni, lecz świetnie wyćwiczeni. Mknął przez lasy i bagna, zaskoczył od wschodu Lille, wkroczył do miasta, nim obrońcy stanęli na wałach. Wydał rozkaz, by gród spalić, obrócić w perzynę, obalić mury, zasypać fosy: – Aby nikt tu nie mógł zamieszkać – powtarzał. Kto mógł, wymykał się z płonących domów. Francuscy rycerze zabijali na chybił trafił mężczyzn i niewiasty, innym pozwalali uciekać i chwytali tych, których mogli sprzedać w niewolę komukolwiek, kto chciałby ich kupić. Filip wrócił znów do Paryża. Wiedział, że zimą Jan bez Ziemi, Ferrand z Flandrii i cesarz Otton zdążą uknuć wspólnie plany na przyszłe lato. Renald de Dammartin już pędził przez Flandrię, Lotaryngię, Niemcy głosząc przestrogi, wioząc angielskie szterlingi, podsycając urazę do Francji i jej króla. Na wiosnę wrogowie Filipa byli tak zadufani w liczebność i siłę swych armii, iż zjechali do Maestricht, aby przygotować na lato wielki najazd. Po ustaleniu ruchów wojsk podzielili między siebie Francję.

Jan bez Ziemi odzyska utracone prowincje: Normandię, Turenię, Andegawenię, Maine, Poitou. Otton weźmie na wschodzie, jako odszkodowanie, dobra królewskie. Renald otrzyma Peronne i całą krainę Vermandois. Wilhelm Długomiecz, przyrodni brat Jana bez Ziemi, uzyska hrabstwo Dreux, Hugonowi de Boves, zausznikowi Renalda de Dammartin, przypadnie prowincja Beauvais, ziemie biskupa z obuchem, Ferrand zaś, hrabia Flandrii, zachował tak urocze wspomnienie o paryskich gamratkach i kuglarzach, że nie pragnął niczego prócz panowania nad tym miastem: każe się ogłosić hrabią Paryża.

CZĘŚĆ CZWATRA NA KRAŃCU DROGI (1214)

I. MONTJOIE [27] Dzień mija za dniem. Pod koniec zimy Wilem i Geralda schodzą do Villafranca, aby spotkać niejakiego Gabriela Maisonobe, dzierżawcę wielkiej gospody, który ponoć pożycza niekiedy pieniądze przybyszom z Aurillac. Jest to zażywny mężczyzna o zaspanej minie, i woli zwracać się raczej do Geraldy jako do swej rodaczki. Dość szybko postanawia pomóc im w zagospodarowaniu się i sam towarzyszy na przełęcz Poy, prowadząc dwa muły: jeden jest obładowany worami mąki i soli, drugi oliwą i winem. Prócz spłaty długu, której terminy zostały dokładnie ustalone, winni mu będą oddać połowę zysku z dwóch pierwszych lat. Początkowo sprzedają pielgrzymom tylko jajecznicę, chleb i wino – wino przenosi się na miejscową modłę w zszytej skórze kozła, a nalewa z tylnej nogi pełniącej rolę lejka. Ale udzielają gościny tam, gdzie istniało tylko pustkowie; jest tu świeża woda dla koni, dla ludzi zaś cień, schronienie, ogień. Na dole, o pół dnia drogi, w wiosce Padornelo, mieszkańcy przyjęli ich do wspólnoty bez zbytnich zastrzeżeń, może radzi, że osiedlą się tu Frankowie równie ubodzy jak oni, nie zaś mnisi żądni wszystko posiadać i wszystkim rządzić. Są to milkliwi i uparci wieśniacy, przyjaźni, skoro raz przekroczą próg nieufności, smutni i porywczy, gdy wypiją nieco za wiele cydru lub wina. Moja ojcowizna – mówi Geralda – przypomina tę okolicę. Taka sama surowość, takie same szarozielone dale, wrzosowiska, takie same żarnowce między skałami z granitu. W istocie wygląda, że się czuje tu dobrze. Ktoś mógłby pomyśleć, że przy jej zawziętości w pracy, uporze, aby zdobyć pieniądze, zamiarach na przyszłość raczej niż marzeniach, nic więcej jej nie obchodzi na podobieństwo wielu skąpców i ambicjuszy. Lecz dzieje się całkiem odwrotnie. Dość jest żywotna, aby śmiać się i prosić o piękne opowieści. Przemawia do swych kur, co mimo wszystko jest sprawą zwyczajną, ale także do pobliskiego źródła, do rosochatego dębu, kamyków, które ma jeszcze czas zbierać i pocierać w dłoniach. Przyszła na świat, aby stać się cząstką świata.

Lecz prawdziwym jej przyjacielem jest ogień. Już w La Feve nigdy nie dopuszczała, by zagasł. Ofiarowywała mu pierwszy bukiet po zniknięciu śniegu albo przylepkę z pierwszego bochenka chleba z każdego wypieku. Teraz, za przykładem wieśniaczek z Padornelo, dokłada czasem trochę wieprzowego sadła. Płomień wnet się wznosi i skwierczy: El fuego se alegral – mówi wówczas jak tutejsze niewiasty: „ogień się cieszy! ” Nie pozwala wrzucać do ogniska skorupek od jaj: „Dlaczego mamy mu dawać tylko to, czego nie chcemy dla siebie?” Co wieczór nim zaśnie, idzie, aby ogień otulić, to znaczy przykryć popiołem, by nocą nie zamarł. Rankiem zaś, nawet przed modlitwą, biegnie, aby go obudzić. Tym sposobem obwarowała się nawykami, zawiłymi fortelami, aby zakląć nieszczęście, jakiego zawsze oczekują bardziej czy mniej szczęśliwe niewiasty. Nocą, gdy puszczyk pohukuje, przytula się do Wilema. Mówi, że na puszczyka nie ma rady, i bardziej ją wprawia w niepokój niż trudności codziennego życia. Mają teraz parobka. Przyszedł z Padornelo, aby pomóc im w budowie, a teraz powrócił, aby razem pracować za dach nad głową i wikt. Jest dobrym robotnikiem, odpornym na zmęczenie, lecz czuje odrazę do całego świata. Swe nieliczne zdania rozpoczyna od „Cago, sram...” Marzy, aby któregoś dnia poprowadzić dwa woły i wózek, dwa piękne woły z Galicji, o rogach na kształt liry. Ale nie zaprzęże ich na modłę kastylijską, nie nałoży im podwójnego jarzma, które dodaje im siły. Sra także na olbrzymie wozy, które ryją drogę. A jeśli nawet mu się nie przytrafi, aby miał coś podobnego do pary wołów z Galicji, pozostanie przy chomącie i wąskim wózku, jakie się tu zawsze sporządzało. Geralda przezwała go Cago. Zbudował wysoko nad ziemią śpichlerz z kamieni, by uchronić zapasy żywności przed szczurami i psami, oraz ozdobił go krzyżem, aby je chronić przed ludźmi. Porzucili myśl o uprawie własnych konopi i jęli uprawiać len wedle zwyczaju w tej okolicy. Geralda poszła aż do gródka Linares, aby zobaczyć, jak się len moczy, łamie, trzepie, czesze. Pracy nie brak, nie ma dnia, żeby nie zaszli pątnicy, prosząc o strawę i nocleg. Wciąż się dziwią, zniżając głos, jak można żyć w tej głuszy. Budowę sypialni przewidują na jesień. W istocie nie brak niczego w Poyo, roboty jak i miłości. Ani chleba na razie, dzięki Bogu.

Dzień mija za dniem. Pod koniec któregoś popołudnia Wilem ciągnie ciężką drewnianą bronę przez pole zaorane przez Cago. Praca uciążliwa, lecz za każdym nawrotem ma nagrodę: widzi, jak rośnie to, co wykonał, a maleje to, co pozostało do zrobienia. Wilem czuje pod bosymi stopami różnicę między zwartymi grudkami a ziemią lekką, obróconą w proch, przewietrzoną – rzekłbyś przeczesaną – jaką zostawia po swoim drugim przejściu. Widzi, że ścieżką schodzi Geralda. Milczy, lecz na jej twarzy już widnieje znak nieszczęścia. Włosy owiązała czerwoną kwadratową chustką, jak czynią to Galicyjki. Wilem przystaje. Za Geraldą na wzgórku zarysowuje się nagle tyłem do światła postać jeźdźca, czarna w słońcu. Wilemowi wpada do głowy myśl całkiem dziwaczna, że to jego syn, Wilemek, o którym Esperandieu mu wspominał, iż goni we Francji za przygodą. Wilem przykłada rękę do czoła, osłaniając przed światłem oczy. Odróżnia biały płaszcz, czerwony krzyż: templariusz. Wilem zrzuca swą uprząż i bez słowa idzie pod górę, w ślad za nim milcząca Geralda. Templariusz jest młodym jasnowłosym rycerzem o spokojnym wejrzeniu i dołeczku na podbródku. Bacznie ogląda Wilema, później zsiada z konia. – Szlachetny panie – mówi – poznaję was. Wyście rycerz Wilem d’Encausse. Brat służebny i giermek mają się na baczności i stoją u jego boku. Wszyscy trzej mimo upału i kurzu na drodze mają nieskazitelną postawę i strój. Pod ich spojrzeniem Wilem po raz pierwszy od bardzo długiego czasu uświadamia sobie, kim się stał: bosonogim chłopem o szpakowatej brodzie, zaprzężonym do brony niczym wół. Jednakowoż czuje się całkowicie oderwany od świata, beztroski, poza wszelakim zasięgiem, na chwilę jeszcze spowity w kokon nieruchomego czasu. – Sądzę – mówi – że was zapomniałem. Nie jest całkiem pewien, czy zwraca się do rycerza, czy do własnej przeszłości, czy do dni, które nadejdą. Jan bez Ziemi, cesarz Otton, Ferrand z Flandrii i Renald de Dammartin

– „obóz wyklętych”, jak mawiał Filip August – skończyli ostrzyć broń. Ich zamierzenia były proste: ująć Francję w kleszcze. Jan wyląduje w La Rochelle, skieruje się na Poitou i krainy nad Loarą. W tymże czasie najpotężniejsza armia, jakiej król Francji mógłby kiedykolwiek stawić czoło – spłynie potokiem z Flandrii, pod wodzą Renalda, Ferranda i Ottona. W kwietniu Jan stawił się w La Rochelle. 11 czerwca w Ancenis przekracza Loarę. 17 staje pod Angers, miastem opuszczonym przez Francuzów. Filip August wysyła przeciw niemu armię złożoną z trzystu rycerzy, dwóch tysięcy konnych pachołków, siedmiu tysięcy pieszych i czterech tysięcy żołnierzy pod rozkazami swego syna Ludwika oraz konetabla Henryka de Clement. Ludwik wysyła gońca z Chinon, prosząc o zezwolenie na stoczenie bitwy. Templariusz, Tybald de Montrouge, kazał namiot rozbić koło źródła. Brat służebny i giermek zajęli się końmi, rozłożyli wszystkie rzeczy wedle zaleceń Reguły i Wilem rozpoznaje nawet smakowitą woń zupy i mięsnej potrawki – każda armia ma własny zapach. Tybald pragnąc uniknąć sąsiedztwa Geraldy, woli nie wchodzić do gospody. Pozostają przed warzywnikiem, Wilem siedzi na murku oparty o ścianę domu, Tybald chodzi tam i z powrotem, przy każdym kroku pobrzękują ostrogi. Opowiada Wilemowi, jak przypadła mu misja, aby go odnaleźć, jak w Lesie Wschodnim, w Coulommiers, w archiwach zakonu, szedł krok za krokiem jego śladem, jak przybył do Conques o sześć miesięcy za późno, jak wówczas odszukał szczęśliwym trafem zeznania trędowatego. Wilem milczy. Pozwala, by deszcz słów spływał po nim niby woda po skórze starego odyńca. Wydaje mu się, że gdyby dopuścił, aby schwytała go choć jedna tylko z tych nazw, już by nie mógł się od niej wyzwolić. Przeszłość odeszła tak daleko i tak dokładnie o niej zapomniał. Jednak znów widzi trędowatego klęczącego w górach na niebieskim śniegu. – Raul z Ibos – mówi półgłosem. Tybald de Montrouge przerywa, patrzy na tego starego człowieka, jakby zadał mu ranę. Może chciałby wtrącić przyjazne słówko, ale nie potrafi, a Wilem już obrócił głowę ku zastygłemu oceanowi dolin i wzgórz. Templariusz wyjaśnia teraz, jak zeznania Raula z Ibos skłoniły skarbnika

zakonu i komandora paryskiej prowincji do prowadzenia nadal dochodzenia między Lasem Wschodnim a Coulommiers, gdzie, jak przypuszczali, zostały ukryte inne dokumenty. Wreszcie odnaleźli zamurowany w Coulommiers skórzany worek, zawierający to, czego szukali. – Wtedy zrozumieli, dlaczego uważaliście za swój obowiązek zabić rzymskiego mnicha i dopuścić, aby was skazała kapituła w Provins... Zażądali, bym spotkał się z wami... Z radością wyruszyłem: nie lubię opuszczać tropu... W Larzac, w Sainte-Eulalie komandor wzmiankował mi o powrocie mężczyzny i chłopca... Wiecie, o kim mówię... Powoli nadchodzi wieczór. – Esperandieu i Tristan – odpowiada Wilem. Chociaż jedna dobra nowina – wiadomość, że doszli. – Ten Esperandieu był waszym giermkiem – mówi Tybald de Montrouge. Dziwi się, że ten siedzący przed nim biedak mógł być rycerzem zakonu templariuszy i mieć giermka. – Kiedy go zapytałem, czy was odnalazł, odpowiedział, że tylko rzeki i niewiasty przeszkadzają mężczyznom dojść tam, dokąd chcą... Postanowił mi powiedzieć, gdzie przebywacie myśląc, że wrócicie do Roquelongue. – A wy, dlaczegoście mnie szukali? – Szlachetny panie, dzięki wam zakon poznał dokładniej swoich wrogów i zdoła skuteczniej przed nimi się obronić. Polecono mi was powiadomić, że wasz proces został ponownie rozpatrzony przez sąd i macie prawo znów przyodziać biały rycerski płaszcz. W Saint-Veran pan Bernard zrzucił żałobny strój i rozkazał przygotować się do uczty i zabaw na Święto Jana. Uroczystości odbędą się po raz pierwszy, odkąd uciekły Audilenz i Fai. Alis i służebne uplotą wieńce i girlandy, rozpali się wielkie ognisko na zamkowym podwórzu, osłonięte od wiatru. Barany wsadzi się na rożny, zaprosi panów z doliny i Płaskowyżu Czarnego, słudzy pójdą do Rodez czy Montpellier po harfiarzy i trubadurów. Pan Bernard pragnie urządzić igry na cześć żony. Nie pojął jeszcze, że zabawy już Alis nie obchodzą. Odkąd wróciła z Marsylii, jest, zda się, nieobecna. Mała Rajmunda, kruczowłosa i bardzo żywa, nie przypomina

Audilenz. Jednak Alis zawsze je myli. W Marsylii doradzała Melinie, żeby wsiadła na statek i wróciła do ojczystego kraju. Lecz Melina nie zechciała. Brata bardziej miłuje niż własny kraj, a ma nadzieję, że pan Wilemek i on wrócą do Roquelongue. Wilem i Geralda leżą obok siebie na łóżku, bez ruchu, bez słowa: lecz każde z nich wie, że drugie nie śpi. Wilem rozważa, jak zestarzeje się ta niewiasta, którą wnet porzuci. Wydaje mu się niezmiernie ważna świadomość, czy policzki jej obrosną tłuszczem, czy się zapadną. Stwardnieje – myśli – zamknie się w sobie. Skoro niewiasta w dwudziestym roku życia traci dwóch mężczyzn, staje się nieufna. Śliczne jej usta zacisną się pod wpływem urazy, już na śmiech się nie zdobędą ani na pocałunki. Odejdzie bez wyrzutów sumienia. Rozumie, że tylko dlatego stanęła na jego drodze, aby mu przeszkodzić w dojściu do celu. Och, na pewno nie ma jej za złe! Bóg wie, że nie on pierwszy uległ pokusie, nie wiedząc nawet, że ulega. Dawid arcyprzemyślny i Salomon arcymądry, i Samson arcysilny dopuścili, by ich uwiodły niewiasty, i Lot, i nawet Adam stworzony ręką samego Boga. Nie ma wątpliwości, iż jedynie rozkosz mogła go zatrzymać, związać do tego stopnia, tak bardzo napełnić szczęściem, zdusić w nim wszelkie inne pragnienia. Przed Geraldą nie zaznał tej wdzięczności olśnionego ciała, które jedynie spojone z drugim ciałem osiąga swą wartość i są jedno dla drugiego tym, czym woda dla spragnionego, a dla głodnego chleb. W czerwcowym cieple Wilem i Geralda patrzą na błękitniejący kwadrat nocy na czarnej ścianie. Geralda jest napięta jak struna, która ma pęknąć. Jeszcze jej nie powiedział, że odchodzi, ale ona już wie. Wiedziała z chwilą, gdy przybył templariusz, taki rosły, jasny, wspaniały na swym koniu o lśniącej sierści – jaskrawy wizerunek nieszczęścia. Tacy mężczyźni jak Wilem nie wymkną się przeszłości. Pędzili w tylu kierunkach, wzywało ich tyle ech, że nadchodzi dzień, kiedy muszą dotrzymać jakiejś zapomnianej obietnicy. To już drugiego mężczyznę jej się odbiera. Pozostanie przyjacielogień i dąb rosochaty koło źródła. Tym razem puszczyk nie pohukuje. To prawda, że ptak – zwiastun nieszczęścia, może teraz milczeć – nieszczęście nadeszło.

– Myślisz – pyta Tristan Esperandieu – że templariusz odnalazł pana

Wilema? – Myślę, że ten zadzierający nosa templariusz dochodzi zawsze do celu. – Powiadasz, że go odnalazł. – W ogóle nic nie chcę powiedzieć. – Czy myślisz, że pan Wilem porzuci Geraldę? Może wróci. Tybald de Montrouge i Wilem stoją twarzą w twarz. – Jestem wam wdzięczny – mówi Wilem – żeście odbyli całą tę drogę, ale z wami nie odjadę. Tybald de Montrouge patrzy, nie pojmując tego człowieka steranego, przyodzianego jak galicyjscy chłopi w gatki [28] i starą płócienną suknię. Oto stoi ten, którego śladem szedł przez tyle miesięcy, z wolna odtworzył, wyobraził sobie: oto były rycerz z zakonu templariuszy, przyjaciel wielkiego mistrza, Gilberta Erail, człowiek, który ściągnął na siebie nieszczęście, aby uszanować własne słowo. – Szlachetny panie... – mówi. Spostrzega, że nad tym człowiekiem nie ma władzy. – Szlachetny panie – mówi jednak – służyliście w Ziemi Świętej... Jeruzalem... – Jeruzalem – powtarza Wilem. – Czyż nie myślicie, że wasze zbawienie nakazuje, abyście znów o nim pomyśleli? – Moje zbawienie? Tybald de Montrouge odczuwa jako policzek gorzkie echo swego pytania. Chciał mówić o Jerozolimie, wydawało mu się bowiem, że ona jedynie jest ich wspólnym dobrem, tego włóczęgi i jego. Sztywnieje. Umie ścigać ludzi, ganić, lecz nie miłować. – Stan rycerza w zakonie templariuszy – mówi – narzuca mi pewne obowiązki, o tym dobrze wiecie. Muszę więc ostrzec was przed pychą, która was skłania do zapominania o Bogu. – Jeśli zapomnę o Bogu – odpowiada Wilem – niech Bóg o mnie zapomni... Wybaczcie mi, lecz oto moja droga... Wskazuje na zachód, na ciemnozielony horyzont rozległej Galicji, tam, na Compostelę.

Odejdzie, jak stoi, bez kostura, bez sakwy, boso, nawet bez kawałka chleba. Filip August wydał rozkaz Ludwikowi, swemu synowi, aby zaatakował i wypędził Jana bez Ziemi. Sam na czele armii wyrusza do Flandrii. Ludwik Francuski zgodnie z obyczajem wysłał z Chinon do króla Anglii wezwanie do walki. „Jeśli nadejdziesz – kazał odpowiedzieć mu Jan – spotkasz nas gotowych do bitwy. A im prędzej przybędziesz, tym szybciej się pokajasz, żeś przyszedł”. Geralda pozostała na progu. „Patz! Bon viatge – wyrzekła półgłosem – Z Bogiem! Pomyślnej drogi! ” Wilem się do niej nie zbliżył. – Jutro – dodała, jakby to była sprawa bardzo ważna – jutro trzeba będzie zrywać zioła na Świętego Jana. Powstrzymała suche łkanie. Ta kobieta, rzekłbyś, już nigdy nie zapłacze. Na drodze Wilem się oddalał. – Tybaldzie de Montrouge, odejdź – powiedziała teraz Geralda. – Choć jesteś templariuszem, ja się ciebie nie boję. Patrz, coś narobił! Kto go będzie pielęgnował, jak mu głowa będzie z bólu pękać? Kto go nakarmi? I kto go będzie miłował? Tybald de Montrouge odwraca się, czyniąc znak krzyża. Odczuwa dokładnie to samo, co w ów dzień w Saint-Veran, kiedy dzieci ciskały weń kamieniami. Wilem wolno się posuwa, ociężały i smutny. Powiedział sobie, że jeśli przystanie, już dalej nie pójdzie. Powiedział sobie, że jeśli się odwróci, pobiegnie z powrotem. Ale nie przystaje ani się nie odwraca. Opat z Conques uprzedził go, że na drodze oczekuje go siedem prób. Liczy i przelicza: – dłużąca się zima w Conques właśnie wtedy, kiedy chciał bez zwłoki iść do świętego Jakuba; – dnie pełne bólu w Saint-Jean-Pied-de-Port, po napadzie zbójów w górach; – wojna bez miecza w Tolosa, kiedy walczył jak prostak; – przywrócenie mu praw w zakonie templariuszy, co w rzeczywistości go gnębi: zmarnował połowę życia; – w końcu wyrwanie się z ramion Geraldy.

Pięć. Pojmuje, że każda z tych prób coraz bardziej go ogałaca, bardziej obnaża, pozostawia bardziej samotnym. I za każdą z tych prób winien dziękować Bogu. Mój Boże, daj mi siły, żebym nie przeklinał. Mój Boże, jak to jest możliwe, że w moim wieku, kiedy doświadczyłem tego wszystkiego, com przeżył, jak to jest możliwe, że jestem tak obolały. Cago spełnił prośbę Geraldy, schwytał puszczyka i ukrzyżował go na drzwiach gospody. – Cago – cedzi przez zęby – sram na ostatnią śrubę, która podtrzymuje jeszcze niebo. Patrzy spode łba na niewiastę teraz już niczyją. Wieczorem Wilem dochodzi do Tricasteli, niedaleko wielkich białych kamieniołomów. Udaje się do kościoła, gdzie spotykają się pielgrzymi, i prosi o spowiednika. Młody ksiądz nader gorliwy, o mdłym oddechu wysłuchał go, przymknąwszy oczy. – Oskarżam się – mówi Wilem – o przerwanie pielgrzymki, aby żyć z niewiastą. – Dla własnej przyjemności? – Tak – odpowiada Wilem. – Człowieku małej wiary! – wykrzykuje ksiądz. – Czy

maravedi – hiszpańska moneta bita w XIII-XIV w.

więc nie wiesz, że niewiasta to ulubiony strój Szatana? Za każdym razem, gdy się do niej zbliżałeś, krwawiło pięć ran Jezusa! Dzieło ciała to grzech śmiertelny! I to na drodze pątniczej! Wyobraź sobie ogrom swego grzechu i kajaj się... Jako pokutę rozkazuję ci wyżebrać dwanaście maravedi* na rzecz skarbca tego oto kościoła. Bogu ofiarujesz każdy z tych dni, jakich będzie potrzeba, żeby je uzbierać. Dopiero wówczas udzielę ci rozgrzeszenia. – Żebrać? Ależ jestem rycerzem – nie może Wilem powstrzymać się od protestu. Ksiądz piorunuje go groźnym wzrokiem. – Jeszcze jeden powód! Gdyby cię nic to nie kosztowało, nie byłoby nic warte. Wilem wraca na zawszone posłanie w hospicjum. Brak mu Esperandieu i

Tristana. Przez chwilę wyobraża sobie, że Geralda nigdy nie istniała, że są jeszcze razem, Esperandieu, Tristan i on... Lecz Geralda nie opuszcza go w nocy. Rano dają mu starą suknię pielgrzymią. Wałęsa się po mieście, przygląda żebrakom siedzącym na schodach kościoła, wyciągają rękę, jęczą, wołają. Wilem d’Encausse nie umie żebrać, nie śmie, nie może. Gdyby miał prosić o jadło, zastukałby do drzwi i prosił o chleb. Ostatecznie może, ale tylko wyciągać rękę, żeby mu ktoś wsunął miedziaka... W Noc Świętojańską wszyscy patrzą w niebo. W Galicji rozpalono ogniska na wszystkich wzgórzach i płomienie skrzą się w oczach młodych. W tę noc składa się tyleż przyrzeczeń, ile gwiazd na niebie. W Saint-Veran pełnia święta. Pan Bernard jest podchmielony. W zacienionym kącie stary harfiarz w niebieskim płaszczu, chudy niczym pies kastylijski, złamanym głosem opiewa swą miłość; mówi, że nie istnieje to, czego się nie wyśpiewa. Alis patrzy na gwiazdy i myśli o całej ułudzie rządzącej ludzkim życiem. Nigdy już, zda się, nie będzie wesoła. Lecz czyż się dotąd weseliła? Była żądna klejnotów zdobiących śmiech niewieści, cennych tkanin, pereł, barwiczek, korzeni i wina, miłosnych igraszek. Jedynie ukryta w ciele pewność, że Audilenz żyje, powstrzymuje ją od płaczu albo śmierci, albo zamknięcia w klasztorze. Ech, wie dobrze – jak powiada pan Bernard, pragnąc zapomnieć – że córki mogły wpaść między skały, zachorować, czy mogła je doścignąć śmierć pod różnymi postaciami czyhająca na dzieci. Trzeba więc przyjąć zesłany los i żyć dalej. Tak, ale akurat Audilenz nie wpadła między skały i nie dostała gorączki. Poszła na kraniec świata, aby wyzwolić Jerozolimę – może, aby sama się wyzwolić. „Mój ojciec – myśli Alis – spędził życie, mknąc po drogach grzechu i zbawienia. Oto – jak opowiada Esperandieu – żyje teraz z wdową w górach, czekając na przyszłe odkupienie... Moja matka, moja matka umarła spalona... Nie jest pewne, czy wybrała rzecz najtrudniejszą... Rzuciła się w płomienie krzycząc czy modląc się, ale to wychodzi na jedno, a socia – siostra w Duchu – podawała jej rękę... Ja dziedziczę po panu Wilemie, a zarazem po damie Awelinie. Marzę, jak ona marzyła, a zawsze jak on

gotowa jestem ruszać w drogę... Wciąż pragniemy czegoś, odczuwamy, że czegoś nam brak, i pełno w nas pożądania...” W Noc Świętojańską wszyscy patrzą w niebo. Jak się żebrze? Wilem chciałby widzieć tego kleszynę na swoim miejscu, zdążającego ku kościelnym schodom i płaczącego wraz z innymi: „ Błagam o litość dla mojej duszy! Dla mojego chorego dziecka! Litości!” Może potrafiłby mimo wszystko. Lecz to przekracza siły Wilema. Często zdarzało się mu dawniej przyjmować jałmużnę na skraju drogi: jajecznicę, kawałek chleba, opatrunek, nie mówiąc już o dniu, kiedy uklękła przed nim Geralda, żeby obmyć mu z kurzu stopy. Lecz nigdy o nic nie prosił. Przez cały dzień błąka się od hospicjum do kościoła i od kościoła do oberży, przed którą stoi długa czereda żebraków, ponoć pielgrzymi są hojniejsi, kiedy dobrze sobie podjedzą. Niektórzy z tych jęczących biedaków budzą prawdziwą litość, ci okaleczeni, a zwłaszcza z wyłupionymi oczami, z widniejącym na twarzy wyrazem bólu i napastującymi ich muchami, albo matki z dzieckiem na ręku. „Dajcie – mówią chytrusy – dajcie, zacni ludzie! Kto daje ubogim, daje samemu Bogu, a widzicie, jakim biedny! ” Inni zaś: „Ty, przechodniu, dlaczego się nie starasz o swoje zbawienie? Teraz możesz je zdobyć, dając jałmużnę. Oto dlaczego teraz, w tej samej chwili, kiedy mnie słuchasz, Bóg ciebie postawił na mojej drodze”. Lecz większość jest niezdolna do rozpraw i wybiegów. To są ci opuszczeni, ułomni, ludzkie odpadki – rzekłbyś przeklęci. Jak Bóg dopuszcza, aby taka ohyda istniała w ładzie świata? W godzinie, gdy rozdaje się ubogim zupę na wieczerzę, Wilem nie idzie do hospicjum. Wydaje mu się, że nie ma prawa. Nocą śpi na dworze. Na szczęście jest pięknie i gorąco. Nawiedza go Geralda. Pragnąc jej się wymknąć przyłącza się do pielgrzymów z Burgundii, jedni idą do świętego Jakuba, inni wracają, wymieniając nowinki, grają parami w kamyki na szerokich płytach wałów: z nieba spływa dość światła, aby ustawiać kamyki, trzy białe i trzy czarne. Rozmawiają o krucjacie Szymona de Montfort, niektórzy brali w niej udział, odsługując obowiązującą ich czterdziestodniówkę. Tym sposobem Wilem dowiaduje się o wielkiej bitwie pod Muret, w

której armia papieska starła się z wojskiem Tuluzy wzmocnionym przez Piotra z Aragonii, przybyłym, by bronić swych wasali z Foix, Comminges i Bearn. Szymon de Montfort, choć zamknięty w Muret i mimo słabszych sił, zwyciężył jeszcze raz. Udaje, że pędzi w prawo, udaje, że mknie w lewo, wyłania się tam, gdzie nikt nań nie czeka, wali jak taran w aragońskie zastępy. Król Piotr wymienił swe insygnia i suknię z jednym ze swych rycerzy, by nikt go nie rozpoznał. Lecz francuscy rycerze wykryli fortel. Ktoś woła: „To nie król, on jest dzielniejszym rycerzem! ” Piotr Aragoński słyszy i woła: „Tu król! ” Nie wyrzekł już słowa. Ugodzony na śmierć [29]. Jego armia pierzcha. Raz jeszcze Szymon de Montfort zostaje panem pola bitwy. Burgundczycy mówią, że teraz już na długo. Wojsko oddaje honory pamięci Piotra Aragońskiego. Król, który padł w bitwie, jakikolwiek był jego obóz, zasługuje, by oddać mu cześć. Mniej się za to czci Rajmunda z Tuluzy. Burgundczycy utrzymują, iż kazał, żeby stale szli w ślad za nim dwaj Obleczeni katarzy, by w godzinie śmierci przyjąć sakrament Pocieszenia. Dodawali, że ta krucjata wcale im się nie podoba. Jeden z nich był w Lavaur i widział na stosie czterystu heretyków. Inny pielgrzym przechodził przez Moisson akurat wtedy, gdy nadeszły francuskie zastępy pod wodzą samego Szymona de Montfort. Miasto wydało im trzystu zaciężnych żołnierzy z Tuluzy, którzy mieli je bronić. Francuzi wszystkich wyrżnęli, później obrabowali opactwo i zniszczyli kościół: a przecie był to kościół Boży. Wilem spogląda na mówiącego. Musi go zapytać, czy nie widział pod portykiem wysokiego, ponurego mężczyzny, który recytował Objawienie, rozkoszując się grozą. Toczą się rozmowy o katarach, choć noc już nadciąga. W okolicach Burgos – opowiada Burgundczyk – spotkali heretyka przebranego za pielgrzyma. Usiłował nawracać wędrujących do Composteli, mówiąc, że zdobędą jedynie ułudę zbawienia, a grobowiec apostoła to tylko facecja papieży, pod których postacią kryje się Szatan. W mroku czynią znak krzyża, szeleszcząc głośno rękawami. – A jak go ujawniono? – Odmawiał spożywania mięsa... będzie spalony. Rozmowa toczy się w kółko, rzekłbyś jako wiatr w polu. Pielgrzymi

usiłują odgadnąć, czy krzyż był dla Syna Bożego hańbą, czy też triumfem. Wilem milczy. Ileż rozpraw tych słyszał pod gwiaździstym niebem. Biały płomień pali mu wnętrze czaszki. Geralda samym dotknięciem swych rąk umiała ochłodzić mu skronie. Wszystko go sprowadza do Geraldy. Jutro będzie żebrał. Ten Jan bez Ziemi to zaiste błazen. Ledwo wojska Ludwika, księcia odważnego, lecz bladego i wątłego – stają przed La Roche-au-Moine, król Anglii skacze do barki i wnet cała szerokość Loary dzieli go od niebezpieczeństwa. Zatrzyma się dopiero przed La Rochelle. Wojsko pierzcha w nieładzie, całe chorągwie rzucają się do rzekomego brodu, tracą głowę, topią się. Bardzo wczesnym rankiem Wilem poszedł do kościoła i legł krzyżem na zimnych kamiennych płytach. Ponad dziesięć dni przebywa już w Tricasteli. Śmie teraz usiąść na kościelnych schodach wśród żebraków, na podobieństwo innych biedaków, on, wcielenie nędzy, nawet jeśli ran jego nie widać. Przez dziesięć dni prawie nic nie jadł. Lecz przez ten czas zdołał uzyskać kilkanaście miedziaków, jakkolwiek by liczyć, wyżebrał jeno dwa maravedi, a potrzeba mu dwunastu. Tego ranka przyszedł, aby wyżalić się trochę Bogu. „Panie Boże – mówi – musisz mi przebaczyć, ale nie będę nadal żebrać. Ksiądz chciał, żebym się upokorzył, a więc się upokorzyłem, i to ponad miarę, choć nawet nie odprawiłem naznaczonej mi pokuty... Zostawiłem tu na schodach Twojego kościoła moją dumę i mój honor... Mój ojciec pasował mnie na rycerza, a ja tego dnia przysiągłem, że nigdy nie podupadnę. Nie wiedziałem, że muszę stać się niegodnym w tym życiu, aby osiągnąć zbawienie w przyszłym. „Kiedy siedzę wśród żebraków, Panie Boże, przypominam sobie słowa Twojego Syna: "Gdzie będzie was dwóch, jam jest z wami". Dlaczego mi przyszło szukać Ciebie wśród tych beznogich, zaropiałych, nikczemnych? Coś się we mnie buntuje, Boże Wszechmogący, nawet jeśli pojmuję, że to jest szósta próba na mojej drodze. „Bardzo chcę wszystko przecierpieć, nędzę, upokorzenie, prześladowanie, kalectwo, ubóstwo, pragnienie, głód, na wszystko się zgadzam, ponieważ mi się wydaje, że taki jest nasz los... Ale nie chcę bić się,

z tymi godnymi litości, o miejsce na schodach, albo spierać się o miedziaki, które rzucono garścią niby ziarno kurom... Powiedz, dobry Boże, widzę dość księży, a nawet biskupów, którzy żyją z niewiastą i wcale im to nie przeszkadza odprawiać mszy... A oni, czyż muszą żebrać? „Proszę o zmiłowanie nad moją duszą, ale pójdę w dalszą drogę, nie dając księdzu tych maravedi... Chcę tylko powiedzieć Ci jeszcze, że siła, która mnie pcha, ode mnie nie zależy... To ona mnie wtrąciła do więzienia w Jerozolimie czy w Provins, to ona mi kazała walczyć z poganami i heretykami, to ona mi kazała porzucić Geraldę... Na pewno trzeba, aby się wszystko dopełniło, każdemu pisana jego dola... Amen.” Wstaje zlodowaciały. Gdy ma już wyjść, podchodzi jeszcze do ołtarza Panny Świętej. „Maryjo – mówi – naprawdę wolałbym o nic Cię nie prosić, lecz tak bardzo chciałbym, żebyś zaopiekowała się Geraldą... Wstaw się za nią do Twego Syna, przypomnij mu, że przebaczył grzesznicy, Marii Magdalenie... Chciałem zaczekać na rozgrzeszenie, żeby Ci powiedzieć o Geraldzie, ale teraz sam już nie wiem...” Wilem żegna się, przekracza próg i mruży oczy: wzeszło już słońce. Żebracy i muchy już tam są i brzęczą. Na jego wczorajszym miejscu siedzi dzieciak o kaprawych oczach. Pochyla się nad nim: „Chodź ze mną” – mówi. Dzieciak boi się, ale głód zwycięża. Wilem ciągnie go za kościół, z dala od oczu, i oddaje mu uzbierane pieniądze: – Masz – mówi – dobrze schowaj, żeby nikt ci nie ukradł. – Niech Bóg was błogosławi! – powtarza dzieciak. Niech Bóg was błogosławi! Ach! co za ulga! Opuszcza to niemiłe dlań miasto. Za przykładem wszystkich pielgrzymów idzie do kamieniołomów, gdzie wręczają mu kamień, który winien zanieść do Castańeda o trzy czy cztery dni drogi, tam sporządzą zeń wapno dla katedry w Composteli. Ponieważ ma tylko jedną rękę i jest bardzo chudy, zbytnio się go nie obciąża. Teraz nie będzie się już wstydził prosić o posiłek. Wojsko z całego królestwa Francji w olśniewającym pochodzie zdąża ku Flandrii. Na przodzie lekka jazda, sierżanci zahartowani we wszelakich bojach, topory, obuchy, kusze, suknie z lśniącej skóry, żelazne kapelusze, na

których rozbłyskuje lipcowe słońce. Potem piechota, tysiące ludzi z gmin, każda gmina wokół swojej chorągwi, a wszystkie razem pod oriflammą z Saint-Denis – jedwabnym czerwonym sztandarem z zieloną frędzlą, jakby chciały oświadczyć, że mieszczanie i żołnierze z milicji idąc bronić swego grodu, stają także w obronie słusznych praw swego króla. Dalej każde hrabstwo za swym hrabią, każde księstwo za swym diukiem, rycerstwo z całej Francji w swych najpiękniejszych zbrojach, mieniących się tysiącznymi barwami sukniach. Przy stąpaniu wielkich rumaków to ruchomy kolorowy las. Armia połyskuje różnorakim metalem, jakby jej uroda miała świadczyć o sile. Potem król w niebieskiej tunice tkanej w kwiaty lilii powiewającej spod lśniącej kolczugi, a wokół króla najmężniejsi rycerze królestwa. Wilhelm des Barres, Galon de Montigny, Gerard La Truie, Piotr Mauvoisin, Enguerrand de Coucy, wszystkim są znane ich imiona, hełmy i otaczająca ich legenda. Potem wózki z żywnością, tabory i pachołcy, ladacznice, żołdacy. Końca nie widać. W błyskach sztandarów o jaskrawych barwach, w szczęku broni, wśród stąpania mnóstwa ludzi i koni, zgrzytu osi, wśród śpiewu marszów i wśród okrzyków sunie w blasku, hałasie i kurzu owa armia zda się wesoła, a zarazem pełna powagi. Od króla bowiem począwszy po ostatniego pisarczyka, każdy odczuwa wspólną wolę, wykutą w ciągu lat, która dziś znajduje swój najwłaściwszy wyraz: pośpiech, by walczyć o sprawiedliwość w przekonaniu, że ma się za sobą słuszne prawo. Jakby na dowód, skoro tylko wojsko przybyło do Peronne, zjawiają się gońcy: nad Loarą – mówią – książę Ludwik zmusił do ucieczki Jana bez Ziemi. „Nie martw się, Izoldo, na wojnie mężczyźni są najszczęśliwsi. Daj im chorągiew i miecz, a zobaczysz ich dopiero, kiedy zapragną, by opatrzyć im rany, aby ich podziwiać... Skąd wiem, że nic złego nie spotka pana Wilemka? Ot wiem i kwita... A może nawet zdoła spotkać wreszcie swego Renalda de Dammartin... Jak to sobie jego wymarzył: w żałobnym stroju i rybackim kapeluszu.” Izoldo, podejdź, ptaszyno, pozwól mi dotknąć twego łona... Czujesz, jak

się rusza? Od razu widać, że to chłopak... Już wojuje... Krecicha nie skłamała, to prawda, że dość drogo zapłaciłam jej za czary. Nazwiemy go Wilemem, chcesz? Nadchodzi czas, żebyśmy obie, ty i ja, wyjechały do mojej siostry. Bardzo bym chciała, żeby się urodził w Verberoi, lecz jeżeli ta wojna prędko się skończy, pan Wilemek wróci za szybko. Tam go urodzimy, a ja z nim wrócę... Sprawdzisz, co ci powiem: pan Wilemek nic a nic się nie zdziwi... Mężczyźni nie znają się wcale na łonie niewiast, mogą im one wmówić, co tylko zechcą... Powiem mu: „Oto wasz syn! ”, a on szeroko otworzy oczy i ledwo będzie śmiał go dotknąć... Ale zobaczysz, jaki będzie dumny!... Nie, wcale się nie zdziwi... Za stara? Dlaczego jesteś złośliwa? Nie, nie jestem za stara. Kiedy się urodziłam, moja matka była o wiele starsza niż ja dzisiaj... Wtedy pan Wilemek będzie mógł wyjechać tak daleko i na tak długo, jak zechce, a niewiasty będą mogły nań patrzeć i go dotykać, ile tylko zechcą, ja będę miała jego syna, ciało z jego ciała, a więc jakby on sam był tutaj... Rozumiesz, Izoldo, już mi się nie wymknie... Będę go mogła miłować do syta... Ty zrobisz, co zechcesz, ale może byłoby lepiej, mój słodki ptaszku, żebyś została u mojej siostry. Jeżeli ją poproszę, weźmie cię do swojej służby... I Remiego także, jeżeli jeszcze chcecie być razem... Mży deszcz. Wilem ślizga się i pada w błoto, podstawia całe ciało pod wolno spadające krople morskiego deszczu, który zmywa zeń zmęczenie. Kropi szary, ciepły deszcz, jak to bywa w połowie lata, przesiąknięty mocną wonią drzew i ziemi. Droga jest uciążliwa, to wiedzie pod górę, to w dół. W ciągu dwóch dni Wilem przeszedł zaledwie pięć mil – powiedziano mu w Sarria, że Puertomarin znajduje się o pięć mil, co prawda o pięć długich mil hiszpańskich, ale dopiero teraz tu dochodzi. Biały kamień ciąży mu. Nie wie, kto wprowadził ten zwyczaj, aby w taki sposób dostarczać wapno do Composteli, ale zaprawdę, czyż można skuteczniej zmusić pielgrzyma do odczuwania ciężaru własnych grzechów. Pada cichy deszcz, zachęca do snu. „Trzeba mi już ruszyć w drogę – myśli Wilem – jeżeli chcę przybyć na uroczystość świętego Jakuba. Przepuszczę tych pątników i pójdę w ślad za nimi, Już mam tylko zejść nad rzekę.” Spogląda na pielgrzymów:

przerzucają swoje kamienie, jedni niosą je na barku, drudzy w ramionach, niektórzy nawet na głowie. Lecz wszyscy mają jednako zbolałe miny. Nagle, gdy już są tuż koło niego, jeden z nich wypuszcza ciążący mu kamień, nie daje rady. Tedy wszyscy przystają, kładą przed sobą kamienie, klękają w błocie. Confiteor – rozpoczynają – Deo omni potenti, beatae Mariae semper Virgini, beato Michaelangeli archangelo, beato Johanni Baptistae, sanctis apostolis Petro et Paulo, omnibus sanctis... Wilem widzi krople wody, ściekające z kapeluszy, toczą się na brwi i brody. Bezwiednie dołącza swój głos do ich głosów. Od dawna nie odmawiał tej modlitwy, lecz pamięć wiernie ją zachowała. Kiedy już niczego nie będzie świadom, będzie jeszcze pamiętał te słowa. Quia peccavi cogitatione, verbo et opere... W zakonie templariuszy Reguła przewidywała pauzę, aby każdy miał czas przypomnieć sobie własne grzechy, grzechy popełnione myślą, słowem, uczynkiem... Ale tu, nie masz co sobie przypominać: tutaj leży głaz, leży przed każdym i będzie nadal gniótł ręce i barki, wymykał się z sztywnych dłoni. Mea culpa, mea culpa, mea maxima culpa... Pielgrzymi już wstają, żaląc się i stękając podnoszą kamienie. Wilem także wstaje. Zamęt ma w głowie, jak przy każdym wysiłku. Przepuszczają ich pątnicy powracający od świętego Jakuba, wszyscy opasani muszelkami. Życzą szczęścia i pomyślnej pokuty. Buen sacrificio! – mówią Hiszpanie. – Mój Boże – szepce Wilem – daj mi siły, żebym doszedł do Composteli. Zaprawdę nie było żadnego powodu, aby Tybald de Montrouge wracając z Hiszpanii do Paryża zajeżdżał do Roquelongue. A jednak tak postąpił i oto jedzie brzegiem Dourbie, aż do brodu w Gardies. Przystaje na rozwidleniu drogi i nie wie jeszcze, czy przejdzie przez rzekę i będzie się wspinał ku temu sterczącemu wysoko zamkowi, zda się, drżącemu w przegrzanym powietrzu. Poznaje miejsce, gdzie obozował opodal bliźniaczych grobów. W ostatniej chwili jedzie wprost do Millau. Nie ma czego szukać w Roquelongue. Templariusz Roger de Montrouge po raz pierwszy w życiu doświadcza kąśliwego uczucia niepewności. Nie rozumie, czego się spodziewał po tym

zboczeniu z drogi. Gdybyż mu nie powiodła się jeszcze misja... Ale kazano mu odnaleźć rycerza d’Encausse i go odnalazł. Niewątpliwie nawet uratował, odrywając od tej niewiasty... Nie, zaprawdę spotkało go coś, czego się nie da wytłumaczyć, a jest związane z tą spaloną okolicą, z groźnym żądaniem dzieci z Saint-Veran i osobliwym losem Wilema d’Encausse: Roquelongue i Jerozolima splotły się w nim tajemniczo i niewątpliwie na zawsze. Z sali zamkowej, w porze sjesty, Tristan patrzy na drogę – nabrał tego zwyczaju, odkąd Esperandieu wrócił z Composteli. Czeka, aż się ochłodzi, aby się wybrać na pstrągi. To jego ostatnie lato. Jesienią pojedzie do Saint- Veran, gdzie będzie służył u pana Bernarda. Tristan niezbyt lubi grymaśnego kasztelana, ale będzie Tristanem zawsze na swoim miejscu, posłusznym woli pana Wilema i wiernym pamięci Audilenz. A baron de Roquefeuil powiedział mu, że nieco później, kiedy będzie już pasowany na rycerza, chętnie mu odda w lenno Roquelongue. W piekącym lipcowym skwarze wszystko, co się porusza, przykuwa wzrok. – Esperandieu – mówi półgłosem Tristan. – Popatrz, trzej jeźdźcy na drodze... Rzekłbyś, że to tamci templariusze, wiesz, ci, co szukali pana Wilema. Esperandieu ledwo unosi powieki. – Nie budzi się przyjaciela – mówi – żeby mu opowiadać mrzonki. Wróg nadciąga z Valenciennes. Obie armie stoją między bagnami, lasami i rzekami, obserwują się wzajem, stawią sobie czoło, jeszcze się wstrzymują od walki, zda się dwaj znamienici zapaśnicy wpierają się stopami w piasek, nim wezmą się za bary. Francuzi stoją po obu stronach wąskiego mostu w pobliżu wioski Bouvines. „W niekorzystnej pozycji” donoszą zwiadowcy Ottonowi, który każe wysunąć się naprzód zastępom. Cesarz jest w sobie tak zadufany, iż wydaje rozkaz, aby zabić co rychlej króla Francji. Ranek, praży słońce. Filip przystaje w cieniu drzewa. Doradca, szpitalnik Guerin, stoi przy nim w otoczeniu swych szpiegów i łączników. Przynoszą królowi polewkę w złotej miseczce – kawałki chleba polane chłodnym winem. Nadjeżdża

cwałem goniec, zeskakuje z konia: ariergarda już się zmaga z oddziałami Ottona. Zaprawdę jeno wyklęty atakuje w niedzielę. Tymczasem Guerin wydaje rozkazy, król Francji zjadł polewkę i każe, by go przyodziać: giermkowie wkładają nań gruby kaftan kolczy, kolczugę, niebieską suknię, kaptur z kółek, rękawice, starannie spinają hełm. Król nie lubuje się w wojnie. Nikt nigdy nie widział, aby bitwa go radowała; w Akrze źle znosił hałas. Wojna dlań to najpodlejszy manewr polityczny, najgorszy sposób, by narzucić swe prawa. Tym razem jednak jest spokojny i zdecydowany. Wie, że otaczają go parowie Francji, baronowie i biskupi, wszyscy są waleczni i wszyscy mu wierni, zjednoczeni wobec przeciwności losu, wiodą pod swymi chorągwiami najmężniejszych rycerzy. Wspierają go również pospólstwo z gmin i nawet rozbójnicy, których potrafił sobie zjednać, ta olbrzymia armia jest, zda się, podległą mu wspólnotą rodową, własną dzierżawą, a ta wojna sprawą rodziny, którą od lat trzydziestu ożywia swą wolą. W chwili gdy los się rozstrzyga, jest przekonany o powszechnej wierności i swym słusznym prawie. Ciężkim krokiem zbrojnych wkracza do kaplicy, w Bouvines towarzyszy mu Wilhelm, jego kapelan: „Panie – mówi – jestem tylko człowiekiem, ale i królem Francji. Zachowaj mię, a dobrze uczynisz, bo ze mną jako swym narzędziem nic nie stracisz”. Wychodzi. Cwał, kurzawa. Armia staje w szeregach pod swymi sztandarami. Pomagają królowi dosiąść rumaka, w czapraku podbitym błękitnym suknem wytłaczanym w kwiaty lilii. Nie brak pielgrzymów na mszy niedzielnej. Tego nabożeństwa Wilem wysłuchuje w Castańeda. Musiał się zdobyć na wielki wysiłek, aby tu dojść. Odkąd opuścił Geraldę, jadł za mało i ciągle cierpi na bóle głowy. Nareszcie wrzucił kamień do pieca z wapnem, ale odczuł jedynie chwilową ulgę. Ciało ma wciąż równie ciężkie, a może to serce tak mu ciąży. Nie będzie w Composteli na uroczystościach ku czci świętego Jakuba. Minęło już od nich dwa dni. Szczerze usiłował iść za grupą pielgrzymów, odmawiających Confiteor, ale oni biegli niczym owce do soli. A na domiar tłoczą się na drodze wszelkiego rodzaju naganiacze z gospód, którzy szturchają ubogich, aby zdobyć gościa. Wilem strawił kilka dni, aby przejść przez Ligonde, gdzie wieśniak go

poczęstował łykiem tinto w głębi obory, która może była jego domem; przez Mellid, Boente, gdzie się pomodlił do Matki Bożej z Rocamadour, starej przyjaciółki. Rocamadour – przed laty wszedł tam na kolanach. Przyjaciel stamtąd długo mu opowiadał o orzechowcach. Ponoć kto zasadza orzechowce, nie będzie jadł orzechów. Wilem słucha mszy, lecz nie śledzi jej przebiegu. W kazaniu ksiądz cytuje wyczerpanym do cna pątnikom słowa świętego Augustyna: „lepszy kulawy na drodze niźli biegacz na poboczu drogi.” Na pewno – myśli Wilem – ale więcej byłby wart biegacz na drodze. Jest tak zgorzkniały i smutny, że chciałby zasnąć jak uczniowie w Getsemani. Bóg – myśli – stworzył człowieka, trzyma go za rękę, prowadzi, wiedzie przez burze, podtrzymuje, a nagle go opuszcza, pozostawia sam na sam ze swą trwogą. Jak to jest możliwe? Obie armie stoją w szeregu. Filip wśród swych rycerzy, przed nim piechota z gmin, naprzeciw cesarza Ottona; na prawym jego skrzydle rycerze z Szampanii i Burgundii naprzeciw Ferranda i jego Flamandów; na lewym bracia-hrabiowie de Dreux i de Beauvais, naprzeciw Renalda de Dammartin; następnie Saint-Valery naprzeciw Hugona de Boves; wreszcie na lewym krańcu koło mostu – poszerzonego na wszelki wypadek przez Guerina – hrabia de Ponthieu naprzeciw Anglików Wilhelma Długomiecza. Pierwsi atakują Francuzi: stu pięćdziesięciu konnych pachołków pędzi na flamandzkich rycerzy, ci nie uważają ich za godnych walki wręcz, więc długimi dzidami zrzucają z siodła jeźdźców. Harce. Otton rozkazuje strzelać z kusz na pospolitaków chroniących Filipa, następnie pcha do walki całą swą piechotę. Na prawym skrzydle rycerze z Flandrii i Szampanii walczą w pojedynkę – jeden z Francuzów pięknie poderżnął gardło przeciwnikowi. Rycerze się rozpraszają, upajają ich barwy i wrzaski. Wilhelm des Barres, najlepszy we Francji szermierz, okrąża ciżbę niemieckiej piechoty, aby napaść na Ottona w złocistej zbroi, walczącego toporem. Rozpraszają się w starciach rycerze, nagle Filip pozostaje sam, otaczają go niemieccy piechurzy, usiłują zarzucić nań hak. Rycerzy w sukniach z giętkiej stali, siedzących na wielkich koniach trudno dosięgnąć i zranić, piechurzy muszą ich najpierw zrzucić z siodła,

nim zdołają zabić. Jeden z Niemców wsuwa zakrzywioną dzidę między kaptur ze stalowych kółek a kolczugę, zahacza, wnet pomagają mu towarzysze. Filip stawia opór. Koń potyka się, pada. Król Francji toczy się po ziemi. Nad nim czereda żołdaków szpera ostrzami w kółkach zbroi. Rycerz Piotr Tristan rzuca się do walki wręcz. Nadjeżdża pędem Galon de Montigny, potrząsa sztandarem tkanym w kwiaty lilii, zwołuje rycerstwo. Opodal Wilhelm des Barres już chwycił Ottona za hełm. Słyszy wezwanie, wypuszcza cesarza. Widzi chorągiew, zawraca, wyrąbuje w piechocie drogę, przez którą przejechałby wóz na czterech kołach. Filip jest ocalony, podają mu innego konia. Niemcy pierzchają w rozsypce. Diuk Brabancji, sojusznik Ottona, lecz zięć Filipa, korzysta z zamętu i ucieka na oczach wszystkich. Francuscy rycerze zawracają do Ottona. Piotr Mauvoisin chwyta za uzdę cesarskiego rumaka, zaś Gerard La Truie atakuje mieczem. Koń z przypadkowo wyłupionym okiem płoszy się, pada. Otton dosiada innego wierzchowca. Z kolei wraca Wilhelm des Barres, chwyta cesarza w ramiona, lecz wali się jego własny koń ze sztyletem w brzuchu. Otton zmyka kryjąc insygnia. – Nie zobaczymy już dzisiaj jego oblicza – komentuje pod swym hełmem Filip. Przed pustym wozem cesarza walczą nadal niemieccy rycerze: Horstmar, Randerardt, Dortmund, Tecklenburg. Tomasz de Saint-Valery ratuje spieszonego, osamotnionego des Barres, biorąc go na swego konia. Wre ogólna bitwa. Na lewym skrzydle Wilhelm Długomiecz powoli zbliża się do mostu, próbuje go okrążyć. Na drodze, przed nim, tylko część zastępów z Beauvais. Srogi biskup drży z uciechy i ściska w garści swój straszliwy obuch. Anglicy szarżują. Filip de Beauvais uchyla się przed Długomieczem, potężnym ciosem zrzuca go, aż ów toczy się w kurzu. Rozdaje nadal „swe błogosławieństwa”, aż Anglicy się wycofują. Beauvais oddaje jeńców Janowi de Nivelle. „Powiecie, że to wasze dzieło”, mówi jego ludziom, wskazując wielki stos zabitych. Wrzawa, suchy trzask mieczy i łamiących się włóczni, zgrzyt żelastwa, łopot sztandarów, rżenie koni, zamęt. Kapelan Wilhelm śpiewa psalmy przy królu Francji: „Jako ustaje dym, niechaj ustaną: jako się wosk rozpływa od

ognia, tak niechaj zginą grzesznicy od oblicza Bożego...”. Toczy się pod chorągwiami wojenny okrzyk i zawołanie Francuzów do zbiórki: „Montjoie! Saint-Denis”. Szczepan de Longchamps nie może w ciżbie wysunąć miecza. Zaiste to olbrzym. Łapie wrogów w swym zasięgu, kładzie na siodło, ogłusza pięścią lub dusi w ramionach. Lecz ów, któremu teraz miażdży żebra, zdobywa się jeszcze na wysiłek, wsuwa ostrze w szparę w hełmie Francuza i wbija poprzez oko aż w sam mózg. Obaj pospołu umierają. Otton uciekł, Salisbury w niewoli, Francuzi coraz większą uzyskują przewagę. Pozostali jeszcze Ferrand i jego Flamandowie, Hugon de Boves i Renald de Dam- martin. Dla Renalda ta bitwa to niemal osobista rozgrywka między nim a królem Francji. Jego legenda, siła miecza i pycha czynią go najgroźniejszym ze sprzymierzonych. Mało się troszczy o to, co się dzieje wokół: ustawia w krąg swą piechotę, na kształt koła; żołnierze skierowują na zewnątrz dzidy długości dziesięciu stóp, dłuższe niż Francuzów, bronią dostępu. To jego żywa twierdza. Później na komendę żołnierze się rozstępują, a on porywa się na nową szarżę, rzuca popłoch w zastępy z Dreux i Beauvais, zbyt nieliczne, by go okrążyć. Manewr tym skuteczniejszy, że wypady Renalda są nie do przewidzenia, i nikomu nie zależy, aby stanąć mu na drodze. Wilemek dzielnie walczył i z radością rąbał angielskich piechurów Wilhelma Długomiecza. Później odpoczął przez chwilę na uboczu od walki wręcz. Teraz Pelonidas spina mu hełm i wkłada stopę w strzemię. Jego wierzchowiec, silny koń z Boulogne, zowie się Almanzor, mocno się jeszcze trzyma na nogach. Wilemek przyłącza się do oddziałów z Beauvais. Nastała jego godzina. Żąda, by raczono mu zezwolić stawić czoło Renaldowi de Dammartin przy jego przyszłym wypadzie. W pojedynkę. Towarzysze zgadzają się niespokojni, a jednocześnie zachwyceni zapowiedzianym widowiskiem. Wilemek gładzi szyję Almanzora. Nie żywi obawy. Nagle, tam dalej, Dammartin szarżuje, lecz po drugiej stronie, na chorągiew z Dreux. Na szczęście Wilemek przyłapuje jednego z tych rycerzyków zawsze w ogonie za innymi. – Puszczam cię wolno – mówi – lecz masz powiedzieć Renaldowi, aby pamiętał, że winien odpowiedzieć na wezwanie pana na Verberoi!

Rycerz z błyskiem niedowierzania w oczach zawraca i odjeżdża. Komu przyszło na myśl stanąć bez przymusu na drodze Renalda de Dammartin? Wilemek czeka. „Za ciebie, Alis – myśli... – Za ciebie, Rambaud de Vaqueras, towarzyszu podbojów... Za ciebie, ojcze, którego nie znam, ale noszę w godle twego złotego jednorożca... Będziecie ze mnie dumni!...” Przy następnym wypadzie Renalda koło otwiera się ponownie w stronę zastępów z Dreux. Dziwi się Wilemek: czyżby hrabia de Boulogne uważał za niegodne z nim się zetrzeć? Nie, to był tylko fortel, aby odwrócić uwagę. Kiedy rycerze obracają się, koło otwiera się ponownie, wypuszcza czarną chmurę w pełnym cwale – czarny koń, czarna kolczuga, złocisty hełm z fiszbinami z wieloryba, oto Renald de Dammartin, hrabia de Boulogne niczym burza na morzu. Wilemek zdążył jeno skierować i pognać Almanzora. Unosi go fala dzikiej radości, krzyczy: wywrzaskuje całą swą radość w wichrze szaleńczej szarży. Nigdy jeszcze nie widział pędzącego przeciw niemu z taką szybkością, tak potężnego przeciwnika. I nigdy jeszcze nie był tak szczęśliwy. Wilemek swym zwyczajem czeka na ostatnią chwilę, aby się zetrzeć, to znaczy miast osłonić się tarczą i obrócić na siodle, aby zadać cios mieczem, odrzuca własną obronę, by ostrzej atakować. Lecz Renald – czy się domyślił, czy chce go onieśmielić – czyni to samo, albo udaje, że robi to samo. Wilemek nigdy się nie dowie. Konie w pełnym cwale mijają się tuż, tuż i oto dwaj rycerze są zbyt blisko siebie, tarcza w tarczę, aby się posłużyć wzniesionym mieczem. Zderzenie tarcz o mało nie wysadza obu z siodła, lecz odzyskują równowagę, kiedy cwał unosi ich dalej... Każdy wraca truchtem do własnego obozu. Oklaskują Wilemka przyjaciele z Beauvais: stawił czoło czarnemu panu i pozostał na siodle – to zwycięstwo, o którym długo będzie się mówiło wokół Verberoi. Powiadają, że król je widział. Renald de Dammartin walczy ostatni. Na lewo Francuzi, Hugon i Jan de Mareuil wzięli do niewoli Ferranda z Flandrii, którego piechota ucieka. Czterej niemieccy rycerze w imię własnego honoru broniący nadal wozu – już pustego – cesarza w ucieczce, poddają się wyczerpani. Francuz skacze na wóz, obala toporem złoconego orła i smoka, rzuci je do stóp Filipowi. Nawet Hugon de Boves, przyjaciel, sąsiad, wspólnik przestępstw Renalda,

ucieka przez pola wśród pierzchających zwyciężonych. Spośród wszystkich tylko Renald posępny i nieugięty walczy pod niebem, gdzie kłoni się ku zachodowi czerwone słońce, jest niezłomny. Raz jeszcze wydaje rozkaz, by przepuścili go żołnierze, pędzi w gąszcz francuskich zastępów, wprost na Filipa. Lecz koń jest ochwacony, żołnierz unosi czaprak i pruje mu brzuch. Koń pada na bok. Renald ma przyciśnięte udo i staje się łupem zbrojnych pachołków. Jeden z nich, chcąc go wykrwawić, szuka ostrzem szpary między kapturem z kółek a kolczugą, kaleczy mu policzek. Renald szamoce się, jak może. Pachołek klęka i poczyna odpinać mu hełm. Przyjeżdża szpitalnik Guerin. Renald go wzywa i jemu się poddaje. Filip August już wysyła Fryderykowi Hohenstauffowi połamane insygnia jego rywala Ottona, następnie dwóch konnych, jednego do syna, drugiego do uniwersytetu w Paryżu: „Chwalcie Boga – podyktował – uniknęliśmy największego niebezpieczeństwa, jakie mogło nam zagrażać.” Wilem zrzuca suknię na brzeg rzeczki i wchodzi do płytkiego brodu. Pątnicy zwą to miejsce Myj-ogonek lub Myj-jąderka. Tu wedle ustalonego rytuału myją się, zanim dojdą do Composteli przyobiecanej pod koniec dnia. Recytują psalmy, które wspominają Jordan, wesoło się nawołują, ścierają piaskiem kurz i pot nagromadzone przez tyle poprzednich dni. Razem z wodą spływa zmęczenie wędrówką, niepokój na postojach, lęk i głód obracają się teraz wniwecz na falującym w nieskończoną dal Wielkim Szlaku. Kiedy się odziewają, są już poważni. Oczyścili się. Zbierają się w gromady i śpiewają nabożne pieśni, idąc na Montjoie, Radosny Pagórek – tak nazwany, ponieważ ze szczytu widać w oddali wieże Świętego Jakuba – i wykrzykują tu całą swą radość. Kto pierwszy z gromady wchodzi na Montjoie, zwany jest królem pielgrzymów i tytuł ten może zachować po koniec swych dni, a nawet przekazać go swym dzieciom. Wilem idzie sam. Jest wyczerpany, lecz inni są bardziej niż on pozbawieni sił, nie dalej jak wczoraj, przed Arzua, w jego ramionach skonał ze zmęczenia i od postów pątnik, któremu chciał pomóc. Wilem idzie sam i tak być powinno. Jednakowoż myśli, że przechodził tędy Quarementrant z Colombą – na pewno żadna koza nie przekroczyła nigdy tylu rzek. Wydaje mu się, że doścignie Frottarda, wyklętego łucznika, i ślepca, i może nawet Duńczyków z Roncevaux, jeśli owego dnia nie

zginęli w zawiei... Mój Boże, Panie Miłosierny, zlituj się nad nami wszystkimi, którzy Cię szukają jęcząc w czas burzy, nad żywymi jako i umarłymi. Deszczyk poczyna zraszać posępny kraj, gdzie szeleszczą żarnowce. Droga wije się między kasztanami, nie omija żadnego źródła ani żadnego wielkiego dębu, na którym zwisają barwne szmatki; między dolinką a pagórkiem droga wchłonie całą tajemnicę ziemi. Żywi jako i umarli. Każdy krok dźwięczy w Wilemie niby podzwonne. Podzwonne za Awelinę, moją Damę, którą opuściłem, aby Ci służyć, Panie Boże, a Tyś ją wyrwał z mego życia. Podzwonne za mojego ojca, pana Rajmunda, i moją matkę Ryszardę, podzwonne za mego brata Milana zmarłego w Ziemi Świętej, a przeto świętego... Podzwonne... za Gilberta Erail, wielkiego mistrza zakonu templariuszy, i trędowatego Raula, i Jana des Douzes, i Rolofa, i Przyjaciela-Wilka, i Żyda w ciemnicy w Jerozolimie... Podzwonne za wszystkich, których imię czy twarz zapomniałem, niechże mi oni przebaczą... Podzwonne za Postrzyżeńca, pątnika z okrętu wiozącego nas do Jerozolimy. W życiu ludzkim nadchodzi chwila, gdy człowiek zna więcej umarłych niż żywych. Wilem idzie sam i tak jest dobrze, sam ze zmarłymi, sam z dzwonem w głowie bijącym przy każdym kroku, wśród białych błyskawic. Audilenz, mała niewolnica wśród innych dzieci w niewoli, służy teraz u bogatej rodziny w Aleksandrii. Dobrze się z nią obchodzą, a nawet inne służebne dają jej czasem cukierki lub wodę różaną. Na początku żądano, aby zaparła się swej wiary, lecz odmówiła i już nie było więcej o tym mowy. Kiedy Maria-Magdalena nareszcie znieruchomiała, dzieci, od tygodni uwięzione w ohydnej ładowni, zakrzyknęły chórem i odśpiewały Veni Creator, a potem inną pieśń, przez nie ułożoną, a mówiącą o Jonaszu w brzuchu wieloryba. Chore, chude, brudne, oszołomione, opuściły na drżących nogach cuchnący okrętowy mrok i olśnione przystanęły na skraju światła: przed nimi białe miasto bez zamków ni dzwonnic, złociste kopuły, smukłe wieże i płaskie dachy pod olbrzymimi, nieznanymi drzewami. Ziemia Święta! Wszystko im się pomyliło i myślały, że są w Jerozolimie. W rzeczywistości wylądowały w Aleksandrii, gdzie obaj armatorzy z

Marsylii, Lefer i Leporc, kazali je umyć, ubrać i nawet skropić pachnidłami, po czym sprzedali w niewolę. Odkąd ustały krucjaty, frankońscy niewolnicy byli nader poszukiwani. Pewien wielmoża z Damaszku zakupił kilka setek najsilniejszych, między innymi kleryków i ubogich tkaczy z Flandrii. Audilenz wybrano na służebną. Nigdy już nie zobaczyła żadnego ze swych towarzyszy wędrówki, pastuszka Szczepana, Jasnookiego, Eliasza Sahuquet ani Kuby Nosikłody, który ją pocieszał przez cały czas okropnej podróży. Nigdy już nie wyszła z domu, a nawet w samym domu nigdy nie opuściła niewieściej części, olbrzymiej i zbytkownej, z wodotryskami, wysłanej wszędzie dywanami, nawet w ogrodzie, żeby pani mogła podejść do rabat z kwiatami. Kwiaty. Audilenz nigdy nie widziała tylu hiacyntów, zawilców i tulipanów, klombów narcyzów i goździków, i wielkich niebieskich irysów. Były dla niej jedyną pociechą w oczekiwaniu dnia, w którym Jezus obali pogan i nieprawych chrześcijan, dnia, gdy zawezwie ubogich do swej Jerozolimy [30]. Na drodze z Bomdnes do Paryża wśród uszczęśliwionego całego ludu Filip z obnażoną głową jedzie wolno za oriflammą z Saint-Denis. Biją dzwony, droga zasłana liśćmi i kwiatami, szeroko otwarte roześmiane usta wykrzykują wiwaty, żniwiarze potrząsają sierpami, jakby chcieli powiedzieć, że plon jest obfity, orszaki zakonników śpiewają Bogu na chwałę. Przez siedem dni i siedem nocy będzie świętowała cała Francja, bo to zwycięstwo wzrusza nader osobliwie, wszak nie jest to zwykłe zwycięstwo [31]. Deszcz pada na Montjoie. „Boże – mówi Wilem – wysłuchaj mię, Boże na niebie, który ujawniasz tajemnice, władasz czasem, przenosisz królestwa. Otom na szczycie ostatniej mojej góry i czekam, aż deszcz ustanie, żeby zobaczyć wieże Composteli. Otom u kresu drogi, a jednak patrz, jak mi smutno: Wiem dobrze, że człowiek musi umrzeć, zanim się odrodzi i że Twoje światło zastąpi ciemności, w jakich się szamocemy, lecz kiedy myślę o moim życiu, Panie Boże, ostatni przyjacielu, serce przeszywają mi noże i ranią dotkliwiej niż noże prawdziwe. Dwa razy myślałem, że już nie żyję, raz gdy mnie wypędzono z zakonu templariuszy, a raz gdy moja Dama spłonęła na stosie w Minerve... Mam swój grobowiec pod orzechami w Roquelongue i umarłem już dwa razy.

Nie powinienem niczego się bać, a jednak życie mi dolega bardziej niż rana. Dobrze wiem, że chodzi tu o siódmą próbę i że muszę się jej poddać... Teraz przestanę jęczeć. Czekam, aż deszcz ustanie, pozwól mi więc myśleć o czymś innym, o jasnych dniach... Oto pod Akrą Ryszard Lwie Serce siedzi hardo na swym rumaku i obiecuje dwa bizanty temu, kto wyrwie kamień z Wieży Przeklętej... I kosze plecione z łyka pełne świeżych fig i czarnych winogron... Chyba było to w Tyrze... Rozważam, czy Gauche doprowadził wielbłąda do Coulommiers... Ludzie tacy są dziwni, różne pomysły przychodzą im do głowy, a ich powszednie życie takie jest ubogie... Boże mój, jak trudno oszukać lęk... Maryjo, gwiazdo morza... Wiem, że śmierć jest końcem męki, ale jakże mi ciężko... Zaczekam, aż deszcz ustanie...” Wilem, Wilem d’Encausse u kresu drogi, u własnego kresu, suchy liść w tchnieniu Boga, odrobina czasu, odrobina prochu w oceanie wieków – człowiecze życie.

NOTY BIOGRAFICZNE AGNIESZKA z MERANU (?–1201). Po odtrąceniu przez Filipa Augusta Ingeborgi poślubia króla Francji (1196). Gdy papież uznał to małżeństwo za nieważne, król został zmuszony rozstać się z Agnieszką, która niebawem umiera w 1201. Wówczas Innocenty III zgadza się uznać za prawe dwoje dzieci jej i króla: Marię (1198–1224) poślubioną (1206) Filipowi, hrabiemu Namur, a następnie Henrykowi, diukowi Brabancji (1213); Filipa zwanego Hurepel – Nastroszonym (1200– 1234), hrabiego de Clermont, później zięcia Renalda de Dammartin i tytularnego hrabiego de Boulogne po wzięciu do niewoli teścia. Filip Nastroszony zbuntował się przeciw Ludwikowi Świętemu. AL-ADIL MALIK (?–1218), sułtan. Brat Saladyna. Sułtan Transjordanii, a po śmierci najstarszego syna Saladyna Al-Afdala – Damaszku i po śmierci następnego bratanka Al-Aliz Otmana (1199) sułtan Egiptu. Od 1199 do 1218 kalif. W 1192 Ryszard Lwie Serce zamierzał dać mu za żonę swą siostrę, Joannę, aby przypieczętować zawieszenie broni między Frankami a Saracenami. Spory wewnątrz państwa przeszkodziły mu prowadzić nadal wojnę przeciw Frankom zepchniętym do Akry i na wybrzeże Morza Śródziemnego. ALFONS VIII Szlachetny (1155–1214), król Kastylii. Koronowany w trzecim roku życia rządzi przez pięćdziesiąt sześć lat największym z państw hiszpańskich, które rozszerza o terytoria swego sąsiada Sancha z Nawarry, a także na południe o ziemie saraceńskie. Pobity przez Maurów pod Alarcos (1195) bierze odwet na czele chrześcijańskiej armii i odnosi wspaniałe zwycięstwo w Las Navas de Tolosa (1212). Ożeniony z córką Henryka II i Eleonory Akwitańskiej, ojciec Blanki Kastylijskiej, małżonki Ludwika VIII i matki Ludwika Świętego. ARNOLD AMAURY. Od 1196 do 1198 opat w Poblet, później od 1198 do 1200 w klasztorze w

Grandselve; po Gui Pore opat w Citeaux. Papież bullą wydaną w 1204 mianuje go swym legatem i Arnold Amaury zostaje groźnym, duchowym przywódcą krucjaty przeciw albigensom rozpoczętej rzezią w Beziers (1209). W nagrodę za swe pierwsze sukcesy mianowany arcybiskupem Narbonne (1212) . Bierze udział w bitwie w Las Navas de Tolosa w Kastylii. Włączenie się do krucjaty przeciw albigensom Ludwika VIII pozbawia go księstwa Narbonne (1215) na rzecz Szymona de Montfort. BLANKA Kastylijska (1188–1252), królowa Francji. Wnuczka po kądzieli Eleonory Akwitańskiej, córka Alfonsa VIII, króla Kastylii, poślubiła Ludwika Francuskiego, syna Filipa Augusta, od 1223 króla Francji (Ludwika VIII). Owdowiawszy pełni funkcje regentki od 1226 do 1236 podczas małoletniości swego syna Ludwika IX i od 1248 do 1252 podczas jego nieobecności spowodowanej siódmą krucjatą. BLANKA Nawarska, hrabina Szampanii. Siostra Sancha VII Mocnego i Beranżery (żony Ryszarda Lwie Serce) poślubia Tybalda III, hrabiego Szampanii, który w 1201 zostaje krzyżowcem, lecz umiera przed wyruszeniem czwartej krucjaty. Matka Tybalda IV Pogrobowca sprawuje rządy podczas małoletności syna. Tybald, który ponoć romansował z Blanką Kastylijską, dziedziczy Nawarrę po śmierci swego wuja Sancha Mocnego. DAMMARTIN (RENALD de) (?–1227), hrabia de Boulogne. W dzieciństwie przyjaciel Filipa Augusta i przezeń pasowany na rycerza. Król przebacza mu pierwszą zdradę i daje mu za żonę swoją kuzynkę Marię de Chatillon. Lecz Renald odsyła ją w 1190, aby poślubić nader pożądaną wdowę po hrabim de Boulogne, która wnosi mu w posagu wielkie dochody z handlu śledziami oraz najpiękniejsze hodowle koni. Renald pomaga Filipowi zdobyć zamek Gaillard i wydaje swą córkę za Filipa Nastroszonego uznanego za prawowitego syna króla. Lecz nienawiść i urazy, jakie wzbudzał, i zamordowanie prewota Filipa Augusta skłaniają go do ponownej zdrady. Składa hołd Janowi bez Ziemi i tworzy koalicję, która doprowadza do bitwy pod Bouvines; po wielu bohaterskich starciach wzięty do niewoli zostaje przywiązany do pnia w Wieży Nowej w Peronne, gdzie dziesięciu dozorców dzień i noc czuwa nad nim na zmianę, następnie przewieziony do zamku Goulet w Normandii. Umiera Filip August, później Ludwik VIII,

Renald przebywa nadal w więzieniu. Zięć zarządzający jego dobrami czuwa, aby nie odzyskał wolności. Ostatni cios zadaje mu wypuszczenie na wolność Ferranda, jego sojusznika; 21 kwietnia 1227 w rocznicę śmierci żony popełnia samobójstwo po trzynastu latach przebywania w ciemnicy. DREUX (Filip de) (ok. 1160–1217) biskup Beauvais i par Francji. Mianowany biskupem w 22 roku życia. Siostrzeniec Ludwika VII, towarzyszy mu podczas krucjaty, w 1178 pojmany do niewoli przez Saracenów. W 1182 spotykamy go jako pielgrzyma do Świętego Jakuba w Composteli, a w 1188 walczącego z Henrykiem II w Normandii. Bierze czynny udział w wyprawie krzyżowej królów po stronie Konrada de Montferrat, przeciwnika Gwidona Luzyniana (1191). Filip August wysyła go jako posła do cesarza Niemiec, by przedłużył trzymanie w niewoli Ryszarda Lwie Serce. Filipa wziętego do niewoli w 1197 przez wodza żołdaków Mercadiera uwalnia dopiero Jan bez Ziemi w zamian za innych jeńców oraz okup 20 000 marek. Filip musi złożyć przysięgę przed papieskim legatem, iż „nie będzie już rozlewał krwi chrześcijańskiej”; wówczas zamienia miecz na obuch i bierze czynny udział w krucjacie przeciw katarom (1212) . Spotykamy go pod Bouvines, gdzie bierze do niewoli Wilhelma Salisbury, w roku następnym wymienionego na bratanka biskupa, Roberta de Dreux. DREUX (Robert II) (ok. 1153–1218), hrabia. Wnuk Ludwika Grubego, kuzyn po kądzieli Filipa Augusta i brat biskupa Beauvais, w 1211 bierze czynny udział w krucjacie przeciw katarom. W bitwie pod Bouvines dowodzi lewym skrzydłem armii francuskiej. W 1215 wymienia Wilhelma Salisbury, ogłuszonego obuchem przez swego brata Filipa, na syna Roberta, którego przed trzema miesiącami pod Nantes wziął do niewoli Jan bez Ziemi. ELEONORA, księżniczka Akwitanii, (ok. 1122–1204), królowa Francji, później Anglii. Ojciec jej, diuk Wilhelm X, wyrusza do Composteli, aby dopełnić złożonego ślubu, wpierw jednak dyktuje testament, w którym oddaje swe księstwo Eleonorze i przyrzeka jej rękę królowi Francji. Przybywszy do Composteli umiera w Wielki Piątek. Eleonora poślubia Ludwika VII i wnosi mu w posagu całą południowo-zachodnią Francję, od prowincji Poitu i Limousin po Gujennę i Gaskonię. W 1152 po powrocie z krucjaty, odtrącona

przez męża, poślubia natychmiast Henryka II Plantageneta, już wówczas diuka Normandii i hrabiego Andegawenii, niebawem króla Anglii. Po trzydziestu latach sprzymierza się z synami zbuntowanymi przeciw ojcu: Henryk każe ją uwięzić. Po śmierci króla uwolniona przez Ryszarda Lwie Serce dożywa swych dni w Fontevrault, gdzie jest pochowana. Urodziła Ludwikowi VII dwie córki: Marię, która poślubiła Henryka I, hrabiego Szampanii (dziadka Tybalda IV Pogrobowca), oraz Alix, późniejszą żonę hrabiego de Blois. Z Henrykiem II miała czterech synów: Henryka Młodego (zmarłego w 1183); Galfryda (zm. w 1186), ojca Artura Bretońskiego; Ryszarda Lwie Serce (zm. w 1199); Jana bez Ziemi. I trzy córki: Matyldę, która poślubi Henryka Lwa, księcia Saksonii (rodzice cesarza Ottona); Eleonorę, późniejszą żonę Alfonsa VIII Kastylijskiego, z którym ma córkę Blankę późniejszą matkę Ludwika Świętego; Joannę, żonę Wilhelma Sycylijskiego, następnie – Rajmunda VI, hrabiego Tuluzy, zmarłą wkrótce po Ryszardzie. EN-NASIR albo EL-NASSER ben JUSUF ben ABD EL MUMEN ben ALI. Muzułmański władca Maroka, nosi tytuł emira wierzących – emir al momenin – przeinaczony przez Hiszpanów na Mirama- molin. Zwą go również Muhammadem Zielonym. Około 1210 krąży w Anglii pogłoska, że Jan bez Ziemi zaproponował mu złożenie hołdu w zamian za sojusz przeciw papieżowi i Francji. Klęska w Las Navas de Tolosa zadana przez katolickich królów zapoczątkowuje ostateczne wycofanie się muzułmanów z Andaluzji. ERAIL GILBERT (?–1201), wielki mistrz zakonu templariuszy. Przed 1184 skarbnik zakonu templariuszy. Podczas ostatnich w Jerozolimie (1185) wyborów wielkiego mistrza kontrkandydat Gerarda de Ridefort. Po przegranej elekcji mistrz zakonu na Prowansję i Hiszpanię, od 1189 na całą zachodnią Europę. Po śmierci Roberta de Sabie (1193) wezwany do Ziemi Świętej, aby stanąć na czele zakonu. EUDOKSJUSZ III, diuk Burgundii. Syn Hugona III. W 1191 towarzysz Filipa Augusta podczas oblężenia Akry. Bierze udział w krucjacie przeciw katarom w 1209, lecz odmawia kierowania armią. W bitwie pod Bouvines (1214) dowodzi francuską

awangardą. Umiera w Lyonie (1218) w drodze do Ziemi Świętej. FILIP II AUGUST (1165–1223), od 1180 król Francji. Syn Ludwika VII i Adeli z Szampanii poślubia kolejno: Izabelę de Hainaut (1170–1190), która rodzi mu syna, przyszłego króla Francji (1223), Ludwika VIII Lwa; Ingeborgę Duńską (1176– 1236), z którą się rozstaje nazajutrz po ślubie (15 sierpnia 1193), a następnie w 1200 sprowadza z powrotem, kiedy papież potępił rozwód i obłożył królestwo interdyktem; Agnieszkę z Meranu poślubioną w 1196 i „wygnaną” w 1200, zmarłą w 1201. Agnieszka obdarzyła go dwojgiem dzieci uznanych za prawe, synem Filipem Nastroszonym i Marią. Filip August ze swego związku z kochanką z Arras miał syna, biskupa Charlot. Po wielkim zwycięstwie pod Bouvines Filip już z nikim nie prowadzi wojny. Podsyca bunt baronów w Anglii, lecz to syn jego Ludwik tam ląduje i przyjmuje hołd biskupów, szlachty i mieszczan. Kiedy po śmierci Jana bez Ziemi (1216) powiał inny wiatr, udaje, iż książę Ludwik działał na własną rękę. Pod naciskiem, by wziął udział w krucjacie w Langwedocji, wysyła tam swego syna w 1215, a później w 1219. We wrześniu 1222 zachorował i dyktował testament. Przeżył jeszcze rok. Ostatni atak choroby nastąpił w Pacysur-Eure. Filip chce wrócić do Paryża, lecz śmierć go zabiera w Mantes, 14 lipca. FILIP SZWABSKI (?–1208), król Niemiec. Młodszy syn Fryderyka Barbarossy, brat Henryka VI, cesarza Niemiec i króla Sycylii. Po śmierci Henryka (1197), który pozostawił trzyletniego spadkobiercę (przyszłego Fryderyka II) już ukoronowanego na króla Rzymian, Filip Szwabski przy poparciu króla Francji zostaje wybrany w Moguncji na króla Niemiec, jednocześnie jego przeciwnik Otton, wspierany przez Innocentego III, jest wybrany cesarzem Niemiec, mimo sprzeciwu Filipa Augusta. FERRAND (1186- 1.233), hrabia Flandrii. Młodszy syn króla Portugalii. Żona wnosi mu w posagu hrabstwo Flandrii. Wybrany na małżonka hrabiny ze względu na teoretyczną neutralność wobec konfliktu Francji z Anglią, nienawidzi w istocie swego seniora, Filipa Augusta, który przed powierzeniem mu władzy zagarnął Aire i Saint-Omer, a w 1213 spustoszył hrabstwo. Po bitwie pod Bouvines

uwięziony w Luwrze pozostaje tam przez dwanaście lat i pięć miesięcy. Filip stawia zbyt wiele warunków, aby go uwolnić, żona zaś, hrabina Joanna, zbytnio nie nalega. Po śmierci Filipa Blanka Kastylijska, krewniaczka Ferranda, kilkakrotnie wstawia się za hrabią Flandrii u swego męża Ludwika VIII-. Ostatecznie to ona go uwalnia w 1227, kiedy sprawuje regencję podczas małoletności swego syna, przyszłego Ludwika Świętego. Ferrand płaci za wolność 50 000 liwrów i oddaje w zastaw Lille, Douai i Ecluse. Umiera w 1233 w Noyon z powodu złośliwej kamicy nabytej w donżonie w Luwrze. GUZMAN DOMINIK (1170–1221), święty Dominik. Urodzony w Calahora w Hiszpanii, potomek starego szlacheckiego rodu. W 1206 rozpoczyna w Okcytanii działalność kaznodziejską. Założyciel zakonu braci kaznodziejów, zwanych dominikanami lub jakobinami. W 1234 kanonizowany przez Grzegorza IX. Przezywany „psem Bożym” (Domini canis). HAINAUT Henryk de (ok. 1174–1216). Po śmierci swego brata, Baldwina z Flandrii, regent, a następnie cesarz Konstantynopola. Poślubił córkę Bonifacego de Montferrat, aby wzmocnić sojusz z markizem. HENRYK, diuk Brabancji. Szamocąc się wśród sprzecznych zobowiązań rodzinnych – jest zięciem Filipa, a jednocześnie teściem Ottona – ostatecznie staje w Bouvines po stronie sprzymierzonych. Lecz w przeddzień bitwy jego wysłańcy donoszą wiernie królowi Francji o wszystkich decyzjach nieprzyjacielskiego sztabu. Ta połowiczna zdrada obdarza go łaskawym potraktowaniem przez zwycięzcę. Umiera spokojnie dożywszy prawie dziewięćdziesięciu lat. INGEBORGA DUŃSKA (1176–1236), królowa Francji. Córka Waldemara I, króla Danii, druga żona Filipa Augusta, który ją poślubia 14 sierpnia 1193 i nazajutrz po weselu odsyła do klasztoru. Pod naciskiem papieża Innocentego król uznaje ją za swą żonę, lecz więzi nadal w zamku Etampes aż do planu najazdu na Anglię (1213). Wówczas przywraca jej wszystkie prawa małżonki i królowej. Po śmierci króla (1223)

Ludwik VIII i Ludwik Święty traktują ją jako królową. Filip w swym testamencie obdarza ją rozległymi dobrami i nazywa „umiłowaną małżonką”. INNOCENTY III (1161–1216), papież (od 1198). Lotariusz Segni, potomek starożytnego rzymskiego rodu, były uczeń uniwersytetów w Paryżu i Bolonii, szybko zyskuje sławę wybitnego teologa i znawcy prawa kanonicznego. W 1190 jako diakon uzyskuje godność kardynała, pisze pesymistyczny esej „O nędzy bytowania człowieczego”. W 38 roku życia w półtora miesiąca po wyborze na papieża otrzymuje święcenia kapłańskie i sakrę biskupią. Innocenty, papież ambitny i energiczny, pragnie sprawować władzę nad książętami. Rzuca interdykt na królestwo Filipa Augusta, później Jana bez Ziemi, wyklina innych władców, aby zmusić ich do posłuszeństwa. Gorąco nawołuje do wypraw krzyżowych i tkwi u źródła krucjaty pod wodzą Szymona de Montfort przeciw katarom oraz hiszpańskiej krucjaty przeciw Maurom. Zatwierdza zakony braci mniejszych Świętego Dominika i Świętego Franciszka z Asyżu. Zwołany za jego pontyfikatu w 1215 sobór laterański oznacza niewątpliwie apogeum władzy papieskiej w średniowieczu. JAN bez ZIEMI (1167–1216), król Anglii. Najmłodszy z czterech synów Henryka II i Eleonory Akwitańskiej. O przydomku Lackland (bez ziemi), ponieważ w przeciwieństwie do swych braci nie otrzymał żadnych posiadłości na kontynencie europejskim. Buntuje się i walczy z ojcem, a następnie bratem Ryszardem, po śmierci tegoż koronowany w 1199. Lud go nienawidzi i ma za tyrana, feudałowie nim gardzą z powodu jego wad i tchórzostwa. W 1190 poślubia Izabelę z Gloucester i rozwodzi się z nią w 1200, by się ożenić z Izabelą d’Angouleme, którą porwał Hugonowi Luzynianowi. Druga żona obdarza go dwoma synami: przyszłym królem Henrykiem III i Ryszardem z Kornwalii; oraz trzema córkami: Joanną, Izabelą i Eleonorą. Joanna poślubia Aleksandra, króla Szkocji, Izabela – cesarza Niemiec, Fryderyka II, Eleonora – Wilhelma Marechala, później syna Szymona de Montfort. Jan bez Ziemi ma również nieślubną córkę i czterech, o ile wiadomo, nieprawych synów. Jan zmuszony do złożenia hołdu Stolicy Apostolskiej (1213), musi również ustąpić baronom i wydać Wielką Kartę Swobód (1215), która znacznie osłabia jego władzę. Praktycznie traci koronę na rzecz Ludwika

VIII Francuskiego. Umiera 6 października 1216 przekląwszy swą matkę Eleonorę za to, iż go urodziła. Wdowa, Izabela d’Angouleme, powraca do Poitou, aby poślubić Hugona Luzyniana, któremu Jan przed szesnastu laty porwał narzeczoną. LEVIS Guy de. Młodszy syn z rodu panów de Levis – obecnie Levy-Saint-Nom, których lenna sąsiadowały z dobrami Szymona de Montfort. Był marszałkiem w armii krzyżowej pod wodzą Szymona, później jego syna Amalryka de Montfort, wreszcie Ludwika VIII. W nagrodę za swą służbę otrzymał dobra Mirepoix. LUDWIK Francuski (1187–1226), przyszły Ludwik VIII, zwany Lwem. Syn Filipa Augusta i Izabeli de Hainaut poślubia Blankę Kastylijską. Panuje od 1223 do 1226. Na kilka miesięcy przed bitwą pod Bouvines zwycięża pod La Roche aux Moines Jana bez Ziemi. Ląduje w Anglii (1215), lecz musi wyrzec się swych pretensji do korony Plantagenetów (1217). Dwukrotnie bierze udział w wyprawie krzyżowej w Langwedocji. Powracając z oblężenia Awinionu, zachorował i umarł w Owernii. Długo krążyła pogłoska, iż otruł go przebywający z nim w Awinionie hrabia Szampanii, Tybald IV, ponoć bardzo zakochany w Blance Kastylijskiej. Pogłoska była tak uporczywa, że zabroniono Tybaldowi asystować przy koronacji Ludwika IX. Ludwik VIII miał sześcioro dzieci, wśród nich Ludwika IX (Ludwika Świętego) i Alfonsa de Poitiers. Ów poślubił Joannę z Tuluzy i umarł wraz z nią bezpotomnie w 1271, tym sposobem królestwu francuskiemu przypadła ostatecznie całość hrabstwa Tuluzy. MONTFORT, Szymon IV de (ok. 1165–1218). Pan na Montfort i począwszy od 1181 na Elenom. Ożeniony z Alix de Montmorency. W 1204 dziedziczy po wuju angielskie hrabstwo Leicester. Jan bez Ziemi konfiskuje to hrabstwo, ponieważ Szymon jest wasalem króla Francji. Uczestniczy w krucjatach 1190 i 1202, lecz opuszcza armię przed zdobyciem Konstantynopola, aby udać się do Ziemi Świętej. Bierze udział w oblężeniu zamku Gaillard i odbiciu Normandii (1204). Po rzezi w Beziers (1209) wybrany wodzem krucjaty przeciw katarom, mianowany wicehrabią Beziers i Carcassonne. Żona Szymona, Alix, zjednuje dlań pomoc swego

brata Gwidona i syna Amalryka, przyszłego konetabla za panowania Ludwika Świętego. 25 czerwca 1218 Szymon de Montfort zostaje zabity podczas oblężenia Tuluzy pociskiem wyrzuconym z katapulty, wedle legendy, obsługiwanej przez kobiety. OTTON Brunszwicki (ok. 1174–1218), cesarz Niemiec. Syn księcia Saksonii, Henryka Lwa i Matyldy, siostry Jana bez Ziemi. Wychowany na dworze Ryszarda Lwie Serce. Przy jego poparciu wybrany na cesarza Niemiec wbrew kandydaturze Filipa Szwabskiego protegowanego Filipa Augusta. Po śmierci przeciwnika (1208) popierany przez papieża, jedyny kandydat do tronu. Innocenty III koronuje go na cesarza Niemiec i wnet tego żałuje. Otton wyklęty w 1210 i w 1211 bierze jeszcze udział w bitwie pod Bouvines. Innocenty, idąc za radą Filipa Augusta, nakazuje wybrać innego króla, Fryderyka Sztaufa (1213) , późniejszego cesarza Fryderyka II. Po Bouvines Otton mieszka przez rok w Kolonii, żyjąc na łasce mieszkańców. W 1215 wypędza go Fryderyk, Otton ucieka do Brunszwiku, gdzie umiera 19 maja 1218, błagając Boga o przebaczenie. PIOTR II (1174–1213), król Aragonii. Rządzi całą Katalonią rozciągającą się wówczas po obu stronach dzisiejszej granicy francusko-hiszpańskiej. Dzięki małżeństwu jest seniorem hrabiów de Montpellier. W 1204 uznaje się wasalem papieża Innocentego III i koronuje w Rzymie. Uczestniczy w bitwy w Las Navas de Tolosa (1212). Obowiązek niesienia pomocy wasalom nakazuje mu opowiedzieć się po stronie tuluzańczyków przeciw krzyżowcom (1213). Ginie pod Muret w bitwie z Szymonem de Montfort. Jego siostra Eleonora jest piątą żoną Rajmunda VI, hrabiego Tuluzy. Druga zaś, Sancia, poślubia syna tegoż, Rajmunda VII. RAJMUND VI (1156–1222), hrabia Tuluzy. Prawnuk Rajmunda de Saint-Gilles, jednego z wodzów pierwszej krucjaty. W 1194 dziedziczy po ojcu hrabstwo. Pięciokrotnie żonaty: 1) z Ermesyndą de Pelet (1172), która w 1176 wnosi mu w posagu dobra Melgueil; 2) z Beatrycze de Beziers, siostrą wicehrabiego Rogera Trencavela, z którą się rozstaje w 1193; 3) z Burginią, siostrą Amalryka Luzyniana, króla Cypru, z którą się rozstaje w 1196; 4) z Joanną, siostrą Ryszarda Lwie Serce i Jana bez Ziemi, która obdarza go synem, przyszłym Rajmundem VII, i

umiera w 1199; 5) z Eleonorą, siostrą Piotra Aragońskiego, którego druga siostra Sancia poślubia Rajmunda VII czyniąc tym samym syna hrabiego jego szwagrem. Rajmund mimo swej dyplomacji i wybiegów kilkakrotnie jest wyklinany. Umiera w Hiszpanii w 1222 będąc zaiste ofiarą krucjaty przeciw katarom, wyzuty ze wszystkich swych dóbr. RIDEFORT, Gerard de (?–1189). Ubogi rycerz flamandzki przybywa do Tripoli około 1175. Pod wpływem przeżytego rozczarowania wstępuje do zakonu templariuszy. W 1180 przegrywa z Arnoldem de Torroge wybór na wielkiego mistrza, zostaje seneszalem zakonu i dopiero w 1185 osiąga godność wielkiego mistrza utrącając kontrkandydata Gilberta Erail. Wzięty do niewoli pod Hattin w 1187 jest jedynym templariuszem, którego oszczędził Saladyn. Uwolniony w następnym roku ? i znika bez śladu wedle jednych, wedle drugich ginie w bitwie pod Akrą 4 października 1189. ROQUEFEUIL, Arnold de. Pan na Algues, (od 1227) hrabia Nant, młodszy brat Rajmunda de Roquefeuil, małżonek Beatrycze d’Anduze, córki Piotra Bermonda i Konstancji (córki Rajmunda VI hrabiego Tuluzy, wdowy po królu Nawarry Sancho VII Mocnym). ROQUEFEUIL, Rajmund de. Pan na Roquefeuil i Meyrueis, wicehrabia de Creyssel, syn Rajmunda d’Anduze Riequefeuil i Guillemette de Montpellier. Razem z bratem Arnoldem zarządza hrabstwem Montpellier. Staje po stronie hrabiego Tuluzy przeciw Szymonowi de Montfort i towarzyszy Rajmundowi VI do Rzymu, aby złożyć skargę na krzyżowców przed soborem w Lateranie (1215). Po obłożeniu klątwą wpłaca znaczną grzywnę Piotrowi, arcybiskupowi Narbonne. Małżonek Delfiny de Turenne, córki wicehrabiego de Turenne i Helix de Severac. RYSZARD I Lwie Serce (1157–1199), król Anglii. Trzeci syn Henryka II Plantageneta i Eleonory Akwitańskiej, hrabia de Poitiers, po śmierci ojca (1189) król Anglii. Jadąc na wyprawę krzyżową poślubia Beranżerę Nawarską (siostrę Marii, hrabiny Szampanii i Sancha VII Mocnego), nie ma z nią dzieci. Zajmuje Cypr i odprzedaje wyspę

templariuszom. Nie odzyskawszy Jerozolimy podpisuje zawieszenie broni z Malikiem Al-Adilem (1192). Wyrzucony przez burzę na ziemie arcyksięcia austriackiego zostaje wzięty do niewoli i przekazany cesarzowi, który go uwalnia za olbrzymi okup (1194). Podejmuje wojnę z Filipem Augustem, buduje zamek Gaillard, umiera ugodzony strzałą w plecy podczas oblężenia Chalus. SALADYN (1134–1193), Salah ad-Din. Wezyr, następnie sułtan Egiptu (1174), sułtan Damaszku (1174) i Aleppo (1183). Z pochodzenia Kurd, zdołał zjednoczyć wszystkie siły Islamu przeciw Frankom pod hasłem wojny świętej (dżihad). Nie przeżyło go jego olbrzymie państwo, o które toczyli spory brat Malik al-Adil oraz siedemnastu synów. SALISBURY, Wilhelm, zwany Długomieczem. Nieprawy syn Henryka II, a więc przyrodni brat Jana bez Ziemi. Wysoki i silny, znamienity szermierz. Ryszard Lwie Serce powierzał mu ongiś organizację turniejów w Anglii. Lecz w 1214, pod Bouvines, ogłusza go Filip de Beauvais i przekazuje królowi, ten zaś swemu kuzynowi de Dreux. Ów w roku następnym wymienia go na swego syna pojmanego przez Anglików pod Nantes wiosną 1214. SANCHO VII Mocny (?–1234), król Nawarry (1194–1234).' Wyjątkowo wysokiego wzrostu (przeszło dwa metry). Bierze czynny udział w zwycięskiej bitwie w Las Navas (1212), mimo sporów, jakie często toczy z królem Kastylii. Po śmierci Sancha siostra jego Blanka wnosi koronę Nawarry w posagu Tybaldowi IV z Szampanii. Od tego faktu pochodzi tytuł „króla Francji i Nawarry”, kiedy Szampania zostanie ostatecznie przyłączona do francuskich ziem królewskich. Sancho Mocny jego żona są pochowani w kościele przy wielkim hospicjum w Ronceveaux.

RÓD D’ENCAUSSE

PRZYPISY [1] Czterdzieści dni służby wojskowej to najkrótszy okres niezbędny do uzyskania odpustów tytułem udziału w krucjacie, ustanowiony na wzór służby obowiązującej wasali wobec seniora. Na wezwanie króla baronowie ruszają na wyprawę, aby służyć czterdzieści dni i czterdzieści nocy na koszt własny. Lecz, jak zobaczymy pod Bouvines, nie są zobowiązani stawić się ze wszystkimi rycerzami ze swych lenn, jedynie z lenn nadanych im przez króla. Król może na koszt własny utrzymać feudałów pod bronią dłużej niż przez czterdzieści dni, lecz nie są oni zobowiązani zgodzić się, gdy chodziło o wyprawę poza granice królestwa. Filip August jest pierwszym władcą, który poza wojskiem zwołanym – stworzył stałą armię zawsze pod bronią, a złożoną z około dwóch tysięcy pięciuset ludzi. W skład tej armii wchodził mały zastęp wyborowych rycerzy z całej Francji, będących na żołdzie, a stanowiących ochronę domu królewskiego. Oni to ocalili króla pod Bouvines. Najsławniejszym rycerzem z owego elitarnego oddziału jest Wilhelm des Barres, którego bohaterskie czyny uświetniają okres panowania Filipa Augusta. Król utrzymuje również konnicę, kuszników konnych i pieszych, piechotę, a wśród niej oddział obuchowców stanowiący jego straż osobistą. Na początku swego panowania Filip August brał na żołd obcych najemnych żołnierzy z Brabancji i Niemiec. Lecz słusznie wątpiąc w ich wierność, rychło ich zastąpił francuskimi żołdakami pod wodzą Cadoca. W pokojowym czasie stała armia królewska stanowiła załogę w jego zamkach, zwłaszcza w granicznych twierdzach w Normandii. Koszt utrzymania zawodowego wojska w większości pokrywała opłata uiszczana przez opactwa, miasta czy gminy, które musiały dostarczyć ludzi i wykupywały się płacąc trzy liwry za sierżanta, czyli tyle, ile wynosił trzymiesięczny żołd. [2] Katarzy potocznie zwali się Wierzącymi, zwano ich również „sługami Dobra”; bons hommes – dobrzy ludzie, nie oddaje właściwego znaczenia pozostając w sprzeczności z pokorą tak charakterystyczną dla doktryny katarów. Przełożonych katarów zwano „Doskonałymi” (w sensie dążenia do doskonałości) względnie „Obleczonymi” zgodnie z- sensem mistycznym tego określenia (Apokalipsa III, 5). Jedynym sakramentem katarów było Consolamentum – sakrament Ducha Pocieszyciela udzielany Wierzącym w obliczu śmierci, a także katarom, którzy poświęcili swe życie służbie Bożej. [3] Cystersi z zakonu Świętego Bernarda nie nosili właściwie białych habitów, lecz na znak ubóstwa odzież z nie barwionej wełny. Na skutek częstego prania wełna bielała, stąd pochodzi nazwa: biali mnisi. [4] Ramon des Termes został doprowadzony do Szymona de Montfort, ów kazał go uwięzić w wieży Carcassonne. Synowie jego Olivier i Bernard, skazani na banicję, długo walczyli z krzyżowcami i poddali się dopiero w 1227 r., lecz kiedy zapragnęli uwolnić uwięzionego ojca, znaleźli tylko szkielet przykuty do muru. Szymon de Montfort po bitwie pod Muret (1213) nadał lenno Termes Alainowi de Roucy. Alain de Roucy, wasal hrabiny Szampanii, przyłączył się do Montforta po bitwie pod Castelnaudary. Fakt ten wzmocnił ogromnie krzyżowców pod względem psychicznym, bowiem de Roucy był, podobnie jak Wilhem des Barres (przyjaciel Filipa Augusta), Savari de Mauleon i Wilhelm Le Marechal (zaufani Jana bez Ziemi) jednym z najświetniejszych rycerzy na turniejach we Francji i Anglii. Poległ w 1221 roku broniąc Montrealu. [5] Pierwszy herb z wyraźnymi kwiatami lilii pojawia się w 1180 podczas koronacji Filipa Augusta.

Lecz zdaje się, że ów kwiat lilii jest raczej irysem, a jego pochodzenie jako godła królewskiego sięga o wiele dawniejszych czasów (według H. Romagnesi i J. Weill). Chlodwig w przeddzień bitwy z Wizygotami pod Vouille zatrzymał się przed Vienne. Przestraszona łania przebiegając przez rzekę wskazała mu dogodny bród. W miejscu tym na brzegu rosło moc błotnych irysów. Chlodwig zerwał jeden, aby przyniósł mu szczęście. Po Zwycięstwie uznał kwiat za symbol powodzenia i kazał sporządzić podobny ze złota i aksamitu, aby ozdobić swe najpiękniejsze stroje. Ludwik VII, jadąc na wyprawę krzyżową, ponoć także wybrał irys, by zdobił jego hełm. Lilia Francji jest więc prawdopodobnie błotnym irysem (iris pseudacorus), przy czym ze względów dekoracyjnych wzniesiono jeden płatek. Określenie „fleur de lys” – kwiat lilii, może też być zniekształconym wyrażeniem – „fleur de luce” – czyli kwiatu Ludwika. Ludwik VII kazał umieścić te trzy kwiaty na swej tarczy herbowej ku czci Świętej Trójcy i tym sposobem został ustanowiony herb Francji: na lazurowym polu trzy złote kwiaty lilii: dwa na dole, jeden na górze. [6] Kiedy badamy przebieg kampanii Filipa Augusta walczącego w krainach nad Loarą i w Poitou z Plantagenetami – Henrykiem II, później z Ryszardem Lwie Serce i Janem bez Ziemi – uderza nas postawa wielkich feudałów stosujących „naprzemienną” wierność, na wzór niektórych wasali wobec wielmożów z Południa. Kiedy na przykład Jan bez Ziemi ląduje w La Rochelle, wicehrabia na Limoges po prostu pisze do Filipa Augusta: „Złożyłem Wam hołd, abyście bronili moich włości, lecz król Jan, mój rzeczywisty senior, przybył z tak licznym wojskiem, że nie mogłem stawić mu oporu ani czekać na waszą pomoc. Uznałem go więc za mojego rzeczywistego seniora i złożyłem mu przysięgę jako wasal. Zawiadamiam Was o tej sprawie, abyście wiedzieli, że nie należy w przyszłości na mnie liczyć”. Galfryd Luzynian i syn jego Hugo, hrabia de La Marche, których Jan ciężko obraził porywając Izabelę d’Angouleme, początkowo mu się opierali, później zaprzysięgli wierność, ponieważ przyrzekł córkę swą Joannę wydać za syna hrabiego. Filip August nigdy nie dał się wystrychnąć na dudka podejrzanymi nawróceniami. Kiedy Wilhelm le Marśchal, zgorszony postawą wielmożów z Poitou, zapytał go, dlaczego zdrajcy, ongiś paleni we Francji, są nadal panami i władają ziemią, Filip mu odpowiedział: „To zwykły handel, postępuje się z nimi jak ze ścierką do tyłka, wyrzuca się po użyciu”. [7] Największy w Anglii las rozciągał się od Nottingham aż po centrum hrabstwa York; Sasowie zwali go Sire Wod, nazwa ta przekształciła się w Sherwood. Puszcza ta była groźna dla Normanów, kryły się bowiem pod jej osłoną resztki band saskich, żyjących zdecydowanie poza prawem. „Wśród wydziedziczonych – pisze kronikarz – wyróżnia się wówczas słynny rozbójnik Robert Hode, którego pospólstwo tak lubi odgrywać w przedstawieniach i farsach, a ponad wszystko zaciekawiają jego dzieje opiewane przez minstreli.” Nic więcej nie wiemy o historycznej postaci Robina des Bois [francuska odmiana imienia Robert, Roberta z Puszczy w j. polskim]. Prawdopodobnie był to jeden z niezłomnych Sasów, szczególnie umiłowany przez lud za panowania Jana bez Ziemi. Legenda uzupełniła historię czyniąc z Robin Hoode’a jedną z najbardziej znanych postaci w tradycji brytyjskiej. Uczyniła go obrońcą ubogich, sławnym z wyjątkowej pobożności, a jednocześnie dla kontrastu oczernia szeryfa z Nottingham, jego stałego przeciwnika. Podaje, iż był synem hrabiego, ofiarą prześladowań króla Jana, córka zaś jego uwiedziona musiała uciec i rodzić w lesie. Legenda daje mu za towarzyszy: Małego Jasia (Petit-Jean), Mutcha – syna młynarza, starego Scath Locke’a i brata Tucka, mnicha w habicie walczącego na kije. Stare teksty opisują jego spotkanie z Ryszardem Lwie Serce powracającym z krucjaty i niewoli. Pamiętnikarze zaświadczają, że w XV wieku istniało Święto Robin Hoode’a czczonego na równi ze świętymi z kalendarza, a był to dzień zabaw w wioskach. Jeszcze w XVII i XVIII wieku jego przygody były prawdziwą gratką dla gawędziarzy, zanim Errol Flynn uczynił go bohaterem powieści. [8] „Pięć Portów” (w obecnym j. angielskim cinque ports) to zespół pięciu nadmorskich miast w południowo-wschodniej Anglii posiadających szczególny status już od czasu zdobycia przez Normandów Wielkiej Brytanii. Zespół ów w XIII wieku obejmował miasta: Hastings, Romney, Hythe,

Dover i Sandwich. W zamian za wielkie przywileje owe pięć miast dostarczało zasadniczą ilość statków oraz załóg niezbędnych do wypraw króla Anglii. Np. spotykamy w Kadastrze Domesday book w rozdziale Kent, w artykule „Dover”: Mieszczanie dostarczają królowi raz w rok dwadzieścia statków, a na każdym statku dwudziestu marynarzy”. Strażnik pięciu portów był więc jakby wielkim admirałem floty, a jednocześnie zarządcą zamku Dover. Od wieków oba tytuły były zawsze powierzane tej samej osobie, lecz były odrębne. Zamek Walmer jest nadal aktualną rezydencją zarządcy Dover. W 1941 strażnikiem pięciu portów był Winston Churchill mianowany przez króla Jerzego VI. [9] Szampania, leżąca na drodze z Flandrii do Północnej Italii czy z Nadrenii ku Paryżowi, miała w zachodniej Europie wyjątkowo dogodną pozycję, co wyjaśnia częściowo jej handlowe sukcesy. Lecz również wiele znaczyła opieka, wcześniej zapewniona udającym się tam kupcom przez hrabiów Szampanii i Filipa Augusta w formie listów targowych lub glejtów. Cztery miasta biorą udział w jarmarkach mających na Zachodzie największe znaczenie finansowe i handlowe: Lagny (w grudniu-styczniu), Barsur-Aube (podczas Wielkiego Postu), Provins (w majuczerwcu w górnym mieście i we wrześniu w mieście dolnym) i Troyes („gorący jarmark” w czerwculipcu i „jarmark zimny” w październiku-listopadzie). Każdy jarmark trwa półtora miesiąca. Otwiera go okres montażu – tydzień zastrzeżony na ustawianie szop, rozładowanie i wystawę towarów. Po czym następują trzy okresy sprzedaży wyspecjalizowanej: pierwszy obejmujący tkaniny, drugi – skóry i futra, trzeci – towary sprzedawane na wagę (korzenie, farby itp.). Zawiera się umowy handlowe, uzgadnia, lecz się nie płaci żadnych rachunków. Zobowiązania opierają się na wzajemnym zaufaniu. Dziesięciodniowy okres końcowy zastrzeżony jest na spłaty, to znaczy uzupełnienie i wyrównanie rachunków, ten proceder zaoszczędza czas na dokonywanie spisów, jeszcze rzadkich w owym czasie. Pozostałe cztery dni są zarezerwowane na otwarte sądy, niewątpliwie, by załatwić sprawy sporne. Całe prowincje i gminy zakładają stałe kramy w jarmarcznych miastach. Ze swej strony hrabiowie Szampanii tworzą straż jarmarczną pełniącą funkcję policji oraz otwierają dla chorych kupców szpital w Provins. Na początku XIII w. targi w Szampanii są w pełnym rozkwicie. Wojny z Flandrią prowadzone przez Filipa Pięknego hamują rozwój targów, w następnym wieku następuje ich szybki upadek. [10] Przed 813 rokiem historia milczy o świętym Jakubie w Hiszpanii. Dopiero w tymże roku wizja objawia eremicie w Galicji, niejakiemu Pelagiuszowi, istnienie ciała apostoła. Biskup Teodomir każe przekopać wzgórze wskazane przez gwiazdę i niebawem kopacze odnajdują grób oraz kości zidentyfikowane jako szczątki towarzysza Chrystusa oraz jego dwóch uczniów. Odtąd sprawa posuwa się bardzo szybko. Buduje się pierwszy kościół, powstaje gródek. Wieść o cudach szerzy się i sanktuarium wzbogaca się o nowe relikwie. Kościół i miasto spalone pod koniec X wieku przez emira Al Mansura zostaje natychmiast odbudowane. Kościół pragnąc poprzeć starania o odbicie Maurom Hiszpanii oraz w trosce o zaludnienie uwolnionej ziemi sprzyja pielgrzymkom. Przychodzi z pomocą pątnikom przede wszystkim opactwo w Cluny, ale również z Citeaux, Fontevrault, a także większość wielkich opactw na Zachodzie. Wzdłuż dróg osiedlają się zakony templariuszy, szpitalników i Świętego Jakuba, chroniąc wędrowców Bożych. Początek XIII w. to apogeum pielgrzymek do Composteli (nazwa być może pochodzi od campus stellae – pole gwiazdy), szacuje się, że dwieście do dwustu pięćdziesięciu tysięcy jakobinów wędrowało w niektórych latach szlakiem francuskim; największy ruch panował w latach jubileuszowych, kiedy dzień świętego Jakuba (25 lipca) wypadał w niedzielę. Mór i wojna stuletnia gwałtownie zmniejszyły sezonowe wędrówki do świętego Jakuba, a dalszy spadek ilości pątników notujemy w czasach Reformacji. Jednakowoż zwyczaj odbywania pielgrzymki utrzymuje się w XVIII w. mimo edyktów królewskich wprowadzających ograniczenia i kontrole. W XIX w. pielgrzymowanie staje się coraz rzadsze, choć nigdy całkowicie nie zanika. W 1978 r, w tysiąc lat po pierwszych znanych pielgrzymach, kilkuset pieszych i jeźdźców wędrowało starym szlakiem, w

1965 zaś jubileuszowym roku dzięki turystyce dwa i pół miliona zwiedzających zatrzymało się u Świętego Jakuba. [11] Apokalipsa, czyli Objawienie, której autorstwo przypisuje się świętemu Janowi Ewangeliście, stanowi ostatnią księgę Pisma Świętego. W siedmiu wizjach opisuje ona przyszłość chrześcijańskiej religii, jej ostateczny triumf po panowaniu Antychrysta. Barwność i dynamika nadludzkich obrazów – mała i wielka śmierć, siedem pieczęci, siedem trąb, siedem czasz, pierwsze zmartwychwstanie, milenium, drugie zmartwychwstanie, Sąd Ostateczny z Chrystusem dzierżącym miecz w zębach – musiały „przemawiać” do ludzi średniowiecza; świadczą o tym niezliczone rzeźby (w Le Puy, Moissac, Burgos, Composteli), freski (w Gargilesse, Leon itd.), miniatury (w Saint-Sever), tkaniny (gobeliny w Angers), grafika (Diirera) itd. Można na nich ujrzeć w przyobiecanym zwycięstwie dobra nad złem „sen o złotym wieku i krainie błogosławionej, gdzie nie ma miejsca na mrok i przekleństwo” (Jean Delumeau); czy też zdaniem D.H. Lawrence’a, wedle którego autorem tego wielkiego widowiska nie mógł być święty Jan, odwet i autogloryfikację ubogich, objęcie przez nich władzy. [Pisarz George Maloney S.J. podaje (Chrystus Kosmiczny. Warszawa 1972, s. 68 i n.), że przynajmniej do drugiej połowy II w. św. Jan Apostoł został uznany tak na Wschodzie, jak i na Zachodzie za autora czwartej Ewangelii oraz Apokalipsy. Tezę tę wzmacniają ostatnie odkrycia, zwłaszcza w Qumran, wbrew teorii, że dzieła te zostały napisane przez autorów, którzy próbowali zinterpretować wczesne chrześcijaństwo według terminów kosmologii gnostyków II wieku bądź w terminach zrozumiałych dla pogańskiego hellenizmu; zwoje z Qumran wykazują wiele elementów występujących w kontekstach wspólnoty Esseńczyków oraz cech wspólnych ze środowiskiem judejskim.] [12] Przewodnik pielgrzyma to ostatnia z pięciu ksiąg zbioru zwanego Liber Sancti Jacobi. Pierwsza księga to antologia dzieł liturgicznych, hymnów i kazań ku czci apostoła; druga to zbiór opowieści o cudach; trzecia zawiera opis jego męczeństwa i legendę o przeniesieniu szczątek do Galicji; czwarta to legendarne dzieje Karola Wielkiego. Przewodnik wydał i przełożył J. Vielliard według dwóch najstarszych rękopisów (z Composteli i Ripoli). Jego autorem był podobno mnich z Poitou, Aymeri Picaud i miał go napisać około 1139. Przewodnik zawiera jedenaście rozdziałów, przede wszystkim omawia trasę, postoje, miasta i gródki leżące na drodze, kościół i samo miasto Compostelę, wodę nadającą się i nie nadającą do picia, charakteryzuje kraj i napotkanych ludzi. [13] Dom templariuszy w Paryżu był siedzibą kapituły zarządzającej całą zakonną prowincją, a następnie macierzystą siedzibą całego zakonu. Ten fakt wyjaśnia wagę, jaką zakon przywiązywał do otoczonego murami zespołu zamkowego templariuszy, po którym dziś nie pozostało żadnego śladu. Ów zespół obejmował nie tylko dzisiejszy skwer Temple, lecz i teren o wiele bardziej rozległy. Z budowli najsłynniejszy był donżon, już, czy też prawie, ukończony w czasie bitwy pod Bouvines. Ten donżon po pięciu i pół wiekach posłużył jako ostatnie więzienie rodziny królewskiej. Była to potężna czworokątna wieża opatrzona czterema okrągłymi wieżami i opasana fosą zasilaną przez strumień Menilmontant. Wewnątrz donżonu znajdowało się wszystko, co było potrzebne do ewentualnej długiej obrony: żywność i broń, a także studnia, młyn, piec i kaplica. Główny kościół zespołu zamkowego przypominał kościół templariuszy w Londynie i był w kształcie rotundy na wzór świątyni Grobu Świętego w Jerozolimie. Na południe od zamku dzierżawa templariuszy ciągnie się aż do wnętrza muru wzniesionego na rozkaz Filipa Augusta. Część wschodnia – to pastwiska, uprawna ziemia zakonu sięgająca bagien. [14] Filip August wyruszając w 1190 na wyprawę krzyżową dyktuje swój testament, w którym ogłasza decyzję wyposażenia Paryża w nowe wały obejmujące nie tylko ostatnie miejskie zabudowania po obu brzegach Sekwany, lecz i ziemie leżące odłogiem, a także winnice i pola. Po dwudziestu latach obwarowania zostały ukończone i obejmują Paryż na przestrzeni 273 hektarów. Zębaty mur o grubości dwóch metrów i wysoki na dziesięć metrów wytyczają wieże przy każdej

zmianie kierunku, a także co sześćdziesiąt metrów w linii prostej, co zapewnia miastu bezpieczeństwo i osłonę dzięki łucznikom czy też kusznikom. Bramy warowne stoją otworem na szlakach najbardziej uczęszczanych: drodze z Chaillot biegnącej brzegiem Sekwany między Luwrem a Wieżą Narożną (Tour du Coin), na drodze z Clichy (brama Świętego Honoriusza), z Saint-Denis (na rogu ulic Turbigo i Saint-Denis); z Senlis (brama Świętego Marcina); z Tempie (brama Barbette); na drodze ze wschodu (brama Świętego Antoniego); na lewym zaś brzegu rzeki: na drodze świętego Wiktora, z Senlis (brama Świętego Marcelego); z Orleanu (brama Świętego Jakuba na poziomie ulicy Soufflot); z Dreux (brama Gibar); na drodze z opactwa Saint-Germain-des- -Pres. Wał na lewym brzegu sięga Sekwany przy Wieży Filipa Hamelin niebawem zastąpionej przez Wieżę Nesle w miejscu, gdzie dziś wznosi się siedziba Instytutu Akademii Francuskiej. Można jeszcze dziś obejrzeć (w 1979) resztki muru Filipa Augusta, zwłaszcza na ulicach Clovis i Jardins-Saint-Paul. [15] W XIII w. Paryż oczywiście nie jest skanalizowany i w znacznej mierze oczyszczają ulice z odpadków jadalnych... wieprze hodowane na wolności mimo ustawicznych zakazów. Domy mieszczan coraz częściej posiadają latryny, lecz całość odpadków i nieczystości spływa do dołów ściekowych albo do Sekwany bardziej lub mniej szybko zależnie od deszczów i pochyłości ulic. Właśnie odór i gruba warstwa błota zmusiły Filipa Augusta do wyłożenia płytami głównych arterii krzyżujących się w Paryżu, a biegnących: z północy na południe przez ulicę Saint-Denis, Wielki Most (Grand Pont), wyspę Cite, Mały Most (Petit Pont) i ulicę Świętego Jakuba (Saint-Jacques); z zachodu na wschód, z Luwru ku opactwu Saint-Antoine des Champs. Płyty – odnalezione podczas przekopywania ulicy SaintJacques – mają bok o długości jednego metra i grubość trzydziestu centymetrów. Zresztą ściek centralny istniał jeszcze długo zionąc smrodem przyprawiającym o mdłości. Przechodnie usiłowali iść jak najbliżej domów po „wysokim bruku”, kiedy już został ułożony. Ocierając się o mury miało się pewną szansę, iż uniknie się strug błota z rynsztoku, odpadków wyrzucanych przez okna, a w czasie deszczu strumieni spływających z rynien dachowych. Grzeczność nakazywała przechodniom ustępować miejsca na „wysokim bruku” damom oraz dostojnym osobom. [16] Baldwin z Tuluzy, brat Rajmunda VI, po rozstaniu się ich matki z Rajmundem V urodzony i wychowany we Francji, walczył najpierw u boku hrabiego Tuluzy. Lecz w maju 1211, z powodu niechęci do brata i dawnych z nim sporów, opowiedział się przeciw niemu i stanął po stronie krzyżowców. Podobieństwo godeł obu baronów walczących we wrogich obozach bywało przyczyną pomyłek. [17] Od początku istnienia pielgrzymek cechowały oberżystów nadużycia i prawdziwe oszustwa, powodując z biegiem czasu wydanie przepisów mających na celu ochronę jakobinów. Pątnicy zaciągani niemal siłą przez oberżystów do gospód najczęściej musieli korzystać z ich pośrednictwa i ulegać dyktowanym przez nich warunkom przy zakupie żywności dla siebie i wierzchowców, wymianie pieniędzy, wynajęciu muła itp. Z tego powodu niejaki Mansel, kapelan króla Anglii, uzyskał w 1254 od króla Kastylii Alfonsa X edykt zezwalający pielgrzymom na zakup żywności poza gospodą, przyniesienie jej i gotowanie w oberży. Zwyczaj ten trwał tak długo, aż stał się współczesnym porzekadłem: „w oberżach hiszpańskich” znajdzie się tylko to, co się samemu przyniesie. [18] Cudowna interwencja świętego Jakuba w rozstrzygającej chwili bitwy pod Clavijo (844) obdarowała go natychmiast przydomkiem Matamoros, dosłownie zabójca Maurów (od matar, zabijać). Ikonografia wykorzystała ów wątek opowieści, czyniąc ze świętego pielgrzyma rycerza wyrąbującego w sercu bitwy drogę do zwycięstwa chrześcijańskim armiom, które odbijały Maurom Hiszpanię. Tym sposobem zacny święty z Composteli został również patronem wojsk hiszpańskich i ulubionym orędownikiem konkwistadorów w Ameryce (Santiago w Chile). Pejoratywne określenie matamore powstało w XVI wieku wraz z groteskową postacią w komediach hiszpańskich, analogiczną do postaci kapitana w commedia dell’ arte. Jest to fanfaron przy każdej

sposobności chełpiący się swym bohaterstwem w czasie wojny z Maurami. [19] Rzeczywista biografia Rodriga Diaz de Vivar, zwanego Cydem, jest mniej świetna niż legenda, zachowana w naszej pamięci dzięki sztuce Corneille’a. Cyd, rycerz pochodzący z dobrej szlachty kastylijskiej, ambitny i brutalny, walczył przede wszystkim na własny rachunek, służąc na przemian po stronie chrześcijan i Maurów. Zresztą jego przydomek pochodzi od arabskiego sidi – pan. Choć służył u króla Kastylii walczącego ze swym bratem królem Leonu, ów dał mu za żonę swą krewniaczkę Szimenę, zanim go pozbawił łaski. Porywczy małżonek zawładnął Valencią i zdołał utrzymać się w tym mieście aż do śmierci (1094), Szimena stawiała opór przez dalszych osiem lat. Przekazywana przez pokolenia legenda bardzo szybko zapomniała o zdradach Cyda i uczyniła go obrońcą (campeador) prawa chrześcijan do odbicia Hiszpanii. [20] W XII wieku kobiety najczęściej splatały włosy w dwa warkocze i opasując nimi głowę spinały je nad czołem. W XIII w. młode dziewczęta noszą nadal włosy rozpuszczone na ramiona, lecz mężatki poczynają je osłaniać. Panuje bowiem przekonanie, że włosy są narzędziem w najwyższym stopniu uwodzicielskim. Tak więc wizerunki syreny-kusicielki ukazują nam ją w chwili, kiedy się czesze. Przewodniki dobrych obyczajów pouczają również i z tych samych powodów, że jest wielce niestosowne „trefić włosy w obecności ludzi”. Żydowskie zwyczaje religijne, nakazy Koranu, obowiązek, by chrześcijanki osłaniały włosy w kościele [we Francji], strój zakonnic, utrzymują pradawne, trwałe przekonanie, że kobieta powinna okrywać włosy. [21] Łańcuchy, które łączyły niewolników przed namiotem emira, by skutecznie chronić jego osobę, przerwali żołnierze Sancha, króla Nawarry. Aby upamiętnić ów bohaterski czyn postanowiono umieścić je w godle królestwa: „na czerwonym polu złote łańcuchy ułożone w skos i na krzyż w prostokącie z tychże łańcuchów”. Przez długi okres czasu pątnicy mogli oglądać w Rzymie kilka z tych łańcuchów, zawieszonych pod sklepieniem bazyliki na pamiątkę wielkiego zwycięstwa chrześcijan. [22] Odwołanie się do Sądu Bożego za pośrednictwem „próby” było rozpowszechnione w Zachodniej Europie w IX, X i XI wieku. Następnie, pod wpływem Kościoła (zwłaszcza wypowiedzi Celestyna III oraz Innocentego III) staje się coraz rzadsze i prawie całkiem zanika w wieku XIV.Odróżniamy zasadniczo trzy rodzaje prób: przysięgę, pojedynek, ordalia. W pierwszej, najbardziej pospolitej, należało przysiąc na grób, relikwie, ołtarz albo Ewangelią otwartą na te igitur. Taka przysięga równała się próbie. '' Pojedynek, czyli walka sądowa, był często logicznym następstwem próby przez przysięgę, w której wyniku zarówno oskarżyciel, jak i oskarżony pozostali przy swym zdaniu. Walczyli zasadniczo przeciwnicy tego samego stanu, szlachta w zbrojach i na miecze, ludzie z pospólstwa – na kije. Kobiety, duchowni, starcy mieli prawo żądać, by zastąpił ich zawodowiec, obrońca. Przed walką każdy z przeciwników musiał złożyć na ręce sędziego sumę wystarczającą do pokrycia kosztów pojedynku, grzywny i odszkodowania przyznanego zwycięzcy. Depozyt ten zwano rękojmią. Rytuał wezwania – na ogół rękawica rzucona do stóp przeciwnika, którą ów podejmował na znak przyjęcia wyzwania – długo był stosowany wraz z pojedynkiem, spaczoną formą walki sądowej, energicznie zwalczanym przez kardynała Richelieu. Ordalia, wywodzące się z Saksonii, orzekały na podstawie próby „żywiołów” o niewinności lub winie oskarżonego. W próbie ognia oskarżony po trzech dniach postu i wysłuchaniu mszy musiał wziąć do ręki żelazny drążek rozpalony w ogniu do czerwoności i zanieść go do wyznaczonego miejsca. Drążek był bardziej czy mniej rozgrzany, droga do przejścia dłuższa lub krótsza zależnie od wagi domniemanej zbrodni. Następnie wkładano rękę do woreczka, który wiązano i opatrywano pieczęcią, a po trzech dniach zdejmowano. Ręka zdrowa świadczyła o niewinności oskarżonego, oparzona – o winie. Istniały różne odmiany próby ognia: zmuszano oskarżonego do włożenia żelaznej rozgrzanej do czerwoności

rękawicy bądź do przejścia po wyznaczonej liczbie rozpalonych drążków. Do próby wody używano wody gorącej lub zimnej. W pierwszej należało uchwycić obręcz zanurzoną głębiej lub płyciej w kadzi z wrzątkiem. Próba wody zimnej była zastrzeżona dla pospólstwa. Wiązano oskarżonemu prawą rękę z lewą stopą i lewą rękę ze stopą prawą i wrzucano do rzeki lub stawu. Jeśli wypłynął, był u- znany za przestępcę, jeśli poszedł na dno – za niewinnego (sic!). Dama de Sauveterre z Bearn, którą na pół martwą wyrzuciła rzeka, zawdzięczała swe życie tej właśnie próbie uniewinniającej ją z dokonania zabójstwa. W próbie krzyża przeciwnicy stawali obok siebie, rozkrzyżowawszy ramiona. Skazany był ów, który pierwszy nie mógł utrzymać ich poziomo. Stąd zapewne pochodzi wyrażenie „opuścić ręce”, by wskazać, że ktoś uznaje się za zwyciężonego. Inne jeszcze wyrażenia wywodzą się z rytuału prób i średniowiecznych Sądów Bożych, np. z próby przysięgi: „jeśli kłamię, niech mnie piekło pochłonie”, albo „włożyłbym rękę do ognia”, by wyrazić całkowitą pewność. [23] Rodzaj długiej opończy zwano esklawiną, nazwa świadczyłaby o pochodzeniu jej ze Sławonii [Kroacji], Esklawina trędowatego miała kaptur i przypominała zakonny habit. Esklawina pielgrzyma to kawał grubego sukna albo skóry okrywający ramiona. Strój ten z czasem wydłużył się i zamienił w pelerynę. [24] Tradycyjne używanie konchy, muszli, jako godła zbożnej wędrówki do świętego Jakuba w Composteli wydaje się równie dawne jak sama pielgrzymka. Aymeri Picaud pisze w swym przewodniku (1139), że na paradiso, dziedzińczyku przed katedrą, sprzedawano owe „rybie muszelki stanowiące insygnia świętego Jakuba”, pod koniec XII wieku spór między kupcami i arcybiskupem poucza nas, że istniało sto kramów należących do concheros – sprzedawców pamiątek. Kupowano również insygnia z wizerunkiem świętego Jakuba lub dwóch skrzyżowanych kosturów. Zwyczaj ten utrzymał się aż do dziś, lecz kramy już znikły z dziedzińczyka. [25] Mnóstwo pątników zmarło w drodze do świętego Jakuba w Composteli. Większość hospicjów miała własny cmentarz, gdzie można było grzebać zwłoki w poświęconej ziemi. Niektórzy konający domagali się, aby ich pochować jak najbliżej kościelnego muru, a nawet pod gargulcem, terenie zazwyczaj zastrzeżonym dla księży i zakonników: deszczowa woda, która pada wprost z nieba i spływa z dachu świętego budynku, a więc podwójnie czysta, zraszałaby miłosiernie miejsce ich wiecznego spoczynku. [26] Około 1300 roku El Cebrero było widownią cudu, którego szczegóły zachowała tradycja: w wiosce Barjamayor, o pół mili od Cebrero, żył człowiek wielce pobożny, niepogoda, często okrutna w tym górskim kraju, nigdy mu nie przeszkodziła pójść co dzień na mszę. Któregoś dnia, w czasie burzy i wielkiego mrozu, udał się do kościoła mimo straszliwej śnieżnej zawiei. Jeden z zakonników od Świętego Geralda odprawiał mszę, przekonany, że nikt tu nie przybędzie. Poświęcił już hostię i wino w kielichu, kiedy wszedł jakiś człowiek. Mnich zakpił zeń w duszy: „Jak człowiek może stawić czoło tak wielkiej burzy, aby przyjść i zobaczyć odrobinę chleba i wina! ” Wnet hostia przeistoczyła się w ciało, a wino w krew. Długo jeszcze ciało pozostało na patenie, a krew w kielichu. Aż królowa Izabela, pielgrzymując do Świętego Jakuba, kazała złożyć ciało do ampułki, a krew przechować w drugim relikwiarzu. Swego czasu inny pielgrzym zatrzymał się na długo w Cebrero. Był nim Wolfram [von Eschenbach], autor Parsifala. Fakt ten wystarczył, by niektórzy twierdzili, że Graal jest właśnie świętą czaszą w Cebrero. [27] Z powodu braku map, a nawet dokładnego oznaczania granic, jak to zwykli czynić Rzymianie, pielgrzym musiał zdać się na przewodnika, wyuczone na pamięć wskazówki albo na montjoies – małe piramidki z usypanych kamieni, wskazujące właściwą drogę.

Wyraz montjoie wywodzi się prawdopodobnie z frankońskiego mundgawi, nazwy pagórków lub cypli, następnie zwano tak prymitywne piramidy, jakie człowiek zwykł od zamierzchłych czasów budować na szczytach. Dzięki grze słów, w której lubowało się średniowiecze, i łacińskiemu monsgaudii – góra radości, wesela, powstała nazwa montjoie, określając wzgórki, jeśli nawet nie znajdowały się na szczytach. Przez analogię montjoie oznacza również szczególnie dogodne miejsce, skąd pątnicy dostrzegają po raz pierwszy cel swej pobożnej wędrówki. Tak więc Jerozolima, Rzym, góra SaintMichel na granicy Normandii i Bretanii, a zwłaszcza Compostela, każde z tych miejsc posiadało swój pagórek radości – montjoie. Zbliżając się do Świętego Jakuba pielgrzymi poczynali biec, ów, który pierwszy wbiegł na szczyt, zwany był Królem pielgrzymki. Spora ilość nazwisk Leroi czy Leroy ma swe źródło w tym tradycyjnym zwyczaju. We Francji wyraz montjoie spotkał los osobliwy dzięki wojennemu zawołaniu francuskich królów: „Montjoie et Saint-Denis! ” [28] Gatki w średniowieczu nosili jedynie mężczyźni, były to szerokie majtki ściągnięte w pasie sznureczkiem, zwanym le braier, zwisającym od pasa aż poniżej kolan. Szyto je z różnego gatunku płócien i sukna, lecz rycerze najbardziej cenili gatki ze świńskiej skóry. W XVII wieku zastąpiły je pludry. Sięgając do źródeł etymologicznych widzimy, że od wyrazu le braier (Galowie mówili broeck, Bretończycy dziś jeszcze używają nazwy bragou, zaś Okcytańczycy - bragos) pochodzi słowo la braguette, wpierw oznaczające klapkę przy spodenkach marynarskich, zanim wszedł w użycie dzisiejszy rozporek. [29] Zgodnie z rozpowszechnionym zwyczajem monarchów w czasie bitwy Piotr Aragoński przed starciem pod Muret wymienił swą zbroję z herbem na zbroję jednego ze swych rycerzy. Stanął w drugiej linii bojowego szyku, hrabia de Foix znajdował się w pierwszej, zaś hrabia Tuluzy w trzeciej. Ale kiedy Piotr Aragoński zobaczył, że rycerza w zbroi z jego godłem ostro atakują przeciwnicy, zawołał: „Jam król”, aby go wrogowie poznali. „Nie dosłyszeli, odniósł tak okrutne rany, iż krew zalała ziemię, on zaś padł martwy”, mówi autor Pieśni o krucjacie. Należy mniemać, że przeciwnicy, gdyby go poznali, darowaliby mu życie, by go pojmać. Śmierć króla wywołała panikę w obozie okcytańskim. [30] Przeszło trzydziestu ośmiu kronikarzy potwierdza istnienie i niewiarygodny zasięg dziecięcej krucjaty, która wprawiła w osłupienie współczesnych. Lecz wrogie na ogół nastawienie Kościoła wyjaśnia być może brak wiadomości o jej przebiegu, a zwłaszcza końcu. Wiemy jednak, że niemiecka krucjata przybyła do Genui pod koniec sierpnia 1212, lecz dzieci wnet wypędzono ze względu na politykę Stolicy Apostolskiej, a także dlatego, że groziła zwyżka ceny zboża. Część dzieci udała się do Brindisium, lecz tam odmówiono im przewozu na okrętach, część poszła do Rzymu, gdzie papież nie zwolnił ich ze ślubowania: „kiedy dorosną, winny udać się na wyprawę krzyżową i przepłynąć morze”. Wiele dzieci, które aż dotąd przeżyły, zginęło w drodze powrotnej do Niemiec, przechodząc Alpy w październiku i listopadzie. Wiadomo, że dwa statki z francuskiej wyprawy, które wypłynęły z Marsylii, rozbiły się o Skałę Pustelnika (la Roche du Reclus) przy Wyspie Świętego Piotra niedaleko Sardynii, pięć innych popłynęło do Bougie [Bedżai] i Aleksandrii, gdzie sprzedano dzieci kupcom i muzułmańskim emirom. Kalif z Bagdadu zakupił czterystu duchownych, w tym osiemdziesięciu księży. Jeden z nich zaświadczył, iż żaden nie zaparł się wiary, tenże świadek stwierdza, że po osiemnastu latach Mahemuch, rządca Aleksandrii, miał jeszcze siedmiuset w swej służbie. Dwaj zaś marsylscy armatorzy Lefer i Leporc nieco później, na zlecenie saraceńskiego sułtana, podjęli się zamordować Fryderyka Hohenstauffa, przyszłego cesarza Niemiec. Nim jednak zdołali wykonać swój zamiar, zostali ujęci i powieszeni. [31] Zwycięstwo Filipa Augusta pod Bouvines miało kapitalne znaczenie dla całej zachodniej Europy.

Położyło kres pretensjom Jana bez Ziemi do ziem na terenie Francji, osłabiło jego pozycję w Anglii. Feudałowie zażądali przywrócenia dawnych przywilejów, a gdy spotkali się z odmową króla, chwycili za broń i pokonali Jana, co w konsekwencji doprowadziło do uzyskania Wielkiej Karty Swobód (1215). W Niemczech zwycięstwo Filipa pod Bouvines załamało prestiż Ottona IV i umożliwiło powtórną koronację Fryderyka II (1215).
I my pojdziemy na kraniec swiat - Pierre Barret

Related documents

287 Pages • 86,650 Words • PDF • 1.4 MB

9 Pages • PDF • 1.2 MB

308 Pages • 165,096 Words • PDF • 20.3 MB

1 Pages • PDF • 247.8 KB

199 Pages • 53,880 Words • PDF • 1.2 MB

25 Pages • 1,223 Words • PDF • 1.4 MB

128 Pages • 81,207 Words • PDF • 1.3 MB

163 Pages • 40,669 Words • PDF • 7.4 MB

161 Pages • 185 Words • PDF • 77.1 MB