Johnson Charles - Historia najsłynniejszych piratów - I

163 Pages • 93,715 Words • PDF • 3.2 MB
Uploaded at 2021-09-24 07:22

This document was submitted by our user and they confirm that they have the consent to share it. Assuming that you are writer or own the copyright of this document, report to us by using this DMCA report button.


KAPITAN

CHARLES JOHNSON HISTORIA NAJSŁYNNIEJSZYCH PIRATÓW ICH ZBRODNICZE WYCZYNY I RABUNKI TYTUŁ ORYGINAŁU: A GENERAL HISTORY OF THE ROBBERIES AND MURDERS OF THE MOST NOTORIOUS PIRATES PRZEKŁAD: JERZY BOHDAN RYCHLIŃSKI

CZYTELNIK WARSZAWA 1968

PRZEDMOWA Książka ta może trafi do rąk kapitanów oraz innych rzetelnych marynarzy, których często przeciwne wiatry, sztormy i awarie, w długotrwałej żegludze nieuniknione, stawiają w nader ciężkim położeniu wskutek wyczerpania się żywności lub braku zaopatrzenia. Takim to ludziom winna ona służyć za wskazówkę, na co mogą się odważyć bez pogwałcenia prawa międzynarodowego przy spotkaniu z innymi okrętami na pełnym morzu, względnie po zapędzeniu się na niegościnne brzegi, gdyby się tam spotkali z odmową sprzedaży artykułów niezbędnych do przetrwania załogi czy też ratowania okrętu i ładunku. Na tych kartach znajdą oni niemało przykładów nieopatrznego zaangażowania się w działalność karkołomną dla samych tych ludzi, a zgubną dla żeglugi handlowej. Na zapobieżenie temu złu są tylko dwa sposoby: albo znaleźć pracę dla mnóstwa zwalnianych po wojnie żeglarzy, co ustrzeże ich przed pójściem na tę drogę, albo też dostatecznie strzec brzegów Afryki, Indii Zachodnich oraz innych miejsc nawiedzanych przez piratów. Wypada mi zaznaczyć, że podczas tak długo trwającego pokoju * nie słyszałem ani o jednym piracie holenderskim. Bynajmniej nie mam Holendrów za uczciwszych niż ich sąsiedzi, lecz rozważając całą sprawę, dopatruję się bodaj naszej własnej winy w braku przemysłu morskiego. A sądzę, że tym się to tłumaczy, że Holendrzy, gdy po wojnie rozbrajają okręty, mają swe rybołówstwo, w którym ludzie niezwłocznie znajdują zatrudnienie i równie dobry zarobek jak przedtem. Tak samo korzystne byłoby dla nas, gdyby nasi żeglarze mieli sposobność w tenże sposób zaspokajać swe potrzeby, bo rybołówstwo to zawód, w którym nie trzeba się obawiać przeludnienia. Morze jest dość wielkie, aby wszystkim dostarczyć środków do życia. Nie trzeba na wodach walczyć o przestrzeń życiową, zasoby ich są niewyczerpane i zawsze będą zdolne wyżywić pracownika morza. A ponadto nasze własne wody przybrzeżne w znacznej mierze bogacą Holendrów, bo kilkaset ich statków rybackich nieustannie tutaj poławia, a potem kupujemy od Holendrów nasze własne ryby. Zwę je naszymi, bo za brytyjskie uznają te wody i Holendrzy, i wszystkie sąsiednie nacje. Przeto gdybyśmy mieli więcej ducha obywatelskiego, opłaciłoby się nam stworzenie własnego rybołówstwa, a byłby to najlepszy sposób, aby zapobiec piraterii, zatrudnić wielu ubogich i ulżyć doli całego narodu przez obniżenie tak ceny żywności, jak i innych artykułów. Nie trzeba chyba dowodzić, że mnóstwo żeglarzy jest obecnie bez pracy, rzuca się bowiem w oczy każdemu, że łazikują i żebrzą po całym królestwie. I wcale nie przez lenistwo, tylko taka to już ich dola, że kiedy zrobią swoje, zwalnia się ich i pozostaje im tylko ginąć śmiercią głodową lub kraść. Ilekroć w ciągu ostatnich kilku lat rozpisano zaciąg na okręt wojenny, zawsze w ciągu doby zgłaszało się trzy razy tyle marynarzy, ile miał wynosić skład osobowy załogi. Handlowe statki korzystają z tego obniżając płace, nielicznych na nich zatrudnionych żeglarzy źle opłacają i źle żywią. Powoduje to niezadowolenie i usposabia do wszelkiej odmiany losu. Nie będę powtarzał podanych w mej kronice wiadomości o statkach korsarskich z Indii Zachodnich ani tego, że jak stwierdziłem, żyją z grabieży. A ponieważ przyzwyczajenie staje się drugą naturą, więc niełatwo im o uczciwy sposób zarobkowania, to i nie dziw, że chwytają się procederu tak bardzo podobnego do uprawianego poprzednio. Słowem, śmiało rzec można, iż zaciężne korsarstwo w czasie wojny to wylęgarnia piratów na okres pokoju. Wyjaśniwszy, skąd piraci się biorą i jak rozpoczynają karierę, wypada zastanowić się, czemu ich nie ujęto i nie stracono, zanim sytuacja stała się krytyczna. Przecie na naszych * Między Anglią a Holandią.

amerykańskich wodach kolonialnych rzadko stacjonuje mniej niż dwanaście okrętów wojennych, nawet w czasie pokoju, a więc siła zdolna rozprawić się z potężnym nieprzyjacielem. Podnoszenie tej sprawy nie przysporzy zapewne chwały flocie pełniącej tam służbę, sądzę jednak, że tłumaczy mnie dostatecznie troska o dobro publiczne. Osobliwe, że garść piratów może latami siać spustoszenie na morzach, a nie natknie się nigdy na żaden z naszych okrętów wojennych, gdy tymczasem piraci opanowują mnóstwo statków. Odnosi się wrażenie, że się do swego procederu bardziej przykładają niż nasza flota wojenna. Jeden tylko Roberts z załogą, nim zginął, zdążył zdobyć czterysta statków. Powrócę w dalszym ciągu do tej sprawy, tu zauważę tylko, że piraci na morzu tyleż przejawiają przemyślności, co rozbójnicy na lądzie. Tak samo jak rozbójnicy wiedzą, które drogi są najbardziej uczęszczane i gdzie najlepiej można się obłowić, tak i zbóje morscy orientują się, pod jaką szerokością krążyć, aby łapać statki kupieckie na szlaku. Kiedy piratom brak prowiantu, sprzętu albo innych określonych towarów, wtedy wyprawiają się po statki z takim właśnie ładunkiem i mają zupełną pewność, że się na nie natkną. Toteż gdyby wojenne okręty krążyły w tych szerokościach, miałyby taką samą pewność spotkania się z piratami, jak piraci ze statkami kupieckimi. A w razie gdyby okręty wojenne, żeglując pod daną szerokością, nie natrafiały tam na piratów, to i statki kupieckie żeglujące wzdłuż tego równoleżnika mogłyby liczyć z pewnością, że dotrą do portu przeznaczenia. Chcąc przystępniej wyłożyć sprawę czytelnikowi na lądzie, zaznaczę, że wyruszające w wielką żeglugę statki kupieckie po niejakim czasie, gdy się oderwą od wybrzeży, biorą kurs na równoleżnik miejscowości, do której zmierzają. Jeśli podążają do Wysp Zachodnioindyjskich lub którejś z krain kontynentu amerykańskiego, do Nowego Jorku, do Nowej Anglii czy do Wirginii, to żeglują prosto na Zachód nie zmieniając kursu, aż zawiną do portu przeznaczenia. Tak żeglują, ponieważ jedynym pewnym sposobem nawigacji w tych rejsach - jest trzymać się równoleżnika *. Na tym zachodnim szlaku, gdziekolwiek wiedzie, do Wirginii, Nevis, St. Christopher, Montserrat, Jamajki lub innych portów, czyhają piraci, toteż kupieckie statki, tam zmierzające, prędzej czy później padają ich łupem. A więc twierdzę, gdyby okręty wojenne kursowały tym szlakiem, to niezawodnie statki pirackie albo padłyby ich ofiarą, albo uciekły przed nimi, bo gdzie zwierzyna łowna się wodzi, tam i drapieżnicy. A w takim razie, jako się rzekło, statki uprawiające handel przedostawałyby się nie napastowane i bezpieczne, gdy tymczasem piraci musieliby szukać schronienia po swych kryjówkach na wyspach bezludnych, gdzie byliby na podobieństwo lisa w jamie. Wypływając na pełne morze, narażaliby się na ściganie i ujęcie, a tkwiąc w ukryciu musieliby zginąć z głodu. Jeszcze inna okoliczność zasługuje na uwagę: piraci na ogół kursują po różnych wodach stosownie do pory roku. Latem krążą przeważnie wzdłuż wybrzeży kontynentu amerykańskiego, ale z nastaniem zimnej pory wody te stają się dla nich za chłodne, więc ruszają w nasłonecznione szerokości ku wyspom. Wiadomo to każdemu, kto uprawiał żeglugę handlową z Indiami Zachodnimi, a skoro jesteśmy tak dobrze obznajmieni z ich manewrami, nie pojmuję, czemu nasze okręty wojenne ze stosownymi instrukcjami nie ruszają na południe, miast przez całą zimę tkwić bezużytecznie w swych portach. Ale przerywam te rozważania, nie chcę uprzedzać faktów podanych na kartach następnych. Zapewniam czytelnika, iż moja relacja ma jedną zaletę - mówi prawdę. Te fakty, których naocznym świadkiem nie byłem, zaczerpnąłem od ludzi, którzy zajmowali się chwytaniem piratów, a również z wypowiedzi samych piratów po ich ujęciu, co stanowi bodaj najlepszy materiał dowodowy, najbardziej przemawiający za wiarygodnością jakiegokolwiek historycznego dzieła. Działalność Robertsa opisana jest obszerniej niż innych piratów, ale tłumaczy się to dwoma względami: po pierwsze dlatego, że dłużej od innych plądrował na morzu, a przeto * Bez sekstantu, wynalezionego dopiero przez Newtona, a udoskonalonego później, niepodobna było określić długości geograficznej, a więc i pozycji okrętu.

życie jego lepiej ilustruje rzemiosło pirackie; po drugie, unikamy przez to nudnego powtarzania się, bo takie same sytuacje zachodziły w życiu Robertsa, co i pozostałych piratów, zarówno gdy chodzi o prawa pirackie, jak i o wszystko inne, lepiej więc podać je raz w życiorysie Robertsa, który na całym świecie zdobył rozgłos. Jeśli chodzi o życiorysy dwóch piratów-kobiet, to przyznajemy, że wydają się nieprawdopodobne, niemniej, choć trudno w to uwierzyć, ich dzieje są prawdziwe. Sądzono je jawnie za czyny pirackie, a po dziś dzień pozostało dość ludzi obecnych na tych rozprawach sądowych, którzy mogą potwierdzić, co tu o obu piratkach napisano. Wprawdzie umieściliśmy tu pewne szczegóły, nie znane szerokiej publiczności, lecz tym się to tłumaczy, że badałem ich przeszłość dokładniej niż postronni, powodowani wyłącznie ciekawością. Jeśli wyjawiamy okoliczności, nadające opowiadaniu charakter powieści awanturniczej, to nie są to wymysły, z fikcyjną literaturą bowiem autor mało jest obeznany. Gdy mu je opowiadano, bardzo go ubawiły, więc nie wykluczone, że tak samo zabawne będą dla czytelnika. Chyba możemy nie tłumaczyć się z nadania tej książce ogólnego miana Historii, choć to tylko relacje z czynów rozbójniczej zgrai. Brawura i fortele w działaniach wojennych sprawiają, że stają się one godne zapisania, tych zaś cech nie braknie podanym tu przygodom, toteż i one zasługują na to miano. Plutarch bardzo szczegółowo opisał czyny niewolnika Spartakusa, upatrując w zwycięstwie nad nim tytuł do szczególnej chwały Marka Krassusa i z pewnością, gdyby ów niewolnik dłużej pozostał przy życiu, dzieje jego podałby w całości. Nawet sama światowładna Roma była w swych zaczątkach tylko schroniskiem złodziei i wyrzutków społecznych, a gdyby piratom w dalszym ciągu szczęściło się tak jak na początku, gdyby połączyli się i osiedlili na jednej z wysp, w naszych czasach mogliby zostać uhonorowani mianem jakiegoś państwa i nie byłoby potęgi w tych częściach świata, zdolnej odmówić im tej nazwy. Wydać się może komu, że zbyt krytycznie opisujemy postępki niektórych gubernatorów w koloniach, a tymczasem robimy to oględnie nie zdradzając wszystkiego, co nam wiadomo. Miejmy nadzieję, że dżentelmeni na tym stanowisku, którzy nigdy nie dali powodu do nagany, nie obrażą się, choć miano gubernatora bywa tutaj stosowane uszczypliwie.

ROZDZIAŁ I

O kapitanie Avery'm i jego ludziach O żadnym z tych śmiałych awanturników nie mówiono więcej niż o Avery'm; w swoim czasie narobił sporo hałasu na świecie i był uważany za osobę bardzo znaczną; przedstawiano go w Europie jako kogoś, co sam siebie wyniósł na tron królewski i rzekomo miał być założycielem nowej monarchii zdobywszy, jak mówiono, ogromne bogactwa i ożeniwszy się z córką Wielkiego Mogoła, którą zagarnął na statku indyjskim, co wpadł w jego ręce. Miał z nią, opowiadano, wiele dzieci żyjących po królewsku; budował twierdze, wznosił magazyny i dowodził silną eskadrą statków i załogą złożoną ze zręcznych i gotowych na wszystko zuchów wszystkich narodowości; we własnym imieniu wydawał rozkazy kapitanom owych statków i komendantom owych twierdz, którzy uznawali go za swego władcę. Napisano o nim sztukę „Zwycięski pirat”, krążyły opowieści, które znalazły tyle wiary, że do gabinetu ministrów wpłynęły wnioski, by w celu ujęcia go wysłano eskadry. Inni znów opowiadali się za ułaskawieniem owego zucha wraz z towarzyszami i zaproszeniem ich do Anglii, dokąd zwieźliby oni swe skarby. W przeciwnym razie pirat, coraz silniejszy, mógłby ponoć zagrozić europejskiemu handlowi z Indiami Wschodnimi. Wszystko to jednak były tylko fałszywe pogłoski, upiększone łatwowiernością jednych oraz upodobaniem drugich do bajania o dziwnych rzeczach; albowiem gdy opowiadano o Avery'm, że jest pretendentem do korony, nie miał grosza przy duszy, a w tym czasie, kiedy głoszono, że posiada tak ogromne bogactwa na Madagaskarze, przymierał głodem w Anglii. Czytelnik będzie niechybnie ciekaw, co się stało z tym człowiekiem i jakie było prawdziwe podłoże tych fałszywych o nim doniesień. Nakreślmy przeto w miarę możności jak najzwięźlej jego dzieje. Urodził się on na zachodzie Anglii, koło Plymouth w Devonshire. Wychowany w rodzinie żeglarskiej, zaciągnął się jako majtek na statek handlowy i odbył na nim kilka długich rejsów. Otóż przed zawarciem pokoju w Ryswijk * (1697), stanowiącym traktat między Hiszpanią, Anglią, Holandią i innymi, zdarzało się, że Francuzi z Martyniki wraz z Hiszpanami trudnili się kontrabandą na kontynent, do Peru, gdy tymczasem prawo hiszpańskie wzbrania tego handlu nawet własnym sojusznikom podczas pokoju, bo tylko rodowitym Hiszpanom wolno handlować z tymi krajami. Ba! wstąpić nie wolno cudzoziemcowi na te brzegi, chyba że jest jeńcem. Dlatego też wzdłuż wybrzeży Hiszpania utrzymuje krążące okręty, które zwą się Guarda del Costa, i chwytają wszystkie statki, na jakie trafią bliżej niż pięć mil od brzegu. Z czasem, gdy francuski handel rozrósł się bardzo i rozzuchwalił, Hiszpanom brakło nieraz okrętów, a te, które mieli, były zbyt słabe, toteż zdarzało się, że przy spotkaniu z francuskimi przemytnikami nie ważyli się wystąpić do boju. Postanowiono tedy w Hiszpanii wynająć za granicą dwa, trzy tęgie okręty, by pełniły służbę wartowniczą. Gdy dowiedziano się o tym w Bristolu, tamtejsi kupcy wystawili dwa okręty trzydziestodziałowe ze stu dwudziestu ludźmi załogi każdy, dobrze zaopatrzone w żywność, amunicję i wszelkie potrzeby. Gdy hiszpańscy agenci sprawę najmu okrętów załatwili, skierowano je do Corunny, gdzie miały dostać instrukcje i wziąć na pokład kilku hiszpańskich dżentelmenów, udających się w charakterze pasażerów do Nowej Hiszpanii. Na jednym z tych okrętów, który zwał się bodaj „Duke” i pozostawał pod dowództwem kapitana Gibsona, Avery był pierwszym oficerem, a ponieważ odznaczał się raczej chytrością niż odwagą, wkradł się w łaski kilku największych zuchów tak na drugim okręcie, jak i na * Dnia 20 września 1697 r. Ludwik XIV zawarł pokój z Niemcami w Ryswijk zrzekając się wszystkich zdobyczy Francji w wojnie 1688-97 r. oprócz Alzacji.

swoim. Nim odkrył swe zamiary, zorientował się w panujących wśród załogi nastrojach. Widząc, że znajdzie posłuch, rzucił myśl ucieczki na okręcie, opowiadając jednocześnie o wielkich bogactwach na wybrzeżach Indii. Wszyscy się zgodzili na ten plan, nim skończył przemowę. Postanowili przystąpić do dzieła nazajutrz o dziesiątej w nocy. A trzeba zauważyć, że kapitan Gibson był wielkim amatorem ponczu i przeważnie tkwił na brzegu w jakiejś tawernie. Tego dnia nie udał się na brzeg jak zwykle. Nie przeszkodziło to jednak buntownikom w ich zamiarach, gdyż wypił na okręcie tyle co zawsze i położył się spać przed godziną wyznaczoną na napaść. Również i niewtajemniczeni rozwiązali swoje hamaki, a na pokładzie pozostali sami tylko spiskowcy, których zresztą była większość. O właściwej porze podeszła do nich szalupa z drugiego okrętu „Duchess”. Avery okrzyknął łódź w zwykły sposób, na co padło w odpowiedzi: - Czy jest u was ten pijany bosman? - Było to umówione hasło. Gdy Avery odpowiedział twierdząco, szalupa przybiła do burty z szesnastoma tęgimi zuchami, którzy przyłączyli się do zacnej kompanii. Gdy buntownicy zorientowali się, że wszystko poszło dobrze, zamknęli luki i przystąpili do dzieła. Nie przecięli cumy, ale spokojnie podnieśli kotwicę, co nie było bez znaczenia, bo kilka okrętów stało podówczas na redzie. Obudzony chrobotem takielunku kapitan zadzwonił. Avery wszedł z dwoma innymi do kajuty. Kapitan, na wpół rozbudzony, lecz już zaniepokojony, zapytał: - Co się stało? - Avery odpowiedział spokojnie: - Nic. - Na to kapitan: - Co z okrętem? Czy dryfuje? Zmiana pogody? - Gibson myślał, że zaskoczył ich sztorm i zerwał okręt z kotwicy. - Nie, nie - odpowiedział Avery - jesteśmy na morzu. Wiatr jest pomyślny, a pogoda sprzyja. - Na morzu! - mówi kapitan. - Jak to może być? - Avery na to: - Nie bój się. Ubierz się, a dopuszczę cię do sekretu. Musisz wiedzieć, że teraz ja jestem dowódcą tego okrętu, to jest moja kajuta, a ty musisz się z niej wynosić. Płynę na Madagaskar i zamierzam zdobyć fortunę dla siebie i dla tych wszystkich dzielnych kamratów, którzy do mnie przystali. Kapitan oprzytomniawszy zaczął pojmować, co się święci. Trząsł się ze strachu, co widząc Avery rzekł uspokajająco, że nie ma się czego bać. - Gdyż - powiada - jeśli masz zamiar stać się jednym z nas, przyjmiemy cię; a jeśli wytrwasz w trzeźwości i będziesz się starał, to może w swoim czasie zrobię cię jednym z moich zastępców. Jeśli nic chcesz, u burty czeka łódź i trzeba będzie wysadzić cię na ląd. Kapitan ucieszył się i od razu przystał na tę propozycję. Zwołano całą załogę i pytano, kto chce jechać z kapitanem na brzeg, a kto, jak większość, wyruszyć chce na zdobycie fortuny. Nie więcej jednak niż pięciu czy sześciu zrezygnowało, niezwłocznie umieszczono ich wraz z kapitanem w łodzi, którą odbili, aby jak najprędzej dostać się na brzeg. Buntownicy ruszyli więc w podróż na Madagaskar, nie ustaliłem jednak, czy po drodze zagarnęli jakieś statki. Gdy przybyli na północno-zachodnie brzegi tej wyspy, zastali dwa slupy * na kotwicy, które, na ich widok, odrzuciły łańcuchy i przybiły do brzegu, a cała załoga wysiadła i uciekła w las. Ludzie ci, zbiegowie z Indii Zachodnich, ujrzawszy statek Avery'ego podejrzewali, że jest to fregata wysłana w pościg za nimi, a nie czując się na siłach walczyć, ratowali się ucieczką. Avery odgadł, gdzie szukać zbiegów, i wysłał paru swych ludzi na brzeg z oznajmieniem, że nie mają wrogich zamiarów i proponują połączenie się dla wspólnego bezpieczeństwa. Zejmani ze slupów byli dobrze uzbrojeni, a gdy ukryli się w lesie, wystawili czaty, które miały uważać, czy z okrętu nie wysłano za nimi pościgu. Kiedy jednak spostrzegli, że nadchodzi paru ludzi bez broni, a nie okazują wrogich zamiarów, pozwolili podejść im blisko. Przybysze oznajmili, że przychodzą w imię przyjaźni. Zaprowadzono ich do ukrytej w lesie gromady i tam powtórzyli, co im zlecono. Zrazu zbiegowie podejrzewali podstęp, aby ich zwabić na okręt, ale gdy posłowie obiecali, że sam kapitan i tylu z załogi, ilu zechcą widzieć, * Tak często wymieniane przez Johnsona slupy były raczej podobne do tzw. slupów wojennych, żaglowców dwu- i trójmasztowych, prostożaglowych.

spotkają się z nimi na wybrzeżu bez broni, wyzbyli się obaw. Wkrótce obie strony poznały się lepiej. Przybysze zeszli na brzeg, a część zbiegów udała się na okręt. Banda ze slupów ucieszyła się z pozyskania sprzymierzeńca, bo ich statki były tak słabe, że nie mogły napaść na jednostki silniejsze i nie wzięły do tej pory większego pryzu. I oto wreszcie mieli szansę zagrania o wysoką stawkę. Avery również rad był wzmocnić się liczebnie na śmielsze poczynania. Wprawdzie łupami trzeba się będzie dzielić z nowymi kamratami, co zmniejszy dolę każdego, wpadł jednak na pomysł, jak on sam ma uniknąć tych strat, o czym niebawem będzie mowa. Po omówieniu wszystkiego, co uczynić należy, uradzili wyruszyć okrętem i obu slupami, z którymi było trochę kłopotu przy ściąganiu z płycizny przybrzeżnej, jednak uporali się z tym i wzięli kurs na Arabię. W pobliżu rzeki Indus z bocianiego gniazda wyśledzili żagiel i ruszyli w pościg. Przy zbliżeniu okręt wydawał się typu angielskiego, wzięli go za liniowiec Holenderskiej Kompanii Wschodnio-Indyjskiej w powrotnym rejsie. Okazało się, że był on wart o wiele więcej. Na ostrzegawczy strzał piratów, nakazujący zatrzymać się, okręt podniósł banderę Wielkiego Mogoła i zdawał się gotować do obrony. Avery otworzył do Mogoła długodystansowy ogień salwowy, czym wzbudził wśród kamratów podejrzenie, że zbrakło mu odwagi. Tymczasem slupy, nie tracąc czasu, podeszły do nieprzyjaciela, jeden od dziobu, drugi od rufy. Zaskoczyły go i abordażowały, a wówczas statek ściągnął banderę i poddał się. Był to jeden z okrętów samego wielkiego władcy, znajdowali się na nim liczni dygnitarze dworscy, a wśród nich ponoć córka monarchy w pielgrzymce do Mekki, muzułmanie bowiem poczuwają się do obowiązku być tam choć raz w życiu; mieli też na pokładzie bogate dary dla świętego miejsca. Wiadomo, że ludzie Wschodu podróżują z wielkim przepychem, biorąc z sobą wszystkich niewolników, sługi, wystawne stroje i klejnoty, naczynia złote i srebrne, tudzież spore sumy na koszty podróży lądem. Można sobie wyobrazić, jak obłowili się rabusie na tym pryzie. Zagarnąwszy cały skarb na własne statki, zrabowawszy z pryzu wszystko, co potrzebne i na co mieli ochotę, piraci puścili go wolno. Ale okręt zawrócił, niezdolny do kontynuowania rejsu. Gdy wieść dotarła do Wielkiego Mogoła, a rozeszło się przy tym, że rozboju dopuścili się Anglicy, zaprotestował gwałtownie, grożąc wysłaniem licznego wojska, które ogniem i mieczem wygna Anglików ze wszelkich posiadłości na wybrzeżu Indii. W Angielskiej Kompanii Wschodnio-Indyjskiej powstał popłoch, lecz mimo wszystko zdołała ona z czasem ułagodzić władcę, przyrzekając ująć rozbójników i wydać w jego ręce. Niemniej afera nabrała wielkiego rozgłosu, zarówno w Europie, jak i w Indiach, stąd i te wszystkie romantyczne opowieści o wielkości Avery'ego. W tym czasie zwycięzcy rabusie uchwalili, aby jak najśpieszniej wracać na Madagaskar. Zamierzali założyć tam składnicę wszystkich swych bogactw oraz wybudować niewielką fortalicję i osadzić w niej mały oddział mający czuwać nad skarbem i bronić przed wszelkimi zakusami tubylców. Avery jednak udaremnił ten plan. Podczas żeglugi tym kursem wysłał łodzie do obu slupów wzywając ich dowódców do siebie na naradę. Przybyłym powiedział, że dla wspólnego dobra powinni zgodzić się na jego propozycje, aby zapobiec nieprzewidzianym wypadkom. Niech zważą, że zdobytych bogactw wystarczy dla nich wszystkich, jeśli potrafią zabezpieczyć je na jakimś wybrzeżu. Czego się jednak winni obawiać, to złej przygody po drodze. Okręty może rozpędzić sztorm, a wtedy samotne slupy w razie spotkania z okrętami wojennymi zostaną zdobyte albo zatopione, zaś skarb wieziony na nich przypadnie dla pozostałych przy życiu udziałowców. Ponadto grożą im zwykłe w żegludze awarie. Co do niego samego, to jest tak mocny, że może wygrać bitwę z każdym okrętem, jaki tylko napotka na tych wodach, a jeśliby natrafił na tak silny, że nie byłby w stanie go zdobyć, to sam będzie nie do zdobycia mając liczną załogę. Przy tym okręt Avery'ego jest szybkobieżny, może forsować żaglami, czego nie da się powiedzieć o slupach. W rezultacie Avery zaproponował, by umieścili skarb na jego okręcie i opieczętowali skrzy-

nię swymi pieczęciami, a każdy z trzech dowódców miałby przy sobie swoją, a także, aby wyznaczyli miejsce spotkania na wypadek rozłąki. Dowódcom slupów, po namyśle, propozycja wydała się rozsądna i chętnie na nią przystali, bo rzeczywiście, gdyby jednemu z nich przytrafiło się nieszczęście, drugi może zdołałby uciec, a więc zgodzić się było korzyścią dla obu. Sprawę więc uznano za uzgodnioną, skarb przeniesiono na okręt Avery'ego, a skrzynie opieczętowano. Tego dnia i następnego trzymali się razem, gdyż pogoda była dobra. Przez ten czas Avery knował ze swymi ludźmi mówiąc, iż teraz mają dosyć, by wszyscy stali się bogaci. Co nam stoi na przeszkodzie udać się do jakiegoś kraju, gdzie nas nie znają i gdzie byśmy w dostatkach spędzili resztę naszych dni? Zrozumieli, co miał na myśli, i wkrótce wszyscy zgodzili się, żeby oszukać załogi slupów swych nowych sojuszników. Nie wydaje się możliwym, by któryś z nich miał jakieś skrupuły lub uniósł się honorem, kiedy przyszło do zaaprobowania zdrady Avery'ego. Pogoda wciąż dopisywała, skorzystali z ciemności nocnych, zmienili kurs i już rankiem nie dostrzegli slupów. Można sobie wyobrazić, jakie na slupach miotano klątwy, co za rejwach powstał, gdy z rana odkryto, że Avery uciekł. Pogoda przecie sprzyjała żegludze, a kurs był ustalony, a więc musiał zmienić go rozmyślnie. Jednak opuśćmy ich teraz i podążmy za Avery'm. Avery z kompanią uradzili pożeglować forsownie do Ameryki. Nikt z nich nie był znany w tamtych stronach, więc zamierzali podzielić się skarbem, zmienić nazwiska i wylądować po kilku osobno w różnych miejscach, nabyć jakieś posiadłości i żyć w dostatku. Pierwszym lądem, do którego dotarli, była Providence Island, wówczas świeżo skolonizowana. Pozostali tu pewien czas, lecz wkrótce zmiarkowali, że w Nowej Anglii ich okręt nie uszedłby uwagi jako zbyt wielki, a poza tym ktoś przybyły z Anglii wiedząc o uprowadzonym po drodze do Corunny okręcie, mógłby powziąć podejrzenia, kim są. Postanowili więc pozbyć się go na Providence Island. Avery tak przedstawił sprawę, że „Duke” był przeznaczony do celów kaperskich, a ponieważ nie powiodła się wyprawa, otrzymał od właścicieli polecenie, by rozporządził nim jak najkorzystniej. Szybko więc znalazł nabywcę i niezwłocznie zakupił slup. Zaokrętował się na nim wraz ze swoją kompanią. Przybijali do różnych portów amerykańskich, gdzie ich nikt nie podejrzewał; część ich wylądowała i rozproszyła się po kraju otrzymawszy tyle, ile spodobało się Avery'emu. Ukrył on bowiem przed kamratami większą część diamentów, na które w ferworze grabieży mało zwrócili uwagi, nie poznawszy się na ich wartości. W końcu Avery przybył do Bostonu w Nowej Anglii i zachowywał się tak, jakby poszukiwał posiadłości do nabycia, wylądowało z nim jeszcze kilku towarzyszy. Zmienił jednak zamiar i zaproponował nielicznym pozostałym, by pożeglowali do Irlandii, na co się zgodzili. Zorientował się, że Nowa Anglia nie jest dlań odpowiednia, bo majątek miał przeważnie w diamentach, więc gdyby chciał zaoferować je na miejscu, zostałby z pewnością ujęty pod zarzutem piractwa. Płynąc do Irlandii unikali Kanału Św. Jerzego i żeglując na północ przybyli do jednego z północnych portów tego królestwa, gdzie pozbyli się slupu i rozstali się; jedni bowiem udali się do Cork, drudzy do Dublina, a z tych osiemnastu później ułaskawił król Wilhelm. Po niejakim czasie spędzonym w Irlandii Avery'emu zbrakło odwagi na sprzedawanie diamentów. Bał się dochodzenia, skąd je ma, i wykrycia prawdy. Głowił się, co począć, i w końcu wpadł na myśl, że są pewne osoby w Bristolu, którym mógłby zaufać. Postanowił więc przeprawić się do Anglii. Uczynił tak i przybywszy do Devonshire, zawiadomił o tym jednego z owych przyjaciół i wyznaczył spotkanie w Bidefordzie. Naradzając się we dwóch nad spieniężeniem klejnotów, uznali, że najbezpieczniej byłoby powierzyć je kupcom, ich bowiem, bogatych i poważanych powszechnie, nikt nie będzie badał, jak doszli do takich skarbów. Przyjaciel ów powiedział, że jest bardzo dobrze z paru osobami, którzy nadają się do tego, a jeśli zapewnić im przyzwoity procent, załatwią interes bardzo uczciwie. Avery zgodził się, gdyż nie miał innego sposobu załatwienia tych transakcji, bo osobiście nie mógł w nich uczestniczyć. Toteż

przyjaciel wrócił do Bristolu i wtajemniczył w tę sprawę kupców, a ci odwiedzili Avery'ego w Bidefordzie. Wręczył im precjoza, na które składały się diamenty i złote naczynia. Wiele mówiło się przy tym o honorze i uczciwości. Kupcy dali piratowi trochę gotówki na bieżące wydatki i odjechali. Avery zamieszkiwał w Bidefordzie bardzo skromnie pod przybranym nazwiskiem, toteż mało o nim wiedziano. Paru krewnym dał jednak znać, gdzie jest, i ci go odwiedzili. Po pewnym czasie wyczerpały się niewielkie jego zasoby, a wciąż nie miał wiadomości od swoich kupców. Pisywał do nich często i po dłuższym molestowaniu przysłali mu niewielką sumkę, ledwo wystarczającą na zapłacenie długów. Następne zasiłki, które mu od czasu do czasu przysyłali, stały się wreszcie tak małe, że nie starczały na utrzymanie, a i to otrzymywał je po wielkich trudach i molestowaniach. Wreszcie zmęczony takim życiem przybył do Bristolu, by osobiście rozmówić się z kupcami, lecz tu zamiast pieniędzy niespodziewanie dostał ostrą odprawę. Gdy bowiem zażądał, by się z nim rozliczyli, zamknęli mu usta groźbą wydania go; tak to nasi kupcy okazali się równie dobrymi piratami na lądzie, jak on na morzu. Nie wiadomo, czy Avery zląkł się tych pogróżek, czy spotkał kogoś, kto mógł go poznać, dość że niezwłocznie przeprawił się do Irlandii i stamtąd bardzo uporczywie jął domagać się zasiłku od swoich kupców. Daremnie. W końcu pozostała mu tylko żebranina. Doprowadzony do ostateczności postanowił wrócić do Anglii i napaść na nich, nie zważając na następstwa. Zaciągnął się więc na statek handlowy i pracą zapłacił za podróż do Plymouth, skąd pieszo udał się do Bidefordu; tam po paru zaledwie dniach rozchorował się i zmarł, a nie miał nawet tyle, żeby było za co kupić mu trumnę. Przedstawiliśmy więc wszystko to, co udało się zebrać pewnego o tym człowieku, odrzucając czcze opowieści o jego fantastycznej wielkości. Wynika z tego, że postępował bardziej nierozważnie niż inni piraci, co po nim nastąpili, choć zdobył sobie więcej od innych rozgłosu. A teraz powrócić wypada do obu slupów i zdać sprawę, co się z nimi stało. Była już mowa o tym, że ucieczka Avery'ego wprawiła ich załogi w furię i konsternację. Mimo to płynęli wciąż dawnym kursem, gdyż niektórzy łudzili się, że „Duke” po prostu stracił łączność z nimi w nocy i że spotkają się na umówionym miejscu. Musieli jednak wyrzec się wszelkich nadziei, gdy tam dotarli, a o Avery'm nie było nawet wieści. Trzeba się było zastanowić, co robić dalej. Zapasy żywności prawie się wyczerpały, a choć na lądzie mogli dostać ryżu, ryb i drobiu, nie można było wziąć na morze tego prowiantu bez solenia, czego jednak nie umieli robić. Ponieważ nie byli już w stanie odpłynąć, nadszedł czas, by pomyśleć o osiedleniu się na lądzie; w tym celu zabrali wszystko ze slupów, rozbili namioty z płótna żaglowego i założyli obóz, mając dużą ilość amunicji i palnej broni ręcznej. Należy zauważyć, że krajowcy na Madagaskarze to pewien rodzaj Murzynów; różnią się od gwinejskich długimi włosami, a skóra ich nie jest czarna. Mają wśród siebie mnóstwo kacyków wciąż ze sobą wojujących. Jeńcy wojenni stają się ich niewolnikami, których albo sprzedają, albo zabijają, jak im się spodoba. Z początku, gdy nasi piraci osiedlili się w okolicy, kacykowie ubiegali się bardzo o przymierze z nimi, a oni przyłączali się to do jednych, to do drugich. Kogokolwiek jednak poparli, ten zwyciężał, ponieważ Murzyni tamtejsi nie mają broni palnej ani nie potrafią jej używać. W końcu takim strachem przejmowali krajowców, że ci pierzchali dostrzegłszy paru piratów po stronie nieprzyjacielskiej, a więc sprzymierzeńcom swoim zapewniali zwycięstwo. W ten sposób piraci stali się nie tylko groźni, lecz potężni. Wszyscy jeńcy wojenni, których ujęli, stawali się ich niewolnikami. Pożenili się z najpiękniejszymi Murzynkami, ale nie z jedną lub dwiema, lecz z tyloma, ile się im podobało, toteż każdy z nich miał taki harem jak Wielki Wezyr w Konstantynopolu. Niewolnicy musieli dla nich sadzić ryż na plantacjach, łowić ryby, polować. Ponadto mieli na swe usługi i postronnych Murzynów, bo ci udawali się pod ich obronę, aby się zabezpieczyć od zamieszek i napaści ze strony potężnych sąsiadów.

Oni też zdaje się składali im dobrowolnie daninę. Potem piraci zaczęli odłączać się jeden od drugiego, bo każdy zamieszkiwał ze swymi żonami, niewolnikami i poddanymi jak udzielny pan. A ponieważ władza i bogactwo powodują oczywiście rywalizację, kłócili się czasem między sobą i napadali jeden na drugiego na czele swych Murzynów; w tych wojnach domowych wielu z nich padło. Zaszedł jednak wypadek, który zmusił piratów do połączenia się wobec grożącego im wszystkim niebezpieczeństwa. Trzeba bowiem stwierdzić, że ci nagle wyniesieni ludzie rozpanoszywszy się tyranizowali ludność i lubowali się w okrucieństwach. Najzwyklejszą rzeczą było dla nich w przystępie złego humoru kazać któregoś z podwładnych przywiązać do drzewa i strzelić mu w serce. Za każde wykroczenie małe czy wielkie kara była tylko ta jedna. Toteż Murzyni zaczęli zmawiać się, by tej samej nocy powstać razem przeciw swym katom. A ponieważ piraci mieszkali teraz każdy z osobna, można to było łatwo urzeczywistnić. Bunt udaremniła żona czy też nałożnica jednego z białych, która przebiegła z wieścią prawie dwadzieścia mil w trzy godziny i wydała spisek. Na wszczęty alarm wszyscy biali ściągnęli wnet do zagrożonej miejscowości. Murzyni zastali wrogów uzbrojonych i na czatach, uciekli więc i zaniechali napaści. Zamach ten sprawił, że piraci stali się odtąd bardzo ostrożni; warto więc opisać taktykę tych okrutników i to, co przedsięwzięli, by zapewnić sobie bezpieczeństwo. Byli wprawdzie silniejsi, lecz zdawali sobie sprawę, że sam strach przed ich przewagą nie stanowi dostatecznej rękojmi bezpieczeństwa i nie uchroni ich od zaskoczenia. I najodważniejszego we śnie może zabić bojaźliwy i słabszy. Więc nie tracąc czasu robili wszystko, co było w ich mocy, aby podjudzić do wojny sąsiednie szczepy, sami zaś pozostawali neutralni; pobici uciekali do nich, oddawali się pod ich opiekę, bo w przeciwnym razie musieliby zginąć lub dostać się do niewoli. Ci wzmacniali ich siły, a niektórych przywiązywała też wzajemna korzyść. Gdy nie było wojny, udawało się im rozdmuchiwać wśród krajowców kłótnie i z okazji byle jakiego błahego sporu lub nieporozumienia pchać jedną lub drugą stronę do zemsty, po czym uczyli Murzynów, jak napadać lub urządzać zasadzki na nieprzyjaciół, nawet pożyczali im nabite pistolety albo skałkówki na takie wyprawy. W rezultacie zabójca, szukając ratunku, uciekał do nich ze swymi żonami, dziećmi i krewnymi. Dopiero tych krajowców byli pewni, których życie zależało od bezpieczeństwa opiekunów, a jak już zauważyliśmy, nasi piraci stali się tak groźni, iż nikt nie odważyłby się toczyć z nimi jawnej wojny. Taką polityką w ciągu paru lat znacznie się wzmocnili. Wtedy zaczęli rozłączać się i odsuwać od siebie na większą odległość, żeby mieć więcej ziemi. Jak Żydzi podzielili się na szczepy, gdyż każdy zabrał żony i dzieci (z których przez ten czas potworzyły się wielkie rodziny), a także przypadłą nań ilość poddanych i wasali. A jeżeli siła i podporządkowanie sobie innych wystarczają do uznania w kimś władcy, to ci zbóje mieli wszelkie znamiona władzy królewskiej, a co więcej doznawali tych samych obaw, jakie zazwyczaj trapią tyranów; tak wnosić wypada z nadzwyczajnych środków ostrożności, jakie zastosowali fortyfikując swe siedziby. Umacniając się naśladowali jeden drugiego. Siedziby ich były to raczej fortalicje niż domostwa. Wybierali zazwyczaj miejsca blisko wody i zarośnięte drzewami, wkoło kopali głębokie rowy i sypali wały tak strome i wysokie, że nie sposób było wspiąć się na nie, zwłaszcza tym, którzy nie potrafili posługiwać się drabinami. Przez rów wiodło do lasu tylko jedno przejście. Siedzibę, będącą zwykłą chatą, budowano w miejscu, które zamieszkujący ją władca uznał za odpowiednie; była schowana w gęstwinie, niewidoczna, póki się przed nią nie stanęło. Ale najprzebieglej urządzono wiodące do domostwa przejście, ścieżka bowiem zbyt wąska, aby dwóch ludzi mogło nią iść obok siebie, wiła się tak kręto, że tworzyła doskonale splątany labirynt, biegnący w kółko i przecięty paroma poprzecznymi tropami; toteż

ktoś, co nie znał dobrze drogi, mógł krążyć parę godzin po tej plątaninie i nie zdołał odnaleźć chaty. Ponadto wzdłuż tych wąskich ścieżek powtykano czubkami do góry duże kolce pewnego miejscowego drzewa, a ponieważ sama ścieżka zakręcała i kluczyła, to jeśliby kto chciał nocą podejść do chaty, nadziałby się z pewnością na owe kolce, chyba że miałby ów kłębek, który Ariadna dała Tezeuszowi, gdy wchodził do jaskini Minotaura. Tak więc żyli niczym tyrani, sami w strachu, i siali wkoło strach. W tej sytuacji odnalazł ich kapitan Woodes Rogers, kiedy przybył na Madagaskar na czterdziestodziałowej „Delicji”, chcąc kupić niewolników, aby odsprzedać ich Holendrom w Batawii * lub na Nowej Holandii. ** Zdarzyło mu się trafić na taką część wyspy, do której od siedmiu lub ośmiu lat nie przybił ani jeden okręt, tam też napotkał kilku piratów. W owym czasie, zamieszkując wyspę już ponad dwadzieścia pięć lat, mieli oni liczne pokolenia pstrych dzieci i wnuków od nich pochodzących; żyło jeszcze wówczas jedenastu spośród nich.

Kapitan Avery i jego załoga podczas abordażowania jednego ze slupów Wielkiego Mogoła * Obecna Dżakarta. ** Nazwą tą obdarzyli Holendrzy w XVII w. mało znaną wielką wyspę, którą potem od „Terra Australis” Anglicy nazwali Australią.

Na widok okrętu o takiej artylerii i wyporności, piraci powzięli podejrzenia, że to

jednostka floty, wysłana dla ich ujęcia, toteż przyczaili się w swych fortalicjach. Gdy jednak kilku majtków zeszło na ląd, nie okazując bynajmniej wrogości, a w zamiarze nawiązania handlu z krajowcami, ośmielili się wyleźć ze swych kryjówek z orszakiem iście książęcym. A skoro de facto są królami, co do pewnego stopnia jest prawem, mówmy o nich, jak się należy. Od tak dawna przebywali na wyspie, że można sobie wyobrazić, jak znoszone było ich odzienie; po prostu ich królewskie moście ogromnie świeciły golizną. Nie mogę rzec, iż byli obdarci, gdyż w ogóle nie mieli ubrań. Okrywali się tylko skórami zwierząt (nie wyprawionymi i włosem na wierzch), nie mieli obuwia ani pończoch, tak że wszyscy przypominali Herkulesa w lwiej skórze; a ponieważ byli brodaci i obrośnięci włosem na całym ciele, więc wyglądali tak dziko, że przechodzi to wszelkie wyobrażenie. Niebawem jednak obsprawili się, zaprzedając w niewolę mnóstwo swych nieszczęsnych poddanych w zamian za odzież, noże, piły, kule i inne rzeczy; wkrótce tak się spoufalili, że przybyli na „Delicję”, gdzie, jak zauważono, okazali wielką ciekawość, badając wnętrze okrętu, a z żeglarzami starali się wejść w komitywę i zapraszali ich na brzeg. Starali się - jak potem wyznali - zmiarkować, czy dałoby się zaskoczyć okręt w nocy, co wydało się im bardzo łatwe, pod warunkiem, że na pokładzie zastaną słabą wartę, gdyż sami mieli dosyć ludzi i łodzi. Zdaje się jednak, że kapitan przejrzał ich grę, bo wyznaczył tak silne straże na pokładzie, że uznali ten plan za niewykonalny. Dlatego też, kiedy kilku żeglarzy zeszło na brzeg, próbowali ich usidlić i wciągnąć w spisek. Ci marynarze mieli, gdy im wypadnie nocna warta, obezwładnić kapitana, zamknąć włazy i trzymać resztę załogi uwięzioną we wnętrzu. Piraci zaś na podany z okrętu sygnał przybiliby do burty. Z nimi w razie powodzenia mieli podjąć wyprawy pirackie, gdyż niewątpliwie na „Delicji” potrafiliby uporać się z każdym napotkanym na morzu statkiem. Kapitan jednak miał się na baczności i widząc rosnącą zażyłość między piratami i kilku spośród swoich ludzi, uznał tę dobrą komitywę za niebezpieczną. Toteż w samą porę zabronił załodze zadawać się ze zgrają na brzegu, a gdy na ląd wysłał łódź z oficerem, by umawiać się co do sprzedaży niewolników, załoga zostawała na łodzi i nikomu, prócz wyznaczonego do targów, nie wolno było mówić z piratami. Zanim jeszcze „Delicja” odpłynęła, spiskowcy zrozumieli, że nic nie wskórają, i wyznali kapitanowi wszystko, co przeciw niemu uknuto. Opuścił tedy piratów takimi, jakimi ich zastał, w brudnym przepychu ich królewskości, lecz z mniejszą ilością poddanych, gdyż jako się rzekło, sprzedali spośród nich wielu. Ponieważ jednak ambicja jest największą pasją ludzką, piraci byli szczęśliwi. Jeden z tych wielkich władców był poprzednio przewoźnikiem na Tamizie, skąd, popełniwszy morderstwo, uciekł do Indii Zachodnich i należał do zbiegłych na slupach. Reszta byli to zwykli majtkowie, z których żaden nie umiał czytać, a ich czarnoskórzy ministrowie nie byli bardziej od nich wykształceni. Oto wszystko, co można powiedzieć o tych królach Madagaskaru; niektórzy z nich zapewne panują po dziś dzień.

ROZDZIAŁ II

Kapitan Teach alias Czarnobrody Przechodzę teraz do piratów, którzy pojawili się po pokoju w Utrechcie (1713). Podczas wojny dla żadnego z nich nie ma miejsca, ponieważ wszyscy ludzie o skłonnościach zbójeckich i awanturniczych znajdują wtedy zatrudnienie na okrętach korsarskich *, tak że piratom * Uzbrojone statki, stanowiące własność prywatną i przez właścicieli dowodzone, którym państwo wydało patenty (listy kaperskie), upoważniające do rabowania nieprzyjacielskiego tonażu, zatrzymywania wziętych przez nie pryzów i otrzymywania określonej kwoty za każdego zabitego nieprzyjaciela (przyp. aut.).

nie trafia się już okazja. Podobnie dzieje się z naszymi londyńskimi mętami: gdy sporo ich przybywa, władze ogłaszają wśród nich zaciąg do milicji, toteż gdy jej szeregi rosną, mętów oczywiście ubywa. Wnioskuję, że musi tak być choćby dlatego, iż gdy męty wstępują do regularnej armii, natychmiast z notorycznych mącicieli porządku stają się jego surowymi obrońcami. A niechby nasi prawodawcy zwerbowali nieco piratów na służbę, wówczas nie tylko zmniejszyłaby się ich liczba, lecz także, wyobrażam sobie, ujęliby w karby resztę kompanów, bo nie ma lepszego stróża prawa nad dawnego przestępcę. By to urzeczywistnić, wystarczyłoby za zachętę dla tych zwerbowanych piratów, gdyby zdobywcom okrętu wolno było zatrzymywać wszystko, co na okręcie znajdą. Gdy chodzi o łupy i zyski, to jest im obojętne, czy rabują wrogów, czy przyjaciół, natomiast nie zależy im, jak to wieść niesie, na tym, aby rujnować biedaków, dajmy na to Kreoli, bez wszelkiej dla siebie korzyści. Mnóstwo ludzi i statków zatrudnionych w ten sposób podczas wojny w Indiach Zachodnich stanowi drugą przyczynę liczebności piratów w czasie pokoju. Nie trzeba jednak w tej uwadze dopatrywać się aluzji do któregoś z naszych amerykańskich gubernatorów, a tym bardziej do samego króla, w którego zastępstwie wydają oni listy kaperskie, gdyż dyktuje to zdrowy rozsądek i bezwzględna konieczność. Uwaga jednak jest słuszna, gdyż wielu nierobów chwyta się korsarstwa tylko dla łupów i bogactwa, które potem trwonią równic prędko, jak zdobyli. Po wojnie zaś, gdy urywa się zyskowny proceder, w którym prosperowali, bardzo są skłonni do podejmowania wypraw pirackich. Charakter ich rzemiosła nie zmienia się, gdy wykonują je bez listów kaperskich. W ich rozumieniu minimalna zachodzi różnica między zalegalizowanym korsarstwem a bezprawiem piraterii. Edward Teach pochodził z Bristolu, pływał czas jakiś na statkach korsarskich z Jamajki w ostatniej wojnie z Francuzami, ale choć często wyróżniał się niezwykle zuchwałą odwagą, nie zdobył dowództwa, kapitanem został dopiero wśród piratów, do których przyłączył się pod koniec 1716 roku. Na wiosnę 1717 roku Teach pod 24 stopniem szerokości zdobył duży francuski okręt wojenny płynący z Gwinei na Martynikę, kreował się na nim kapitanem i ruszył w rejs. Na tym okręcie zamontował czterdzieści dział i przezwał go „Queen Anne's Revenge”. Po drodze napotkał dziesięciodziobowy slup piracki pod dowództwem majora Bonneta, do niedawna dżentelmena o dobrej reputacji, właściciela posiadłości na wyspie Barbados. Teach wszedł z Bonnetem w spółkę, lecz po kilku dniach żeglugi, zauważywszy, że wspólnik nie ma pojęcia o praktyce morskiej, wyznaczył, za zgodą jego własnej załogi, kapitanem slupu niejakiego Richardsa. Bonnetowi przybyłemu na swój okręt powiedział: - Waszmość nie nawykłeś do trudów i trosk kapitańskich, lepiej dla waszmości, zrzekłszy się dowództwa, podróżować na „Queen Anne's” bez pełnienia funkcji i spędzać czas wedle woli. Awanturnicy pożeglowali na Turkill (Trujillo?), a potem na Grand Cayman, wysepkę około trzydziestu mil na zachód od Jamajki, gdzie zawładnęli małym żółwiowcem; stamtąd pożeglowali do Hawany, a później na Wyspy Bahamskie. Następnie skierowali się ku wybrzeżom Karoliny, a po drodze zagarnęli brygantynę i dwa slupy, potem przez pięć czy sześć dni czatowali za mielizną koło Charlestonu. Najpierw zagarnęli statek wypływający do Londynu, dowodzony przez Roberta Clarka, z kilku pasażerami udającymi się do Anglii; nazajutrz schwytali drugi statek wychodzący z Charlestonu i dwa inne, zmierzające do przystani, podobnie jak brygantynę z czternastoma Murzynami. Ponieważ wszystko to działo się na oczach miasta, wielki strach padł na całą prowincję Karolinę, którą dopiero co nawiedził jakiś inny osławiony pirat; wszyscy byli w rozpaczy nie mając sił oprzeć się Czarnobrodemu. W zatoce stało osiem żaglowców, gotowych do podróży, ale nikt nie śmiał wypłynąć, bo wymknąć się piratom było niemal niepodobieństwem. Statki, płynące do Charlestonu, znalazły się w równie fatalnym położeniu; a w rezultacie łączność z zatoką została całkiem przerwana. Klęska kolonii była tym cięższa, że rabusie najechali ich w momencie wyczerpania

długą i kosztowną wojną z Indianami, która dopiero niedawno się skończyła. W tym czasie piraci tak się wzmogli, że nie dbali już, że ściga ich prawo, a myśleli o jeszcze większej władzy i rozciągnięciu kontroli nie tylko na wodach, ale i nad plantacjami oraz gubernatorami. Tak byli pewni siebie, że w rozmowach ze swymi jeńcami na okrętach nie ukrywali swych nazwisk ani skąd pochodzą i w ogóle zachowywali się jak obywatele legalnej republiki, uprawnieni do rokowania z całym światem - niczym niepodległe państwo. Wszelkich gwałtów dokonywali w imieniu Teacha tytułowanego komodorem *. Wszystkich więźniów z Karoliny umieszczono na statku komodorskim po starannym wypytaniu o ich ładunek oraz o statki innych kupców i ich majątek w zatoce. Pytali też, kiedy zamierzają ci kupcy wypłynąć i dokąd. Odbywało się to uroczyście. Grozili zamordowaniem każdego, kto by skłamał, wykręcał się lub dawał wymijające odpowiedzi. Wszystkie znalezione przy jeńcach pisma czytano skrupulatnie niczym w jakimś ministerstwie angielskim. Po załatwieniu tych formalności piraci odwozili jeńców na statek, z którego ich zabrano i który zdążyli ograbić z żywności i towarów. A działo się to w takim pośpiechu i tak brutalnie, że nieszczęśnicy lada moment spodziewali się swej ostatniej chwili. I mogli się spodziewać, tym bardziej że piraci nie zważali ani na wiek, ani na kondycję swych ofiar. Kupców, godnych dżentelmenów, a nawet dziecko pana Wragga wpędzono na pokład wśród krzyków i zamieszania i zamknięto pod pokładem, pozostawiając ich tam z jednym tylko piratem. W takim to smętnym położeniu znaleźli się ci niewinni ludzie. Przez kilka godzin lamentowali i oczekiwali, że wnet piraci albo zapalą lont i wysadzą ich w powietrze, albo podłożą ogień na statku, albo go zatopią, a choć nikt nie mógł powiedzieć, co się z nim stanie, wszyscy więźniowie oczekiwali, że w taki czy inny sposób padną ofiarą brutalności rabusiów. W końcu jednak padło na nich trochę światła, co wlało otuchę w struchlałe serca. Otworzono luki i zaprowadzono ich z powrotem na statek komodora. Zaczęli wówczas przypuszczać, że piraci zmienili swe dzikie zamysły i że Bóg natchnął ich uczuciami mniej sprzecznymi z naturą i ludzkością, weszli więc na pokład, jako się rzekło, nadzieją ożywieni. Najpocześniejszego z nich stawiono przed Czarnobrodym, dowódcą piratów, który wyjaśnił im powód tego dziwnego postępowania. Po prostu na okręcie odbywała się wielka narada i nie chciano wtedy mieć na nim nikogo spośród jeńców. Poza tym oznajmił, że kompania potrzebuje leków, których mieszkańcy Karoliny muszą dostarczyć. Naczelny medyk piratów sporządził spis lekarstw, prześle ten spis gubernatorowi i radzie kolonii przez dwóch oficerów. Wysłańcy muszą wrócić cało wraz ze skrzynią leków. Żądaniom tym ma się stać ściśle zadość, bo w przeciwnym razie wszyscy jeńcy, których zatrzymują jako zakładników, zostaną zgładzeni. Pan Wragg odpowiedział, że, być może, nie leży w ich mocy, by spełnić wszystkie żądania oraz że obawia się, iż pewnych leków wymienionych przez medyka może nie być w Karolinie; spodziewa się jednak, że w takim razie Czarnobrody zgodzi się na zastąpienie brakujących innymi. A przy tym byłoby dobrze, aby któryś z jeńców towarzyszył posłom dla należytego wyjaśnienia rodakom, w jakim są niebezpieczeństwie, co prędzej skłoni ich do ustępstw. Karolińczycy muszą ratować życie wielu poddanym królestwa. Wreszcie prostych ludzi należy powstrzymać od znieważenia posłów, bo za zachowanie tłumu w takich okolicznościach trudno ręczyć, chyba że ktoś odpowiedzialny będzie posłom towarzyszyć. Jego ekscelencja Czarnobrody uznał słuszność propozycji i zwołał drugą naradę, która przyjęła poprawkę uchwały. Na delegata jeńcy zaproponowali pana Wragga za jego zgodą, jako dżentelmena mającego największe znaczenie i słynącego z rozumu w obu Karolinach. Syn jego pozostałby u piratów, co byłoby gwarancją jego powrotu, tym bardziej że przyrzekł wrócić, choćby nawet gubernator nie zgodził się na warunki zwolnienia. Czarnobrody jednak stanowczo odrzucił tę propozycję, mówiąc, że doskonale wie, jakie znaczenie ma pan Wragg * Dowódca zespołu jednostek floty. Jest to nazwa funkcji, a nie stopień wojskowy.

wśród swoich, a przeto i dla piratów jest równie cenny, słowem, że to ostatni człowiek, któremu pozwoliłby odjechać. Po naradzie zgodzono się, by wysłannikom towarzyszył pan Marks. W czółnie więc opuścili wszyscy trzej flotyllę, z tym że powrócą za dwa dni. Statek komodora oczekiwał wykonania tych warunków stojąc na kotwicy w odległości pięciu lub sześciu mil od brzegu. Gdy jednak termin upłynął, a nic nie pojawiało się od zatoki, stawiono pana Wragga przed Teachem, który z groźną miną powiedział, że on i kamraci nie pozwolą z siebie kpić, że uknuto przeciw nim jakąś podłą zdradę, a w rezultacie natychmiast z jeńcami się rozprawią. Pan Wragg błagał o odroczenie okropnej egzekucji choć na jeden dzień; zapewniał, że Karolińczycy wysoko cenią ich życie i niczego nie poskąpią na okup. Z czółnem mogło się coś stać, posłowie zresztą mogli sami spowodować zwłokę, a za to jeńcy nie powinni odpowiadać. Teach na razie udobruchany tymi słowy pozwolił odczekać jeszcze jeden dzień na powrót czółna, ale gdy i ten dzień minął, wpadł w istną furię, po tysiąckroć obrzucał jeńców wyzwiskami i zaklinał się, że nie przeżyją nawet i dwóch godzin! Pan Wragg uspokajał go na wszelkie sposoby i błagał, aby wypatrywano powracającej łodzi. Zdawało się jednak, że doszło już do ostateczności, i nikt z jeńców nie miał nadziei doczekać wieczora. Ci niewinni ludzie przeżywali katusze, przekonani, że tylko cud mógłby ich uratować przed bestialstwem łotrów i właśnie, gdy byli w najgłębszej rozpaczy, od dziobu podano wieść, że zbliża się mała łódź. Wróciła im nadzieja. Sam Czarnobrody stanął przy burcie z lunetą i mówił, że rozpoznaje swój czerwony płaszcz, który pożyczył przed odjazdem panu Marksowi. Jeńcy już winszowali sobie ocalenia, ale kiedy łódź przybiła do burty, mina im zrzedła, bo nie zobaczyli w niej ani pirackich wysłanników, ani Marksa, ani skrzyni z lekarstwami. Pan Marks, wysławszy tę łódź, postąpił bardzo rozsądnie, aby nie powstało nieporozumienie na skutek zwłoki spowodowanej przez nieszczęśliwy wypadek, jaki mu się wydarzył, o którym to wypadku powiadomili komodora nieznani przybysze. Czółno wysłane na ląd wywrócił szkwał. Załoga dobiła z wielkim trudem do bezludnej wysepki o trzy mile od brzegu i pozostawała tam przez jakiś czas, aż wreszcie piraci z tego czółna, doprowadzeni do ostateczności brakiem żywności i bojąc się o los jeńców na okrętach, wsadzili pana Marksa na luk, zepchnęli na wodę, a sami nago popłynęli obok, popychając tę małą tratewkę przed sobą. Usiłowali w ten sposób dotrzeć do miasta, lecz szło to marudnie - i wedle wszelkiego prawdopodobieństwa zatonęliby wszyscy, gdyby nie owa łódź rybacka, która wypłynęła wczesnym rankiem i spostrzegłszy coś na wodzie, przybliżyła się i zabrała goniących ostatkiem sił rozbitków. Po tym opatrznościowym ocaleniu pan Marks wynajął inną łódź, by przywiozła ich do Charlestonu, a jednocześnie wyprawił owych rybaków, by powiadomili, co się stało. Wiadomość ta uspokoiła Teacha, który zgodził się pozostać jeszcze dwa dni, skoro okazało się, że zwłoka zaszła nie z winy jeńców. I znów pod koniec tego terminu piraci stracili cierpliwość i komodora nie można było nakłonić, by zwłóczył z uśmierceniem dżentelmenów dłużej niż do następnego rana na wypadek, gdyby łódź nie powróciła w porę. Wciąż jeszcze wyczekujący, lecz już zrozpaczeni jeńcy nie wiedzieli ani co mu odpowiedzieć, ani czym wytłumaczyć swych przyjaciół na lądzie. Kilku z nich mówiło nawet piratom, że mają tyleż racji co i oni oburzać się na takie postępowanie. Niewątpliwie bowiem to, co się dotychczas zdarzyło, wskazuje na należyte wywiązywanie się z obowiązków przez pana Marksa, a ponieważ otrzymali wiadomość, iż łódź bezpiecznie dopłynęła do Charlestonu, nie mają pojęcia, co mogłoby odwlec załatwienie tej sprawy, chyba że przywiązuje się tam większą wagę do apteczki niż do życia osiemdziesięciu ludzi, którym śmierć zagląda w oczy. Tymczasem Teach utrzymywał, że uwięziono jego ludzi, groził niezwłoczną egzekucją i zaklinał się, że zgładzi nie tylko jeńców, ale i każdego Karolińczyka, jaki wpadnie mu w ręce. Wreszcie jeńcy wyprosili, jako szczególną dla siebie łaskę, żeby flota piracka odkotwiczyła i podeszła do portu. Jeśli i wówczas nie zobaczą łodzi z brzegu, sami wpilotują piratów do przystani. A gdyby piraci atakowali miasto, jeńcy jak jeden mąż staną po ich stronie.

Propozycja zemsty za domniemaną zdradę, jak to komodorowi podobało się zwać, spodobała się dzikiej bandzie, więc zgodzili się natychmiast. Reszta piratów również poparła plan. Wyruszyli więc z miejsca postoju, w osiem statków, bo tyle ich mieli wraz ze zdobycznymi, które sobie zachowali, i przedefilowali przed Charlestonem. I wtedy mieszkańcy miasta z kolei najedli się strachu spodziewając się generalnego ataku piratów. Wszystkich mężczyzn powołano pod broń, co jednak wywołało znacznie więcej zamieszania na brzegu, niż należało, zaskoczenie ich bowiem było wielkie. Kobiety i dzieci biegały po ulicach jak oszalałe. Lecz nie doszło do ostateczności, bo piraci ujrzeli łódź, która przywiozła okup za nieszczęsnych jeńców i spokój przywróciła wszystkim. Skrzynia została wniesiona na pokład i przyjęta; później okazało się, że pan Marks spełnił obietnicę, a winę słusznie przypisano obu piratom, których wysłano w poselstwie. Gdy jedni dżentelmeni zajmowali się wraz z gubernatorem i radą załatwieniem sprawy, inni wytworni dżentelmeni napotkawszy tam swoich przyjaciół i znajomych pili z nimi chodząc od domu do domu; toteż gdy leki były gotowe do wysyłki na okręt, posłów nie można było odszukać. Pan Marks zaś wiedział, że przybycie bez nich oznaczałoby śmierć wszystkich jeńców, gdyż Teach byłby pewien, że jego ludzi zatrzymano podstępem i nikt nie zdołałby mu tego wyperswadować. Teraz jednak tylko uśmiechnięte oblicza widać było na statku; wiszącą nad jeńcami burzę zażegnano i zaświeciło im słońce łaski. Krótko mówiąc, Czarnobrody zwolnił ich, jak to przyrzekł, i odesłał na statkach, które uprzednio ograbił, po czym odbił od brzegu, zabrawszy im około tysiąca pięciuset funtów szterlingów w złocie i srebrze oprócz żywności i innych rzeczy. Od mielizny koło Charlestonu piraci popłynęli do Północnej Karoliny. Kapitan Teach na swym okręcie, który zwal wojennym, kapitan Richards i kapitan Hands na slupach, zwanych przez nich korsarskimi, oraz jeden statek służący za magazyn. Teach już w tym czasie przemyśliwał, jak oderwać się od towarzyszy, zagarnąwszy pieniądze i najkosztowniejsze przedmioty dla siebie i kilku innych kompanów, swych zaufanych - innych zaś okpić. Toteż, płynąc ku Topsail Inlet pod pozorem oczyszczenia okrętu, osadził go na mieliźnie, a potem, udając, że stało się to wypadkiem i nieumyślnie, kazał slupowi Handsa pośpieszyć sobie z pomocą i ściągnąć go z płycizny; przy wykonywaniu tego manewru slup osiadł opodal okrętu i tak obydwa statki przepadły. Dokonawszy tego, Teach z czterdziestu piratami przechodzi na statek-magazyn opuszczając „Revenge”; potem zabiera siedemnastu innych i wysadza ich na odległą od lądu o jakieś pięć mil piaszczystą wysepkę, gdzie nie było zwierzyny, ptactwa ani roślin jadalnych i gdzie zginęliby niechybnie, gdyby w dwa dni później nie zabrał ich stamtąd major Bonnet. Teach przybywa do gubernatora Północnej Karoliny z jakimiś dwudziestu ludźmi, poddaje się na akt łaski królewskiej i otrzymuje odpowiednie zaświadczenie od jego ekscelencji. Nie miał jednak zamiaru zerwać z dawnym procederem, co było warunkiem amnestii, chodziło mu tylko o to, by jeszcze raz popróbować szczęścia, ale z mniejszym ryzykiem i lepszymi widokami na powodzenie, dogadawszy się wybornie z wielmożnym Karolem Edenem, uprzednio wymienionym gubernatorem. Pierwszą przysługą, jaką ów uprzejmy gubernator oddał Czarnobrodemu, było przyznanie mu prawa do statku, który pirat zagrabił dowodząc wielkim okrętem zwanym „Queen Ann's Revenge”. W tym celu zwołano sąd morski w Bath i chociaż Teach jako żywo nigdy nie był w posiadaniu listów kaperskich, a slup należący do kupców angielskich został zagarnięty w czasie pokoju, przysądzono mu ów statek jako łup wzięty na Hiszpanach. To postępowanie wskazuje, że i gubernatorzy są tylko ludźmi. Zanim Czarnobrody wypłynął w swój nowy awanturniczy rejs, ożenił się z niespełna szesnastoletnią dziewczyną; obrzędu zaślubin dokonał gubernator, gdyż tak jak u nas bierze się zazwyczaj ślub kościelny, tak tam cywilny. Była to, jak mnie objaśniono, czternasta żona Teacha, z której to liczby jakieś dwanaście jeszcze żyło. W stanie małżeńskim pirat poczynał

sobie niezwykle. Gdy jego statek stał w odnodze Ocracoke, on sam mieszkał na plantacji, gdzie przebywała jego żona, do której, spędziwszy z nią całą noc, zapraszał wedle swego zwyczaju pięciu lub sześciu dzikich kompanów ze statku i ponoć zmuszał ją, żeby w jego obecności oddawała się im wszystkim, po kolei, jednemu po drugim.

Kapitan Teach powszechnie zwany Czarnobrodym

W czerwcu 1718 Teach ruszył na morze w następną wyprawę i skierował się ku Bermudom. Po drodze spotkał dwa czy trzy statki angielskie, ale zrabował im tylko żywność, towary wymienne oraz inne rzeczy na swe bieżące potrzeby. Przy samej jednak wyspie natknął się na dwa statki francuskie: jeden z ładunkiem cukru i kakao, a drugi pusty. Oba płynęły na Martynikę. Teach puścił wolno statek bez ładunku umieściwszy na nim całą załogę z pierwszego, który wraz z towarem przyprowadził do Północnej Karoliny, gdzie gubernator i piraci podzielili się łupem. Gdy Teach powrócił ze swym pryzem, sam z czterema ludźmi udał się do jego ekscelencji i złożył oświadczenie, że znalazł na morzu statek francuski i ani żywej duszy na pokła-

dzie. Zwołano więc sąd morski i przyznano mu statek; gubernator dostał sześćdziesiąt głów cukru, a niejaki pan Knight, jego sekretarz, oraz poborca podatkowy prowincji po dwadzieścia; resztę podzielono między innych piratów. Nie skończyło się na tym. Pozostał jeszcze statek i mogłoby się zdarzyć, że ktoś, kto go znał, mógł przybyć tam i zobaczyć go na rzece i w ten sposób odkryć przestępstwo. Teach jednak umiał temu zaradzić; pod pozorem, że slup przecieka i mógłby zatarasować wejście do odnogi czy raczej do zatoki, w której stał, uzyskał pozwolenie gubernatora, by zaholować statek w górę rzeki i spalić. Tak też się stało: slup spalono do linii wodnej, kadłub zatopiono i szachraje przestali się obawiać, że kiedyś sam statek świadczyć będzie przeciw nim. Kapitan Teach alias Czarnobrody spędził potem trzy czy cztery miesiące na rzece, to obijając się po przystaniach, to żeglując od zatoki do zatoki, sprzedając wszelkim napotkanym statkom swe łupy; niekiedy nawet, gdy zebrało mu się na hojność, czynił im prezenty z żywności i innych towarów. Kiedy indziej znów zuchwale sobie z nimi poczynał i bez słowa brał od nich, co mu się żywnie podobało, wiedząc, że nie ośmielą się upominać o zapłatę. Często dla rozrywki wychodził na brzeg w gościnę do plantatorów, z którymi hulał dniami i nocami. Był przez nich dobrze przyjmowany, rzec trudno, czy przez przychylność, czy ze strachu. Niekiedy zachowywał się względem nich dość grzecznie czyniąc im prezenty z rumu i cukru w zamian za co innego; lecz jeśli chodzi o swawole, których, jak mi mówiono, dopuszczał się wraz z kompanami względem żon i córek plantatorów, to nie mogę ręczyć, czy płacił za nie ad valorem. Kiedy indziej znów poczynał sobie jak władca i na niektórych chciał nakładać kontrybucje; swarzył się nawet z gubernatorem, nie dlatego, by istniał między nimi jakiś wiadomy mi powód do zwady lub sprzeczki, a bardziej, żeby pokazać, na co może sobie pozwolić. Statki krążące w górę i dół rzeki tak często padały ofiarą grabieży Czarnobrodego, że szyprowie ich zwrócili się do kupców i kilku najuczciwszych plantatorów z zapytaniem, gdzie mają szukać ratunku. Widzieli jasno, że wszelkie kroki u gubernatora Północnej Karoliny byłyby daremne, choć zaradzenie złu należało do jego obowiązków. Wiedzieli również, że jeśli nie potrafią od kogo innego uzyskać pomocy, Czarnobrody na pewno będzie panoszył się bezkarnie. Toteż w możliwie największej tajemnicy wysłali deputację do Wirginii, by przedłożyć sprawę gubernatorowi tej kolonii i prosić o pomoc zbrojną znajdujące się tam okręty wojenne, które by przybyły ująć lub zgładzić pirata. Ów gubernator naradził się z kapitanami dwóch okrętów wojennych „Pearl” i „Lime”, które już od dziesięciu miesięcy stały na Rzece Jamesa. Postanowiono, że gubernator wynajmie kilka małych slupów, których załogę będą stanowili ludzie z okrętów wojennych. Tak też postąpili, a dowództwo nad nimi oddano panu Robertowi Maynard, pierwszemu porucznikowi na „Pearl”, doświadczonemu oficerowi, dżentelmenowi, odznaczającemu się brawurą i rezolutnością, których dowody, jak się okaże, dał podczas tej wyprawy. Slupy miały liczną załogę, zaopatrzoną w broń palną i amunicję, ale wcale nie było na nich dział. Gdy już miały odpłynąć, gubernator zwołał zebranie, na którym postanowiono ogłosić proklamację z wyznaczeniem pewnych nagród osobie lub osobom, które w ciągu roku od jej ogłoszenia ujmą lub zgładzą pirata. Oryginał tego dokumentu znajdujący się w naszych rękach brzmi: JKMości Gubernator-Namiestnik i Naczelny Dowódca Kolonii i Dominium Wirginii ogłasza wszem wobec PROKLAMACJĘ wyznaczającą nagrody za ujęcie albo zabicie piratów. Niniejszym na mocy Uchwały Zgromadzenia, powziętej na Sesji Zgromadzenia w stołecznym mieście Williamsburg, w dniu 11 listopada, piątego roku panowania JKMości pod mianem A k t k u

Z a c h ę c e n i u d o U j ę c i a i Z g ł a d z e n i a P i r a t ó w między innymi postanowiono: osoba lub osoby, które począwszy od daty i po dniu 14 listopada Roku Pańskiego Tysiąc Siedemset Osiemnastego, a do dnia 14 listopada Roku Pańskiego Tysiąc Siedemset Dziewiętnastego ujmą pirata lub piratów na morzu lub na lądzie, albo w razie oporu zabiją owego pirata lub piratów, między trzydziestym czwartym a trzydziestym dziewiątym stopniem szerokości północnej, na obszarze stu mil od lądu Wirginii lub w prowincjach Wirginia i Północna Karolina, albo przedłożą wymagane dowody Gubernatorowi i Radzie, że zabili wszystkich lub każdego takiego pirata lub piratów, będą upoważnieni do posiadania i podjęcia z pieniędzy publicznych, z rąk skarbnika tej kolonii, następujących różnych nagród, a mianowicie: za Edwarda Teacha pospolicie zwanego kapitanem Teachem lub Czarnobrodym - sto funtów, za każdego innego dowódcę pirackiego statku, slupu lub brygu czterdzieści funtów; za każdego porucznika, oficera, kwatermistrza, bosmana lub cieślę - dwadzieścia funtów; za każdego innego podoficera - piętnaście funtów, za każdego zwykłego marynarza na takim okręcie, slupie lub statku - dziesięć funtów. Tudzież za każdego pirata pojmanego w powyżej oznaczonym czasie i w jakimkolwiek miejscu przez wszelki okręt, slup lub statek należące do tej kolonii lub do Północnej Karoliny, zostanie wypłacona takaż nagroda, stosownie do rangi i kondycji owych piratów. Przeto dla zachęcenia tych wszystkich osób, które zechcą służyć JKMości i swej Ojczyźnie w tak sprawiedliwym i zaszczytnym dziele, jak poskromienie owych ludzi, których sprawiedliwie godzi się zwać wrogami ludzkości, uznałem za stosowne za instrukcją i zgodą Rady Królewskiej wydać tę proklamację, skutkiem czego oświadczam, iż rzeczone nagrody będą akuratnie i sprawiedliwie wypłacone bieżącą monetą w Wirginii, zgodnie z postanowieniami Uchwały. Rozkazuję też i polecam proklamację ogłosić szeryfom w swoich urzędach oraz wszystkim duchownym i kaznodziejom w kościołach i kaplicach i całej Kolonii. Dane w Izbie naszej Rady, w Williamsburgu, dnia dwudziestego czwartego listopada 1718. Piątego roku panowania JKMości. Boże, zachowaj króla A. Spotswood

Siedemnastego listopada 1718 r. porucznik Maynard wypłynął z Kicquetan nad Rzeką Jamesa w Wirginii, a wieczorem przybył do odnogi Ocracoke, gdzie z daleka dojrzał statek piratów. Wyprawę tę przygotowano z zachowaniem jak najdalej posuniętej tajemnicy, oficer zaś poczynał sobie z wielką i konieczną ostrożnością, zatrzymując wszystkie napotkane statki i barki, które szły w górę rzeki, i przerywając w ten sposób wszelką łączność z Teachem; jednocześnie otrzymywał od nich informacje o miejscu, gdzie czatował pirat. Lecz pomimo przedsięwzięcia tych środków ostrożności Czarnobrody wiedział już o tych zamiarach od jego ekscelencji gubernatora owej prowincji, bo sekretarz jego, pan Knight, listownie zawiadomił go o tym. Nadmieniał również, że odesłał jego czterech ludzi, bo tylko tylu zdołał odnaleźć w mieście i w okolicy, radząc piratowi mieć się na baczności. Ludzie ci należeli do załogi Czarnobrodego i zostali odesłani z Bath-Town do odległej o jakieś sto mil Ocracoke Inlet, gdzie stał statek pirata. Czarnobrody nieraz odbierał doniesienia, które się później nie sprawdzały; nie dał więc wiary listowi Knighta. Przekonał się dopiero na własne oczy, kiedy zobaczył slupy Maynarda, i od razu kazał uderzyć na alarm. Miał zaledwie dwudziestu pięciu ludzi i właśnie dlatego żeglarzom wszystkich napotkanych slupów mówił, że ma ich czterdziestu. Gdy doprowadził swój statek do gotowości bojowej, zasiadł do biesiady i spędził noc na pijatyce z kupieckim szyprem, który, jak przypuszczano, więcej miał do czynienia z piratem, niż przyzwoitość wymagała. Porucznik Maynard zakotwiczył, gdyż w tym miejscu było płytko, a tor wodny kręty, co owej nocy nie dawało dostępu do miejsca postoju Teacha. Jednak z rana podniósł kotwicę i ruszył w ślad za łodzią sondującą tor. Podszedł do pirata tak blisko, że dostał się w zasięg jego ognia działowego, którym też został powitany. Wówczas Maynard podniósł banderę królewską i pod wszystkimi żaglami oraz wiosłami parł wprost na slup pirata. Czarnobrody

przeciął cumę i próbował rejterować powstrzymując jednocześnie nieprzyjaciela ogniem swych dział. Maynard, nie mając ich wcale, podzielił załogę na strzelców i wioślarzy, jednym kazał ostrzeliwać pirata z muszkietów, drugich trzymał przy wiosłach. Niebawem statek Teacha osiadł na mieliźnie, ale slupy Maynarda nie mogły podejść bliżej do pirata, ponieważ miały większe zanurzenia. W tym stanie rzeczy Maynard stanął na kotwicy w odległości pół strzału działowego od nieprzyjaciela. Chcąc dojść do abordażowania, kazał wyrzucić za burtę cały balast i poprzebijać wszystkie beczki z wodą słodką, po czym odczepił cumę i ruszył na pirata. Wtedy Czarnobrody zakrzyknął doń bezczelnie: - Diabli was wiedzą, obwiesie, kim jesteście? Skąd przybywacie? — Na to porucznik: - Po banderze widzisz, że nie piraci. - Czarnobrody, chcąc niby się przekonać, zażądał przysłania łodzi. A Maynard odparł: - Nie myślę tracić łodzi, ale wnet całym slupem do burty twojej przybiję. - Czarnobrody zaś, podnosząc kieliszek i przepijając z dala do Maynarda: - Niech mnie piekło pochłonie, jeśli cię oszczędzę albo sam zawołam o pardon! - Maynard w odpowiedzi: - Nie spodziewam się po tobie pardonu i ty się po mnie nie spodziewaj! W tym czasie slup Czarnobrodego zsunął się z mielizny, a slupy Maynarda wiosłowały ku piratowi. Ledwie na stopę nad pokład wznosiły się ich nadburcia, więc wszyscy przy wiosłach byli narażeni na ostrzał. Na razie z obu stron nie było strat w ludziach. Ale gdy znaleźli się na mały dystans, wtedy pirat dał salwę z dział nabitych siekańcami. Fatalny to był cios dla załóg Maynarda. Slup, na którym był porucznik, stracił dwudziestu ludzi w zabitych i rannych, a drugi dziewięciu. Nie udało się uniknąć tych strat, bo przy bezwietrzu mogli poruszać się tylko pod wiosłami, w przeciwnym razie uciekłby im pirat, czemu jak widać porucznik postanowił zapobiec. Po nieszczęsnej salwie slup Czarnobrodego odparł ku brzegowi. Drugi bryg Maynarda zwany „Ranger” z uszkodzoną rufą pozostał w tyle, na razie niezdolny do boju. Toteż porucznik spostrzegłszy, że jego slup ma wolną drogę i wkrótce dotrze do pirata, kazał załodze zejść do wnętrza, bojąc się drugiej całoburtnej salwy, która przyniosłaby im nieuchronną zagładę oraz położyła kres wyprawie. Maynard pozostał sam na pokładzie, oprócz sternika, któremu kazał położyć się płasko. Ludzie w środku dostali rozkaz przygotować pistolety do strzału i broń sieczną do walki i czekać jego komendy; spuszczono duże sznurowe drabinki do głównego luku, by tym szybciej dostali się na pokład, gdy padnie rozkaz. W momencie gdy doszli burta w burtę do pirata, ludzie kapitana Teacha obrzucili abordażowników swymi nowo wymyślonymi granatami: były to butle w plecionkach, napełnione prochem i siekańcami, kawałkami ołowiu i żelaza; skrócony lont zapalany na zewnątrz prowadził do wewnątrz pocisku. Granaty takie rzucane w zamieszaniu na pokład ranią skutecznie, a nadto wywołują popłoch. Ale tym razem dzięki przewidującemu dowódcy nie sprawiły zwykłego spustoszenia, bo załoga była pod pokładem. Toteż Czarnobrody, nie widząc prawie nikogo na zewnątrz, rzekł swym ludziom: - Wszyscy dostali w łeb z wyjątkiem trzech czy czterech, skoczymy więc na pokład i porąbiemy ich na sztuki. Wtedy pod osłoną dymu jednej z opisanych butli Czarnobrody wraz z czternastu ludźmi wdarł się przez nadburcie slupu Maynarda, a byli niedostrzeżeni, póki nie rozproszył się dym. Ale Maynard zaraz kazał wyskoczyć swym marynarzom z luków, co też uczynili w jednej chwili i natarli na piratów ze zwykłym w takich razach męstwem. Czarnobrody i porucznik wypalili do siebie z pistoletów. Porucznik postrzelił pirata. Potem walczyli na szpady zaciekle, póki, na nieszczęście, porucznik nie złamał swojej; gdy cofnął się, by nabić pistolet, Czarnobrody skoczył do natarcia z puginałem, lecz zanim zdążył ugodzić porucznika, został straszliwie rażony w kark i w szyję przez jednego z Wirgińczyków, dzięki czemu Maynard wyszedł cało, z lekkim tylko cięciem przez palce. Walczyli więc tak zawzięcie i zapalczywie, porucznik z dwunastoma ludźmi przeciw Czarnobrodemu i czternastu piratom, że aż woda wokół statku zabarwiła się krwią. Czarno-

brody, mimo postrzału z pistoletu Maynarda, trzymał się dobrze i walczył z wielką furią, a odniósł dwadzieścia pięć ran, z czego pięć od kul. Wystrzelił kilkakrotnie, aż wreszcie padł martwy, odwodząc kurek ostatniego pistoletu. Z czternastu piratów ośmiu poległo, pozostali, ciężko ranni, jęli skakać za burtę, wołając pardonu, który im wprawdzie dano, lecz to przedłużyło im życie zaledwie o kilka dni. Podpłynął slup „Ranger”. Tak samo mężnie zaatakował piratów pozostałych na statku Czarnobrodego, aż poddali się na łaskę i niełaskę. Taki był koniec odważnej bestii, a przecież Teach mógł był zasłynąć w świecie jako bohater, gdyby służył dobrej sprawie. Jego zagładę, która tak wielkie znaczenie miała dla wszystkich okolicznych plantacji, zawdzięcza się całkowicie dowodzeniu Maynarda, jego męstwu oraz podkomendnych, a dopiąć tego, czego dokonali, mogliby z daleko mniejszymi stratami, gdyby rozporządzali okrętem uzbrojonym w działa ciężkiego kalibru. Jednakże tylko na małych, o niewielkim zanurzeniu stateczkach można było docierać w owe zapadłe kąty, gdzie czaił się Czarnobrody. Niemało trudu kosztowało przyłapanie Teacha. Pomijając inne przeszkody, Maynard w wędrówce w górę rzeki ze sto razy wpadał na mielizny, bez dyshonoru tedy mógł się wycofać z tej imprezy, gdyby był mniej mężny i nie taki wielki rezolut. Salwa, która wyrządziła tyle szkód do momentu abordażowania, prawdopodobnie uratowała resztę Wirgińczyków od zguby, bo wtedy to Teach, straciwszy nadzieję na ocalenie, a śmierć gotując zwycięzcom, postawił w prochowni młodego chłopca, Murzyna, i swego wychowanka, z zapalonym lontem. Kazał mu na dany znak wysadzić statek w powietrze, a chłopak był na wszystko zdecydowany. Miało to nastąpić, gdy tylko porucznik ze swymi ludźmi wedrze się na statek piracki. Gdy Murzyn zobaczył, jak padł Czarnobrody, chciał rzucić iskrę na prochy, ale dwaj znajdujący się wraz z nim we wnętrzu jeńcy nie dopuścili do tego desperackiego kroku. Co wydaje się nieco dziwne to fakt, że kilku z tych ludzi, którzy spisali się tak dzielnie w walce z Czarnobrodym, sami potem jęli się piraterii, a jednego z nich schwytano u Robertsa. Nie znajduję jednak w źródłach, aby zostali oni nagrodzeni wedle zasług, z wyjątkiem jednego, którego powieszono. Ale to tylko dygresja. Porucznik kazał odciąć głowę Czarnobrodego i zatknąć ją na przednim maszcie; potem popłynął do Bath-Town, by opatrzyć swych rannych. Trzeba zauważyć, że podczas rewizji na pirackim slupie znaleziono różne listy i papiery, które ujawniły korespondencję Czarnobrodego z gubernatorem Edenem, sekretarzem, poborcą i jakimiś kupcami z Nowego Jorku. Prawdopodobnie pirat nie życzył źle swym przyjaciołom i zatroszczyłby się o zniszczenie tych pism, nim doszło do bitwy. Dostanie się tej korespondencji w niepowołane ręce bynajmniej nie było w interesie owych wytwornych dżentelmenów, nie przyniosło korzyści, lecz ujmę dla ich reputacji. Ale Teach był zdecydowany wysadzić wszystko w powietrze, gdyby nie mógł uciec. Kiedy porucznik przybył do Bath-Town, ośmielił się skonfiskować sześćdziesiąt głów cukru ze składów gubernatora, zaś zacnemu panu Knight dwadzieścia, co, jak się zdaje, stanowiło ich udział w grabieży francuskiego statku. Sekretarz nie przeżył tego hańbiącego odkrycia, gdyż spostrzegłszy, że mógłby być pociągnięty do odpowiedzialności za te figle, rozchorował się ze strachu i wkrótce umarł. Gdy ranni marynarze całkiem już przyszli do zdrowia, porucznik pożeglował ku okrętom wojennym na Rzece Jamesa w Wirginii z głową Czarnobrodego wciąż tkwiącą na bukszprycie oraz z piętnastoma jeńcami, z których trzynastu powieszono. Przed sądem okazało się, że jednego z nich, mianowicie Samuela Odell, wzięto ze statku handlowego wieczorem w przeddzień walki; Biedak miał pecha zaraz przy rozpoczynaniu nowej pracy, gdyż w owej bitwie odniósł nie mniej niż siedemdziesiąt ran; wylizał się jednak ze wszystkich i pozostał przy życiu. Drugim, który uniknął szubienicy, był niejaki Izrael Hands, szyper na brygu Czarnobrodego, na którym to statku poprzednio byt kapitanem, zanim jeszcze przy Topsail Inlet zatopili „Queen Ann's Revenge”. Hands nie brał udziału w owej walce; ujęto go później na lądzie w Hath-Town. Był ka-

leką z powodu jednego z dzikich wybryków Czarnobrodego. Pewnej nocy, pijąc w swej kajucie z Handsem, pilotem i jeszcze kimś trzecim, Teach bez żadnego powodu wyciąga ukradkiem parę małych pistoletów i nabija je pod stołem. Ów trzeci kumpel, spostrzegłszy to, wycofuje się na pokład, zostawiając Handsa i pilota wraz z kapitanem. Ten, gdy nabił już pistolety, zdmuchnął świecę i skrzyżowawszy ramiona wypalił do obu kompanów. Szyper Hands miał przestrzelone kolano i okulał na całe życie; drugi pistolet nie wystrzelił. Zapytany, dlaczego to uczynił, Teach odpowiedział, klnąc swych kamratów, że gdyby od czasu do czasu nie zabił któregoś, zapomnieliby, kim jest. Hands po schwytaniu został osadzony i skazany; ale właśnie wtedy, kiedy miano go stracić, przybył do Wirginii statek z proklamacją Aktu Łaski JKMości przedłużającą okres amnestii dla tych spośród piratów, którzy się poddadzą w oznaczonym terminie. Nie zważając na wyrok skazujący Hands poprosił o łaskę; dano mu skorzystać z jej dobrodziejstwa i do dziś żyje w Londynie o żebraczym chlebie. Kiedy już zdaliśmy sprawę z życia i czynów Teacha, niech mi wolno będzie wspomnieć o jego brodzie, która przyczyniła się niemało do panicznego strachu, jakie imię jego budziło w tamtych stronach. Plutarch oraz inni poważni historycy zwrócili uwagę, że niektórzy spośród wielkich Rzymian wzięli przezwiska od pewnych szczególnych znamion swych fizjonomii, np. Cycero od znamienia czy brodawki na nosie. Podobnie nasz bohater, kapitan Teach, przybrał sobie przydomek Czarnobrody od wielkiej obfitości zarostu, okrywającego mu całą twarz. Ta włochata gęba o wiele bardziej przerażała Amerykę niż wszelkie komety, jakie się nad nią kiedykolwiek pojawiały. Broda była czarna, Teach pozwolił jej wyrosnąć do nadzwyczajnej długości: jeśli chodzi o szerokość, to dochodziła mu aż do oczu. Zwykł był zakręcać ją na wstążeczkach jak flandryjską perukę, zaplatać w warkoczyki i zakładać za uszy. Do bitwy nosił pendent z trzema parami pistoletów w olstrach, zawieszonych jak ładownice. Pod kapelusz wtykał zapalone lonty * sterczące po obu stronach twarzy, w której oczy pałały przyrodzoną dzikością i zajadłością; wszystko to razem czyniło zeń taką maszkarę, że nawet człek z bujną imaginacją nie mógłby sobie wyobrazić straszliwszej. Teach nie tylko wyglądał jak Furia, ale i miał stosowne do tego usposobienie i pasje. Przytoczymy tu jeszcze dwa czy trzy jego wybryki opuszczone w toku tej opowieści, które ukażą, jak zły może stać się człowiek folgujący swym namiętnościom. W społeczności pirackiej im kto gorszy, tym większą wzbudza zazdrość, bo oznacza to, że jest człowiekiem odwagi, a to uprawnia do uprzywilejowanej pozycji. A jeśli taki osobnik jest naprawdę odważny, może wiele osiągnąć. Bohater, o którym piszemy, był pod tym względem niezrównany, a niektóre jego zbrodnicze koncepty były tak niezwykłe, jakby umyślnie chciał przekonać swoich ludzi, że jest diabłem wcielonym. I tak, pewnego dnia na morzu, nieco rozochocony trunkiem, powiedział: - Chodźmy, zróbmy sobie nasze własne piekło; zobaczymy, jak długo w nim wytrzymamy. - Zeszli więc tedy w kilku pod pokład, gdzie zatrzasnąwszy wszystkie luki, napełnili kilka garnków siarką i innymi substancjami palnymi, podłożyli pod nie ogień i siedli w dymie, aż się niemal podusili; wówczas dopiero niektórzy jęli wołać powietrza. W końcu Teach otworzył luki z niemałą uciechą, że wytrzymał najdłużej. W ostatnią noc swego życia przesiedzieli pijąc do białego rana z kilku kumplami i szyprem kupieckiego statku. Jeden z jego ludzi świadom, że będą walczyli z dwoma slupami, spytał Czarnobrodego, czy na wypadek, gdyby padł w bitwie, jego żona wie, gdzie zakopał pieniądze. Odparł, że nikt, tylko on sam i Diabeł wiedzą gdzie, a ten z nich dwóch, który * Owe lonty były to długie kawałki luźno skręconego sznura konopnego, grubości mniej więcej solidnego ołówka, zanurzone w roztworze saletry i wody wapiennej. Tliły się powoli, z szybkością około dwunastu cali na godzinę (przyp. aut.).

przeżyje drugiego, weźmie wszystko. Ludzie z jego załogi wzięci żywcem opowiadali historię, która wydaje się prawie nie do wiary. Jednak nie pominę tego szczegółu, bo na własne uszy słyszałem. A więc kiedyś, w czasie jednego z rejsów, spostrzegli, że mają na statku o jednego człowieka za dużo. Widywali go między sobą przez kilka dni - to na pokładzie, to pod - nikt jednak nie potrafił powiedzieć, kto to taki i skąd się wziął; zniknął zresztą na krótko przed rozbiciem się ich wielkiego okrętu. Zdaje się jednak, iż załoga szczerze wierzyła, że był to Diabeł. Pomyślałby kto, że takie sprawy powinny były skłonić ich do odmiany życia. Było ich jednak tak wielu razem, że wzajemnie podtrzymywali się i zachęcali do niegodziwości, czemu sprzyjało też ustawiczne opilstwo. I tak w zdobytym dzienniku Czarnobrodego było kilka wzmianek następującej treści, zapisanych jego własną ręką, pod datą takiego, a takiego dnia: „Wszystek rum wyszedł. Nasi kamraci zdziebko otrzeźwieli. Piekielny mętlik wśród nas! Obwiesie spiskują. Ciągła gadanina odchodzi o rozejściu się. Oglądam się pilnie za jakimś pryzem”. A dalej znów zapisek: „Tego a tego dnia zdobyłem pryz, a na nim dużo towaru. Kamratów mam podchmielonych. Diablo dużo wlałem w nich wigoru. Znów idzie wszystko, jak należy”. Takie to życie pędzili ci nędznicy. Bardzo mało mieli satysfakcji z tego, co gwałtem wydzierali innym, z ustawiczną perspektywą, że w końcu zapłacą za wszystko haniebną śmiercią.

ROZDZIAŁ III

O majorze Stede Bonnet i jego załodze Major ów był dżentelmenem, cieszącym się dobrą reputacją i starannym wykształceniem; był też posiadaczem wielkiej fortuny na wyspie Barbados. Biorąc pod uwagę wszystkie te okoliczności na pewno miał mniej powodów od innych wieść tryb życia, jaki sobie obrał. Wszyscy na Barbados zdziwili się bardzo na wiadomość o jego przedsięwzięciu, a ponieważ był ogólnie poważany i ceniony, zanim dopuścił się jawnie pirackich gwałtów, więc wszyscy znajomi raczej go żałowali, niż potępiali, przypisując ową skłonność do piractwa chorobie umysłowej, której wyraźne objawy zauważono już na pewien czas przed tym niecnym postępkiem, a wywołanej nieszczęśliwym małżeństwem. W każdym razie major nic nadawał się na pirata, będąc całkiem nieobeznany w sprawach morskich. Tak czy owak na swój wyłączny koszt wystawił slup z dziesięcioma działami i siedemdziesięcioma ludźmi i nocną porą odpłynął z Barbados. Swój statek nazwał „Revenge”. Rejs rozpoczął od przylądków Wirginii, u których zagarnął kilka statków i obrabował je z żywności, odzieży, pieniędzy, amunicji itp. Stamtąd piraci popłynęli do Nowego Jorku, gdzie z wschodniego cypla Long Island złapali slup przeznaczony do Indii Zachodnich, po czym zatrzymali się w pobliżu i wylądowali w kilku kamratów na Gardiner Island, gdzie bez dopuszczenia się jakichkolwiek wybryków owi wysłańcy zakupili żywność dla załogi, płacąc za wszystko i dlatego odpłynęli przez nikogo nie molestowani. W jakiś czas potem, a było to w sierpniu 1717 roku, Bonnet zaczaił się u brzegów Południowej Karoliny i pochwycił zmierzające do portu statki: slup i brygantynę. Slup, któremu szyprował Joseph Palmer, był z Barbados, wiózł rum, cukier i Murzynów; brygantyna - z Nowej Anglii, pod dowództwem Thomasa Portera, którą piraci ograbili i puścili wolno. Ale slup zabrali i pożeglowali na zatoczkę w Północnej Karolinie, użyli tego statku do krenowania * * Przechylanie statku dla oczyszczenia ze skorupiaków i wodorostów kadłuba poniżej linii wodnej.

swego slupu, a potem zniszczyli przez podpalenie. Oczyściwszy kadłub „Revenge”, wypłynęli na pełne morze, ale nie mogli się zdecydować, jaki kurs mają wziąć. Zdania załogi były podzielone, jedni mówili to, drudzy tamto, tak że zdawało się, że ich plany spełzną na niczym. Major, jak już powiedziano, nie był wcale żeglarzem, toteż w czasie wyprawy z braku należytej znajomości spraw morskich musiał ustępować w wielu wypadkach i robić, co mu narzucano. Zdarzyło się wreszcie, że napotkał innego pirata, niejakiego Edwarda Teacha (który dla swej osobliwej, czarnej wstrętnej brody był bardziej znany jako Czarnobrody). Drab ten był dobrym żeglarzem, ale i niezwykle okrutnym, zatwardziałym łotrem; śmiały i bezczelny do najwyższego stopnia nie wzdragałby się przed dokonaniem najszkaradniejszego występku, jaki można by sobie wyobrazić. Za to też został wodzem tej obrzydliwej bandy; można więc powiedzieć, że stanowisko to nie zostało niewłaściwie obsadzone, Czarnobrody bowiem przewyższał szelmostwem całą zacną kompanię, jak to już powyżej opisano. Z nim to stowarzyszyła się załoga Bonneta, przy czym samego majora pozbawiono władzy, choć slup był jego własnością. Przeniósł się na okręt Czarnobrodego, nie biorąc udziału w przedsięwzięciach załogi, i na nim odbywał dalszą podróż, dopóki okrętu nie zatopiono w Topsail Inlet. Niejaki Richards został kapitanem na jego miejsce. Wtedy major zrozumiał, jakie popełnił szaleństwo, ale był już bezradny, popadł więc w melancholię. Rozmyślał nad tym, co zrobił, i wstydził się swych postępków. Jego zachowanie zwróciło uwagę innych piratów, czym wcale nie zyskał sobie wśród nich większego uznania. On zaś nieraz zwierzał się niektórym, że chętnie porzuciłby ten sposób życia, którym się zupełnie znużył, ale wstydziłby się teraz spojrzeć w oczy komukolwiek z Anglików. Gdyby jednak mógł dostać się do Hiszpanii lub Portugalii, gdzie by go nikt nie rozpoznał, spędziłby resztę swych dni w jednym z tych krajów, a tak, jak mają się rzeczy, wypadnie mu wśród piratów życia dokonać. Gdy Czarnobrody zniszczył swój okręt w Topsail Inlet i podał się na Akt Łaski Królewskiej, Bonnet znów objął dowództwo swego slupu „Revenge”, popłynął wprost do BathTown w Północnej Karolinie i również skorzystał z amnestii. A właśnie wybuchła wojna między Trójprzymierzem a Hiszpanią. Majora z jego slupem odprawiono w Północnej Karolinie, by udał się na wyspę Św. Tomasza celem (tak przynajmniej utrzymywał) uzyskania cesarskich listów kaperskich przeciwko Hiszpanii. Za powrotem do Topsail Inlet, Bonnet przekonał się, że Czarnobrody ze swą bandą już odpłynął, zabrawszy z wielkiego okrętu wszystkie pieniądze, ręczną broń i przedmioty wartościowe. Dowiedział się również, że Teach wysadził na piaszczystą wysepkę, przeszło milę odległą od lądu, siedemnastu zejmanów w niewątpliwym zamiarze, by ich zgładzić, gdyż było to bezludzie zupełnie pozbawione środków do życia. Ofiarom swym Czarnobrody nie dał łodzi, a nie mieli możności sklecenia nawet tratwy, żeby wydostać się z tego pustynnego miejsca. Pozostawali już tam przez dwie noce i dzień, bez żywności i bez najmniejszej nadziei na jej zdobycie, oczekując głodowej śmierci, gdy nagle ku ich niewypowiedzianej radości przyszło ocalenie. Kiedy Bonneta doszła wieść o tych skazańcach - a dali mu znać o nich dwaj piraci, którzy schronili się przed okrucieństwem Teacha do nędznej wioski w głębi przystani - wysłał łódź, aby przekonać się, czy to prawda. Dostrzegłszy tę łódź nieszczęśnicy na wysepce dawali rozpaczliwe znaki i wkrótce wszystkich przewieziono na „Revenge”. Major powiedział wszystkim piratom, że chce otrzymać list kaperski na wyprawę przeciw Hiszpanom i w tym celu płynie na wyspę Św. Tomasza, i chętnie powita każdego, kto zechce przystać do niego. Wszyscy zgodzili się na to. Jednak podczas sposobienia się slupu w rejs, barkas zaopatrujący załogę w jabłka i cydr powiadomił ich, że kapitan Teach jest w Ocracoke Inlet z osiemnastu czy dwudziestu zaledwie ludźmi. Pałający do niego śmiertelną nienawiścią za jakieś zniewagi Bonnet ruszył natychmiast w pościg za Czarnobrodym, lecz przybył za późno, już go nie zastał. Po czterech dniach daremnego krążenia, gdy znikąd nie

było o piracie wieści, skierowali się ku Wirginii. W lipcu awanturnicy natrafili w pobliżu wybrzeży na pinkę * z zapasem żywności, której im właśnie zabrakło; wzięli z niej dziesięć czy dwanaście beczek wieprzowiny i około czterystu funtów sucharów. Ponieważ jednak nie chcieli, by im to poczytano za akt piracki, dali w zamian osiem czy dziesięć baryłek ryżu i stary łańcuch. W dwa dni później ścigali sześćdziesięciotonowy slup i dopadli go o dwie mile od Cape Henry. Wielce się z tego ucieszyli, że swe zasoby mogą wzbogacić o zapas trunku, gdyż wzięli z pryzu dwie baryłki rumu i tyleż melasy, której, zdaje się, potrzebowali, chociaż nie mieli gotówki, by ją zakupić. Nie mamy pojęcia, co chcieli w zamian dać, bo ośmiu ludzi wysłanych na pryz do pilnowania, którym widać nie wystarczało zwyczajowe prawo pierwszeństwa do plądrowania zdobyczy, skorzystało z okazji do ucieczki i Bonnet (który lubił mienić się kapitanem Thomasem) już ich więcej nie zobaczył. Potem major wyzbył się wszelkich skrupułów i nie bacząc na niedawne ułaskawienie, przyznane mu na nazwisko Stede Bonnet, wrócił w najlepsze do dawnego rzemiosła pod mianem kapitana Thomasa i rozpoczął jawną piraterię zagarniając i grabiąc wszystkie napotkane statki. Opodal Cape Henry schwytał dwa płynące z Wirginii do Glasgow, z których poza stu funtami tytoniu nie wziął prawie nic. Nazajutrz piraci schwytali mały slup wirgiński z przeznaczeniem na Bermudy, który zasilił ich dwudziestoma beczkami wieprzowiny i wędzonką, za co dali mu dwie baryłki ryżu i beczkę melasy. Z tego slupu przeszło do nich dobrowolnie dwóch ludzi. Następny statek, który zdobyli, płynął z Wirginii do Glasgow; nie wzięli zeń nic cennego tylko kilka grzebieni, parę igieł i szpilek, a w zamian dali beczkę wieprzowiny i dwie beczki sucharów. Z Wirginii pożeglowali do Filadelfii i pod 38 stopniem szerokości północnej zagarnęli szkuner z Północnej Karoliny płynący do Bostonu. Zabrali zeń tylko dwa tuziny skór cielęcych na pokrowce do armat oraz dwóch majtków i przetrzymali cały szkuner przez kilka dni. Wszystko to jednak była drobna zdobycz, tak że mogło się wydawać, iż mają zamiar zaopatrzyć się jedynie w żywność po drodze na wyspę Św. Tomasza, gdyż dotychczas postępowali łaskawie z wszystkimi, którzy mieli nieszczęście wpaść im w ręce. Tym jednak, których napadali później, nie wiodło się już tak dobrze, gdyż pod 32 stopniem szerokości północnej za ujściem rzeki Delaware w pobliżu Filadelfii zagarnęli dwie sniggi ** płynące do Bristolu, na których prócz towarów zrabowali pieniądze, wszystko razem wartości około stu pięćdziesięciu funtów. W tym samym czasie złapali slup sześćdziesięciotonowy płynący z Filadelfii na Barbados, który po zrabowaniu puścili wolno wraz z owymi sniggami. Dwudziestego dziewiątego lipca, o sześć czy siedem mil od zatoki Delaware, kapitan Thomas zagarnął slup pięćdziesięciotonowy, którym dowodził szyper Thomas Read, płynący z Filadelfii na Barbados i załadowany żywnością. Żywność tę kapitan sobie przywłaszczył i osadził na pryzie czterech czy pięciu swych kamratów. Ostatniego dnia lipca zagarnęli inny slup sześćdziesięciotonowy szypra Piotra Manwaringa, płynący z Antiguy do Filadelfii. Zrabowali cały ładunek składający się głównie z rumu, melasy, cukru, bawełny, indyga, dwudziestu pięciu funtów gotówką, przyczyniwszy strat łącznie na sumę pięciuset funtów. Tegoż dnia nasi rozbójnicy opuścili zatokę Delaware wraz ze zrabowanymi statkami i pożeglowali na Cape Fear River, gdzie jednak, jeśli chodzi o ich bezpieczeństwo, zatrzymali się zbyt długo. Okazało się bowiem, że ich slup, który teraz przezwali „Royal James”, nabiera dużo wody, tak że musieli tam pozostać przez prawie dwa miesiące, by go oczyścić i zreperować. Na Fear River zrabowali jakąś barkę, którą potem rozebrali na części, do naprawy swego statku; w ten sposób, jak już powiedzieliśmy, opóźnili się tak bardzo, że do Karoliny zdążyły dotrzeć wieści o tym, że przybył tam slup piracki, aby krenować za pomocą swych pryzów. Wiadomość ta wzbudziła w rządzie Południowej Karoliny obawę, iż niebawem piraci * Typ żaglowca z XV-XVIII wieku, skośnożaglowego o małym zanurzeniu. ** Prostożaglowe dwumasztowce.

złożą im drugą wizytę. Chcąc temu zapobiec pułkownik William Rhet z tejże prowincji odwiedził gubernatora i wspaniałomyślnie ofiarował się zaatakować „Royal James” na dwóch slupach. Gubernator przyjął skwapliwie tę propozycję i dał pułkownikowi odpowiednie zlecenie oraz pełnomocnictwo do wybrania takich statków, jakie uzna za stosowne. Wkrótce też pułkownik zdobył slup piracki, rad wielce, że jego dowódca, kapitan Thomas, okazał się tym samym majorem Stede Bonnetem, który już kilka razy zaszczycił swymi odwiedzinami wybrzeże Karoliny.

Egzekucja majora Stede Bonneta (z duńskiego wydania, 1725)

W dwa dni później Bonneta i jego załogę sprowadzono na brzeg. Ponieważ w Karolinie nie wybudowano więzienia, piratów trzymano na wartowni pod strażą milicji. Majora jednak umieszczono w domu szeryfa, pod którego był nadzorem. W kilka dni później odłączono od reszty załogi oficera Dawida Harriota i bosmana Ignacego Pella, którzy mieli świadczyć przeciw innym piratom, i osadzono także w domu szeryfa, strzeżonym w nocy przez dwa posterunki. Nic potrafimy powiedzieć, czy to dzięki przekupstwu, czy przez niedbałe pilnowanie więźniów major Bonnet wraz z Harriotem uciekli dwudziestego czwartego października; bosman odmówił przyłączenia się do nich. Narobiło to w całej prowincji dużo hałasu, oburzeni obywatele pomawiali gubernatora i innych urzędników o przyjęcie łapówki za umożliwienie

tym piratom ucieczki. Wymysły te powstały z obawy, że Bonnetowi uda się zwołać piratów i zemścić się na prowincji, w której, choć słusznie, ale ucierpiał. Wkrótce jednak mieszkańcy uspokoili się, gdyż gubernator, zaraz po zameldowaniu o ucieczce Bonneta, wydał proklamację wyznaczającą siedemset funtów nagrody za schwytanie majora; wysłał też za nim na północ i południe kilka łodzi ze zbrojną załogą. Bonnet popłynął łodzią na północ, lecz brak żywności i niepogoda zmusiły go do zawrócenia. Przybył wtedy na wyspę Swillivants, koło Charlestonu, po żywność. Stamtąd dano znać gubernatorowi, który wezwał pułkownika Rheta i zlecił mu wyruszenie w pościg za Bonnetem. Pułkownik przybył więc na dobrym statku wraz z kilku zbrojnymi na wyspę Swillivants i po bardzo pilnym poszukiwaniu odnalazł Bonneta i Harriota. Ludzie pułkownika dali ognia i zabili na miejscu Harriota oraz zranili jednego Indianina i jednego Murzyna. Major sam złożył broń i poddał się. Nazajutrz rano, to jest szóstego listopada, pułkownik Rhet przywiózł go do Charlestonu. Z rozkazu gubernatora umieszczono go w dobrze strzeżonym pomieszczeniu do czasu stawienia przed sąd. Dwudziestego ósmego października 1718 roku zebrał się sąd morski w Charleston, Południowa Karolina. Rozprawa, odraczana kilka razy, trwała do dwudziestego listopada. Sprawa przeciwko piratom ujętym na slupie, dawniej pod nazwą „Revenge”, a ostatnio „Royal James”, toczyła się pod przewodnictwem wielmożnego Nicholasa Trota, sędziego, sądu morskiego, a prezesa Sądu Najwyższego wspomnianej prowincji Południowej Karoliny, w komplecie kilku sędziów. Najsamprzód odczytano mandat JKMości, wydany sędziemu Trotowi, potem zaprzysiężono Wielką Ławę Przysięgłych * do rozpatrzenia aktów oskarżenia przed ich przedłożeniem, a następnie przewodniczący Sądu udzielił sędziom przysięgłym prawniczego pouczenia. P o p i e r w s z e: przypomniał, że Bóg dał ludziom zarówno morza, jak lądy na użytek, na własność i dla sprawowania na nich rządów. P o d r u g i e: położył szczególny nacisk na fakt, że król Anglii ma suwerenat na wodach brytyjskich. P o t r z e c i e: stwierdził, iż zawsze, jako że handlu i żeglugi niepodobna uprawiać bez praw, istniały specjalne prawa porządkujące i regulujące sprawy morskie; podał historyczny przekrój tych praw i źródła ich powstania. P o c z w a r t e: nie omieszkał zaznaczyć, że zawsze istniały oddzielne sądy i sędziowie, do których właściwości należały sprawy morskie zarówno cywilne, jak i karne. P o p i ą t e: w sposób szczegółowy wyjaśnił ustrój i procedurę rozpraw sądów morskich. W zakończeniu przewodniczący sądu wymienił rozpatrywane na rozprawach sądów morskich przestępstwa ze szczególnym uwzględnieniem zbrodni piraterii. Po przedłożeniu sądowi aktów oskarżenia, zaprzysiężono Małą Ławę Przysięgłych dla rozpoznania sprawy i wydania wyroku, który też został wydany w następującym brzmieniu: W imieniu JKMości Monarchy Naszego sędziowie przysięgli stwierdzają pod przysięgą, iż Stede Bonnet, pochodzący z Barbados, żeglarz, Robert Tucker itd., itd, dnia drugiego sierpnia, piątego roku panowania Naszego Monarchy JKMości Króla Jerzego itd. zbrojną ręką, na pełnym morzu, na wysokości przylądka zwanego Cape James itd. po piracku i zbrodniczo zatrzymali gwałtem, abordażowali i opanowali siłą slup kupiecki, zwany „Frances”, dowodzony przez Piotra Manwaringa; że zbrojną ręką itd. na pełnym morzu na wysokości przylądka zwanego Cape James, alias Cape Henlopen, w odległości prawie dwie mile od brzegu, pod 39 stopniem szerokości lub w pobliżu, zważywszy, że w granicach wód objętych jurysdykcją sądu morskiego Południowej Karoliny znajdował się slup należący do pewnych osób (nieznanych sądowi); że w owym czasie i miejscu dokonali pirackiej i zbrodniczej napaści na rzeczonego Piotra Manwaringa i innych jego żeglarzy (nie znanych z imienia wyżej * Wielka Ława Przysięgłych składała się z dwudziestu trzech osób, gdy Mała Ława Przysięgłych z dwunastu.

wymienionemu sądowi) na tymże slupie zakłócając pokój Boży i Jego Królewskiej Mości Monarchy Naszego, że w owym czasie i miejscu piracko i zdradliwie przenieśli Piotra Manwaringa i innych jego żeglarzy z tegoż statku na rzeczony slup, tak że czuli się oni wystawieni na niebezpieczeństwo utraty życia; że w owym czasie i miejscu na rzeczonym slupie na pełnym morzu, w wyżej wymienionym miejscu, na wysokości przylądka zwanego Cape James alias Cape Henlopen, o dwie mile od brzegu, pod 39 stopniem szerokości, jak powiedziano, w granicach wyżej wymienionej jurysdykcji, piracko i zbrodniczo ukradli, zabrali i uprowadzili rzeczony statek kupiecki, zwany „Frances”, a także dwadzieścia sześć baryłek itd., itd. znajdujących się na wyżej wymienionym slupie jako własność rzeczonego Piotra Manwaringa i innych jego żeglarzy, które to towary wyjęli spod ich opieki i dozoru tamże i podówczas na pełnym morzu i w miejscu, zwanym Cape James alias Cape Henlopen, tak jak powiedziano, w granicach onej jurysdykcji, urągając pokojowi naszego Monarchy, Króla JMości, Koronie i Majestatowi.

Oto i ustalenie zarzutów oskarżenia, a choć większości piratów można było udowodnić jeszcze więcej przestępstw, sąd uznał, że wystarczy oskarżyć ich tylko o dwa; drugim przestępstwem było pirackie i zbrodnicze zagrabienie slupu „Fortuna”, dowodzonego przez Thomasa Reada. Ponieważ akt oskarżenia brzmiał tak samo jak wyżej przytoczony, nie ma potrzeby więcej o nim mówić.

Kapitan Edward England

Żaden z oskarżonych nie przyznał się do winy, kłamiąc przed sądem, z wyjątkiem Jamesa Wilsona i Johna Levita, którzy przyznali się do obydwóch przestępstw, oraz Daniela Perry, który potwierdził tylko jedno. Major miał być sądzony o te dwie zbrodnie na raz, ale gdy sąd do tego nie dopuścił, zaprzeczył obu oskarżeniom. Skoro jednak udowodniono mu jedno z nich, odwołał poprzednie zeznania i przyznał się do popełnienia drugiego. Więźniowie bronili się słabo lub wcale; każdy utrzymywał, że zabrano ich z bezludnego brzegu i zaokrętowano z majorem Bonnetem w drodze na wyspę Św. Tomasza. Gdy znaleźli się na morzu i zabrakło im żywności, musieli uczynić to, co im kazali inni. Tak też postąpił sam major utrzymując, że przymus, a nie złe skłonności spowodowały to, co się stało. Mimo to, ponieważ jasno dowiedziono im fakt, że wszyscy, oprócz czterech, dzielili się łupem po dziesięć czy jedenaście funtów na głowę, wszyscy też, z wyjątkiem owej czwórki, zostali uznani winnymi. Sędzia przemówił do nich bardzo uroczyście, przedstawiając ogrom ich zbrodni, ich obecne położenie oraz konieczność szczerego aktu skruchy. Potem polecił ich miejscowym księżom, aby udzielili im wskazówek i przygotowali na życie wieczne, albowiem wargi kapłańskie umiejętności strzedz mają, a pytać się będą na zakon z ust jego; Aniołem zaiste jest Pana zastępów (Mal. 2.7.) oraz poselstwo sprawują na miejscu Chrystusowem i im jest zlecone słowo pojednania ( II Kor. V. 19,20). Wreszcie skazał ich na śmierć. W sobotę ósmego listopada 1711, w White Point pod Charlestonem, zostali zgładzeni na mocy wyroku. Co do ich kapitana, to ucieczka przesądziła jego los i o niewiele dni przedłużyła mu życie, gdyż dziesiątego stanął przed trybunałem. Został uznany winnym i dostał wyrok brzmiący podobnie jak poprzedni. Przedtem jednak sędzia Trot wygłosił doń świetną mowę, choć może zbyt długą na to, by ją zamieścić w naszej kronice. Nie wiem przecież, jak pominąć tak dobrą pożyteczną naukę, zwłaszcza iż nie mam pojęcia, w czyje ręce książka ta może trafić. MOWA LORDA PREZESA SĄDU PRZY WYDANIU WYROKU NA MAJORA STEDE BONNETA Stoisz tu, majorze Stede Bonnet, gdyż udowodniono ci dwie zbrodnie piraterii: jedną wykazało dochodzenie sądowe, do drugiej przyznałeś się sam. Mimo iż oskarżono cię tylko o dwa przestępstwa, to chyba wiesz, że podczas przewodu sądowego w pełni udowodniono, nawet przez przychylnego ci świadka, że, gdy odpłynąłeś z Północnej Karoliny, po piracku zagarnąłeś i obrabowałeś nie mniej niż trzynaście statków. Można by więc oskarżyć cię i udowodnić ci ponadto jedenaście aktów piraterii od chwili, gdy skorzystałeś z dobrodziejstwa królewskiego Aktu Łaski i jąłeś udawać, że porzuciłeś ten występny tryb życia. Nie wspomnę już o licznych zbrodniach pirackich, jakie popełniłeś uprzednio, bo choć za nie uzyskałeś ludzkie przebaczenie, to powinieneś się spodziewać, że za te zbrodnie odpowiesz przed Bogiem. Wiesz, majorze, że zbrodnie, które popełniłeś, są złe same przez się oraz przeciwne rozumieniu i prawu natury, jak również prawu Bożemu, które cię potępia przykazaniem nie będziesz kradł (Wyjść. XX. 15). Apostoł Paweł wyraźnie też stwierdza, że złodzieje Królestwa Niebieskiego nie odziedziczą (I Kor. VI. 10). Ty jednak do złodziejstwa dodałeś jeszcze większy grzech - morderstwo. Nie wiesz, ilu mogłeś zabić spośród tych, co ci stawiali opór, gdyś dokonywał swych dawnych morderstw, lecz wszyscy wiemy, że nie licząc ranionych, zabiłeś nie mniej niż osiemnaście osób z tych, których wysłała prawowita władza, by cię ująć i położyć kres rozbojom, jakich co dzień się dopuszczałeś. I chociaż, majorze, mogłeś sobie wmawiać, że zabiłeś ich w otwartej walce, wiedz jednak o tym, że skoro żadna prawowita władza nie włożyła miecza w twoje ręce, nie byłeś

upoważniony do używania siły ani do walki z kimkolwiek; toteż osoby, które poległy podczas swych czynności, wypełniając obowiązki względem Króla i Kraju, zostały zamordowane, a teraz ich krew wola o sprawiedliwą pomstę na tobie. Albowiem jest to głos natury potwierdzony przez Prawo Boże, iż kto wyleje krew człowieczą, przez człowieka krew jego wylana będzie (Gen. IX.6). I zważ, majorze, że śmierć jest nie tylko karą należną mordercom, albowiem grozi im jeszcze, że część ich dana będzie w jeziorze gorejącym i siarką: tać jest śmierć wtóra. (Obj. XXI.8; patrz rozdz. XXII. 15.) Słowa te niosą grozę, gdyż zważywszy na twe położenie i twą winę, na dźwięk ich zaprawdę powinieneś zadrżeć, któż ostać się może przed płomieniem wiecznym? (Izajasz XXXIII. 14) A ponieważ świadectwo twego sumienia musi przekonać cię o wielkości i liczbie grzechów, które popełniłeś i którymi głęboko obraziłeś Boga oraz ściągnąłeś na siebie jego sprawiedliwy gniew i oburzenie, nic potrzebuję ci chyba mówić, iż jedyną drogą, by uzyskać u Boga przebaczenie i odpuszczenie grzechów, jest szczera i niekłamana skrucha oraz wiara w Chrystusa, przez którego bezcenną mękę i śmierć możesz jedynie spodziewać się zbawienia. Jako dżentelmenowi, uprzywilejowanemu staranną edukacją, ogólnie cenionemu i znanemu ze światłego umysłu, byłoby zbędne tłumaczyć ci istotę aktu skruchy i wiary chrześcijańskiej, gdyż tak obszernie i często wykłada to Pismo święte, że nie możesz tego nie wiedzieć. Z tego też powodu mógłby ktoś uznać za niewłaściwe z mej strony, że już wielokrotnie o tym ci wspominałem. A nie uczyniłbym tego wcale, lecz zważywszy na bieg twego życia i na twe czyny mam słuszne racje obawiać się, że zasady religii wpojone ci wychowaniem uległy skażeniu, jeśli nie całkowitemu zanikowi pod wpływem sceptycyzmu i niewiary tego zepsutego wieku oraz że czas, który przeznaczyłeś na studia, obróciłeś raczej na literaturę piękną i próżną filozofię nowomodną niż na rozważanie woli i prawa Bożego objawionych nam w Piśmie świętym. Albowiem w zakonie Pańskim jest kochanie twoje, rozmyślaj dniem i nocą (Psalm I. 2) a uznasz, że wszelka inna wiedza jest próżna dla zacności znajomości Chrystusa Jezusa (Fil. III. 8), która powołanym jest mocą Bożą i mądrością Bożą (I Kor. I. 24), a nawet owa zakryta, którą Bóg przeznaczył przed wieki ku chwale naszej (ibid. II. 7). Uznałbyś wtedy Pismo św. za konstytucję niebiańską, co dostarczyła nam nie tylko najdoskonalszych praw i zasad życia, lecz odkryła przed nami przebaczenie Boże, dla tych, co obrazili te słuszne prawa. Albowiem w nich jedynie należy szukać wielkiej tajemnicy upadku człowieka: Odkupienia, na które pragną patrzeć aniołowie (I Piotr. I. 12). Nauczyłbyś się wtedy, majorze, że grzech jest wypaczeniem ludzkiej natury, będąc odstępstwem od czystości, prawości i świętości, w których Bóg nas stworzył, oraz że cnotę, religię i przestrzeganie prawa Bożego należy przełożyć nad drogi grzechu i szatana, drogi bowiem cnoty są to drogi rozkoszne, i wszystkie ścieżki jej spokojne (Przysł. III. 17). Czego jednak, majorze, nie mogłeś był nauczyć się ze słowa Bożego z powodu, iż rozważałeś je niedbale lub tylko powierzchownie, tego, ufam, nauczyło cię zrządzenie Opatrzności i obecne utrapienie, jakie na ciebie zesłała. Albowiem, mimo że w swym pozornym powodzeniu mogłeś nakrywać grzech (Przysł. XIV. 9), to obecnie, gdy widzisz, że dosięgnęła cię ręka Pańska i postawiła przed sprawiedliwością ludzką, spodziewam się, iż twa teraźniejsza niedola zmusza cię, byś poważnie zastanowił się nad swymi dawniejszymi uczynkami i trybem życia oraz że zrozumiałeś już ogrom swych grzechów i uczułeś ich nieznośny ciężar. Ufam też, majorze, iż będąc spracowany i obciążony grzechem (Mat. XI. 28) uznasz, że najcenniejszą wiedzą, jakiej mogę ci udzielić, jest ta, jak mógłbyś pogodzić się z Najwyższym, któregoś tak bardzo obraził. To pomoże ci ujrzeć Tego, który jest nie tylko twoim orędownikiem u Ojca (I Jan. II. 1), lecz który także zapłacił dług zaciągnięty twymi grzechami, przez swoją śmierć na krzyżu za ciebie, przez co uczynił zadość sprawiedliwości Bożej. A znajdziesz to nie gdzie indziej jak w Słowie Bożym, co objawia nam: Oto Baranek

Boży, który gładzi grzechy świata (Jan I. 29) jest to Chrystus Syn Boga. Toteż wiedz i bądź przekonany, że nie masz żadnego imienia pod niebem, danego ludziom, przez które byśmy mogli być zbawieni (Akt. Ар. IV. 12), lecz jedynie imię Pana Jezusa. Rozważ jeszcze, majorze, jak On zachęca wszystkich grzeszników, by przyszli do niego, a On sprawi im odpocznienie (Mat. XI. 28), gdyż zapewnia nas, że przyszedł, aby zbawił to, co było zginęło (Mat. XVIII. 11), i obiecał, że tego, co do mnie przyjdzie nie wyrzucę precz (Jan VI. 37). Jeśli więc szczerze zwrócisz się do niego, choć tak późno, nawet o jedenastej godzinie (Mat. XX. 6-9), przyjmie cię. Zapewne jednak nic potrzebuję ci mówić, że warunkiem Jego miłosierdzia jest wiara i żal za grzechy. Nie pomyl się jednak, majorze, co do natury tego żalu, mniemając, że jest to tylko zwykły żal spowodowany rozważaniem zła i kary, jakie twe grzechy ściągnęły na ciebie; żal ten musi powstać z rozważania, iż obraziłeś łaskawego i miłosiernego Boga. Nie będę jednak rościł sobie prawa, by udzielać ci szczegółowych wskazań co do natury żalu za grzechy. Uważam, iż zwracam się do osoby, której winy nie tyle pochodzą z niewiedzy, jak z lekceważenia i zaniedbywania obowiązków. Nie przystoi mi również udzielać rad wykraczających poza ramy mego urzędu. Lepszych udzielą ci ludzie, co sprawy Boże wybrali sobie za specjalny przedmiot nauki, a który zarówno dzięki swej wiedzy, jak i urzędowi, przetóż na miejscu Chrystusa poselstwo sprawują (II. Kor. V. 20) mają najwięcej danych, by cię w tym przedmiocie oświecić. Ja tylko pragnę serdecznie, by to, co ci powiedziałem przez współczucie dla twej duszy, przy tej smutnej i uroczystej okazji namawiając cię do wiary i żalu za grzechy, wywarło należyty skutek i abyś przez to stał się prawdziwym pokutnikiem. A teraz, majorze, wypełniwszy względem ciebie swój chrześcijański obowiązek, przez udzielenie ci rady najlepszej, na jaką mnie stać, mając na uwadze zbawienie twej duszy, muszę spełnić moją powinność jako sędzia. Wyrok, na jaki za twe winy skazuje cię prawo, a który ten trybunał ci zasądza, brzmi: Ty, rzeczony Stede Bonnet, masz wrócić tam, skąd przyszedłeś, a stamtąd iść na miejsce kaźni, gdzie masz być powieszony za szyję, dopóki nie umrzesz. I niech Bóg nieskończonego miłosierdzia zmiłuje się nad twoją duszą. Niewiele już mam do dodania o życiu i czynach majora Bonneta. Gdy nadszedł jego koniec, zabrakło mu odwagi, a strach i cierpienie tak nim zawładnęły, że nie bardzo był nawet świadom tego, iż idzie na miejsce kaźni. Jego żałosne zachowanie się po wyroku bardzo przygnębiło mieszkańców prowincji, a zwłaszcza kobiety; zwrócono się więc z prośbą do gubernatora o darowanie mu życia, ale na próżno. Nie dlatego, by jego ekscelencja pułkownik Johnson był zwolennikiem surowego wymiaru sprawiedliwości, zbyt jednak dobrze znał swą powinność, by dać się zwieść łzom i prośbom słabych i nierozważnych osób, tam gdzie wchodziło w grę dobro publiczne i jego własny honor. Gdyby Bonnet nie uciekł spod straży, kiedy go pierwszy raz ujęto, i nic spowodował śmierci współwięźnia Harriota, stawiając opór władzy gubernatora i dając przez to nowy dowód swej nielojalności, starania o ułaskawienie miałyby jeszcze pewne szanse. Stał się jednak zbyt osławionym i niebezpiecznym zbrodniarzem, by mu darować życie. Mimo to gubernator, który sam na swym urzędzie, podobnie jak w prywatnym życiu, odznaczał się wielką uczciwością, honorem i lojalnością, przychylił się do propozycji przyjaciół Bonneta, by przywieźć go w charakterze więźnia do Anglii i sprawę przedstawić Jego Królewskiej Mości. Pułkownik Rhet ofiarował się jechać z nim, przy czym należało podjąć odpowiednie środki bezpieczeństwa, aby nie uciekł, zanim monarcha wypowie ostatnie słowo. Ale w końcu przyjaciele majora doszli do przekonania, że byłby to wielki wydatek i kłopot właściwie bezsensowny i co najwyżej przedłużyłby mu nędzne życie na

bardzo krótki czas; zrozumieli bowiem, że równie mała szansa na ułaskawienie go istnieje w Anglii, jak w Południowej Karolinie. Zgodzili się nawet, by ten sprawiedliwy wyrok został wykonany. Dołączę tu kopię listu, napisanego przez skazańca do gubernatora przed śmiercią. Dostojny Panie! Ośmieliłem się ufając Twej wielkiej dobroci rzucić się tym sposobem do Twych stóp i błagać Cię, byś zechciał łaskawie odnieść się do mnie ze współczuciem i zlitowaniem oraz uwierzyć, że jestem największym nieszczęśnikiem, jaki dziś tchnie jeszcze życiem. Oby łzy, które przelewam w strasznej udręce, zdołały zmiękczyć Twe serce i skłonić Cię, byś wziął pod uwagę, że zupełnie, muszę wyznać, jestem nieprzygotowany na straszliwą egzekucję, na którą uznałeś za stosowne mnie skazać. Przeto upraszam, abyś się nade mną ulitował. Na miłość boską, dobry Panie, niech przysięgi trzech chrześcijańskich mężów zaważą nieco u Ciebie! Są oni gotowi zeznać, skoro tylko udzielisz im pozwolenia, że gdy popełniałem owe czyny, za które jestem skazany na śmierć, działałem pod przymusem. Zaklinam Cię, Wasza Dostojność, nie pozwól, bym padł ofiarą zawiści i bezbożnej wściekłości jakiejś garstki ludzi, którzy niesyci krwi, utrzymują fałszywie, iż gdybym miał szczęście pożyć jeszcze na tym świecie, pędziłbym występny żywot. Chcąc oddalić te i wszelkie inne wątpliwości, serdecznie upraszam, byś pozwolił mi żyć, a ja dobrowolnie pozbawię się władzy cielesnej przez odrąbanie wszystkich członków, zostawiając sobie tylko język, by ustawicznie wołać i modlić się do Pana mego, Boga, lub też będę pokutować przez wszystkie moje dni we włosienicy i popiele, by wyjednać sobie uzasadnioną nadzieję zbawienia w ów wielki i straszny dzień, gdy wszystkie prawe dusze otrzymają sprawiedliwą zapłatę. Aby zaś dać Waszej Dostojności dalsze zapewnienia, iż nie jestem zdolny skrzywdzić żadnego z braci - chrześcijan, nawet gdybym żywił tak występne skłonności, pokornie Cię błagam (jako o karę za grzechy dla dobra mej biednej duszy), byś zaliczył mnie na całe życie w poczet sług swoich i naszego rządu oraz byś wysłał mnie do najdalszego osiedla lub garnizonu w kraju, czy też, byś zechciał mną rozporządzić w jakiś inny sposób, a także byś przyjął porękę mych przyjaciół za moje dobre sprawowanie i stałą gotowość na Twe rozkazy. Raz jeszcze, Drogi Panie, błagam Cię, na miłość boską, jako że jesteś chrześcijaninem, bądź na tyle litościwy, by mieć wzgląd na mą biedną duszę, która zbyt nagle zawrócona z drogi grzechu, nie może żywić ufnej nadziei i całkowitej pewności, iż zostanie przyjęta w ramiona Pana Jezusa. Te bowiem są konieczne, bym pogodził się ze śmiercią tak gwałtowną. Dlatego też, ponieważ me życie, krew, reputacja mej rodziny i przyszła szczęśliwość zależy całkowicie od Twego uznania, błagam Waszą Dostojność, byś osądził mnie sercem chrześcijańskim i miłosiernym i litościwie rozstrzygnął mój los, abym Cię mógł czcić i wielbić zaraz po Bogu, moim Zbawicielu. I abym mógł zawsze błagać w modlitwach naszego Niebieskiego Ojca, by także przebaczył Ci Twoje przewinienia. A teraz niech Bóg Pokoju, co wskrzesił z martwych Pana naszego Jezusa, wielkiego pasterza wiernych, przez krew wiekuistego Przymierza, sprawi, byś był doskonały w każdym dobrym dziele wypełniając Jego wolę i czyniąc wszystko to, co jest miłe Jego obliczu; przez Jezusa Chrystusa, któremu niech będzie chwała na wieki wieków, o co modli się serdecznie Waszej Dostojności najnędzniejszy i najnieszczęśliwszy sługa STEDE BONNET

ROZDZIAŁ IV

O Mary Read i Annie Bonny, piratkach Teraz wypadnie nam zająć się historią pełną zdumiewających zdarzeń i przygód; mam na myśli dzieje Mary Read i Anny Bonny alias Bonn, bo tak naprawdę nazywały się dwie kobiety - piratki. Wydarzenia z ich niespokojnego życia są tak dziwne, że ktoś może powie-

dzieć, że całe ich dzieje to nic innego jak zmyślenie lub fantazja. Nie da się jednak temu zaprzeczyć. Prawdę tę może potwierdzić tysiące świadków. Mówię o mieszkańcach Jamajki, którzy przysłuchiwali się rozprawom sądowym, kiedy toczył się proces przeciwko piratkom, i poznali koleje ich życia od momentu, gdy wyszło na jaw, że były kobietami. Przeto relacja ta zasługuje na wiarę w jednakowej mierze co fakt, że byli na świecie tacy ludzie jak Roberts i Czarnobrody, również piraci. Mary Read urodziła się w Anglii, matka jej młodo wyszła za mąż za żeglarza. Wkrótce po ślubie wyruszył w podróż, zostawiwszy brzemienną żonę, która niebawem urodziła chłopca. O ojcu swym Mary Read nie mogła nic powiedzieć, czy umarł w drodze, czy jego okręt uległ rozbiciu: w każdym razie nigdy już nie wrócił. Niemniej jednak matkę, która była młoda i płocha, spotkał przypadek, jaki często zdarza się kobietom młodym i nieostrożnym: wkrótce zaszła w ciążę, pod nieobecność męża. Jak się to stało i za czyją sprawą, ona jedna mogłaby powiedzieć, gdyż wśród sąsiadów cieszyła się całkiem dobrą opinią. Gdy już ciąża zaczynała być widoczna, kryjąc swą hańbę, pożegnała uroczyście krewnych swego męża. Powiedziała, że wraz z jakimiś swymi przyjaciółmi ma zamiar zamieszkać na wsi. Wkrótce potem wyjechała, zabrawszy ze sobą synka, który wówczas nie miał jeszcze roku. W niedługi czas po wyjeździe dziecko umarło, lecz w zamian spodobało się Opatrzności obdarzyć ją córką, którą w swym ukryciu bezpiecznie powiła. Była to właśnie nasza Mary Read. Matka jej mieszkała na wsi przez trzy czy cztery lata, dopóki nie rozeszły się prawie wszystkie pieniądze, jakie miała. Wtedy pomyślała o powrocie do Londynu, a przypomniawszy sobie, że matka jej męża miała pewne zasoby, postanowiła wymóc na babce zaopatrzenie dla swego dziecka, byle tylko udało się jej podstawić jedno za drugie. Zmienić dziewczynkę na chłopca wydawało się sztuką dość trudną, tak samo jak oszukanie starej doświadczonej kobiety w tej materii było prawie niemożliwe. Mimo to odważyła się przebrać dziecko za chłopca, przywiozła je do stolicy i przedstawiła teściowej jako syna swego męża. Babka chciała dziecko wziąć do siebie i wychowywać, lecz matka utrzymywała, że rozłąka złamie jej serce. Ułożyły się więc, że dziecko będzie mieszkało u matki, a domniemana babka miała dawać koronę tygodniowo na jego utrzymanie. Tak więc matka postawiła na swoim. Wychowywała córkę jak chłopca, a gdy dziecko podrosło i zmądrzało, uznała za stosowne odkryć przed dziewczynką tajemnicę jej urodzenia, by skłonić ją do dalszego ukrywania płci. Wreszcie babka umarła, przez co urwały się dochody z tego źródła, a im zaczęło brakować środków utrzymania. Matka więc musiała oddać już trzynastoletnią Mary na służbę do pewnej francuskiej damy jako lokajczyka. Tam jednak córka jej długo nie przebywała, gdyż wyrósłszy na śmiałą i silną dziewczynę, a będąc przy tym obdarzona awanturniczym usposobieniem, zaciągnęła się samowolnie na okręt wojenny i służyła na nim czas pewien. Potem zdezerterowała i zawędrowała do Flandrii, gdzie wstąpiła do wojska jako kadet w pułku piechoty. Choć brała udział we wszystkich bitwach popisując się niepoślednią odwagą, nie mogła jednak uzyskać oficerskiego stopnia, gdyż patenty na ogół kupowano i sprzedawano. Toteż wycofała się z piechoty i przeniosła do pułku jazdy. W różnych bitwach zachowywała się tak dzielnie, że zyskała uznanie wszystkich oficerów. Zdarzyło się jednak, że zakochała się w swym towarzyszu broni, przystojnym, młodym Flamandczyku i od tego czasu zaniedbywała nieco obowiązki służbowe, jak się bowiem wydaje, nie można służyć jednocześnie Marsowi i Wenus. Zaniedbała zupełnie swą broń i uprząż, które zawsze utrzymywała w największym porządku. Prawda, że gdy owego towarzysza wysłano w bój, ona bez rozkazu zawsze podążała za nim i często niepotrzebnie narażała się na niebezpieczeństwo, by tylko być przy nim. Pozostali kawalerzyści, nie domyślając się sekretnych powodów tego postępowania, uważali, że jest szalona, a towarzysz ów nie mógł sobie wytłumaczyć dziwnej zmiany, jaka w niej zaszła. Miłość jednak jest pomysłowa, więc ponieważ mieszkali w jednym namiocie i wciąż przebywali razem, Mary łatwo było tak zdradzić się przed nim ze swą płcią, żeby nie wydawało się to umyślne.

On zdziwił się bardzo tym, czego się dowiedział, a także niemało ucieszył uważając za rzecz pewną, że będzie miał kochankę wyłącznie dla siebie, co w warunkach obozowych jest zupełnie niezwykłe, rzadko kiedy bowiem któraś z owych kobiet ciągnących z wojskiem bywa wierna jednemu szwadronowi lub kompanii. Myślał więc tylko, jakby bez wielkich ceregieli zaspokoić swe żądze. Przekonał się jednak o swej pomyłce, gdyż Mary okazała się bardzo powściągliwa i skromna. Opierając się wszelkim jego namowom postępowała jednocześnie tak ujmująco i przymilnie, iż zupełnie odmieniła jego zamysły; daleki już od zamiaru uczynienia z niej swej kochanki, zaczął ubiegać się o jej rękę. To właśnie było najgłębszym pragnieniem jej serca. Wkrótce też zaręczyli się, a gdy kampania dobiegła końca i pułk wyruszył na zimowe leże, kupili dla niej strój kobiecy za pieniądze, jakie wspólnie uzbierali, po czym wzięli uroczysty ślub. Wieść o tym, że dwaj kawalerzyści pobrali się ze sobą, uczyniła wiele hałasu, tak że ciekawość przywiodła kilku oficerów na obrzęd ślubu. Ułożyli w swym gronie, że każdy przyniesie podarunek pannie młodej na nowe gospodarstwo, ze względu na to, że była ich towarzyszem broni. Po ślubie oboje zapragnęli zwolnić się z wojska i osiedlić gdzieś na szerokim świecie. Historia ich miłości i małżeństwa zyskała im tak wielką przychylność, że łatwo uzyskali zwolnienie. Zaraz też założyli jadłodajnię czy garkuchnię „Pod trzema podkowami”, opodal zamku w Bredzie, gdzie wkrótce już mieli znaczną klientelę, wielu bowiem oficerów stale się u nich stołowało. Szczęście to jednak nie trwało długo, gdyż wkrótce mąż zmarł, a po zawarciu pokoju w Ryswijk nie było już w Bredzie tylu oficerów, co dawniej. Tak więc wdowa po utracie całej niemal klienteli musiała zwinąć przedsiębiorstwo; wyczerpawszy stopniowo wszystkie zasoby przywdziała z powrotem męski strój i przybyła do Holandii, gdzie zaciągnęła się do pułku piechoty, kwaterującego w pogranicznym mieście. Nie pozostała tu długo. Podczas pokoju nie było możliwości awansu, toteż postanowiła w inny sposób poszukać szczęścia; opuściwszy pułk zaokrętowała się na statek płynący do Indii Zachodnich. Zdarzyło się, że statek ów opanowali angielscy piraci, a ponieważ Mary Read była jedynym członkiem załogi pochodzącym z Anglii, zostawili ją u siebie, statek zaś, ograbiwszy, puścili wolno. Taki proceder praktykowali przez pewien czas, póki we wszystkich częściach Indii Zachodnich nie ogłoszono amnestii królewskiej dla piratów, którzy ujawnią się w pewnym określonym terminie. Załoga Mary Read skorzystała z dobrodziejstw tej proklamacji i złożywszy broń, żyła spokojnie na wybrzeżu. Ponieważ jednak zaczęło być krucho z pieniędzmi, a jednocześnie rozeszły się wieści, że kapitan Woodes Rogers, gubernator Providence Island, werbuje korsarzy przeciwko Hiszpanom, Mary z kilkoma towarzyszami popłynęła na tę wyspę, aby zaciągnąć się na statek korsarski, gdyż za wszelką cenę chciała zdobyć fortunę. Ledwo statki te wypłynęły, a już pewne ułaskawione uprzednio załogi powstały przeciw swym dowódcom i wróciły do dawnego rzemiosła. Wśród tych zejmanów znalazła się i Mary Read. Wprawdzie mawiała często, iż życie pirata jest i było jej zawsze obmierzłe, że zarówno tym razem, jak poprzednio wciągnięto ją pod przymusem i że zamierza porzucić piratów, gdy tylko nadarzy się dobra okazja, ale okazało się co innego, a świadkowie oskarżenia, którzy towarzyszyli im z musu i płynęli wraz z Mary, zeznali pod przysięgą, że w boju nikt nie był tak rezolutny, zawsze gotów do abordażu oraz innych ryzykownych poczynań, co właśnie ona i Anna Bonny. Zwłaszcza w ostatniej bitwie, w której ich zaatakowano i ujęto, wszyscy schronili się do środka, nikt nie pozostał na pokładzie oprócz niej, Anny Bonny i jeszcze jednego pirata. Wtedy Mary Read zawołała do towarzyszy, co siedzieli pod pokładem, by wyszli i walczyli jak mężczyźni. Widząc jednak, że nikt się do tego nie kwapi, przez właz wypaliła do nich z pistoletów, zabijając jednego i kilku raniąc. Tej części zeznań świadków zaprzeczyła; zresztą czy były prawdziwe, czy nie, wiadomo było przecież, że nie brakło jej odwagi; niemniej jednak, zgodnie ze swymi zasadami,

wyróżniała się też skromnością. Nikt na statku nie podejrzewał, że jest kobietą, póki Anna Bonny, która nie była specjalnie powściągliwa, jeśli chodzi o cnotę, nie nabrała do niej osobliwej sympatii. Po prostu wzięła ją za przystojnego młodzieńca i z pewnych, sobie najlepiej znanych przyczyn pierwsza odkryła przed nią tajemnicę swej płci. Mary Read znów wiedząc, o co chodziło Annie, i świadoma sytuacji, jaka się wytworzyła, była zmuszona wejść z nią w porozumienie i tak, ku wielkiemu rozczarowaniu towarzyszki, dała jej poznać, że też jest kobietą. Ta zażyłość obu tak wzburzyła kapitana Rackama, namiętnego kochanka Anny Bonny, że stał się niebezpiecznie zazdrosny i groził Annie, że poderżnie gardło jej nowemu kochankowi, toteż z konieczności przypuszczono go do sekretu.

Sławne piratki: Anna Bonny i Mary Read

Kapitan Rackam, proszony o dyskrecję, zachował tajemnicę przed załogą statku. A przecież mimo całego sprytu i powściągliwości, Mary uległa kobiecej swej naturze i przez miłość wpadła w tarapaty. Podczas swej wyprawy piraci zagarnęli wiele statków z Jamajki i z innych części Indii Zachodnich, kursujących tam i z powrotem do Anglii, a gdy trafił się dobry rzemieślnik lub ktoś im bardzo przydatny, to zatrzymywali go gwałtem, jeśli nie chciał się dobrowolnie przyłączyć do nich. Do jeńców tych należał pewien młodzieniec o jak najbardziej ujmującym zachowaniu; takim przynajmniej był w oczach Mary Read. Swymi manierami oczarował ją, tak się zakochała, że odtąd dniem i nocą nie miała spokoju. Ale że nie ma na świecie nic bardziej pomysłowego niż miłość, z łatwością, bo miała doświadczenie, dała mu się poznać. Najpierw zdobyła jego sympatię wyrzekając na życie pirackie, któremu również i on był przeciwny. Potem otrzymali wspólną kabinę i w bliską weszli komitywę. Gdy Mary odkryła, że młodzieniec żywi do niej przyjaźń jako do mężczyzny, pozwoliła mu dokonać odkrycia, ukazując niby niechcący swe piersi, a były bardzo białe. Widok ten tak podniecił ciekawość i wzbudził pożądanie gorącokrwistego chłopca, że odtąd ustawicznie nagabywał Mary, póki mu nie wyznała, kim jest. Teraz zaczyna się romans. Ponieważ przedtem już chłopiec lubił ją i szanował, więc teraz uczucia te przeszły w przywiązanie i pożądanie. Jej namiętność była mniej gwałtowna i Mary dała jej wyraz w jednym z najbardziej wielkodusznych uczynków, jaki kiedykolwiek natchnęła miłość. Zdarzyło się, że ów młodzieniec pokłócił się z którymś piratem, a ponieważ ich statek kotwiczył przy jednej z

wysp, na piracką modłę mieli się bić na brzegu. Mary, choć w trwodze o los kochanka, nie mogła dopuścić, aby nie przyjął wyzwania, bo przywarłoby do niego piętno tchórza, o czym sama myśl ją mierziła. Z drugiej strony bała się nieszczęścia, uważając, że pirat jest dla niego zbyt silnym przeciwnikiem. Skoro jednak miłość raz zamieszka w sercu, w którym tli się choćby iskierka szlachetności, pobudza istotę ludzką do najpiękniejszych uczynków. W rozterce tej bowiem Mary dowiodła, iż bardziej dba o życie kochanka niż swoje; wszczęła zwadę z owym piratem i zeszedłszy na brzeg pojedynkowała się z nim o dwie godziny wcześniej, niż wypadało spotkanie jej kochanka. Mary walczyła na szpady i pistolety i zabiła przeciwnika na miejscu. To prawda, że Mary pojedynkowała się już przedtem, kiedy ją obraził któryś z drabów, ale w tym wypadku narażała się dla swego kochanka, stawała właściwie pomiędzy nim a śmiercią, nie mogłaby bowiem bez niego żyć. I gdyby nawet nie dbał o nią, czynem tym przywiązałaby go do siebie na zawsze. Lecz zobowiązywanie go do wdzięczności było zbyteczne, naprawdę ją kochał. W końcu przysięgli sobie wierność, co Mary Read uznała w swym sumieniu za równoznaczne z małżeństwem zawartym przed pastorem w kościele. Temu to zawdzięczała swój duży brzuch, na który powołując się prosiła sąd o darowanie życia. Oświadczyła przy tym, że nigdy, z żadnym mężczyzną nie popełniła cudzołóstwa ani rozpusty i zdała się na sprawiedliwość sądu, aby wniknął w motywy zarzucanych im przestępstw, bowiem kochanek, nazywany przez nią mężem, został już wraz z kilku innymi uniewinniony. Zapytana, kto to jest, nie chciała go wskazać, powiedziała jednak, że to uczciwy człowiek i nie ma skłonności do zbójeckiego procederu, oraz że oboje postanowili przy pierwszej sposobności zerwać z piratami i znaleźć sobie uczciwe zajęcie. Niewątpliwie wiele osób jej współczuło, sąd jednak musiał uznać ją winną, między innymi ze względu na zeznania jednego ze świadków oskarżenia. Ten, pojmany przez kapitana Rackama, wszczął przypadkowo rozmowę z Mary Read, którą, uważając za młodego człowieka, zapytał, co za satysfakcję znajduje w pirackich wyprawach, gdy życiu jej grozi ciągłe niebezpieczeństwo od kuli lub miecza, a wzięta żywcem, musi zginąć haniebną śmiercią. Odpowiedziała, że szubienica wcale nie wydaje się jej tak straszna, bo gdyby nie groźba stryczka, wszyscy tchórze chcieliby być piratami i tak zapaskudziliby morza, iż odważni zdychaliby z głodu. Toteż gdyby piraci decydowali o tym, nie chcieliby znieść dla siebie więzienia i kary śmierci, przed którą strach każe niektórym tchórzliwym hultajom trzymać się zasad uczciwości. Wielu bowiem takich, co teraz krzywdzą wdowy i sieroty oraz gnębią sąsiadów, nie mających pieniędzy na obronę swych praw, jęłoby rabować na morzach, a wody byłyby zatłoczone łotrami tak, jak teraz ląd; żaden statek kupiecki nie ośmieliłby się wyjść na morze, aż wreszcie korsarstwo w ogóle przestałoby się opłacać. Ponieważ, jakeśmy już zaznaczyli, Mary spodziewała się niebawem dziecka, egzekucję jej odroczono i być może zostałaby ułaskawiona; zaraz jednak po sprawie, trawiona wysoką gorączką, zmarła w więzieniu. ŻYCIE ANNY BONNY Ponieważ bardziej szczegółowo zajmujemy się życiem tych dwóch kobiet niż innych piratów, przystoi mi jako wiernemu dziejopisowi rozpocząć od chwili ich urodzenia. Anna Bonny przybyła na świat w pewnym mieście opodal Cork w królestwie Irlandii; ojciec jej był adwokatem. Nie należała przecież do jego prawowitych latorośli, co zdaje się przeczyć staremu przysłowiu, że zawsze bękart ma szczęście. Ojciec Anny był żonaty. Żona jego ciężko zachorowała po porodzie i długo była przykuta do łóżka; jako kurację zalecano jej zmianę powietrza. Wybrała miejscowość, gdzie mieszkała matka jej męża, niezbyt odległą od ich domu. Tam przebywała przez jakiś czas, mąż zaś pozostał w mieście, by prowadzić swe sprawy. Dom zostawiła na opiece służącej, młodej i przystojnej dziewczyny, która zajmowała się

gospodarstwem. Do niej to zalecał się pewien młodzieniec z tego miasta, garbarz. Korzystał on ze sposobności, gdy państwa nie było, i przychodził na zalecanki. Pewnego razu, kiedy dziewczyna krzątała się przy gospodarstwie, wyzyskał, nie mając Boga w sercu, chwilę, gdy się odwróciła, i ściągnął do kieszeni trzy srebrne łyżki. Ona zaraz spostrzegła ich brak, a wiedząc, że oprócz ich dwojga nikogo innego nie było w pokoju od chwili, gdy je ostatni raz widziała, zarzuciła mu, że je zabrał. On uparcie zaprzeczał, za co dziewczyna obraziła się i zagroziła, że pójdzie po konstabla, by go zaprowadził do sędziego pokoju. Te pogróżki przeraziły garbarza ogromnie, wiedział bowiem, że zdradzi się przy rewizji. Starał się więc uspokoić ją, radząc, by przejrzała szuflady i inne miejsca, a być może łyżki się znajdą. Tymczasem wślizguje się do drugiego pokoju, gdzie dziewczyna zazwyczaj sypiała, i wkłada srebro między pościel, po czym ucieka tylnymi drzwiami, sądząc, że służąca odnajdzie je, gdy położy się spać. Miał zamiar powiedzieć jej nazajutrz, że zrobił tak tylko po to, żeby ją nastraszyć, i całą rzecz obrócić w żart. Skoro dziewczyna zobaczyła, że garbarza nie ma, zaraz przestała szukać posądzając go, że wyniósł łyżki. Natychmiast też pobiegła po konstabla, aby go zatrzymał. Młodzieniec dowiedziawszy się, że konstabl poszukuje go, niezbyt się tym przejął, pewny, że nazajutrz wszystko znów będzie dobrze. Trzy czy cztery dni upłynęły, a wciąż mu donoszono, że konstabl go śledzi. To go zmusiło do ukrywania się. Nie mógł zrozumieć, dlaczego tak się stało, i wyobraził sobie ni mniej, ni więcej tylko to, że dziewczyna wpadła na pomysł przywłaszczyć sobie łyżki, a kradzież zrzucić na niego. Zdarzyło się właśnie, że pani domu, całkiem wyleczona, wróciła do domu w towarzystwie teściowej. Pierwszą rzeczą, którą usłyszała, była wieść o zaginięciu łyżek i jak to się stało, służąca bowiem powiedziała jej, że jednocześnie młodzieniec ów uciekł. Garbarz jednak dowiedział się o powrocie pani, a zrozumiawszy, że nie będzie mógł pokazać się w swym warsztacie, póki się ta sprawa nie wyjaśni, postanowił pójść do dobrodusznej niewiasty i opowiedzieć jej całą historię, dodając, że zrobił to żartem. Pani z trudnością mogła temu uwierzyć, mimo to poszła prosto do pokoju służącej i, odchyliwszy pościel, znalazła owe trzy łyżki. Wtedy poleciła młodzieńcowi wrócić do siebie i zająć się swymi sprawami, mówiąc, że może nie troszczyć się o to, co się stało. Pani nie miała pojęcia, co to wszystko ma znaczyć. Nigdy dotąd nie spostrzegła, żeby dziewczyna coś sobie przywłaszczyła, i dlatego nie mogło się jej pomieścić w głowie, żeby zamierzała ukraść łyżki. Wreszcie wywnioskowała, że dziewczyna nie spała w swym łóżku od chwili, gdy zginęły łyżki. Zaraz też ogarnęła ją zazdrość, gdyż jęła podejrzewać, że dziewczyna podczas nieobecności swej pani zajęła jej miejsce przy mężu i to było przyczyną, dla której łyżek nie odnalazła wcześniej. Przywołała na pamięć różne uprzejmości, jakie mąż świadczył dziewczynie, na co przedtem nie zwracała uwagi, lecz teraz trawiona zazdrością uznała je za dowód zażyłego stosunku pana i służącej. Inna jeszcze okoliczność wzmogła jej podejrzenia, ta mianowicie, że choć mąż wiedział, którego dnia miała wrócić do domu i nie spał już z nią od czterech miesięcy, czyli jeszcze przed porodem, wyjechał tego ranka z miasta pod jakimś błahym pretekstem. Wszystko to razem wzięte utwierdziło ją w zazdrości. Ponieważ niewiasty rzadko przebaczają tego rodzaju krzywdy, żona adwokata jęła przemyśliwać, jak zemścić się na dziewczynie. W tym celu zostawia łyżki tam, gdzie je znalazła, i każe służącej oblec czystą pościel, mówiąc, że sama zamierza przespać się tu dziś w nocy, bo teściowa ma spać w jej łóżku, dziewczynie zaś poleca spędzić noc w innej stronie domu. Służąca, ścieląc łóżko, zdziwiła się na widok łyżek, ale ponieważ miała ważne powody, by nie przyznawać się, gdzie znalazła srebro, bierze je, chowa do swego kufra z zamiarem podrzucenia gdzie indziej tak, aby mogły znaleźć się przypadkiem. Pani, aby wszystko wyglądało tak, jakby się działo nieumyślnie, spała tej nocy w łóżku służącej, nie wyobrażając sobie nawet, jaką awanturę to wywoła. Gdy już przez jakiś czas

leżała w łóżku rozmyślając o tym, co się stało, gdyż zazdrość przyprawiła ją o bezsenność, usłyszała, że ktoś wchodzi. Z początku zdawało jej się, że to złodzieje, i przelękła się tak, że nie miała dość odwagi, by się odezwać, ale gdy usłyszała słowa: - Mary, czy śpisz? - poznała głos swego męża. Wtedy, choć strach ją opuścił, nadal milczała, aby mąż jej nie poznał po głosie, i postanowiła udać, że śpi, i przekonać się, co będzie dalej. Mąż położył się do łóżka i tej nocy zabawił się w namiętnego kochanka. Jedno tylko psuło przyjemność małżonce: myśl, że to wcale nie dla niej. Mimo to była bardzo uległa i znosiła wszystko jak prawdziwa chrześcijanka. Wreszcie przed świtem, gdy zasnął, wysunęła się z łóżka i poszła do teściowej opowiedzieć jej, co się stało, nie pomijając tego, jak sobie mąż z nią użył biorąc ją za służącą. Adwokat także wysunął się chyłkiem nie uważając za właściwe, by go przyłapano w pokoju służącej. Tymczasem pani wywarła srogą zemstę na służącej, nie zważając bowiem na to, że jej zawdzięcza przyjemności ubiegłej nocy i że oddała jej wet za wet, posłała po konstabla i oskarżyła dziewczynę o kradzież łyżek. Otworzono siłą kufer i znaleziono łyżki, po czym musiała stanąć przed sędzią pokoju, który skazał ją na więzienie. Mąż zwłóczył z powrotem do domu aż do godziny drugiej po południu, wtedy dopiero przybył udając, że dopiero co przyjechał do miasta. Gdy tylko usłyszał, co się stało z dziewczyną, zrobił żonie wielką awanturę. To dolało oliwy do ognia; matka stanęła po stronie żony przeciw synowi, a gdy kłótnia wciąż się wzmagała, obie zażądały natychmiast koni i wróciły do domu starszej pani. Od tego czasu mąż i żona nigdy już nie spali razem. Dziewczyna przez długi czas siedziała w więzieniu czekając pół roku na rozprawę sądową. Zanim jednak sąd się zebrał, okazało się, że spodziewa się dziecka. Stawiona przed trybunałem została uniewinniona Z braku dowodów, albowiem żonę adwokata ruszyło sumienie, wiedziała przecież, że dziewczyna okradła ją nie z czego innego jak tylko z miłości, nie wystąpiła więc w sądzie przeciw niej. Mary wkrótce po wyjściu z więzienia urodziła dziewczynkę. Co jednak bardziej wstrząsnęło adwokatem, to fakt, że okazało się, iż jego żona też zaszła w ciążę. Będąc przekonany, że nie zbliżył się do niej od czasu ostatniego porodu, on z kolei był zazdrosny. Chwycił się nawet tego pretekstu, by usprawiedliwić swe postępowanie względem niej, utrzymując, że dawno już ją podejrzewał o niewierność, ale dopiero teraz się o tym przekonał. Żona jego powiła bliźnięta: chłopca i dziewczynkę. Matka adwokata rozchorowała się i wezwała do siebie syna, by pogodzić go z żoną, ale on nie chciał o tym słyszeć. Toteż sporządziła testament zostawiając całe swe mienie w rękach kuratorów na użytek synowej i dwojga niedawno narodzonych wnuków i w parę dni potem zmarła. Był to brzydki figiel wyrządzony adwokatowi, finansowo bowiem w największej mierze był uzależniony od matki. Jednakże jego żona okazała się dlań łaskawsza niż na to zasługiwał, gdyż ze spadku po teściowej wyznaczyła mu rentę, choć w dalszym ciągu żyli w separacji. Trwało to pięć lat. W tym czasie adwokat przez miłość do dziecka, które miał z ową służącą, postanowił wziąć je do domu, by z nim zamieszkało. Ponieważ jednak całe miasto wiedziało o dziewczynce, by ukryć sprawę przed sąsiadami i żoną, przebrał ją w spodnie, utrzymując, że jest to syn jego krewnych, którego pragnie sobie wychować na dependenta. Żona usłyszała, że jej mąż ma w domu chłopczyka, do którego jest bardzo przywiązany, ale ponieważ wiedziała, że nie miał on krewnych, którzy by mieli dziecko, poprosiła jednego z przyjaciół, aby się czegoś więcej dowiedział w tej sprawie. Osoba ta rozmawiając z dzieckiem odgadła, że to dziewczynka i że owa służąca jest jego matką, z którą adwokat wciąż jeszcze utrzymuje bliskie stosunki. Dowiedziawszy się o tym, żona nie chcąc, by pieniądze jej dzieci szły na utrzymanie bękartów, wstrzymała wypłatę. Rozwścieczony mąż przez zemstę wziął służącą do domu i żył z nią jawnie ku wielkiemu zgorszeniu swych sąsiadów. Wkrótce jednak doznał złych skutków

tego postępowania, bo stopniowo tracił klientów, aż zdał sobie sprawę, że nie może w tym mieście dłużej mieszkać. Toteż postarał się upłynnić i wymienić na gotówkę wszystko, co posiadał, wyjechał do Cork, a stamtąd ze swą służącą i córką odpłynął do Karoliny. Z początku otworzył kancelarię w tej prowincji, ale potem wziął się do handlu, co okazało się dlań pomyślniejsze, gdyż zarobił na tym tyle, że wystarczyło mu na kupno pokaźnej plantacji. Służąca, która tu uchodziła za jego żonę, zmarła, a wtedy jego dorosła córka, właśnie nasza Anna Bonny, zajęła się domem. Miała ona gwałtowne i zuchwałe usposobienie, toteż już po wyroku opowiadano o niej różne bardzo niepochlebne historie jak to, że raz w pasji zabiła nożem kuchennym służącą Angielkę. Po bliższym jednak zbadaniu uznałem tę historię za bezpodstawną. Ale musiała być bardzo krzepka, bo gdy pewien chłopak próbował ją zgwałcić, zbiła go tak, że przez dłuższy czas leżał chory. Gdy mieszkała u ojca, uważano powszechnie, że będzie miała spory majątek, i myślano, że adwokat szykuje dla niej dobrą partię. Anna jednak popsuła wszystko, gdyż bez zgody ojca poślubiła młodego żeglarza, który był bez grosza; to oburzyło ojca do tego stopnia, że wyrzucił ją z domu. Wówczas chłopak, który się z nią ożenił, zawiedziony w swych oczekiwaniach, wsiadł z żoną na statek płynący na Providence Island, sądząc, że tam znajdzie zajęcie. Na wyspie tej Anna zawarła znajomość z kapitanem Rackam, piratem. Ten jął się do niej zalecać i wkrótce znalazł sposób, by odwrócić jej uczucie od męża. Anna niebawem zgodziła się uciec od męża i ruszyć wraz z piratem na morze. Ów żył zbytkownie. Hojnie obsypywał Annę pieniędzmi i tak ją ujął swą szczodrością, że odważyła się powiedzieć mężowi, iż go opuści i pójdzie z Rackamem, oraz zaproponowała, aby za znaczną sumę zrezygnował z niej oddając Rackamowi, co ma zostać potwierdzone na piśmie. Zwróciła się nawet do kilku osób, by to pismo poświadczyły. Sprawa rozniosła się, tak że gubernator, skoro o tym usłyszał, posłał po Annę i po niejaką Annę Fulworth, która przybywszy wraz z nią z Karoliny, uchodziła za tejże matkę, i wiedziała wszystko o jej gorszącym zachowaniu. Gubernator wypytał szczegółowo obie kobiety, a stwierdziwszy, że nie potrafią niczemu zaprzeczyć, zagroził, że jeśli nadal będą tak postępować, zamknie je w więzieniu i skaże na chłostę, którą własnoręcznie wymierzy im Rackam. Groźby te zmusiły Annę do przyrzeczenia, że się ustatkuje, nie będzie obracała w złym towarzystwie i zostanie przy mężu. Wszystko to jednak były czcze słowa, bo naradziwszy się z Rackamem doszli do przekonania, że w uczciwy sposób nie będą mogli cieszyć się razem ani swym towarzystwem, ani swobodą. Postanowili więc uciec we dwoje i cieszyć się życiem wbrew całemu światu. Uknuli, że ukradną slup stojący właśnie w przystani. Rackam wciągnął do spisku kilku zuchów. Należeli oni do tych piratów, którzy uzyskali amnestię, a o których wiedział, ze sprzykrzyli sobie pracę na brzegu i znów tęsknili do dawnego rzemiosła. Upatrzony slup miał około czterdziestu ton i był najszybszym żaglowcem tego typu, jaki kiedykolwiek zbudowano. Należał do niejakiego Johna Hamana, który mieszkał na wysepce, w pobliżu Providence Island. Oprócz niego i jego rodziny (miał bowiem żonę i dzieci) nie było tam żadnej ludzkiej istoty. Jego rzemiosłem i stałym źródłem dochodów było chwytanie i rabowanie Hiszpanów, na których żaglowce i szalupy często napadał w okolicy Kuby i Hispanioli, przywożąc niekiedy pokaźny łup; zawsze im umykał dzięki szybkości swego statku, tak iż mówiono: Oto John Haman, złap go, jeśli potrafisz! Obecnie zajął się przewiezieniem swej rodziny na Providence Island, by tu osiąść i zamieszkać; może dlatego, że sprzykrzyło mu się życie w samotności, a może z obawy, że gdyby jacyś Hiszpanie odkryli jego domostwo, mogliby wylądować na samotnej wysepce i wziąć pomstę za wszystkie jego wybryki. Zauważono, że Anna Bonny kilkakrotnie odwiedzała ten slup pod pozorem, że ma jakąś

sprawę do Johna Hamana, zawsze jednak przychodziła, gdy korsarz był na lądzie, gdyż jej prawdziwym zamiarem było dowiedzieć się, ilu majtków jest na statku, jak czuwają, oraz poznać trapy i tryb życia na statku. Dowiedziała się tyle, ile było konieczne: że na statku jest tylko dwóch ludzi, a John Haman co noc sypia na lądzie. Wypytywała majtków, czy wartują, gdzie sypiają, i jeszcze zadawała wiele innych pytań, na które odpowiadali chętnie, bo myśleli, że wypytuje ich jedynie z prostej ciekawości. Anna zaznajamiała Rackama z każdym szczegółem, on zaś postanowił nie tracić czasu; objaśnił wszystko swym wspólnikom, których było ośmiu, po czym naznaczyli sobie spotkanie o północy. Wszyscy stawili się wiernie, by wziąć udział w tym łajdactwie. Anna była równie punktualna, jak zdecydowana. Dobrze uzbrojeni zeszli do łodzi i powiosłowali ku slupowi, który kotwiczył bardzo blisko brzegu. Noc zdawała się sprzyjać zamachowi, gdyż była ciemna i dżdżysta. Gdy tylko weszli na statek, Anna Bonny ze szpadą w jednej, a pistoletem w drugiej ręce, w asyście jednego pirata zeszła do kabiny, gdzie spali dwaj majtkowie stanowiący załogę slupu. Hałas obudził ich, co zauważywszy zaklęła się, że jeśli ośmielą się stawić opór lub narobią wrzasku, rozwali im łby (tych właśnie słów użyła). W tym czasie Rackam i jego kompani zajęci byli podnoszeniem kotwicy. Statek trzymał się na dwóch linach kotwicznych, jedną ściągnęli, a drugą dla pośpiechu rzucili. Dryfowali w dół zatoki. Obwołano ich z fortu, do którego blisko podeszli, a także ze statku strażniczego pytając, dokąd zmierzają. Odpowiedzieli, że zgubili kotwicę, mają tylko mały drek, na którym się nie utrzymają. Wnet potem podnieśli mały żagiel, wystarczający zaledwie, aby statek słuchał steru. Kiedy dopłynęli do wylotu portu i osądzili, że nie mogą być widziani z żadnego statku z powodu ciemnej nocy, rozwinęli wszystkie żagle i wzięli kurs na pełne morze. Wtedy wywołali na pokład owych majtków i zapytali, czy chcą przyłączyć się do nich, ale zmiarkowawszy, że nie mają ochoty, dali im łódź, by dopłynęli do brzegu i służyli dalej Johnowi Hamanowi zapewniając przy tym, że oddadzą slup, gdy przestanie im być potrzebny. Rackam i Anna Bonny żywili urazę do niejakiego Ryszarda Turnleya. Jego to Anna prosiła, żeby poświadczył owo pismo, które James Bonny, jej mąż, miał wręczyć Johnowi Rackam. Turnley odmówił przyłożenia ręki do tej machinacji i zawiadomił gubernatora o całej historii; za to oboje poprzysięgli mu zemstę. Turnley odpłynął z Providence Island na połów żółwi, zanim jeszcze dobrana para uciekła, oni zaś wiedząc, na której wyspie przebywał, ruszyli w ślad za nim. Ujrzeli jego slup o milę od brzegu z nastawionymi sieciami i weszli na pokład z sześciu ludźmi. Turnley jednak szczęśliwym trafem był na wyspie ze swym synem, bo wędził tam mięso dzikich świń, które w przeddzień ubili. Piraci rozpytywali się o niego, a dowiedziawszy się, gdzie jest, powiosłowali na brzeg celem odszukania go. Turnley zobaczył z brzegu, że na jego bryg wchodzą jacyś ludzie, a potem wiosłują ku brzegowi, a poznawszy piratów, którzy w tych stronach są bardzo częstymi gośćmi, wraz z synem uciekł do pobliskiego lasu. Płycizna była bardzo wielka, toteż piraci nie mogli dobić łodzią do brzegu. Brodzili więc po pachy, a Turnley zerkając spoza drzew zobaczył, jak przenosili broń na brzeg. Ponieważ w ogólności nie podobał mu się ich wygląd, wraz z synem położył się plackiem w zaroślach. Piraci rozglądali się wokół, a nie mogąc dostrzec, jęli Turnleya wzywać i nawoływać po imieniu, skoro się jednak nie pojawiał, uznali, że szukanie na takim pustkowiu byłoby stratą czasu. Wrócili więc do łodzi i powiosłowali z powrotem na slup swego wroga, zabrali żagle i jeszcze kilka przedmiotów. Uprowadzili też trzech majtków: mata Ryszarda Connora, Johna Davisa i Johna Howela, a nie wzięli starego doświadczonego pirata, Dawida Sowarda, gdyż był kulawy i niezdolny do ciężkiej pracy z powodu kiedyś odniesionej rany. Jeszcze im było mało, więc zrąbali wielki maszt i zaholowawszy statek na głęboką wo-

dę zatopili, jednak Dawidowi Soward pozwolili odwiosłować w łodzi i ratować się własnym przemysłem. Soward powiosłował na brzeg wysepki, tam po pewnym czasie odnalazł Turnleya i uprzedził, że Rackam i Anna Bonny, gdyby go odnaleźli, zasmagaliby go na śmierć. Słyszał, jak na to przysięgali z wieloma srogimi klątwami i przezwiskami, gdyż chłosta była właśnie tym rodzajem kary, którą poinformowany przez Turnleya gubernator groził Annie. Potem, gdy Rackam i Anna przez pewien już czas przebywali na morzu, okazało się, że zaszła w ciążę. Skoro stało się to widoczne, Rackam wysadził ją na jednej z wysp kubańskich i polecił jakimś swym przyjaciołom, którzy zaopiekowali się nią aż do porodu. Gdy wstała, znów zdrowa, przysłał po nią, by mu dotrzymywała towarzystwa. Gdy ogłoszono amnestię dla piratów, Rackam poddał się, by skorzystać z jej dobrodziejstw. Potem, już zaliczony do korsarzy, powrócił jednak do dawnego rzemiosła, jak nadmieniono w relacji z życia Mary Read. We wszystkich tych wyprawach Anna towarzyszyła Rackamowi, a kiedy na swój sposób mieli załatwić jakąś sprawę, nikt nie był odważniejszy, nie bił się dzielniej, a szczególnie wówczas, gdy piratów ujęto. Wtedy to Anna wraz z Mary Read i jeszcze jednym piratem samotrzeć broniła się na pokładzie, jak to już wspomniano. Ojca jej znało mnóstwo dżentelmenów, plantatorów z Jamajki, którzy z nim handlowali i wśród których cieszył się dobrą opinią. Kilku z nich, którzy bywali w Karolinie, pamiętało, że widywali Annę w jego domu. Dlatego też skłonni byli okazać jej łaskę, lecz porzucenie męża źle o niej świadczyło. W dniu egzekucji zezwolono Rackamowi na rozmowę z nią. Całą jednak pociechą, jakiej mu udzieliła, było, iż przykro jej wprawdzie, że widzi go w tym położeniu, ale gdyby był walczył jak mężczyzna, nie musiałby teraz zdychać powieszony jak pies. Anna przebywała w więzieniu do połogu, potem zwalniano ją od czasu do czasu. Co się z nią jednak dalej stało, nie wiadomo To tylko wiemy, że uniknęła egzekucji.

ROZDZIAŁ V

O kapitanie Howel Davisie i jego ludziach Kapitan Howel Davis urodził się w Milfordzie w Monmouthshire i od dzieciństwa przebywał na morzu. W swą ostatnią podróż z Anglii wyruszył z Bristolu na snidze „Cadogan”, którą pod dowództwem kapitana Skinnera płynął ku wybrzeżom Gwinei. Davis był starszym matem. Kiedy tylko przybyli do Sierra Leone na owym wybrzeżu, napadł ich pirat, kapitan England, ograbił kapitana, zaś Skinnera po barbarzyńsku zamordował. Davis utrzymywał, że po śmierci kapitana Skinnera England usilnie go namawiał, by się zaciągnął do piratów, on jednak śmiało odpowiedział, iż woli zostać na miejscu zastrzelony niż podpisać artykuły pirackie. Odwaga Davisa spodobała się Englandowi, odesłał go z resztą załogi na „Cadogan”, mianując kapitanem na miejsce Skinnera oraz nakazując ruszyć w dalszą drogę. Dał mu również zapieczętowane pismo z poleceniem, by otworzył je dopiero pod pewną szerokością i, jeśli mu życie miłe, wykonał zawarte w nim rozkazy. Zupełnie z taką samą pompą postępują władcy wobec swych admirałów i generałów. Davis zastosował się ściśle do instrukcji, odczytując pismo w obecności całej załogi. Zawierało ono ni mniej, ni więcej tylko hojną darowiznę całego okrętu wraz z ładunkiem Davisowi i załodze oraz zalecenie, aby pożeglowali do Brazylii i jak najkorzystniej sprzedali towar, a zyskiem podzielili się sprawiedliwie. Davis zapytał kamratów, czy mają chęć zastosować się do wskazań, lecz ku swemu wielkiemu zdumieniu spostrzegł, że większość solidarnie przeciwstawia się temu. Rozzłościł się, sklął ich, lecz skierował statek tam, gdzie chcieli. Marynarze wiedzieli, że część ładunku była przeznaczona dla pewnych kupców na Barbados, więc popłynęli na tę wyspę. Gdy tam przybyli, opowiedzieli kupcom o nieszczęśliwej śmierci Skinnera i o propozy-

cji, jaką uczynił im Davis. W rezultacie Davisa pojmano i osadzono w więzieniu, gdzie siedział przez trzy miesiące. Ponieważ jednak nie brał udziału w akcie pirackim, wypuszczono go bez sądu, ale nie mógł się spodziewać, że gdziekolwiek znajdzie zatrudnienie. Toteż wiedząc, że Providence Island była niejako miejscem rendez-vous piratów, szukał okazji przyłączenia się do nich. Udało mu się w tym celu zaokrętować na statek, który tam płynął. Znów jednak rozczarował się po przybyciu, bo piraci poddali się właśnie kapitanowi Woodes Rogersowi i skorzystali z dobrodziejstw Aktu Łaski, dopiero co przywiezionego z Anglii. Niedługo jednak obijał się bez pracy. Gdy kapitan Rogers zajmował dwa kupieckie slupy, jeden zwany „Buck”, a drugi „Mumvil Trader”, Davis znalazł na jednym z nich zajęcie. Ładunek ich miał poważną wartość, gdyż składał się z towarów europejskich, przeznaczonych na wymianę z Kreolami francuskimi i hiszpańskimi; wielu majtków na obu brygach było ekspiratami, którzy zaciągnęli się na nie po ogłoszeniu Aktu Łaski. Pierwszą miejscowością, do której dopłynęli, była Martynika, należąca do Francuzów; tam pewnej nocy Davis, zmówiwszy się z kilku innymi, obezwładnił szypra i opanował slup. Zaraz po tym spiskowcy udali się na drugi statek, kotwiczący w pobliżu, wiedząc, że i na nim znajduje się wielu majtków, skłonnych do rebelii. Kazali im przybyć na swój slup. Ci posłuchali i większość z nich zgodziła się przyłączyć do Davisa. Tych, którzy byli innego zdania, odesłano na bryg „Mumvil”, by popłynęli, gdzie im się żywnie podoba. Poprzednio jednak Davis zabrał im wszystko, co mogłoby mu się na coś przydać. Potem, nad wielką wazą ponczu, zwołali radę wojenną, która miała zająć się wyborem dowódcy. Wkrótce jednak było po wyborach, bo większość ważnych głosów padła na Davisa; nawet ich nie liczono, bo i tak wszyscy opowiedzieli się za tym wyborem. Davis, gdy tylko objął dowództwo, ogłosił artykuły, które podpisał i zaprzysiągł on sam oraz reszta piratów. Po czym wygłosił krótką mowę, w której wypowiadał wojnę całemu światu. Następnie piraci naradzili się nad znalezieniem odpowiedniego miejsca, gdzie mogliby oczyścić swój slup, bo szybkobieżność była im nieodzowna zarówno przy napaści, jak w ucieczce. Wybrali na to Coxon's Hole, na wschodnim krańcu Kuby, miejscowość, gdzie nie groziło zaskoczenie, ponieważ wejście na zatokę było tak wąskie, że jeden statek mógł zatrzymać sto innych. Tu z wielkim trudem oczyścili slup, bo nie mieli cieśli, rzemieślnika ogromnie przydatnego w takiej potrzebie. Stamtąd wypłynęli ku północnej stronie wyspy Hispanioli. Pierwszy żagiel, jaki trafił im się na drodze, był to statek francuski o dwunastu działach. Należy zauważyć, że mimo iż Davis miał tylko trzydziestu pięciu żeglarzy, z zapasami zaczęło być krucho, toteż napadł na Francuza. Francuz poddał się bez oporu. Davis wysłał dwunastu ludzi na splądrowanie pryzu. Jeszcze nie zdążyli się z tym uporać, gdy wyśledzili żagiel z wielkiej odległości po zawietrznej. Francuz, zapytany, kto to może być, odpowiedział, że wczoraj rozmawiał z żeglarzami ze statku o dwudziestu czterech działach i sześćdziesięcioosobowej załodze, przypuszcza więc, że to ten sam. Wówczas Davis zaproponował swym ludziom, by napaść na ów statek. Powiedział im, iż rzadko który mógłby mu się bardziej przydać. Piraci jednak uważali, że byłoby to karkołomne przedsięwzięcie, i nie okazywali bynajmniej zapału. Davis zapewnił ich, że zdobędzie statek fortelem i wszystko pójdzie gładko. Po czym ruszył w pościg, każąc pryzowi francuskiemu uczynić to samo. Ponieważ pryz był powolny, Davis pierwszy dopadł nieprzyjaciela i płynąc z nim równolegle, podniósł flagę piracką. Tamci, bardzo zaskoczeni, zawołali do Davisa, że dziwią się jego bezczelności, iż ośmiela się tak blisko do nich podejść, i kazali mu się poddać. On jednak odpowiedział, że zamierza trzymać ich w szachu, póki nie nadjedzie jego wspólnik, który potrafi rozprawić się z nimi, toteż jeśli się sami nie poddadzą, wkrótce pożałują. I odpalił do nich całoburtną salwę, za którą odpłacili mu pięknym za nadobne. W tym czasie nadciągnął pryz, a wszyscy jeńcy, jacy znajdowali się na nim, zmuszeni byli wyjść na pokład w białych koszulach, jak to zarządził Davis, aby pokazać, jak liczną

rzekomo rozporządza załogą. Oni też podnieśli brudny kawał smołowanego płótna zamiast czarnej flagi, bo innej nie mieli, i wystrzelili z działa. Francuzi tak się przelękli tej demonstracji, że skapitulowali. Davis wezwał ich kapitana, by przyszedł na jego pokład z dwudziestu swymi majtkami. Ludzi tych, gdy znaleźli się na brygu pirackim, dla większej pewności zakuto w kajdany, z wyjątkiem kapitana. Wtedy Davis posłał czterech swoich kamratów na ów pierwszy pryz, by jednak podstęp nie wydał się zawczasu, polecił im głośno ofiarować swe służby kapitanowi, prosząc, by ten zechciał wysłać kilku swych ludzi na pokład drugiego pryzu, żeby przekonali się jaka tam zdobycz. Jednocześnie wręczył swym ludziom pismo ze wskazówkami, co mają robić. Rozkazał mianowicie zagwoździć działa na małym pryzie, zabrać wszelką broń ręczną i proch oraz zmusić wszystkich Francuzów, by przeszli na pokład drugiego pryzu. Skoro to wykonano, rozkazał przenieść większość jeńców z dużego pryzu na mały. W ten sposób zabezpieczył się od wszelkich prób zamachu, którego mógł się obawiać ze względu na liczebną przewagę wroga. Teraz więc jednych trzymał w kajdanach na własnym statku, drudzy zaś, zgromadzeni na małym pryzie, nie mieli broni ani amunicji. Trzy okręty trzymały się razem przez dwa dni; jednak Davis spostrzegłszy, że wielki pryz jest bardzo powolny, uznał, że nie nadaje się dla piratów, postanowił więc zwrócić go kapitanowi wraz z całą załogą. Przedtem jednak zabrał całą amunicję i wszystko to, co było mu potrzebne. Francuski kapitan zaś, dowiedziawszy się, jak dał się oszukać, wpadł w taką wściekłość, że gdy przybył na pokład własnego statku, chciał rzucić się za burtę, od czego powstrzymali go dopiero jego ludzie. Porzuciwszy oba pryzy Davis pożeglował na północ; w tym rejsie zagarnął mały slup hiszpański, po czym udał się ku Wyspom Zachodnim (Azorskim), lecz nie znalazł tam zdobyczy. Potem popłynął na wyspy Cape Verde. Tu zakotwiczył przy Wyspach św. Mikołaja, okazując banderę angielską; miejscowi Portugalczycy wzięli pirata za korsarza angielskiego, a gdy Davis wyszedł na brzeg, przyjęli go bardzo uprzejmie i handlowali z nim. Pozostał na Cape Verde przez pięć tygodni, w którym to czasie z połową załogi przedsięwziął podróż do głównego miasta na wyspie, położonego w głębi kraju, o dziewiętnaście mil od wybrzeża. Davisowi, który dobrze się prezentował, gubernator i obywatele bardzo dogadzali, tak że nie zabrakło mu żadnej rozrywki, jaką tylko potrafili zapewnić mu Portugalczycy, lub też dało się zdobyć za pieniądze. Po prawie tygodniowym pobycie pirat wrócił na statek i reszta załogi udała się do miasta, by z kolei również zażyć przyjemności. Po powrocie oczyścili statek i ruszyli na morze, lecz już nie w pełnym składzie, gdyż pięciu z nich, niczym wojowników Hannibala, tak oczarowały rozkosze tego kraju i swobodny sposób bycia niektórych mieszkanek, że pozostali na miejscu, a jeden z nich, niejaki Charles Franklin z Monmouthshire ożenił się tam, osiedlił i mieszka na wyspie po dziś dzień. Stamtąd pożeglował do Bonavista; zajrzeli do tej przystani, ale nic nie znaleźli i skierowali się ku wyspie Mayo. Po drodze napotkali wiele statków dużych i małych, wszystkie ograbili, zabierając z nich, co tylko się dało. Wzmocnili swoje siły nowymi ludźmi, z których większość przyłączyła się dobrowolnie. Jeden ze zdobytych statków zagarnęli na własny użytek, uzbroili w dwadzieścia sześć dział i nazwali „King James”. Nie znajdując w pobliżu wody słodkiej dla zaopatrzenia się w rejs przybyli do posiadłości portugalskiej, San Jago. Gdy Davis z paru ludźmi wysiadł na ląd, szukając najdogodniejszego miejsca do nabrania wody, podszedł doń z nieliczną świtą sam gubernator, by zbadać, kim są i skąd przybyli. Ponieważ dygnitarzowi nie spodobało się to, co Davis opowiadał o sobie, oświadczył mu bez ogródek, że podejrzewa, iż są piratami. Davis odegrał rolę oburzonego i obrażonego tym podejrzeniem, fukając na gubernatora, by liczył się ze słowami. Ledwie jednak miejscowy dygnitarz odszedł, Davis wrócił na statek jak mógł najszybciej. Tu opowiedział o całym zdarzeniu, a jego ludzie uznali, że zostali znieważeni. Na to Davis zapewnił ich, że potrafi po nocy zaskoczyć fort i zdobyć. Kamraci aprobowali tę propozycję i późną porą, dobrze uzbrojeni, wyszli na brzeg. Wartę pełniono tak niedbale, że piraci wtargnęli do fortu, zanim w ogóle wszczęto

alarm. Kiedy już było za późno, stawiono im opór tak słaby, że padło zaledwie trzech piratów. Żołnierze z fortu w ucieczce szukali ratunku. Wpadli do domu gubernatora i tam zabarykadowali się dobrze. Oddział Davisa nie zdążył wtargnąć za nimi. Wprawdzie piraci wrzucili do wnętrza kilka granatów, ale zniszczyli tylko umeblowanie i zabili paru obrońców. Z nastaniem dnia całe wybrzeże stanęło w pogotowiu. Kto żyw porwał za broń. Piraci wobec perspektywy, że czeka ich oblężenie w forcie, zrejterowali co tchu na statek, zagwoździwszy przedtem działa forteczne. Wyprawą tą przyczynili Portugalczykom dużo szkody, a sobie nie przysporzyli korzyści. Wyruszywszy na morze przeliczyli swych ludzi: było ich około siedemdziesięciu. Zaczęli deliberować, jaki kurs mają obrać. Na skutek różnicy zdań podzielili się na obozy, większość jednak była za Gambią na wybrzeżu Gwinei. Tego zdania był i Davis, bo pływał na tym szlaku i znał wybrzeże. Powiedział im, że na zamku gambijskim przechowuje się zawsze dużo pieniędzy, mogliby spróbować zdobyć ten skarb. Załogę zdziwiła ta propozycja dowódcy, gdyż zamek stale był obsadzony garnizonem. Davis odrzekł, że zatroszczy się o to, zdobędą te bogactwa, żąda tylko, aby mu dano wolną rękę. Piraci byli tak wysokiego mniemania o jego zdolnościach i odwadze, że nie oponowali. Zgodzili się na podjęcie ryzyka, nie wnikając w plany Davisa, dla którego, wedle nich, nie było niemożliwych rzeczy. Znalazłszy się w polu widzenia zamku gambijskiego, Davis rozkazał swym ludziom zejść z pokładu, z wyjątkiem tych, którzy byli zupełnie niezbędni do żeglugi, aby żołnierze z twierdzy, zobaczywszy tylko garść ludzi na slupie, nabrali przekonania, że to statek kupiecki, nie budzący podejrzeń. Davis podpłynął pod zamek i zakotwiczył, kazał spuścić łódź i zejść sześciu ludziom w zwykłych starych kurtach, on sam zaś oraz doktor i pierwszy oficer zeszli w stroju dżentelmenów; chciał bowiem, aby kamraci wyglądali na zwykłych żeglarzy, oni zaś trzej na kupców. Gdy wiosłowali ku brzegowi, udzielił wszystkim instrukcji, jak mają odpowiadać, w razie gdyby ich o coś zapytano. Gdy wylądowali na przystani, zostali przyjęci przez szereg muszkieterów i zaprowadzeni do twierdzy, gdzie gubernator powitał ich uprzejmie pytając, kim są i skąd przybyli. Piraci odpowiedzieli, że płynęli z Liverpoolu do ujścia rzeki Senegal po gumę i kość słoniową, ale na ten brzeg przypędziły ich dwa francuskie okręty wojenne i doścignęłyby ich, gdyby nie zdołali schronić się do Gambii. Tylko dzięki temu nie dostali się do niewoli; chcieliby jednak skorzystać z okazji i zakupić tu niewolników. Gubernator zapytał, jaki mają ładunek? Odpowiedzieli, że blachę i żelaziwo, a były to bardzo poszukiwane towary. Gubernator oświadczył, że dostarczy im niewolników za całą wartość ich ładunku, i zapytał jeszcze, czy mają u siebie jakieś europejskie trunki? Odrzekli, że mają trochę, na własny użytek, ale na pewno znajdzie się i dla niego jakiś gąsiorek. Wówczas gubernator bardzo uprzejmie zaprosił ich na obiad. Davis odpowiedział, iż będąc dowódcą musi wrócić na statek i sprawdzić, czy jest należycie zakotwiczony, oraz wydać kilka innych rozkazów. Jego dwaj oficerowie mogą zostać, on sam zaś wróci tu niebawem i przywiezie ze sobą ów gąsiorek. Podczas bytności w twierdzy Davis dawał pilne baczenie, jak wszystko jest rozmieszczone. Zauważył, że u wejścia stoi szyldwach, a tuż obok znajduje się kordegarda, gdzie zazwyczaj żołnierze czekają na objęcie służby, złożywszy w kącie byle jak muszkiety; spostrzegł także dużo ręcznej broni w sieni gubernatora. Po powrocie na statek zapewnił kamratów, że plan się powiedzie, i żądał, by nie pili, a gdy zobaczą, że ściągnięto flagę ze szczytu zamkowej wieży, aby to zrozumieli jako znak, iż opanował twierdzę, i natychmiast przysłali mu dwudziestu ludzi na brzeg. W tym samym czasie, ponieważ obok nich zakotwiczył jakiś inny slup, Davis wysłał na sąsiedni statek kilku piratów w lodzi, żeby unieszkodliwili szypra i całą załogę; kazał następnie przewieźć jeńców na swój statek, a zarządził tak w obawie, żeby ci z sąsiedniego slupu nie dostrzegli zbrojenia się i krzątaniny u nich i nie dali znać na zamek. Podjąwszy te środki ostrożności Davis rozkazał ludziom, wyruszającym z nim w łodzi, by każdy ukrył pod ubraniem po dwa pistolety, co i sam uczynił. Dał im też wskazówki, by

weszli do kordegardy i wszczęli rozmowę z żołnierzami, dopóki z okna gubernatora nie padnie strzał: wtedy zaraz mają skoczyć i zawładnąć bronią w kordegardzie. Gdy Davis nadjechał, a obiadu jeszcze nie było, gubernator zaproponował, by spędzili chwile oczekiwania przyrządzając sobie wazę ponczu. Należy zauważyć, że usługiwał im bosman Davisa, który miał sposobność przejść się po całym domu, by zobaczyć, kto go broni. Szepnął on Davisowi, że oprócz ich dwóch wewnątrz znajduje się tylko pierwszy oficer, doktor i gubernator. Nagle Davis wyciągnął pistolet celując w pierś gubernatora i rozkazał mu, żeby poddał twierdzę piratom wraz z całym jej bogactwem, gdyż inaczej zginie na miejscu. Gubernator, zupełnie nie przygotowany na napaść, przyrzekł, że będzie posłuszny i zrobi wszystko, czego zażądają. Piraci zamknęli drzwi, zdjęli broń rozwieszoną w sieni i nabili ją. Davis przez okno wypalił z pistoletu, a jego ludzie z nabitymi pistoletami w ręku rzucili się na żołnierzy, a potem jeden z nich wyniósł muszkiety na zewnątrz. Zrobiwszy to, zamknęli żołnierzy w kordegardzie i sami zaciągnęli wartę. Tymczasem któryś z nich ściągnął flagę brytyjską z wieży zamkowej, a na ten znak piraci ze statku wysłali posiłki na ląd i tak bez najmniejszego pośpiechu i zamieszania opanowali twierdzę, przy czym z obu stron nikt nie zginął. Davis przemówił do żołnierzy, a wielu z nich przyłączyło się do piratów. Tych zaś, którzy mu odmówili, wysłał na mały slup, a nie chcąc się trudzić pilnowaniem ich, kazał zdjąć z owego statku wszystkie żagle i liny, co uniemożliwiało im wszelkie próby ucieczki. Dzień ten spędzili piraci w jakimś radosnym upojeniu. Zamek oddawał salut armatni statkowi, a statek zamkowi. Nazajutrz jednak zajęli się swoimi sprawami, to jest grabieżą. Ze zdobyczą jednak było znacznie gorzej, niż oczekiwali, odkryli bowiem, że znaczną ilość pieniędzy wysłano już przedtem z zamku. Mimo to znaleźli złote sztaby wartości dwóch tysięcy funtów oraz mnóstwo cennych przedmiotów. Wszystko, co się im podobało i dało się przenieść, zabrali na swój statek, byli nawet tak hojni, że kilka rzeczy nieprzydatnych podarowali szyprowi i załodze małego slupu, który również puścili wolno. Potem wzięli się do zagwożdżania dział i burzenia fortyfikacji. W czasie gdy, narobiwszy szkody, ile tylko mogli, przygotowywali się do wyjścia w morze, zobaczyli statek płynący ku nim pod wszystkimi żaglami. Natychmiast podnieśli kotwicę, gotowi na jego przyjęcie. Statek okazał się francuskim piratem o czternastu działach i sześćdziesięciu czterech ludziach, połowę załogi stanowili Francuzi i połowę Murzyni. Kapitan nazywał się La Bouse. Spodziewał się przynajmniej bogatego pryzu, dlatego tak gorliwie dążył ku nim. Kiedy jednak podpłynął dość blisko, a zobaczył działa i znaczną ilość ludzi na pokładzie, był przekonany, że trafiła kosa na kamień i że jest to mały angielski okręt wojenny. Jednakże nie mając już wyjścia zdecydował się na czyn śmiały i desperacki, na abordażowanie Anglika. Gdy idąc na zbliżenie odpalił z działa i wywiesił czarną flagę, Davis odwzajemnił się sygnałowym strzałem i tak samo podniósł czarną. Francuz ucieszył się niemało z tak szczęśliwego zakończenia konfliktu. Obydwaj kapitanowie spuścili łodzie i pośpieszyli pod białymi flagami z rufy, by się spotkać i wzajemnie sobie pogratulować. Wymienili wiele układnych słów i La Bouse poprosił Davisa, żeby razem pożeglowali wzdłuż wybrzeża, bo nie jest zadowolony ze swego statku i szuka lepszego. Davis zgodził się na to i bardzo uprzejmie obiecał, że da mu pierwszy statek, jaki zdobędzie, a jaki spodoba się kamratowi, który okazał tak wiele chwalebnej wyrozumiałości. Pierwszym miejscem, do którego dotarli, była Sierra Leone; ledwie wpłynęli do zatoki, natychmiast wypatrzyli statek na kotwicy. Davis będąc lepszym żeglarzem pierwszy doń podpłynął i zdziwiony, że tamten nie próbuje ucieczki, jął podejrzewać, że to dobrze uzbrojony okręt. Gdy tylko „Royal James” zderzył się z nim burtą, ów wybił skobę łańcucha kotwicznego i powitał przybysza całoburtną salwą, podnosząc czarną flagę. Davis tak samo podniósł czarną flagę i wypalił z jednego działa zawietrznej burty. Wkrótce okazało się, że był to okręt piracki o dwudziestu czterech działach, pod

dowództwem niejakiego Cocklyna, który mając nadzieję na zdobycie obu wpływających statków, pozwolił im podpłynąć do siebie, nie chcąc ich spłoszyć podniesieniem żagli. Na wszystkich trzech statkach była uciecha ze spotkania się sprzymierzeńców, zbratanych w nieprawości. Spędzili dwa dni na umacnianiu swego spotkania i przyjaźni; trzeciego dnia Davis i Cocklyn postanowili zaatakować fort, skupiając siły na brygantynie La Bouse'a. Umyślili podejść do fortu podczas przypływu. Garnizon podejrzewał, że są to piraci, ale mimo to postanowił się bronić; gdy brygantyna podpłynęła na odległość strzału muszkietowego, twierdza oddała do niej salwę ze wszystkich dział; brygantyna odwzajemniła się tym samym i tak przez kilka godzin jedni drugich trzymali w szachu, aż dwa sprzymierzone statki nadeszły z pomocą brygantynie. Obrońcom fortu na widok tak licznych posiłków zbrakło odwagi na dalszą walkę, porzucili swą fortecę na łaskę napastników. Piraci objęli ją w posiadanie i przebywali w niej prawie siedem tygodni, a przez ten czas wszyscy czyścili swe statki. Zapomniałem nadmienić, że wtedy właśnie wpadła im w ręce galera *, która zawinęła do Sierra Leone: Davis nalegał, aby odstąpić ją Francuzowi i spełnić w ten sposób daną obietnicę. Cocklyn nie oponował, więc La Bouse przeniósł się na nią wraz z załogą; przebudowali pokład i zamontowali na niej dwadzieścia cztery działa. Na radzie wojennej piraci uchwalili razem pożeglować wzdłuż wybrzeża, dla większej zaś okazałości mianowali komodora, którym został Davis. Niedługo jednak dotrzymali sobie towarzystwa, gdyż raz, kiedy pili na „Royal Jamesie”, trunek tak uderzył im do głowy, że pokłócili się i o mało nie zaczęli się policzkować. Davis jednak położył temu kres następującą mową: - Słuchajcie no, Cocklyn i La Bouse, widzę, że wzmacniając was dałem wam do ręki bicz na samego siebie, ale jeszcze potrafię się rozprawić z wami dwoma. Kiedy jednak spotkaliśmy się przyjaźnie, rozejdźmy się tak samo, bo uważam, że nigdy nie będzie w spółce zgody między trzema. - Na to tamci dwaj wrócili każdy na swój statek i natychmiast ruszyli rozbieżnymi kursami. Davis trzymał się swojego szlaku wzdłuż wybrzeża i w drodze do Cape Appollonia spotkał dwa statki szkockie i jeden angielski, które ograbił i puścił wolno. Po pięciu dniach natknął się na przemytniczy statek holenderski o trzydziestu działach i dziewięćdziesięciu ludziach załogi (z których połowę stanowili Anglicy) na zatoce przy Cape Three Points. Gdy Davis zrównał się z Holendrem, ów pierwszy rozpoczął ogień. Na „Royal Jamesie” padło dziewięciu ludzi. Davis odpłacił pięknym za nadobne i wywiązała się gorąca walka, trwająca od godziny pierwszej w południe do dziewiątej rano następnego dnia, kiedy to Holender skapitulował i uznał się za pryz piratów. Davis przerobił holenderski statek do swoich celów, nazwał go „The Rover”, wyposażył w trzydzieści dwa działa oraz dwadzieścia siedem obrotników i ruszył obydwoma statkami do Anamabo. Wszedł do zatoki między dwunastą a pierwszą w południe i zastał w niej trzy zakotwiczone statki, przybyłe tam po Murzynów, złoto i kość słoniową. Statki te nazywały się: „Hink” dowodzony przez kapitana Halla, „Princess” przez kapitana Plumba (statek, na którym drugim matem był Roberts, odgrywający znaczną rolę w dalszym ciągu naszej kroniki) oraz „Morrice”, slup kapitana Fina. Davis zagarnął te statki nie napotkawszy na najsłabszym nawet opór i, po obrabowaniu wszystkich, jeden z nich, a mianowicie „Morrice”, podarował Holendrom. Na tym ostatnim wzięto stu czterdziestu Murzynów, a oprócz nich także żywność i pokaźną ilość złotego piasku. Tak się zdarzyło, że gdy Davis wszedł do zatoki, wokół „Morrice'a” krążyło kilka czółen, które jednak uszły cało i przybiły do brzegu. One też dały znać do twierdzy, że zjawili się piraci. Żołnierze ostrzelali Davisa, ale bez skutku, bo działa ich były zbyt małego kalibru, aby dosięgnąć napastników. On sam natomiast wyzywająco podniósł czarną flagę i odwzaje* Statek podobny do galeonu, lecz mniejszy, dwumasztowy, z dwudziestu pięciu parami wioseł w części dziobowej i na śródokręciu. Właśnie ze względu na ławy dla wioślarzy La Bouse musiał galerę przebudowywać w dziobowej części.

mnił powitanie. Tego jeszcze dnia pożeglował wzdłuż brzegu kierując się ku Wyspie Książęcej, należącej do Portugalii. Zanim jednak opowiem dalsze dzieje Davisa, zdam sprawę ze stanu posiadłości portugalskich na tym wybrzeżu, z wielu ciekawymi spostrzeżeniami, poczynionymi przez pewnego bystrego dżentelmena, niedawno przybyłego z tamtych stron. OPIS WYSP: ŚWIĘTEGO TOMASZA, KSIĄŻĘCEJ I ANNOBON. Ponieważ Portugalczycy wielce ulepszyli nawigację i byli pierwszymi Europejczykami, jacy opłynęli wokół Indie, nawiązali łączność z wybrzeżem afrykańskim i na nim się osiedlili, a ponadto dokonali odkryć, które obecnie okazują się tak bardzo korzystne dla innych narodów, nie byłoby może od rzeczy poprzedzić opis tych wysp napomknięciem o cudownych właściwościach magnesu, wynalezionego na krótko przedtem, który ułatwił Portugalczykom tak nowe i śmiałe wyprawy żeglarskie. Już starożytni znali przyciągające właściwości magnesu, co można wnioskować z faktu, że był on rodzimą kopaliną Grecji, lecz jego właściwości kierownicze, czyli biegunowe, są nam znane od trzystu pięćdziesięciu lat; mówią, że jest to wynalazek niejakiego Jana Goia z Amalfi w królestwie Neapolu; inni natomiast są przekonani i zapewniają, że magnes przywiózł z Chin do Włoch Paolo Veneziano, podobnie jak inne współczesne wynalazki: druk i broń palną. Inne właściwości czy ulepszenia magnesu, jak zmiany odchylenia od właściwej prostej NS, zmiany tych zmian oraz inklinacja * to odkrycia Sebastiana Cabota, pana Gellibranda i pana Normana. Nachylenie igły, czyli owa właściwość, dzięki której tworzy ona kąt z linią horyzontu we wszystkich miejscowościach z wyjątkiem równika (gdzie jest równoległa), stanowi najbardziej niezwykle z tych zjawisko; gdyby owo odkrycie naszego rodaka okazało się zjawiskiem regularnym, wyobrażam sobie, że byłoby bardzo pomocne w określaniu długości geograficznej, gdy okręty znajdują się blisko lądu, a przynajmniej naprowadziłoby na metody lepsze od dotychczas znanych, służące tak pożytecznemu celowi. Zanim wykorzystano ruchy igły magnetycznej i wynaleziono kompas, wyprawy morskie Portugalczyków nie sięgały poza Cape Nun (była to ich Ultima Thule stąd tak nazwana); katastrofy spowodowane sztormami zagnały kilka przybrzeżnych statków na Port Santo i Maderę, zanim jeszcze wynaleziono jakieś pewniejsze środki nawigacji; skoro jednak zastosowano igłę, żegluga ulepszała się z roku na rok, dzięki zachęcie ze strony Henryka, Alfonsa i Jana II, królów Portugalii, w połowie XIV i XV wieku. Król Alfons nie tak hojnie jak jego poprzednik popierał owe odkrycia, lecz rozważywszy korzyści odnoszone stąd przez Portugalię oraz fakt, że papież potwierdził wieczną darowiznę wszystkiego, co mogłoby zostać odkryte między Cape Bojador a Indiami włącznie, postanowił kontynuować subsydia i wydzierżawił korzyści przeszłe i przyszłe niejakiemu Bernardowi Gomez, obywatelowi Lizbony, który miał obowiązek za każdą następną podróżą odkryć o sto mil więcej i w roku 1470 dotarł do opisywanych tu trzech wysp, jedynych dziś krajów (z wszystkich okazałych i obszernych posiadłości, jakie Portugalczycy mieli w Afryce), które wciąż jeszcze pozostają przy tej koronie. Wyspa Świętego Tomasza jest główną z owych trzech wysp. Gubernator tutejszy nosi tytuł generalnego kapitana wysp i wręcza nominację gubernatorowi Wyspy Książęcej, mimo iż mianuje go dwór portugalski. Jest tu również biskupstwo z mnóstwem świeckich księży ani wykształconych, zdaje się, ani pobożnych, jak można sądzić z tego, że kilku z nich jest Murzynami. Jeden z ich przełożonych zaprosił nas na mszę jak na rozrywkę dla zabicia czasu; obrzęd ten on sam i jego bractwo odprawiali z tak przesadnymi gestami i nienaturalnymi gło* Nachylenie igły magnetycznej w płaszczyźnie pionowej. Na półkuli północnej ma wartość dodatnią, na południowej ujemną. Na równiku równa się 0.

sami, że widać było, ku ich wstydowi, iż czynią to tylko w tym celu, aby się nam przypodobać. A co, jak myślę, było jeszcze gorsze, to fakt, że owi księża mieli przy tym na względzie swą korzyść; będąc tu bowiem głównymi kupcami poniżają się do tak żałosnych i gorszących metod, aby pozyskać względy klientów. Między nimi a rządem, jeśli chodzi o handel, nie ma wielkiej harmonii, a nawet zazdroszczą sobie nawzajem i chwytają się niezbyt przyzwoitych machinacji, żeby monopolizować to, co przybysze przywożą na sprzedaż, zwłaszcza ubrania i zabawki, wszystkie bowiem rzeczy tego rodzaju cieszą się u Portugalczyków większym popytem niż gdzie indziej w świecie. Zwykłe czarne ubranie idzie za siedem lub osiem funtów, okrągła czteroszylingowa peruka za moidora, czteroszylingowy zegarek za sześć funtów itd. Miasto, nędznie zabudowane, lecz obszerne i ludne, skupia większą część krajowców, których na całej wyspie oblicza się na dziesięć tysięcy, przy czym ilość milicji wynosi trzy tysiące. Jest to na ogół lud łajdacki i złodziejski, co może zaświadczyć jeden z moich starych i poważnych przyjaciół. Przyniósłszy worek używanej odzieży na brzeg, by wymienić ją na żywność, siadł na piasku. Wkrótce wokół niego zgromadził się tłum oglądając ubrania; ktoś zapytał o cenę czarnego stroju, leżącego niefortunnie na wierzchu, a była to najlepsza rzecz ze wszystkich, i bez targów zgodził się na cenę, pod warunkiem, że ubranie będzie na niego pasowało. Wdział ubranie tak prędko, jak tylko mógł, nawet bez słów; co-licentia, Seignior. Mój przyjaciel jął zachwalać, że piękny strój i że tak pięknie leży, i ani mu w głowie nie postało, że klient bezwstydnie ucieknie. Tymczasem łajdak wziął nogi za pas. Mój przyjaciel pogonił za nim głośno krzycząc. Choć znajdowało się tu co najmniej z pięćset ludzi, całe to zdarzenie było tylko pokazem najszybszej pary nóg, jaka kiedykolwiek uniosła zdobycz. W ten sposób łatwowierny kupiec stracił ubranie z czarnego sukna, a zanim zdążył wrócić do swego worka, inni tubylcy pobili jego sługę i podzielili się resztą. Większość statków z Gwinei, należących do ich kraju, a często i naszych, odwiedza tę lub inną z owych wysp, by nabrać wody i zaopatrzyć się w świeżą żywność, która na wybrzeżu nie jest ani zbyt dobra, ani łatwo dostępna. Ich własne statki, gdy tu przybijają, podobnie jak wszystkie inne, muszą opłacić królowi cło za niewolników, zawsze pobierane w złocie i liczone od głowy bez uwzględnienia śmiertelności wśród Murzynów, zanim dowiezie się ich do Brazylii. Dochody te stanowią stałą pozycję w budżecie, która przeznaczona jest na pokrywanie wydatków cywilnych i wojskowych, dzięki czemu nie musi się odsyłać złota do kraju a wyspy Świętego Tomasza i Książęcą czyni dość bogatymi, by płaciły gotówką za wszystko, czego potrzebują od Europejczyków. Woły tutejsze są małe i chude (ważą niewiele ponad dwieście funtów), ale kozy, świnie i drób są bardzo dorodne; cukier gruby i brudny, a rum bardzo ordynarny. Ponieważ towary te posiadają ludzie, którym brakuje innych potrzebnych rzeczy, ofiarowują je nam do wymiany bardzo tanio: tuczny wieprz - za stary kordelas, tłustą sztukę drobiu - za piędź tytoniu brazylijskiego (inny gatunek nie ma tu wartości). W gotówce jednak trzeba płacić osiem dolarów za sztukę bydła, trzy dolary za kozę, sześć dolarów za odchowanego wieprza, półtora testuna za sztukę drobiu, dolara za galon rumu, dwa dolary za miarę cukru i pół dolara za tuzin papug. Jest tu również mnóstwo zboża i mąki, owoców cytrusowych i patatów. Ta pagórkowata wyspa stanowi prawie kwadrat, którego każdy bok wynosi osiemnaście mil, a znajduje się na równiku; opowiadają, iż drewniany most, tuż za miastem, prowadzi dokładnie wzdłuż równika nie zbaczając na północ ani na południe nawet o ułamek minuty. Mimo jednak upału i słońca stale w zenicie, wyspiarze, nawet ci, którzy mają skłonność do swawoli, są bardzo zdrowi; w znacznej mierze dzięki temu, że brak wśród nich choćby jednego felczera lub lekarza. Wyspa Del Principe, następna co do wielkości, jest miłym i rozkosznym miejscem dla Portugalczyków o poważnym i myślącym usposobieniu i gdyby tylko poprawić tam warunki zamieszkania, wyjazd na nią byłby szczęśliwą i niezmąconą ucieczką od całego świata. To, co mam opowiedzieć o tej wyspie, podzielę na obserwacje poczynione, gdyśmy się

do niej zbliżali - o otaczającym ją morzu, o przystani, o jej płodach i porach roku, o sposobie życia jej mieszkańców, o różnych obyczajach murzyńskich - i wyciągnę z wszystkiego własne wnioski, aby lepiej objaśnić mój opis i poinformować Czytelnika. Przybyliśmy tu z Whydah w ostatnich dniach lipca, gdy deszcze już się skończyły, a wiatr wiał z południowego zachodu (przed porą deszczową wieje z południowego wschodu). Zauważyliśmy (będąc na morzu), że pod tym wiatrem statek nieoczekiwanie i tak daleko zapuścił się na południe (to jest od nawietrznej), iż mogliśmy z łatwością pożeglować na każdą z tych wysp; to zaś wydaje się prawie niemożliwe, jeśliby silne prądy od zawietrznej, na które trafiliśmy po drodze z Whydah, szły podobnie w poprzek Bight of Benin. Nie! Wówczas byłoby bardzo trudno żeglować nawet ku Cape Formosa! Przy tej okazji obszerniej poinformuję o prądach na całym wybrzeżu gwinejskim. Południowe wybrzeże Afryki biegnie wzdłuż linii szerokości geograficznej *, północne po linii wschodniej (oba jednak prosto) mając najmniej zatok ze wszystkich kontynentów. Jedyne obszerne i godne uwagi zatoki to Benin i Kalabar, do których zmierzają prądy z każdego brzegu; najmocniejsze z południa, ponieważ zatoka w tej stronie otwiera się na pełne morze, którego ruchy (choć nikłe i prawie niewidoczne z dala od lądu) powodują przecież powstawanie owych prądów przybrzeżnych, będących po prostu odpływami i przypływami, zakłóconymi i odbitymi na skutek oddziaływania lądu stałego oraz ukształtowania jego wybrzeża. Dlatego to przedstawię następujące obserwacje jako sprawdzone fakty: w rzekach Gambia i Sierra Leone, w cieśninach i kanałach Benin, a w ogóle wzdłuż całego wybrzeża, wody spływają regularnie z tą tylko różnicą, że gdy w wyżej wymienionych rzekach i kanałach Benin, tam gdzie brzegi stykają się z wodą w ciasnych przesmykach, przypływy są równie silne i wysokie jak regularne, to na niskim wybrzeżu, gdzie morze odbija się równomiernie, są powolne i słabe (nie wyższe niż na dwie, trzy stopy) i zwiększają się w miarę zbliżania do Benin. Jeszcze bardziej widoczne staje się to przy Cape Corso, Succonda i Commenda, gdzie ląd wykręca i przepustu nie daje, tam bowiem przypływy osiągają ponad cztery stopy, podczas gdy na gładszym wybrzeżu (mimo że tu przyległym) nie przekraczają dwóch, trzech stóp; na morzu zaś o dziesięć mil od brzegu (tam gdzie nie ma takich przeszkód) przypływy są prawie niedostrzegalne. Co mógłbym z tego wywnioskować prócz potwierdzenia pomysłowej teorii przypływów kapitana Halleya? Po pierwsze, że statki płynące do Angoli, Cabindy i innych miejscowości na południowym wybrzeżu Afryki powinny przecinać równik za Cape Palmas i żeglować po szerokości południowej, bez zbytniego zapędzania się na zachód. Przyczyna wydaje się jasna, gdyż, starając się przepłynąć równik w pobliżu wysp, napotyka się na cisze i przeciwne prądy; gdy zaś zbyt daleko zapuścić się na północ, pasaty są mocne i nieprzychylne, trzeba trzymać się 28 lub 30 stopnia szerokości południowej, aż do ich zmiany. Po drugie, przy północnej części Gwinei, jeśli statki płyną ze Złotego Wybrzeża do Sierra Leone, Gambii lub gdziekolwiek indziej ku nawietrznej, to, zważywszy słabość owych prądów i pomyślne bryzy odlądowe, zważywszy ulewy na południu, tornado, a nawet pasaty naprzeciw Cape Palmas, lepiej opłaci się żeglować tym szlakiem niż okrężnym, czterysta lub pięćsetmilowym na zachód, a potem tyleż na północ, co jest nieuniknione, zanim uda się schwytać wiatr, który mógłby zanieść okręt na wybrzeże. Wreszcie, w znacznej mierze z powodu owego braku zazębień tudzież z powodu, że rzeki są małe i nieżeglowne, fala odbija się bardzo niebezpiecznie wokół całego kontynentu. Przy brzegach Wyspy Książęcej o tej porze (lipiec, sierpień, wrzesień) odbywa się wielki spływ wielorybów, igrających beztrosko, i zawsze parami, wokół płynących okrętów; często widzi się wtedy, jak o wiele mniejsza samica przewraca się w igraszkach na wznak, co * Wybrzeże Zatoki Gwinejskiej (przyp. aut.).

poprzedza zapłodnienie. Stworzenia te mają jednak swojego wroga, równie wielką rybę, zwaną rekin-lis, która zjawia się tu w tym sezonie i atakuje wieloryby podbijając się z wody na znaczną wysokość i opadając z powrotem z wielkim ciężarem i siłą. Mówi się powszechnie, że w walce tej uczestniczy ryba-miecz, która dźga wieloryba od spodu, by wypłynął na powierzchnię. Jestem jednak przekonany, że zadusiłby się i bez tego, gdyż zmuszony do szybkich ruchów nie może dość często zaczerpywać powietrza, by móc odetchnąć. Nie sądzę też, aby wieloryb stanowił właściwą zdobycz dla rekina, atakuje go chyba jako rywala do wspólnego pokarmu. Ta ilość wielorybów nasuwa mi czasem myśl, że można by tu dokonać korzystnych połowów, lecz przypuszczam, że tutejsze wieloryby (podobnie jak brazylijskie) należą do gatunku, który dostarcza cennej substancji zwanej fiszbinem. Obecnie jedynie wyspiarze wyruszają od czasu do czasu w dwóch zaledwie lub trzech czółnach i dla rozrywki polują na pojedyncze sztuki. Skały i wybrzeża wyspy są nawiedzane przez różnorakie ptactwo morskie a zwłaszcza głuptaki i tępaki *. Pierwsze są wielkości mewy, ciemno upierzone, marynarze tak je nazwali dla ich wielkiej naiwności, często bowiem siadają nieruchomo na okręcie i pozwalają ludziom brać się do ręki; ja jednak uważam, że jest to raczej wynikiem ich zmęczenia i wielkości skrzydeł, dla których, gdy ptak raz już opadnie na spoczynek, nie ma dość miejsca, by mógł je rozpostrzeć i z powrotem wzbić się w powietrze. Tępaki są mniejsze, lecz tak samo naiwne. Chciałbym jeszcze wspomnieć o cudownym instynkcie tych ptaków w związku z właściwą porą przylotu i właściwymi żerowiskami. W wyżej wymienionych miesiącach, gdy zjawiają się tu wielkie ryby, mnogie stada ptactwa czyhają na ich ikrę i resztki pożywienia. W styczniu natomiast i jednych, i drugich nie ma prawie wcale; z tej samej przyczyny ptaki morskie są rzadkie na wybrzeżu afrykańskim, gdyż na owych skałach i wyspach nie najłatwiej im o żywność i bezpieczeństwo. Przystań Wyspy Książęcej znajduje się na południowo-wschodnim wzniesieniu jej cypla. Z północnej strony dno opada stopniowo, lecz tu o milę od brzegu stuczterdziestosążniowa sonda nie sięga dna. Port, gdy weń wpłynąć, okazuje się wąską, łagodną, zabezpieczoną od wiatru zatoką (choć bywa słaba fala przy południowym wietrze), obfitującą w wiele piaszczystych mniejszych zatoczek, które nadają się do rozbicia namiotów, nabrania wody i naprawiania żagli. Nad wszystkim czuwa fort, a raczej bateria składająca się z dwunastu dział. U wejścia do zatoki jest miasto, odległe o milę od kotwowiska; wzdłuż dwóch, trzech prostych ulic ciągną się domy drewniane, zamieszkałe przez gubernatora i miejscowych notabli. Tutaj na znacznej przestrzeni zalegają płycizny, które krajowcy w każdym sposobnym miejscu obwarowali kamieniami, pobudowali coś na podobieństwo jazów, jakie mamy w Anglii, i tam łowią ryby ościeniami i wiklinowymi koszami w porach odpływu. Dzień w dzień wylęgają tłumnie na połowy, żyją z tego. Jedną ręką zanurzają kosz, a gdy to nie starczy, biją rybę kijem trzymanym w drugiej. Przypływ spiętrza wody w przystani o sześć stóp, lecz poza formującymi zatokę przylądkami nie tak wysoko, mniej więcej o trzy stopy. Przebywa tu stale dwóch misjonarzy, wysyłanych na sześć lat; zadaniem ich jest wpajanie zasad chrześcijańskich, a zwłaszcza nawracanie Murzynów. Obecnie są to Wenecjanie, prostoduszni ludzie, którzy zdają się gardzić upadkiem moralnym i rozpustą osób świeckich i skarżą się na nich, zarówno jak i na niewolników: ut color mores sunt nigri **. Mają oni tu schludny dom i ogród jak się należy, który zawdzięczają swej zapobiegliwości i pracy. Chełpią się nie tylko roślinami krajowymi, ale i wielu okazami egzotyki i osobliwościami. Szczególnie zwraca uwagę owoc, większy od kasztana, żółty, zawierający dwie pestki w miąższu kleistym. Owoc ten, gdy go ssać, jest słodszy od cukru i miodu, a ponadto nadaje słodycz każdemu napojowi pitemu w ciągu całego dnia. Jedyna plaga w ogrodzie to niezliczone kraby lądowe, jaskrawoczerwone, tylko barwą różniące się od morskich. Gnieżdżą się we * Głuptak biały to Sula fuscea, zaś tępakiem nazywają Anous stolida (przyp. aut.). ** Jak barwa (skóry) tak i obyczaje są czarne.

wzgórzach piasku niczym króliki i są równie jak te gryzonie płochliwe. Wyspa przedstawia malowniczą plątaninę gór i dolin. Na górach rosną palmy kokosowe i inne, drzewa bawełniane, a na nich widzi się mnóstwo małp i papug. W kotlinach obradzają plantacje słodkich ziemniaków, melonów, różnych sałat, ananasów, gujaw, rajskich fig, bananów, manioku i indyjskiego prosa. Każda wioska murzyńska, którą rządzi kilku kacyków, hoduje drób, perliczki, kaczki piżmowe, kozy, świnie, indyki, dzikie woły. Wymienia swój inwentarz lub sprzedaje, wyceniając go tak, jak na Wyspie Św. Tomasza. Opiszę warzywa i ich właściwości, bo nie tylko są one rozpowszechnione na tej wyspie, ale na ogół i w całej Afryce. Na afrykańskich wybrzeżach jest dużo palm, które można uznać za szczególną osobliwość tutejszą, bo dostarczają ludności pożywienia, napoju i odzienia. Wyrastają strzeliście na wysokość czterdziestu do pięćdziesięciu stóp, a dopiero u wierzchołka rozgałęziają się i tworzą trzy lub cztery kręgi gałęzi niczym obszerny parasol. Pień mają bardzo szorstki od guzów powstałych z porostów lub z blizn po gałęziach, które opadły, aby drzewo mogło wyrosnąć wyżej i wydać lepsze owoce. Gałęzie są mocno złączone korą, którą można odwinąć na znaczną długość i szerokość. Krajowcy w Benin tkają wewnętrzne włókna tej kory na podobieństwo tkaniny, a następnie barwią i okrywają się nimi. Pod gałęziami, blisko pnia, wiszą owoce, około trzydziestu wiązek na drzewie, a każda waży około trzydziestu funtów. Między nimi sterczą włókna kolczaste, na kształt kolców jeża. Z tych owoców pochodzi płyn i tłuszcz o przyjemnym zapachu, które służą jako pożywienie i przyprawa na całym wybrzeżu, ale głównie po nawietrznej stronie Afryki, gdzie się te owoce w ogromnych ilościach tłucze, gotuje i zbiera z wierzchu tłuszcz. Poniżej obsady gałęzi przewierca się w pniu otwory, aby uzyskać płyn wyskokowy, zwany cockra. W tym celu Murzyni, z reguły ludzie gibcy i ruchliwi, opasują się wraz z pniem nałęczą wikliny i pną się w górę nader żwawo. Pod wiązką orzechów robią dziurę na półtora cala, podwiązują pod nią tykwę i zostawiają, aby naciekło do niej soku; zbiera się go ze dwie, trzy kwarty w ciągu nocy. Potem zabijają kołkiem otwór i wybierają sobie inne drzewo. Gdyby cieczy pobrano za dużo lub za dnia, mogłyby się wyczerpać soki i drzewo by się zmarnowało. Tak pobrany sok ma kolor serwatki, jest upajający i fermentuje w ciągu jednej doby. Lecz wypity na świeżo gasi pragnienie i zaspokaja głód. Z tych soków w Indiach robią arak. Na samym wierzchołku palmy rośnie kapusta, a nazwa ta zapewne wzięła się stąd, że jada się ją w ten sam sposób jak kapustę i podobna jest w smaku. Korę pokrywa meszek, który stanowi wspaniałą hubkę, a z włókien innych części drzewa skręca się mocne sznurki. Palmy kokosowe mają takie same korony jak inne palmy, ale nie tak wysokie. A kokosy rosną też pod gałęziami i blisko pnia. Zawarty w nich mleczny płyn, którego jest w orzechu z pół kwarty albo i więcej, wypity nie tylko gasi pragnienie, ale i głód zaspokaja. Z punktu widzenia właściwości odżywczych można zauważyć, że im więcej kokosowego mleka w orzechu, tym cieńsza na nim skorupa i mniej miąższu; sam owoc bowiem twardnieje i grubieje kosztem mleka. Drzewa bawełniane rosną na całym afrykańskim kontynencie i na pobliskich wyspach. Są to duże drzewa, ale nie rosną tak prędko jak krzewy dochodzące do pięciu lub sześciu stóp. Mają one owoce - o ile tak je można nazwać - wielkości gołębiego jaja. Gdy napęcznieją i dojrzeją w słońcu, pękają i ukazują trzy komórki z bawełną i nasionami w środku. Prawie wszędzie Murzyni potrafią prząść tę bawełnę, a tu w Nicongo i na wyspie Santiago potrafią też z niej tkać płótno. Pataty to korzeń, występujący pospolicie, podobny do kartofla, lecz słodszy. Kulala to ziele w kształcie szpinaku, a papaja - owoc, który przypomina dynię, z tym że jest mniejsza od najmniejszej dyni. Wszystkie trzy gotuje się razem jako jarzynę do mięsa. Anglicy nadają temu lepszy smak zaprawiając masłem lub sokiem cytrynowym i robią z tego coś w rodzaju placków, jak z dyni lub jabłek.

Gujawy, wielkości jabłka, są kwaśne i cierpkie. Lecz nie radzę się z tym wyrwać w Indiach Zachodnich, gdyż lubią je Kreole i wolą od brzoskwiń lub moreli, a przecież rosną tam i jedne, i drugie. Ba, nie należy się dziwić gustom ludzi tak zdegenerowanych, którzy wolą ropuchę w skorupie, jak Ward nazywa żółwia, od zwierzyny, a Murzynki od angielskich dam. Rajska figa i banany to owoce podłużnego kształtu. Jak na mój gust różnią się tylko wielkością. Banany są lepsze, choć mniejsze i bardziej soczyste. Po zdjęciu skórki jada się je zwykle przy posiłkach zamiast chleba. Liść rajskiej figi to wyborny środek dezynfekcyjny w zastosowaniu zewnętrznym. Przyłożony, leczy najuporczywsze wrzody. Maniok to korzeń krzewiący się pędami do wysokości krzaka porzeczkowego. Z korzenia manioku krajowcy robią mąkę, którą potem sprzedają po trzy reale miara zawijającym do portu okrętom, uprawiając dość szeroko zakrojony handel. Najpierw z manioku wyciskają mechanicznie sok, który jest jadowity, a potem Murzynki na szorstkim kamieniu ucierają maniok na ziarnistą mąkę, którą przeznacza się w gospodarstwie do gotowania, jak u nas mąkę z pszenicy, a która stanowi dobre wyżywienie dla niewolników, albo też wypieka się z niej chleb delikatny, biały i smaczny. Wypada nadmienić o manioku na tej wyspie, iż w puszczy dokoła rośnie w obfitości dzika, jadowita i zabójcza odmiana, którą nieraz ludzie, nie znający się na przyrządzaniu tej rośliny, zjadają na swe nieszczęście. Misjonarze zapewnili mnie, że ich świnie często padały od manioku, a także niemało, jak przypuszczali, śmiertelnych wypadków spowodował wśród naszych marynarzy. W indyjskie proso, jak i w farine de manioco oraz ryż stale zaopatrują się nasze statki niewolnicze po cenie dwa dolary za tysiąc kolb. Zboże to wyrasta na osiem, dziewięć stóp wysokości. Twarda łodyga rośliny co pięć cali puszcza długie liście. Zawsze formuje na wierzchołku kłos, tak zwaną kolbę liczącą chyba ze czterysta ziaren, a często jeszcze dwie lub trzy pośrodku. Rosną tu tamaryndowce, a inne, zwące się kola, których owoc, a rączej orzech, dwa razy większy od kasztana i gorzkiego migdała, Portugalczycy żują, by osłodzić sobie wodę do picia. Ale - to już szczyt wszystkiego - pokazano mi korę jednego z drzew (nazwy nie znam) i upewniono mnie, że ma właściwości powiększania męskiego członka. Nie skłonnym do bezpodstawnych facecji ani też do wiary we właściwości jakichkolwiek roślin, lecz przyznać muszę, że u Murzynów widziałem okazy wielce osobliwe. Jednak, aby zapobiec wszelkim zachciankom pań odnośnie importu tej kory, spieszę zakomunikować, że w miarę powiększania się tych organów stają się one mniej żwawe. Zapomniałem o drzewach cynamonowych. Jest ich tylko jeden szpaler, wiodący do frontowego wejścia w willi gubernatora. Rosną tu doskonale, a ich kora nie ustępuje w niczym cynamonowi z Indii. Czemu więc tak mało tych oraz innych korzeni na gruncie rodzącym bez uprawy? Chyba dlatego, aby ten cenny produkt nie wzbudził apetytu na wyspę któregokolwiek z potężnych sąsiadów. Mają tam dwie zimy, a raczej wiosny, i dwa lata. Ich zimy, będące porami deszczowymi, zaczynają się we wrześniu i w lutym lub marcu i trwają po dwa miesiące, przywracając ziemi żyzność i urodzajność. Dzięki temu dwa razy na rok zbiera się tu plony z niewielkim nakładem trudu i znoju. Hic ver assiduum atque alienis mensibus aestas, Bis gravidae pecudes, bis pomis utilis arbos. * Zapowiedzią pory deszczowej są travados, gwałtowne wichury z piorunami, błyskawicami i ulewami, które jednak mijają prędko. Dopiero przy następnej pełni księżyca w tej porze roku nieodmiennie zaczynają się deszcze; i te już, z krótkimi przerwami, ciągną się długo, * Tu wiosna trwa ciągle, lato przypada w niezwykłych miesiącach, dwa razy na rok bydło wychodzi cielne, dwa razy na rok drzewo rodzi jabłka.

a najzimniej bywa w lutym. Takie same pory deszczowe występują na całym wybrzeżu Afryki. Przewidzieć je można, o ile w ogóle można, tylko wedle pozycji słońca, to jest podczas zrównania dnia z nocą. O ile podczas zrównania jest na całym świecie pora deszczowa - co przypuszczam - to tym bardziej w tych szerokościach geograficznych. A więc w miarę posuwania się słońca ściągają deszcze na Whydah i Złote Wybrzeże w kwietniu, zaś na najbardziej nawietrzną stronę Gwinei w maju. W innych porach, gdy słońce powraca ku południowi, deszcze są mniej pewne i mniej regularne w Afryce Północnej. Ale znów w południowym kierunku występują w ten sam sposób, przy Cap Lopez są w październiku, w Anglii w listopadzie itd. Tutejsi Portugalczycy żyją tak oszczędnie i umiarkowanie, że cierpią niemal niedostatek i głód. Za dowód niech posłuży żarłoczność ich psów, które, nie żywione po domach, z głodu rozkopują mogiły szukając żarcia, co często sam widywałem. Sami Portugalczycy są chudzi z chciwości i umartwiają się uprawiając cnotę chrześcijańską, która często bywa właśnie wynikiem chciwości. Nauczyliby chętnie tej cnoty swój żywy inwentarz, gdyby tyleż mogli na tym zarobić lub gdyby o wyżywienie go nie troszczyła się Opatrzność. Nawet najznakomitsi spośród nich nie składają sobie nigdy wizyt i nie przyjmują gości ani też nie wyruszają na wycieczki lub wywczasy, oprócz może samego gubernatora, a i ten rzadko. Co wieczór spotykają się u drzwi swych domostw i przesiadują na ulicy. Na tak małej wyspie plantacje zapewne nie są zbyt odległe, toteż wszyscy, z nielicznymi wyjątkami, mogą ich co dzień doglądać. Rozmawiają więc o tym przeważnie, jak się komu powodzi na plantacjach, o swych Murzynach i gruntach. Wreszcie rozstają się, spędziwszy czas bez grzechu, lecz jałowo. Praca Murzynów nie jest ciężka, są raczej zadowoleni, mimo że w niewoli. Na ich pożywienie składają się warzywa, których inaczej zbyć niepodobna, więc Murzyni nie skarżą się na brak wiktu, a zatrudnieni są w gospodarstwie domowym lub w ogrodnictwie, albo wykonują inne posługi. Pracują tylko tyle, ile trzeba każdemu człekowi dla zdrowia i satysfakcji. Najcięższą ich pracą jest noszenie panów oraz ich żon na plantacje i z powrotem. Noszą ich w hamakach - w Whydah zwą je serpentines - przytwierdzonych do drążków i opatrzonych tkaniną osłaniającą od słońca. Niewolnicy, dźwigając ciężar, kroczą u obu końców drąga. Nawet to widzi mi się lepszym losem niźli wolność, z jakiej korzysta człowiek, który musi ze swym potomstwem pracować w kopalni węgla. Na ogół Murzyni za sprawą panów są chrześcijanami, przynajmniej nominalnie, bo żałobę i niektóre święta obchodzą wedle pogańskich obrzędów. Przytłaczającej większości udziela się wulgarność Mulatów i Portugalczyków. Kiedy umiera kolorowy, jego krewni i przyjaciele zbierają się w domu żałoby, w którym ciało leży na ziemi okryte całunem oprócz twarzy. Siadają wokół ciała i płaczą, i wyją okropnie, mniej więcej w taki sposób, jak nasi rodacy w Irlandii. Zawodzenia trwają osiem dni i nocy, co prawda z różnym nasileniem, bo w gronie przyjaciół, stanowiących chór, nie wszyscy są równie wytrzymali. W miarę zmęczenia żałobników z dnia na dzień słabną jęki i coraz częstsze następują przerwy. Ich uciechy i święta są również cudaczne. Zazwyczaj świętują wtedy, gdy jakiemuś przyjacielowi uda się uratować z rozbitego okrętu albo uniknie jakiegoś innego niebezpieczeństwa. Zbierają się w dużej izbie i brzdąkają na strum-strum, a pod ten akompaniament jeden z nich śpiewa żałośnie; reszta stoi wokoło pod ścianami i co jakiś czas wybiegają to pojedynczo, to parami, by podreptać w koło, co zwą tańcem, gdy pozostali nieustannie przy tym klaszczą i raz po raz wykrzykują: ubeo, co oznacza po prostu: jak się masz? Ta szalona radość trwa zazwyczaj trzy albo cztery dni, po dwanaście, a nawet piętnaście godzin na dobę. Wstrzemięźliwi i umiarkowani pod każdym innym względem Portugalczycy żądzom swym folgują z rozpasaniem. Wstrzemięźliwość uchodzi u nich za lek i antidotum na utrapienia, jakie pociąga za sobą powszechna rozwiązłość. Większość z nich cierpi na choroby weneryczne, z wiekiem chudnie i gorączkuje. Widziałem dwa przypadki wrzodów wenery-

cznych drążących do jelit; taki widok może przekonać człowieka o zbawienności restrykcji prawem ustanowionych. Krańcową wyspą archipelagu i najpośledniejszą z nich jest Annaboe. Za starą odzież i rozmaite drobiazgi dostaje się tam mnóstwo owoców i żywności. Mają gubernatora, którego mianuje się na Wyspie Św. Tomasza, i dwóch księży. Nikt ich jednak nie słucha, każdy żyje, jak mu się podoba, w ciemnocie i rozwiązłości. Ale powracam do Davisa. Nazajutrz po opuszczeniu Annaboe z bocianiego gniazda dostrzeżono żagiel. A niech mi wolno zauważyć, że pilne dawano baczenie. Artykuł regulaminu przewidywał: kto pierwszy dostrzeże okręt, dostaje po zdobyciu go, oprócz swej doli, parę najlepszych pistoletów, jakie się na nim znajdą. Z pistoletów piraci byli szczególnie dumni. W handlu między sobą dawali nieraz za parę pistoletów i trzydzieści funtów. Natychmiast ruszyli w pościg i wkrótce zbliżyli się do portu. Był to okręt holenderski. Znajdując się między Davisem a wybrzeżem, podniósł wszystkie, jakie tylko mógł, żagle, aby ujść na płycizny i na nich osiąść. Davis przewidział ten manewr, podniósł i małe żagle, przeciął Holendrowi drogę i odpalił całoburtną salwę. Holender bez zwłoki ściągnął banderę i poddał się. Piraci przyjęli kapitulację załogi, gdyż wedle regulaminu Davisa należało oszczędzić poddających się, a mordować tylko opornych. Na tym pryzie dobrze się obłowili. Płynął nim gubernator z Accry, który z całym swym dobytkiem wracał do Holandii. Zdobyli piętnaście tysięcy funtów w monecie, a nadto cenny ładunek, który przetransportowali na swój okręt. Po tym sukcesie odesłali kapitanów Halla i Plumba na ich okręty, a swoją załogę uzupełnili przez zwerbowanych trzydziestu marynarzy, samych białych, zaciągniętych z tych okrętów i ze slupu * „Morrice”. Holendrom również po splądrowaniu zwrócili okręt. Nim dotarli do Wyspy Książęcej, zaczął przeciekać jeden z ich okrętów, noszący miano „King James”. Davis nakazał przejść z niego wszystkim na swój okręt, a tamten pozostawił na kotwicy w High Cameroon. W zasięgu wzrokowym wyspy kazał podnieść barwy angielskie. Portugalczycy, widząc żeglujący ku nim wielki okręt, wysłali naprzeciw mały kuter, aby przekonać się, z kim mają do czynienia. Na obwołanie z kutra Davis oznajmił, że są brytyjskim okrętem wojennym, ścigającym piratów, o których pojawieniu się na przybrzeżnych wodach nadeszły wieści. Powitano go tedy jako pożądanego gościa i wpilotowano do portu. Davis salutem pozdrowił fort, który mu się odwzajemnił. Zakotwiczył okręt w zasięgu fortecznych dział, kazał spuścić gig kapitański na sposób praktykowany przez okręty wojenne, a następnie obsadził łódź dziesięciu ludźmi i sternikiem, aby go zawiosłowali na brzeg. Davisa przyjęto z wielkimi honorami szpalerem muszkieterów, którzy asystowali mu przez cały czas w drodze do gubernatora. Nie domyślając się zupełnie, kim gość jest naprawdę, gubernator przyjął go uprzejmie i obiecał zaopatrzyć we wszystko, co posiadano na wyspie. Davis podziękował i oznajmił, że król Anglii zapłaci za wszystko, co on weźmie. Po wymianie uprzejmości wrócił na okręt. Zdarzyło się, że do portu zawinął francuski okręt, aby się też zaprowiantować. Davis postanowił go ograbić. Jednak dla zachowania pozorów legalności przekonał Portugalczyków, że Francuz najwyraźniej handluje z piratami, on bowiem odkrył na ich pokładzie zrabowane przez piratów towary i zasekwestrował je w imieniu króla. Gubernator tak dalece w to uwierzył, że nawet zalecił Davisowi gorliwość. W kilka dni potem Davis i jeszcze chyba czternastu z jego ludzi wylądowali potajemnie i ruszyli w głąb wyspy ku miejscowości, w której mieszkały żona gubernatora i niewiasty notabli. Piraci prawdopodobnie zamierzali zastąpić im mężów. Ale ich odkryto, kobiety uciekły do sąsiedniej puszczy, a Davis z kompanią wycofał się na okręt, nie dopiąwszy celu. Wpra* Slup był podówczas niskoburtym statkiem o specyficznym ożaglowaniu, dziś zwą tak pewien typ jachtu.

wdzie rozeszły się alarmujące wieści, nikt jednak nie rozpoznał uczestników eskapady, więc piratom się upiekło. Po oporządzeniu okrętu i wyremontowaniu Davis zaczął znów przemyśliwać, jak zrealizować plan splądrowania wyspy. Nie wiedząc, gdzie wyspiarze przechowują swe skarby, wpadł na pomysł, jego zdaniem wyborny, zdobycia ich bez większego trudu. Zwołał naradę i załoga zaaprobowała plan. Pomysł polegał na tym, aby gubernatorowi ofiarować w prezencie tuzin Murzynów jako podziękę za wyświadczenie im przysługi, a potem zaprosić jego samego, miejscowych notabli i paru księży na okręt, rzekomo na przyjęcie. Ledwie wstąpiliby na pokład, zostaliby zakuci w kajdany, a zwolnieni dopiero po złożeniu okupu w wysokości czterdziestu tysięcy funtów szterlingów. Ale sprawa wzięła fatalny obrót, bo jeden z portugalskich Murzynów przepłynął w nocy z okrętu na brzeg i cały plan zdradził gubernatorowi, jak i tę okoliczność, że to Davis dokonał zamachu na kobiety. A gubernator nie zdradził się z otrzymaniem tych informacji, z ugrzecznieniem przyjął zaproszenie w swoim i innych wyspiarzy imieniu i obiecał przybyć na zabawę. Nazajutrz Davis wyruszył na brzeg pod pozorem, że dla większej atencji pragnie osobiście towarzyszyć gubernatorowi w przejeździe na swój okręt. Przyjęto go ze zwykle okazywanymi honorami i zaproszono do domu gubernatora na mały, wstępny poczęstunek. Nawiasem mówiąc, piraci z otoczenia Davisa kazali się tytułować lordami i korzystali z pewnych przywilejów, jak doradzanie swemu dowódcy w ważnych sprawach, wstęp do messy i na rufę, zjazd na brzeg, ilekroć im się spodoba, i pertraktowanie z obcymi potentatami to jest z kapitanami pryzów. Otóż Davis i cała jego kompania bez najmniejszych podejrzeń udała się na zaproszenie i wpadła w zasadzkę. Na dany znak poczęstowano ich salwą z muszkietów. Wszyscy padli, prócz jednego, który uciekł w łodzi i wrócił na okręt. Davis dostał postrzał w brzuch. Dźwignął się i próbował uciec, lecz siły go zawiodły i padł. W chwili gdy padał, ujrzał, że go ścigają, i dobywszy pistoletu, dał ognia do swych prześladowców. Postąpił całkiem tak, jak trenowany do walki kogut, który przez zemstę wymierza ostatni cios swemu przeciwnikowi i natychmiast sam oddaje ducha.

ROZDZIAŁ VI

O kapitanie Bartholomew Robertsie i jego załodze Bartholomew Roberts był w uczciwej żegludze drugim oficerem na „Princess”, okręcie z Londynu pod rozkazami kapitana Plumba. Opuścił' Anglię w listopadzie 1719, a przybył do Gwinei w lutym następnego roku. Gdy z Anamaboe zabierał niewolników z przeznaczeniem do Indii Zachodnich, został pojmany z okrętem, na którym służył, przez opisanego w poprzednim rozdziale kapitana Howela Davisa. Z początku mierził go zbójecki proceder i niewątpliwie umknąłby piratom przy nadarzającej się sposobności, ale potem zmienił zdanie, jak zresztą wielu to czyni w innych okolicznościach, a pewnie z tejże samej przyczyny, to jest przez wzgląd na lepszą pozycję. Nie godziło mu się przystać do załogi pirackiego okrętu za majtka, lecz poniechał skrupułów, gdy został jego dowódcą. Bractwo po stracie Davisa, o której już wspominaliśmy, musiało wybrać kogoś na jego stanowisko, do którego pretendowało kilku ze znakomitego lordowskiego grona, a mianowicie Symson, Ashplant, Anstis i jeszcze paru. Podczas libacji razu pewnego biadali nad słabością i chwiejnością rządu po utracie, jak się rzekło, Davisa, gdy Jego Lordowska Mość Dennis przemówił ponoć w te słowa: - To bez większego znaczenia, komu nadamy godność, gdyż Bogiem a prawdą pozosta-

je w mocy każdego dobrego rządu, na kształt naszego, wynosić i składać z urzędu jak nam wola. Jesteśmy źródłem wszelkiej władzy - prawił - a gdyby kapitan poczynał sobie zbyt zuchwale i ważył się kiedykolwiek złamać reglamenta, to dostanie w czapę! Będzie to też ostrzeżeniem dla jego następców, zobaczą, co za fatalne skutki pociąga wszelakie panoszenie się. A więc, moja rada: wybierzmy, pókiśmy trzeźwi, człeka mężnego i biegłego w nawigacji, najzdolniejszego do tego, aby swymi radami i odwagą bronił tej naszej rzeczypospolitej, aby nas chronił od niebezpieczeństw i burz niestałego żywiołu tudzież przed fatalnymi skutkami anarchii. Ja za takiego uważam Robertsa. Widzi mi się, że on pod każdym względem godzien naszego szacunku i faworu. Mowa pozyskała sobie głośny poklask wszystkich, z wyjątkiem Lorda Symsona, który sam miał nadzieję zostać kapitanem. Gdy spotkało go rozczarowanie, z kwaśną miną i niewybrednymi słowy oświadczył w tym sensie, iż nie dba, kogo wybiorą, byle nie papistę, bo nieprzejednana jest jego nienawiść do papistów, którzy zamordowali mu ojca podczas rebelii Monmoutha. W rezultacie został wybrany Roberts, choć wśród piratów przebywał ledwie sześć tygodni. Wybór został zatwierdzony przez izbę lordów, jak i przez gmin, a Roberts przyjął godność kapitana, nie tając, iż skoro wypadło mu już parać się brudnym pirackim rzemiosłem, to woli być dowódcą piratów niż majtkiem. Zaraz po ukonstytuowaniu się rządu w drodze nominacji nowych oficerów na miejsce zabitych przez Portugalczyków, gremium postanowiło pomścić kapitana Davisa, gdyż załoga szczególnie go lubiła za uprzejmość i dobroduszność, a również za to, jak sobie poczynał i jak niezawodną odwagę przejawiał w każdej okazji. Stosownie do tej uchwały zeszło na ląd trzydziestu ludzi, aby zaatakować fort, ku któremu wiodła stroma droga pod obstrzałem armatnim. Oddziałem tym dowodził niejaki Kennedy, zuchwały, na wszystko ważący się osobnik, lecz bardzo zły i rozpustny. Pomaszerowali wprost na górę pod osłoną ognia z dział okrętowych. Portugalczycy, gdy desant odkryli, porzucili swoje pozycje i uciekli do miasta. Piraci wtargnęli do fortu, nie natrafiając na opór, podpalili umocnienia, a działa strącili z wysokości w morze, po czym bez pośpiechu wycofali się na okręt. Ale nie dość było piratom takiego zadośćuczynienia za doznaną obrazę. Większość wypowiadała się za spaleniem miasta. Roberts zgadzał się na to pod warunkiem, że sami przy tym nie zginą. Miasto było bezpieczniej usytuowane od fortu. Gęsty las ciągnął się niemal do samych domów, tam mogli się ukryć obrońcy i - jak twierdził Roberts - stamtąd ostrzeliwać atakujących, tym dzielniej się broniąc. A zresztą opuszczone domy dostarczyłyby zwycięzcom zbyt małej rekompensaty za poniesione trudy i straty. Przeważyła ostrożność dowódcy. Niemniej obsadzili zdobyty w przystani francuski okręt o dwunastu działach, odciążyli go z balastu, aby zbliżyć się do miasta, położonego za płyciznami, i zniszczyli kilka domów. Potem wrócili na swój okręt, a francuski oddali prawowitym właścicielom i odpłynęli z przystani w łunie nad dwoma portugalskimi statkami, które zdążyli podpalić. Roberts wziął kurs południowy i napotkał okręt gwinejski, który skaperował, lecz po wyplądrowaniu oddał szyprowi. W dwa dni później u Cap Lopez zdobył angielski okręt „Experiment”, dowodzony przez kapitana Corneta. Załoga przyłączyła się do piratów. Okręt jako zbędny spalono. Wzięli kurs na Wyspę Świętego Tomasza. Ale nic im nie trafiło się po drodze, więc pożeglowali na Annabonę, gdzie zaopatrzyli się w wodę słodką i prowiant. I tam też odbyło się głosowanie nad tym, jaki kurs obrać, dokąd się udać, czy do Indii Zachodnich, czy do Brazylii. Wybór padł na Brazylię. Po dwudziestu ośmiu dniach żeglugi dotarli do nie zamieszkałej wyspy Ferdinando u brazylijskich wybrzeży. Tam pobrali wodę, skrenowali okręty i oczyścili je z narośli w części dennej, i przysposobili się do zamierzonego rejsu. Skoro już jesteśmy u brazylijskich wybrzeży, skorzystam z okazji, aby podzielić się pożytecznymi i życzliwymi uwagami, jakie interesy mogliby robić nasi kupcy w Indiach Zachodnich z niewielkim ryzykiem. Na wybrzeżu brazylijskim są trzy główne miasta handlowe: San Salvador (Bahia), San

Sebastian i Pernambuco. San Salvador w Zatoce Wszystkich Świętych to siedziba arcybiskupa i wicekróla, główny port importowy, gdzie gromadzą większą część złota z kopalni i skąd wyruszają floty do Europy. Wody dookolne obfitują w wieloryby, które poławia się we właściwej porze. Tusze zasala się dla zaprowiantowania statków niewolniczych, a tran gromadzi na eksport po trzydzieści i trzydzieści pięć milrejsów za pół tony. Rio de Janeiro (miasto San Sebastian) jest z miast portugalskich najbardziej wysunięte na południe i najgorzej zaopatrzone w artykuły pierwszej potrzeby, ale dogodne, bo znajduje się blisko kopalń i łatwo stamtąd kontrolować niewolników: każdy z nich przynosi swemu panu, jak mi mówiono, dolara per diem, a jeżeli kiedy urobek ma większy, może to zatrzymać dla siebie. Złoto stamtąd uchodzi za najlepsze, ma bowiem odcień miedziany. W mieście tym, podobnie jak i w Bahia, jest mennica, w której bije się moidory dla obu miast, znaczone odpowiednimi inicjałami. Pernambuco - choć ostatnie wymieniam - jest drugim wedle godności miastem. Duże i ludne, wzrost swój zawdzięcza upadkowi Olindy (czyli pięknej), miasta położonego o wiele bardziej malowniczo, o sześć mil dalej w górę rzeki, ale niezbyt dogodnego dla transportu i handlu. Rynek Pernambuco jest obficie zaopatrzony. Wołu można dostać za pensa i ćwierć od funta żywej wagi, owcę lub kozę po dziewięć szylingów, indyka za cztery, a inny drób, najdorodniejszy, jaki zdarzyło mi się widzieć, po pół szylinga; jeszcze taniej wypada wynająć człowieka, by dostarczył te produkty z głębi kraju. Najdroższa jest woda słodka, zwożona barkami z Olindy; dostarczają jej na okręty, stojące na redzie, nie taniej niż po dwa crusado * za pół beczki. Byłoby luką w mojej relacji, gdybym pominął potajemny handel niewolnikami, na który nie waży się nikt z naszych rodaków, choć to wielce prawdopodobne, że ostrożnemu przedsiębiorcy przynosiłby bez ryzyka ogromne zyski. Okręty z południowego wybrzeża Afryki, dążące do Indii Zachodnich, niedużo przedłużają kurs, bo mają całą Brazylię po drodze, toteż jeszcze bardziej mnie zdumiewa, że nie zachęca to naszych rodaków. W handlu niewolnikami Portugalczycy są skrępowani, bo dla Gwinei mają bardzo mało towarów, edyktem zaś z lipca 1722 roku zabroniono im wywozić złoto, najważniejszy produkt krajowy. W rezultacie mało jest okrętów utrzymujących komunikację z Gwineą, w związku z czym odczuwają brak niewolników, zwłaszcza że i śmiertelność w kopalniach jest duża. Poza tym jeśli wykraczają przeciw temu tak bardzo rujnującemu edyktowi - co niewątpliwie czynią, bo w ogóle nie mogliby kupować niewolników lub o wiele za mało - to jednak złoto nie wzrasta tak w cenie jak towary (zwłaszcza gdy przywożone jest do Afryki), więc można powiedzieć, że kupują swych Murzynów prawie dwa razy drożej niż Anglicy, Holendrzy czy Francuzi. Z natury rzeczy podbija to w Brazylii ich cenę, bo przecież kto może kupić niewolnika, ma na nim pewniejszy zysk niż na akcjach Mórz Południowych. Tyle o popycie na niewolników w Brazylii. Wezmę teraz pod rozwagę i rozprawię się z trudnościami, jakie rzekomo mieliby cudzoziemcy (dajmy na to Anglicy) przy pośredniczeniu w tym handlu. Trudności są obustronne, niektóre mają Portugalczycy, a inne my. Zabroniono im handlu niewolnikami pod karą śmierci, a kara ta jest mniej skuteczna, niż byłaby kara grzywny, bo nie odpowiada przewinieniu i służy tylko dla zastraszenia. Kiedy złapią kogoś z poddanych na przestępstwie, zdany jest na łaskę i niełaskę gubernatora i jego funkcjonariuszy, a najczęściej wystarczy ugodzić się z nimi za porękawiczne ośmiu lub dziesięciu moidorów. Taki już zresztą przyjął się tam zwyczaj, gdy kogoś złapią. Dla nas równa się to konfiskacie wszystkiego, co im wpadnie w ręce, ale, wziąwszy pod * 10 szylingów (przyp. aut.)

uwagę, że nie mają oni okrętów wojennych do strzeżenia wybrzeża, niebezpieczeństwo zachodzi znikome, tylko w razie opieszałości i niedbalstwa. Przypuśćmy, że, podając się za okręt liniowy lub kapra w poszukiwaniu piratów, zawijam do Pernambuco po wieści umożliwiające pościg. Ze strachu przed piratami nikt nie zbliża się do okrętu, póki nie wyśle on oficera z odpowiednimi atencjami do gubernatora, który niezwłocznie zezwala na zakup wszelkiego zaopatrzenia okrętowego pod warunkiem płatności w gotówce, a nie towarami, bo takich transakcji zabrania ustawodawstwo krajowe. Powodzenie całej imprezy zależy od pierwszego zejścia na brzeg i wymaga ostrożności tudzież dyskrecji od osoby obarczonej tą funkcją. Natychmiast przy lądowaniu otacza wysłannika gromada pospolitej hałastry, wypytując, skąd przybywa, dokąd zmierza lub z innymi podobnymi nagabywaniami. A wioślarzom na łodzi nakazano mówić tylko, że są z Gwinei, i zaprzeczać, by mieli jakichkolwiek niewolników na okręcie. Murzynów zresztą trzyma się pod pokładem i nikomu nie pokazuje. Zresztą nie zachodzi tego potrzeba, gdyż reflektanci, zasobni w gotówkę na ten cel, i tak sami się domyślą. Podczas składania wizyty gubernatorowi stugębna fama obiega miasto i któryś z kupców zaprasza nas na przyjęcie jako gości, lecz w gruncie rzeczy po to, aby się dowiedzieć, jakich może nabyć Murzynów i po jakiej cenie. Dopuszczam, że gubernator może pośrednio zbierać informacje, lecz jego podejrzenia powinna rozproszyć zarówno prezencja gości, jak i fakt, że nawiązano z nim kontakt niezwłocznie po zejściu na brzeg. Jednak, chcąc być z kijem i za płotem, należałoby tak załatwić z kontrahentami, żeby wybrany towar odebrali w ciągu dwóch nocy, płacąc od dwudziestu do trzydziestu moidorów za chłopca, a od trzydziestu do czterdziestu za dorosłego niewolnika. W Rio de Janeiro zaś ryzyko jest jeszcze mniejsze. Próbowano jeszcze innego sposobu. Polegał na nawiązaniu korespondencji z jednym portugalskim kupcem lub paroma, którzy, uprzedzeni o przybyciu na wybrzeże statku z niewolnikami, oznaczają odpowiednimi sygnałami miejsce na odludnym brzegu, gdzie może się odbyć ich wyładunek. Lecz wszystkie dotychczasowe próby nie udały się, sam nie wiem czemu. Może nic dobito targu, a może Portugalczycy ze strachu przed surową karą nie odważyli się na tak jawne przestępstwo. Niemniej machinacje takie warte są zachodu, zasługują na zachętę i są zyskowne, łączy się z nimi tylko, o ile się orientuję, ryzyko utraty czasu w razie niepowodzenia. Z Hiszpanami na Jamajce praktykuje się to powszechnie. U tego wybrzeża, trzymając się na ogół poza horyzontem, rabusie nasi krążyli z dziewięć tygodni, lecz nie dostrzegli nawet żagla. Zniechęceni postanowili zmienić pozycję i wziąć kurs na Indie Zachodnie. W tym celu na pożegnanie zbliżyli się do lądu. Najniespodziewaniej natknęli się na flotę portugalską złożoną z czterdziestu dwu jednostek na wysokości Zatoki Wszystkich Świętych. Były to statki z ładunkiem do Lizbony, a niektóre pokaźnych rozmiarów. Lawirowały w oczekiwaniu na dwa siedemdziesięciodziałowe okręty wojenne, mające je konwojować. Roberts zadecydował, że jedyna jego szansa polega na wykorzystaniu tego skupienia. Postanowił natychmiast wpłynąć między flotę, a swoją załogę ukryć, póki nie poweźmie stosownych do okoliczności decyzji. Po wykonaniu tego manewru podkradli się do jednego ze statków o największym zagłębieniu i pod groźbą, że w razie oporu lub zaalarmowania floty nikogo nie oszczędzą, nakazali, aby kapitana swego po cichu przysłali na ich okręt. Zastraszeni groźbą i nagłym dobyciem puginałów Portugalczycy poddali się bez słowa sprzeciwu, a ich kapitan stawił się u piratów. Roberts pozdrowił go w przyjęty sposób oznajmiając, iż są rycerzami fortuny, lecz od niego żądają tylko, aby im wskazał najbogatszy z całej floty statek. Jeśli dobrze ich poinformuje, powróci na swój i nie będzie molestowany, w przeciwnym razie zginie niezwłocznie. Portugalczyk ów wskazał okręt czterdziestodziałowy ze stu pięćdziesięciu ludźmi załogi, mocniejszy od „Rovera”. Nie strapiło to piratów bynajmniej, oświadczyli, że są Portugal-

czykami, i niezwłocznie pożeglowali do okrętu. Kiedy dotarli na dystans donośności głosu, kazali jeńcowi swemu obwołać okręt pytaniem: - Jak się ma senior kapitan? - Kazali też jeńcowi zaprosić owego seniora kapitana na ich okręt pod pretekstem, że ma mu ważną sprawę do zakomunikowania. Kapitan ów odpowiedział, że niezwłocznie się zjawi. Lecz z rozgardiaszu, jaki wnet zapanował, piraci pojęli, iż są odkryci, a odpowiedź była tylko fortelem dla zyskania na czasie i przygotowania się do obrony. Bez dalszej więc zwłoki wlepili w portugalski okręt całoburtną salwę, abordażowali go i przygwoździli burta w burtę grapnelami. * Starcie było krótkie i gwałtowne, padło wielu Portugalczyków, a piratów tylko dwóch. Tymczasem jednak cała flota została zaalarmowana, na bokach bramrei ** widniały sygnały, walono z dział, aby ściągnąć okręty wojenne, które jednak wciąż stały na kotwicy i nie kwapiły się z przybyciem na pomoc. I jeśli dać wiarę relacji samych piratów, to dowódcy tych okrętów okazali się w najwyższym stopniu podłymi tchórzami, nie zasługującymi nie tylko na miano dowódcy, ale nawet mężczyzny. Roberts widząc, że pryz żegluje niemrawo, a nie chcąc go utracić, wziął kurs na najbliższy z okrętów wojennych, daleko szybszy od drugiego z nich, i stanął w gotowości bojowej. Okręt wojenny, choć o wiele silniejszy, uchylił się od boju z piratami, zwlekając tak długo w oczekiwaniu na podejście swego towarzysza, że Roberts z pryzem zdążyli się wycofać bez pośpiechu. Piraci odkryli na pryzie łup niezmiernie obfity: cukier, skóry i tytoń, a nadto czterdzieści tysięcy moidorów, łańcuchy i klejnoty znacznej wartości. Zwłaszcza drogocenny był wysadzany diamentami krzyż, przeznaczony dla króla portugalskiego. Piraci ofiarowali go potem gubernatorowi Gujany w dowód swej wdzięczności. Uradowani łupem, myśleli wyłącznie o znalezieniu bezpiecznego schronienia na hulankę i rozpustę. Wybrali na pobrzeżu Gujany miejsce, zwane Diablą Wyspą, na rzece Surinam. Zostali tam kordialnie przyjęci nie tylko przez gubernatora i rządców faktorii, ale i przez ich żony, które zajęły się wymianą towarów i uprawiały z piratami szeroko zakrojony handel. Na rzece pochwycili slup i w ten sposób dowiedzieli się, że z nim w konjunkcji żeglowała brygantyna ***, załadowana prowizją dla wybrzeża. Była to wieść pomyślna, gdyż zaczynało im już brakować żywności, a jak to powiada Sancho: Każdy azard wymaga paliwa dla brzucha. Pewnego wieczoru, gdy przetrząsali swój skarb na portugalskim pryzie, oznajmiono z bocianiego gniazda okręt, którego się spodziewali. Roberts, w przekonaniu, że nikt lepiej od niego nie potrafi załatwić sprawy, wziął czterdziestu ludzi na slup i ruszył w pościg. Lecz fatalny obrót wzięło to uboczne, a tak nagle podjęte przedsięwzięcie. Był przekonany, że sprowadzi brygantynę jeszcze tegoż dnia, toteż nie zatroszczył się wcale o zaprowiantowanie slupu, nie zapytał nawet, co jest na statku dla wyżywienia tak licznej załogi. Kiedy wypłynął za oczekiwaną brygantyną, nie tylko utracił ją z oczu, ale natrafił na wiatry i prądy przeciwne. Po ośmiu dniach znalazł się o trzydzieści mil za zawietrzną. Prąd udaremnił wszelkie ich wysiłki, nie mieli szans na dobicie do swego okrętu i rzucili kotwicę. Nierozważnie wysłali łódź z oznajmieniem reszcie załogi o ich położeniu i z rozkazem, aby okręt ich podpłynął. Ale wkrótce, bo już dnia następnego, pojęli swoje szaleństwo, gdy im zupełnie zabrakło słodkiej wody i nie mieli pojęcia, jak ją zdobyć, a nadpłynięcia okrętu łub powrotu łodzi nie mogli się spodziewać wcześniej jak za pięć lub sześć dni. Znosili męki Tantala, dręczeni głodem i pragnieniem w pobliżu rzek i jezior pełnych słodkiej wody. Doprowadzeni do ostateczności zerwali podłogę kajuty i z desek, powiązanych linami, sklecili coś pośredniego między balią a tratwą, za pomocą której udało im się dobić do brzegu po zbawczą wodę. Po kilku dniach wróciła oczekiwana z upragnieniem łódź, lecz z hiobową wieścią, że Kennedy, który był pierwszym oficerem i pod nieobecność Robertsa dowodził okrętem pirackim i pryzem, uciekł z obydwoma. To już był szczyt podłości, tedy można sobie wyobrazić * Haki na linie. ** Rogi rei górnej kondygnacji. *** Dwumasztowce z ożaglowaniem na tylnym maszcie skośnym, na przednim – rejowym.

jakie, zdradzeni i opuszczeni, miotali wyzwiska. Uznali, iż dotychczasowa więź między nimi była zbyt słabo obwarowana, ułożyli więc nowy regulamin *, który mieli wszyscy podpisać i zaprzysiąc. Nowy regulamin zmierzał ku lepszemu zabezpieczeniu ich zrzeszenia i sprawiedliwszym wzajemnym stosunkom. Regulamin ten wyłączał Irlandczyków, do których kompania Robertsa zapałała nieubłaganą nienawiścią, gdyż Irlandczykiem był właśnie Kennedy. Nie pojmuję, dlaczego Roberts wierzył w skuteczność przysięgi w sprawie urągającej wszelkim prawom boskim i ludzkim. Może uważał, że w interesie wszystkich leży przestrzeganie tego regulaminu, jeżeli chcą utrzymać tę tak ohydną machinę, a regulamin ów będzie jej największym zabezpieczeniem.

Kapitan Bartholomew Roberts i jego dwa okręty: „Royal Fortune” oraz „Ranger”

A regulamin, jeśli mamy dać wiarę piratom, przedstawiał się następująco: I. Każdy kamrat ma głos w ważnych sprawach, ma równy udział w świeżej prowizji i napitkach wyskokowych za każdym razem złupionych, ma prawo korzystać z nich wedle swej woli, chyba że przy ich braku większością głosów przejdzie ograniczenie konsumpcji. II. Każdy z załogi będzie rzetelnie wywoływany wedle roli okrętowej ** na pokład pryzu, ponieważ oprócz przypadającej na niego doli łupów należy mu się z tej okazji zmiana odzieży. Wszelako gdyby kompanię oszukał choć na dolara, kradnąc z zastaw stołowych, klejnotów lub monet, spotka go kara marunowania. (Jest to barbarzyński obyczaj osadzania winowajcy na brzegu, na jakimś odludnym pustkowiu, przylądku lub wyspie, tylko ze strzelbą, paru kulami, butelką wody i rożkiem prochu, aby przetrwał albo umarł z głodu.) Gdyby dopuścił się kradzieży tylko na szkodę kamrata, poszkodowani mogą ograniczyć się do oszelmowania go skancerowaniem nosa i uszu, a wyładować go nie na odludziu, lecz w miejscu, * Takie układy obowiązywały na korsarskich i pirackich okrętach. ** Lista załogi.

gdzie żyć ciężko. III. Nie wolno nikomu grać w karty lub kości na pieniądze. IV. Latarnie i świece mają być co wieczór gaszone o ósmej. Gdyby kto z załogi po tej godzinie pił dłużej, winien wyjść na pokład. (Roberts miał nadzieję ukrócić pijatyki tym zarządzeniem, gdyż sam nie pił. Przekonał się później, że wszelkie jego usiłowania były bezskuteczne.) V. Broń swoją, pistolety i puginały należy utrzymywać w czystości i gotowości do użytku. (Pod tym względem piraci byli nadzwyczajnie dbali. Jeden drugiego starał się zaćmić ozdobnością broni do tego stopnia, że para pistoletów na publicznej licytacji szła za trzydzieści lub czterdzieści funtów. Nosili je, gdy zachodziła potrzeba, na różnokolorowych wstążkach, zarzucone na plecy wedle pirackiej mody. Byli z nich bardzo dumni.) VI. Na okręcie nie ma miejsca ani dla chłopca, ani dla kobiety. Kto wprowadziłby na okręt kobietę lub przeszwarcował ją w przebraniu, winien być karany śmiercią. (Jeśli więc kiedykolwiek zdarzy się tak, że na okręcie znajdzie się kobieta, jak to już miało miejsce na „Onslaw”, niezwłocznie należy wystawić przy niej wartownika, aby nie stała się przyczyną rozłamu i skłócenia. Ale w tym właśnie tkwiła cała ich perfidia, bo przy wyznaczeniu strażnika toczyły się walki i opieka nad cnotą podwiki przypadała zwykle najjurniejszemu, który nie dopuszczał innych, ale sam z jej cnót korzystał.) VII. Za dezercję z okrętu lub z bojowego stanowiska czeka kara śmierci lub marunowanie. VIII. Niech jeden drugiego nie bije na okręcie, ale wszystkie kłótnie mają być rozstrzygane na brzegu w pojedynku na białą lub palną broń. (Jeśli między nieprzyjaciółmi nie dojdzie do zgody, kwatermistrz okrętu wyprowadza ich na brzeg w asyście, jaką uzna za potrzebną, i stawia do siebie tyłem na dystans tylu a tylu kroków. Odwracają się na komendę i palą do siebie w tejże chwili, gdyż w przeciwnym razie wytrąca się im broń z ręki. Jeżeli obaj spudłują, dochodzi do rozprawy na puginały, a uznany za zwycięzcę bywa ten, kto pierwszy zrani przeciwnika.) IX. Nikomu nie wolno wyrazić chęci porzucenia obranego sposobu życia, póki każdy z załogi nie będzie miał w udziale tysiąca funtów. Gdyby kto w tym procederze utracił nogę lub rękę i w ogóle stał się kaleką, dostaje osiem funtów ze skarbca, przy mniejszych zaś uszkodzeniach ciała stosowne odszkodowanie. X. Kapitanowi i kwatermistrzowi należą się dwa udziały w pryzie, starszyźnie *, bosmanowi i konstablowi ** półtora, a innym oficerom jeden i ćwierć. XI. Muzykantom przysługuje odpoczynek tylko w dzień świąteczny, ale nie w pozostałe sześć dni i sześć nocy, chyba że zostaną zwolnieni. Takie były oto, jak nas upewniano, niektóre artykuły regulaminu Robertsa, lecz podpisany i zaprzysiężony oryginał piraci wyrzucili za burtę, więc spodziewać się należy, iż był zbyt potworny, aby go zdradzać postronnym, nieskłonnym wdawać się w taką kabałę. Jakikolwiek był, służył do wypróbowywania rekrutów zaprzysiężonych na Biblię, mającą jedynie takie przeznaczenie na okręcie, i wpisywanych do roli w obecności celebrującego ten obrzęd Robertsa. A na wypadek wątpliwości, jak rozumieć artykuły, i w razie sporu o to, czy kto ich nie złamał, wyznaczono sąd do ich wykładni i ferowania wyroków. Skoro już doszliśmy do praw szajki Robertsa, to w tym przedmiocie przedstawię jak najlapidarniej tego przestępczego państwa obyczaje i organizację, które były nader podobne do obowiązujących u wszystkich piratów. Do karania drobnych wykroczeń, nie przewidzianych regulaminem, nie dość ważnych, aby sądowi podpadały, był powołany z wyboru oficer, zwany kwatermistrzem, wyposażony pełnią władzy w tym zakresie (tylko nie podczas bitwy). Gdy piraci nie słuchają rozkazów * In. kapitanowi żeglugowemu, zarządzającemu załogą. ** Kanonierowi, zarządzającemu artylerią i amunicją.

kwatermistrza, kłócą się między sobą lub buntują, znęcają nad jeńcami, rabują bez jego upoważnienia, a zwłaszcza zaniedbują swą broń, którą ma prawo przeglądać, karze on ich wedle swego uznania razami lub chłostą. Nikomu, prócz niego, bić nie wolno pod grozą oćwiczenia przez całą załogę. Krótko mówiąc kwatermistrz jest pełnomocnikiem całej gromady, pierwszy wdziera się na zdobyty okręt, rezerwuje, co mu się spodoba, na użytek kamratów i zwraca prawym właścicielom, co uważa za stosowne, prócz złota i srebra, uznawanych za bezzwrotne. Tyle o kwatermistrzu i jego obowiązkach, a pełni on jakby władzę cywilną na pirackim okręcie. Teraz przejdę do roli kapitana, dowódcy bojowego. jakież ma przywileje przy anarchii i niesubordynacji piratów? Prawdę powiedziawszy, bardzo niewielkie. Pozwalają mu być kapitanem pod warunkiem, że sami na nim kapitanują. Przydzielają mu największą kajutę, a czasem trochę porcelany i zastawy stołowej (Roberts stale pił herbatę). Ba, pierwszy lepszy, jak mu strzeli do głowy, może korzystać z tej porcelany i sreber, urągać kapitanowi, raczyć się jego specjałami i trunkami, jeśli mu do gustu przypadną, a ów z tym się godzi i wcale nie protestuje. Jednak Roberts, który potrafił rządzić się lepiej od innych kapitanów, położył rękę na wszystkim, co ważne. Miał swoje sposoby. Pozycja kapitana, wybranego przez większość, przypadła najkompetentniejszemu i najzuchwalszemu, którego nie imają się kule, jak mówiono, a zdolnemu zastraszyć swych oponentów. O Robertsie powiadają, że pod tym względem przewyższył wszystkich innych. Po dokonanym wyborze wzmocnił jeszcze swój autorytet ustanawiając przy sobie radę, do której powołał z pół tuzina najgorszych zabijaków, swych konkurentów, lecz zainteresowanych w ułatwianiu mu rządów. Pod koniec swego hersztowania nawet im się przeciwstawiał, gdy chcieli czegoś, co nie było zgodne z jego wolą. Z tego to powodu, a także dlatego, że coraz mniej się udzielał, zwłaszcza w ich głośnych pijatykach, zmówili się, aby go pozbawić kapitaństwa, do czego nie doszło, bo śmierć skuteczniej położyła kres jego karierze. Władza kapitana jest nieograniczona w pościgu i w boju. Może wtedy zbić, zranić, a nawet zastrzelić każdego, kto nie wykona rozkazu. Taką samą władzę ma też nad jeńcami; traktowani są lepiej lub gorzej, zależnie od tego, jak kapitan oceni ich zachowanie. Najpośledniejszy z piratów może sponiewierać szypra, lecz kapitan ma na to oko i może łaskawie, przy kielichu, oświecić więźniów, iż wymierzanie kary do niego należy, oni zaś tylko zyskują na tym, że o ich losie właśnie on decyduje, a nie skłonni do gwałtów i wybryków oczajdusze. Kiedy zmiarkował, że załoga nie obejdzie się z jeńcami surowo (a nie raz udawało się Robertsowi ją ułagodzić), dawał im do poznania, że jemu to zawdzięcza, bo tak mu się podoba. Nie czyni tego zaś przez słabość ani przez sympatię dla nich, gdyż jak mawiał: „Wiem dobrze, każdy z was powiesiłby mnie z satysfakcją, gdybym tylko w waszą moc się dostał”. Podówczas, wobec beznadziejności pościgu za brygantyną, będąc na małym, kruchym statku bez zaopatrzenia, jednomyślnie postanowili ruszyć do Indii Zachodnich, choć prowiantu zgromadzić mogli bardzo niewiele. Lecz nie wątpili, że tam znajdą balsam na swe rany i powetują sobie wszystkie straty. Na szerokości jednej z wysp Deseada pochwycili dwa kutry, które dostarczyły im prowizji oraz innego zaopatrzenia, a w kilka dni potem zdobyli brygantynę z Rhode Island, następnie zaś ruszyli na Barbados, gdzie po drodze natknęli się na dziesięciodziałowy okręt z Bristolu, wypływający na pełne morze. Na tym okręcie zrabowali odzież, nieco monet, dwadzieścia pięć bel towarów, pięć baryłek prochu, linę kablową i perlinę, dziesięć beczek mąki owsianej, sześć peklowiny, sporo drobnych rzeczy, a ponadto zamustrowali z niego pięciu ludzi. Pożeglowali na Nową Fundlandię i przybyli na Ławice pod koniec czerwca 1720 roku. Zawinęli do przystani Trepassy z podniesioną czarną flagą, pod werble i fanfary trębaczy. W przystani były dwadzieścia dwa statki, a załogi ich na widok pirackiego okrętu uciekły na

brzeg. Nie sposób opisać szkód, jakie wyrządzili, i chaosu, jaki powstał. Popalili i pozatapiali wszystkie jednostki pływające, prócz jednej galery z Bristolu. Biednym kolonistom poniszczyli sieci i pomosty bez skrupułów i litości, bowiem nie masz nic bardziej pożałowania godnego od siły w rękach nikczemnych i ciemnych ludzi. Uderza im do głowy ich przewaga i nie dbają o to, jakie klęski zadają swym bliźnim, a śmieją się ze szkód, które im samym nie przynoszą korzyści. Są na podobieństwo wariatów siejących żagwie, pociski i zagładę, a mówiących: czyż nie jesteśmy dowcipni? Zdobytą w przystani bristolską galerę Roberts obsadził i uzbroił szesnastu działami. Krążąc odmorsko po Ławicach napotkał dziewięć czy dziesięć statków francuskich i wszystkie, prócz dwudziestosześciodziałowego okrętu, zniszczył. Ten zdobyty okręt zatrzymał. Przezwali go „Fortune”, a bristolską galerę zostawili Francuzom i odpłynęli w koniunkcji ze slupem. W dalszym rejsie wzięli kilka pryzów. Z tych pryzów wybrali wszystkich żeglarzy, jacy nie byli na nich niezbędni, uzupełniając tym werbunkiem swą załogę. Pryz „Samuel” był zasobnym okrętem, wiózł kilku pasażerów. Obeszli się z nimi bardzo źle, poszukując pieniędzy, grożąc im natychmiastową śmiercią, jeśli nie wydadzą wszystkiego, co mają, do ostatniego szeląga. Pozrywali pokrywy luków i wtargnęli do ładowni jak furie, toporami i puginałami rąbali i cięli bele, skrzynie i kufry, wszystko, co tylko wpadło im do rąk. Towary na pokład dobyte, których nie chcieli brać, wyrzucali za burtę zamiast wpuszczać na powrót do ładowni. Niczym diabły, nie ludzie, plądrując klęli i miotali wyzwiska. Zrabowali żagle, działa, proch, olinowanie i osiem tysięcy albo dziewięć tysięcy funtów w wyborowym towarze. Kapitanowi oznajmili, że oni ułaskawieniem gardzą, niech się wypcha, kto chciałby ich pardonować, nigdy sami nie poddadzą się na łaskę i niełaskę, żeby nimi ubrano reje, aż ich szkielety słońce wybieli, jak to się przytrafiło załogom Kidda i Braddisha. Gdyby nie sprostali przemożnej sile wystrzałem z pistoletu, wysadzą okręt, radzi zabrać do piekieł swych zwycięzców. Z nowofundlandzkich Ławic pożeglowali do Indii Zachodnich. Prowiant im się skończył, więc wzięli kurs na wyspę Deseada, aby wokoło niej krążyć. Na tych wodach spodziewali się okrętów, które - szydzili - mają fracht z prowizją dla nich. I rzeczywiście były podstawy do podejrzewania, iż niektóre okręty załadowują żywność w angielskich koloniach pod pozorem handlu z wybrzeżami afrykańskimi, a w rzeczywistości dowożą ją piratom. Przy spotkaniu z piratami czyniły pozory, iż ulegają przemocy, a tymczasem miały pewność sprzedaży swych ładunków z dobrym zyskiem. Tym razem jednak piratów opuściło zwykle towarzyszące im szczęście. Z każdym dniem wyczerpywał się ich prowiant i prowizje, tedy cofnęli się ku San Cristobal. Gdy tamtejszy rząd odmówił im wszelkiej pomocy, przez zemstę zbombardowali miasto i spalili dwa statki na redzie. Potem cofnęli się jeszcze dalej do wyspy San Bartolome, gdzie przyjęto ich uprzejmiej. Gubernator i jego notable nie tylko zaopatrzyli piratów w świeży prowiant, lecz i najprzyjaźniejsze nawiązali z nimi stosunki. Podwiki idąc za tak dobrym przykładem starały się zakasować jedna drugą strojem i pozyskać sobie tak hojnych i płacących tak dobrze za fawory kochanków. Syci rozkoszy i dobrze zaopatrzeni w świeże produkty jednogłośnie uchwalili wyprawę ku wybrzeżom Gwinei. W rejsie tym pod 22° szerokości płn. natrafili na francuski okręt z Martyniki z cennym ładunkiem. Na nieszczęście Francuza okręt ten nadawał się bardziej do uprawiania pirackiego rzemiosła, niźli zdobyty przez Robertsa na Ławicach, toteż z szyderczymi podziękowaniami za wyświadczoną im przysługę przenieśli się na pryz i pożegnali z ograbionymi. To był ich pierwszy okręt pod mianem „Royal Fortune”. Na tym okręcie Roberts wyruszył w uplanowaną podróż, jednak nim osiągnęli Gwineę, Roberts zaproponował, aby najechać najbardziej na południe wysuniętą wyspę Zielonego Przylądka Brava i splądrować ją. Przez niedopuszczalną głupotę i brak orientacji tak daleko zawędrowali na zawietrzną swego portu przeznaczenia, że musieli zrezygnować z osiągnięcia go lub któregokolwiek z nawietrznych wybrzeży Afryki i zawrócić ku Indiom Zachodnim, co

nieledwie przyprawiło ich o zgubę. Wyznaczyli sobie za cel podróży Surinam, aż siedemset mil odległy, a został im tylko okseft * wody słodkiej na stu dwudziestu czterech ludzi. Oto jaskrawy przykład szaleństwa i obłędu śród piratów. I rzeczywiście, bardzo nieopatrzny musi być ten nędznik, który, nie licząc się z podłością samego procederu i grożącą za to karą, ryzykuje niebezpieczeństwa, na jakie narażają go partactwo żeglarskie i brak przewidywania u piratów. Wątpię, czy dręczyły ich tak wyrzuty sumienia, jak podówczas perspektywa nieuchronnej zagłady bez najmniejszej pociechy i ulgi w nieszczęściu. Gdzie ci nędznicy, którzy tylu ludzi zniszczyli i doprowadzili do żebraczej torby, mogliby szukać oparcia? Żyli do tej pory na bakier z tą Mocą, po której mogliby spodziewać się wybawienia. I zaprawdę, bez cudownej ręki Opatrzności pozostawał im tylko wybór między natychmiastowym samobójstwem a powolnym konaniem z pragnienia, tak czy owak nędzny kres żywota. Trzymali się dalej kursu. Przypadał im już na każdego jeden haust wody na dobę, wielu piło własny mocz, inni wodę morską, która miast gasić, podsycała tylko pragnienie i o śmierć przyprawiała. Inni cierpieli i wytrzymywali nieco dłużej, trawieni fluksjami i wycieńczeni febrą tak, iż w oczach nikli. Najlepiej znosili męki pragnienia głodomorzy, którzy powstrzymując się od jedzenia, obywali się tylko kęsem chleba w ciągu całego dnia. W rezultacie pozostali przy życiu byli tak słabi, jak tylko może być człek żyjący, a jeszcze nie konający. Jednak lęk, konsternacja i cierpienia ich w żegludze musiały być niczym w porównaniu z trwogą w momencie, gdy wysączyli ostatnią kroplę wody, a nie mieli też żadnego innego ożywczego napoju do zwilżenia warg. W tej sytuacji oto - niewątpliwym zrządzeniem Opatrzności - wysondowani siedem sążni głębokości. Zakotwiczyli po nocy. Nie posiadali się z radości, znowu ogarnął ich zapał do życia. Ale radość nie trwała długo. Za dnia dojrzeli z marsów ** ląd, lecz tak daleko, że znaczył tyleż co ułuda dla ludzi, którzy od dwóch dni nie mieli w ustach kropli wody. Niemniej spuścili szalupę. Późną nocą wróciła z baryłkami pełnymi wody oraz wieścią, że dotarli poza ujście rzeki Marowijne (Maroni) na wybrzeżu Surinam. Myślałby kto, że tak cudowne ocalenie nawróci piratów. Niestety, ledwie ugasili pragnienie, zapomnieli o cudzie. Dopiero przypomniał im o tym brak prowiantu, kiedy musieli coś zaradzić na głód. Byli na bardzo skąpych racjach i bluźnili: „Skoro Opatrzność ich napoiła, bez pochyby zadba i o to, by mieli co na ząb położyć, jeśli będą mieli o to uczciwe staranie”. Uczciwe staranie powiodło ich na szerokości Barbadosu, stawiając wobec alternatywy albo zaprowiantowania się, albo głodowej śmierci. Spotkali po drodze okręt, wyposażony na miarę ich potrzeb, a potem brygantynę. Okręt zwał się „Greyhound”, był z San Cristobal i płynął do Filadelfii. Pomocnik kapitana na nim podpisał piracki regulamin i został potem kapitanem „Rangera”, towarzyszącego „Royal Fortune”. Na okręcie i brygantynie piraci zdobyli znaczne zapasy prowiantu i trunków, a w rezultacie zaniechali pierwotnego planu i pobrali wodę na Tobago. Dowiedziawszy się o dwóch kutrach, które zarmowano *** i wysłano w pościg za nimi z Cariaco, pożeglowali ku Martynice, aby gubernatorowi tej wyspy podziękować za dbałość o nich i zainicjowanie tej wyprawy. Na Martynice weszło w zwyczaj, że holenderscy szmuklerzy przybywając, aby handlować z wyspiarzami, podnosili proporce, gdy zbliżali się do miasta. Roberts znał ten sygnał, zastosował fortel wobec nieprzyjaciela i przybył z podniesionym proporcem. Przewidział trafnie, iż wezmą go za kupca. Wyspiarze, rokując sobie dobry interes, wnet wysłali swe kutry i statki. Roberts chwytał jeden po drugim mówiąc, że nienadaremnie przybyli, i kazał kupcom * 238 i pół litra. ** Platforma na połączeniu kolumny masztu ze stengą. *** Dawniej armowaniem nazywano uzbrajanie i wyposażanie w sprzęt okrętu.

wypróżniać mieszki. Wyzywał ich od łotrów, życzył im, by zawsze trafiali na takich jak on holenderskich szmuklerzy. Zatrzymał jeden ze statków, aby odesłać na nim przybyłych, a pozostałe, chyba ze dwadzieścia, spalił. Roberts był tak rozwścieczony próbami ujęcia go przez gubernatora Barbadosu i Martyniki, że kazał sporządzić nową flagę, podnoszoną potem stale. Przedstawiała jego własną postać, stojącą na dwóch czaszkach, a pod nimi litery GB i GM, co oznaczało głowa Barbadosa i głowa Martyniki, jak to widnieje na sztychu Robertsa. Na Dominice, wyspie z kolei przez piratów nawiedzonej, zdobyli holenderski statek szmuklerski o dwudziestu dwóch działach i z siedemdziesięciu pięciu ludźmi załogi tudzież brygantynę z Rhode Island niejakiego Nortona. Stawił on opór i dopiero gdy poległo kilku jego ludzi, a reszta opadła na duchu, ściągnął banderę. Z tymi dwoma pryzami piraci udali się na Gwadelupę, skąd ściągnęli kuter i francuski transportowiec z ładunkiem cukru. Kuter spalili i ruszyli na inną wyspę, Mona, z zamiarem oczyszczenia statków. Lecz trafili na wody zbyt burzliwe na takie przedsięwzięcie i wzięli kurs na północny brzeg Hispanioli, gdzie na Bennet's Key w Zatoce Samana oczyścili z porostów oba okręty i brygantynę. Choć na tej skolonizowanej przez Hiszpanów i Francuzów wyspie rezyduje wielkorządca Hiszpanii, który rozstrzyga ostatecznie sprawy ze wszystkich innych zachodnioindyjskich wysp, jest ona skąpo zaludniona w stosunku do swej wielkości, a przeto dużo tam przystani, gdzie piraci mogą zawijać bez obawy odkrycia przez mieszkańców. W tym czasie wpłynęły dwa kutry w odwiedziny do Robertsa. Szyprowie ich, niejacy Porter i Tuckerman, zwrócili się do pirata, iście jak królowa Saba do króla Salomona, w tym duchu, iż, znając go ze sławy i wielkich czynów, przybyli po wtajemniczenie w arkana pirackiego rzemiosła, które chwalebnie pragną uprawiać również i oni na swych statkach. Spodziewają się, prawili, że nie tylko udzieli im swej mądrości, ale i okaże im swą wspaniałomyślność, bo brak im zaopatrzenia do podjęcia akcji. Dziwactwem i obcesowością tych dwóch osobników zjednany Roberts wyposażył ich w proch, broń i różne potrzeby, na hulance spędził z nimi dwie noce i pożegnał życzeniami, aby Lucyper błogosławił ich rękoczynom. Po przywróceniu statkom zdatności do żeglugi piraci, swoim zwyczajem, czas pewien hulali. Mieli znaczne zapasy rumu i cukru, trunki mogli pić jak wodę, a niewielu z nich zachowywało umiar w opilstwie. Ba! Trzeźwość podawała w podejrzenie, że ktoś przeciwko bractwu coś knuje. Wstrzemięźliwy w oczach ogółu stawał się czarnym charakterem, który boi się upić. Zaważyło to w sprawie Harry Glasby'ego, szypra z wyboru na „Royal Fortune”, który z dwoma innymi podczas odwiedzin poprzednio nawiedzonej wyspy odłączył się bez pożegnania z kamratami. Glasby był zamkniętym w sobie, trzeźwo myślącym człowiekiem, więc wzbudził podejrzenie i prędko bractwo odkryło jego nieobecność. Wysłano za zbiegami oddział, który już nazajutrz wszystkich trzech sprowadził. Za dezercję karano gardłem, toteż natychmiast stanęli przed sądem. Piracki sąd wymierzał sprawiedliwość inaczej niż wiele sądów powołanych do swych czynności legalniejszymi aktami. W pirackim środowisku nie najmowało się adwokatów, a przekupywanie świadków nie było praktykowane ani też kaptowanie przysięgłych, przekręcanie i przeinaczanie ducha praw, ani gmatwanie i zaciemnianie sprawy niezrozumiałą terminologią fachową i bezużyteczną klasyfikacją. Nie przeszkadzali w rozprawie niezliczeni funkcjonariusze i służebnicy zdzierstwa ani ich złowrogie oblicza, które by mogły wypłoszyć z sądu Astreę *. Rozprawy odbywały się na międzypokładzie przy wielkiej wazie dymiącego na stole ponczu. Kiedy nabito tytoniem fajki, przystąpiono do czynności proceduralnych. Przyprowadzono więźniów i odczytano im akt oskarżenia na podstawie artykułów ustanowionych przez * Grecka bogini sprawiedliwości, która przebywała między ludźmi w wieku złotym.

nich samych. Litera prawa przemawiała na niekorzyść oskarżonych niedwuznacznie, wina została im udowodniona. Już sąd miał ogłosić wyrok, gdy któryś z sędziów zażądał wypalenia przedtem jeszcze jednej fajki, co nie spotkało się ze sprzeciwem. Wszyscy trzej więźniowie wzruszająco prosili o wstrzymanie się Z wyrokiem, jednak sąd miał popełnione przez nich przestępstwo w takiej awersji, że nie był skłonny powodować się litością. Tylko jeden z sędziów, niejaki Valentine Ashplant, wyjął z ust fajkę i oświadczył, że ma coś do powiedzenia na obronę jednego z oskarżonych. Przemówił w te słowa: - Klnę się, że Glasby będzie żył. Niech mnie wszyscy diabli, jeżeli kipnie. - Po wygłoszeniu tak kunsztownej oracji siadł i pociągnął z fajki. Wszyscy pozostali sędziowie przyjęli tę sugestię równie dosadnym wybuchem protestu. Jednak Ashplant był w swoim przekonaniu niezłomny. Oto, co wygłosił dalej z wielkim patosem: - Do diaska z wami, panowie! Równiem dobry jak najlepsi z was. Niech mnie kule biją, jeślim kiedy w życiu tył podał albom miał przed kimkolwiek pietra. Glasby, choć mu trafiła się bieda, uczciwy chłop i mój druh serdeczny. Niech sczeznę, jeśli nie. Będzie żył i spodziewam się, odpokutuje za to, co zrobił. Jednakowoż, gdyby miał zginąć, to i ja razem z nim. - Z tymi słowy dobył obu pistoletów i wymierzył w uczonych prawników z ławy sędziowskiej, ci zaś, licząc się z tym logicznym, tak mocno popartym wywodem, uznali za rozsądniejsze uniewinnić Glasby'ego. W końcu wszyscy sędziowie powzięli takie przekonanie i wypowiedzieli się z mocą prawa. Dla pozostałych podsądnych udało się uzyskać o tyle tylko złagodzenie kary, że pozwolono im wybrać spośród kamratów czterech do wykonania na nich wyroku. Natychmiast nieszczęśliwców przywiązano do masztu i zastrzelono, jak przewidywała nikczemna uchwała. Wypływając na pełne morze, rozrządzili pryzami; nauczeni fatalnym doświadczeniem w Cariaco trzymali je przy sobie wyłącznie dlatego, żeby nie rozeszły się o nich wieści. Spalili własny slup i obsadzili brygantynę Nortona odsyłając szypra na szmuklerskim statku holenderskim, na czym dobrze wyszedł. Wyruszyli w stronę Deseado w poszukiwaniu prowiantu na „Royal Fortune” i brygantynie przemianowanej na „Good Fortune”. Raz po raz trafiał im się jakiś ładunek, przeważnie francuski, zaopatrując ich w prowiant, gdy głód zaczynał już zagrażać. Tak wspomagani o godniejszej myśleli zdobyczy. Co innego mieli na oku niźli odnawianie grabieżą wciąż wyczerpujących się zapasów, więc wyruszyli ku wybrzeżom Gwinei, gdzie spodziewali się łatwo zdobyć złoty piasek. Po drodze pochwycili dużo jednostek pływających wszelkich bander. Jeśli szyprom mieli coś do zarzucenia, palili je i zatapiali. Załodze Robertsa szczęście sprzyjało, ale było mu niezmiernie trudno utrzymać ją w ryzach i wdrożyć do respektowania jakiegokolwiek porządku. Prawie bez ustanku pijani, jak szaleńcy ciągle wywoływali awantury, a każdy w swoim mniemaniu był kapitanem, księciem albo królem. Roberts, przekonawszy się z czasem, że perswazją nie sposób kierować gromadą takich dzikich, nieokiełznanych bestii ani też powstrzymać ich od picia na umór - co było przyczyną wszystkich powikłań - przybrał bardziej władczą postawę i zaczął wymierzać surowsze kary, jeśli uznał to za właściwe. Sarkającym proponował: - Zejdźmy na brzeg, jeśli chcecie, a dam wam satysfakcję z szablą albo pistoletem w ręku. Na jakie czterysta mil od afrykańskich wybrzeży brygantyna, utrzymującą dotychczas z okrętem flagowym przyjazne stosunki, skorzystała z ciemnej nocy, aby odłączyć się od komodora *. Tu wypada mi cofnąć się do wydarzenia na jednej z zachodnioindyjskich wysp, gdzie przed wyruszeniem w drogę czerpali wodę. Wskutek tego incydentu, zdaje się, rozprzęgła się subordynacja, jaką jeszcze znosili, a poniekąd i powstała okazja do rozejścia się piratów. A oto cała historia: Któryś z pirackiej czeredy - nazwiska nie pamiętam - znieważył kapitana Robertsa, on zaś w pasji położył go na miejscu trupem. Wielu to rozzłościło, a zwłaszcza niejakiego Jone* Z reguły oficer dowodzący zespołem jednostek pływających.

sa, dziarskiego, przedsiębiorczego młodzieńca (zginął niedawno na wodach Wysp Marshalla). Chwat był zabitego szlafkamratem. Ów Jones należał do kompanii wysłanej po wodę. Gdy wrócił, opowiedziano mu natychmiast, co zaszło. Sklął on Robertsa i krzyczał, że trzeba z nim tak samo się rozprawić. Roberts, słysząc miotane przez Jonesa pod swoim adresem obelgi, doskoczył do awanturnika z dobytym rapierem i zranił go. Niemniej chwat, choć ranny, powalił kapitana na armatę i zbił go dotkliwie. Awantura postawiła całe bractwo na nogi. Jedni opowiadali się za kapitanem, inni przeciw. Zdaje się, że doszło do ogólnej bójki. W końcu dzięki pośrednictwu kwatermistrza uśmierzono tumult. Większość przyszła do przekonania, że nie można dopuszczać do uchybienia kapitanowi na okręcie, stanowisko jest zaszczytne, a zatem persony je sprawującej nie wolno znieważać żadnemu z załogi. Jonesa za to przestępstwo skazano na oćwiczenie przez dwie plagi z ręki każdego, gdy się wyliże z rany. Surowa kara nie przekonała Jonesa, że nie miał racji, lecz podjudziła do ukartowania zemsty. Na okręcie nie mógł jej wywrzeć, więc wraz z kilku innymi nawiązał kontakt z Anstisem, kapitanem brygantyny, i wspólnie ułożyli, że odłączą się od bractwa. Anstis żywił urazę do Robertsa za podrzędną w stosunku do niego pozycję. Roberts patrzył z góry na Anstisa i jego załogę, przybierał tony rozkazujące, a brygantynę miał za tender *, wskutek czego dostawały się jej tylko wybierki z łupów. Krótko mówiąc, Jones z kompanią pod pozorem odwiedzin przedostali się na brygantynę i podjudzili większość do opuszczenia Robertsa. Postanowiono wykonać manewr z cichym pożegnaniem - jak zwykli określać tego rodzaju ucieczki tejże nocy, a oponentów wyrzucić za burtę, do czego nie doszło, bo wszyscy byli jednej myśli i zgodnie plan wykonali. Nie powiem nic nadto o kapitanie Anstisie, póki nie skończę z Robertsem, toteż powracam do niego, podążającego dalej na Gwineę. Strata brygantyny, wybornego żaglowca z siedemdziesięciu ludźmi załogi, była dotkliwym ciosem dla kompanii, jednak Roberts, z którego powodu to się stało, nie dał poznać po sobie, że pokpił sprawę i źle wszystkim pokierował. Zachowywał się tak, jakby go to niepowodzenie w ogóle nie obeszło, i postanowił kontynuować wyprawę. Do lądu podszedł Roberts z nawietrznej strony blisko Senegalu. Na rzece tej kwitnie przemysł kauczukowy, zmonopolizowany przez Francuzów, którzy wody te patrolują nieustannie, by nie dopuścić do szmuglu. Podówczas mieli oni na swych usługach dwa małe okręciki, jeden dziesięciodziałowy z sześćdziesięciu pięciu ludźmi, a drugi szesnastodziałowy z siedemdziesięciu pięciu ludźmi. Zoczywszy Robertsa i wziąwszy go za jednego z kupców, uprawiających zakazany handel, ruszyły ku niemu pod wszystkimi żaglami. Nim się zorientowały, były już za daleko. Kiedy ścigany okręt podniósł Wesołego Rogera - tak piraci zwali swą czarną flagę - Francuzów opuściła odwaga. Oba patrole poddały się bez oporu, a przynajmniej bez większego oporu. Z tymi pryzami piraci wpłynęli na Sierra Leone. Z jednego zrobili wadetę **, którą nazwali „Ranger”, a z drugiego transportowiec zaopatrzeniowy dla dowozu. Rzeka Sierra Leone wytacza swe wody szerokim ujściem, którego prawoburtna strona tworzy dostępne dla pełnomorskich jednostek małe zatoczki, bezpieczne i dogodne dla klarowania *** i pobierania wody słodkiej. A poza tym zachęcała jeszcze piratów ta okoliczność, iż miejscowi handlarze byli z natury ich sojusznikami. Zamieszkuje tam chyba że trzydziestu Anglików mających za sobą przeszłość korsarską, bukanjerską lub piracką i zachowujących we wdzięcznej pamięci rozkosze i wybryki tego żywota. Dobrze współżyją z krajowcami i mają w nich gromettas i służbę, płci obojga. Mężczyźni są wierni, a kobiety tak potulne, że ulegają każdemu, którego tylko wskaże ich pan. Royal African Company **** ma fort na ma* Pomocniczy statek dowożący zaopatrzenie na okręt. ** Statek żeglujący w koniunkcji dla zwiadu. *** Porządkowanie osprzętu. **** Królewska Kompania Afrykańska.

łej wyspie, zwanej Bence, lecz tyle tylko pożytku z niego, że trzymają tam swych niewolników. Wyspa jest za bardzo odległa, aby napaść na nią z prawoburtnej strony. Mieszka w tym miejscu stary człowiek, niejaki Crackers, który był znanym bukanjerem, a za swych zbójeckich czasów wielu ograbił i splądrował. Ma on najlepszy dom w osiedlu, dwie lub trzy armaty stoją przed jego domem i salutuje z nich swych przyjaciół-piratów, gdy tam zawijają, a potem wesoło spędza z nimi cały czas ich pobytu na wyspie. Przystań to tak dogodna do zaopatrywania się w drewno i wodę, że wiele z naszych okrętów, zwłaszcza z Bristolu, zawija na nią z dużym ładunkiem piwa, cydru i trunków, aby je wymienić u miejscowych handlarzy na niewolników i kły słoniowe, zakupywane w Rio Nune i innych miejscowościach bardziej na północ. Słowem, piratom tam - jak sobie chwalą żyć nie umierać. Roberts przybył tam pod koniec czerwca 1721 roku i dowiedział się, że dwa pięćdziesięciodziałowe okręty wojenne „Swallow” i „Weymouth” już z miesiąc temu opuściły rzekę, a zamierzają powrócić kolo świąt Bożego Narodzenia. Piraci czuli się więc nie tylko bezpieczni w przystani, ale wiedzieli, że na przyszłość nic im z ich strony nie grozi: żeglując za nimi wzdłuż wybrzeża zawsze dowiedzą się o miejscu ich spotkania. Folgowali sobie z całym rozpasaniem. Wreszcie po sześciu tygodniach postoju, znużeni hulankami i łajdaczeniem się, wspomnieli swe rzemiosło i ruszyli na morze w początku sierpnia. Pociągnęli wzdłuż całego wybrzeża aż daleko na południe do Jaquin, ograbiając każdy napotkany statek ze wszystkiego, co cenne, a częstokroć, nie kontentując się rabunkiem, okrutnie, przez złość i swawolę wyrzucając za burtę, co im było niepotrzebne. Na tych wodach zastąpili swój stary francuski okręt liniowcem z fregatowym ożaglowaniem * „Onslaw”, należącym do Królewskiej Kompanii Afrykańskiej, pod dowództwem kapitana Gee. Okręt pobierał wodę i zaopatrzenie w Sestos. Kiedy Roberts wpłynął, załoga kapitana Gee znajdowała się przeważnie na brzegu. W rezultacie piraci zdobyli okręt przez zaskoczenie. Chociaż, gdyby załogę zastali w pełnym składzie, prawdopodobnie taki sam byłby rezultat. Większość zejmanów ** dobrowolnie przyłączyła się do piratów i zachęcali do tego żołnierzy, których transportowali do Zamku Cape Corso. Zwiedzeni famą waleczności piratów żołnierze wyimaginowali sobie, że do piratów przystać to tyleż co wyruszyć na wyprawę błędnych rycerzy, bronić uciśnionych i zdobyć sławę, więc i oni zgłosili swe dobre chęci. Jednak spotkali się ze sprzeciwem piratów mających szczurów lądowych w takiej pogardzie, że dłuższy czas obstawali przy swej odmowie. Wreszcie, znudzeni molestowaniem i przez wzgląd na krzepkich ludzi wśród wojaków, aby nie dać im zmarnieć na głodowych racjach, przyjęli ich do bractwa na ćwierć udziału i, jak powiadali, z litości. Był też duchowny na „Onslaw”, wysłany z Anglii na kapelana Zamku Cape Corso. Niektórzy z piratów proponowali zatrzymać go dworując sobie, że odczuwają brak kapelana na okręcie. W tej myśli ofiarowywali mu udział za wyruszenie z nimi i obiecywali, że nie będzie robił nic prócz przygotowywania ponczu i odmawiania modlitw. Lecz ludzie ci, brutalni pod każdym innym względem, żywili jeszcze tyle szacunku dla jego powołania, że postanowili nie zmuszać go wbrew przekonaniom. Pastorowi nie uśmiechał się taki tryb życia, więc wymówił się z podziękowaniem za uczyniony mu zaszczyt. Piraci nie byli urażeni i nawet wspaniałomyślnie zwrócili pastorowi jego rzeczy. Korzystając z dobrego humoru piratów, duchowny zgłosił też pretensje w imieniu innych pasażerów, które też zostały restytuowane ku wielkiej jego i właścicieli satysfakcji. W końcu z majątku kościelnego piraci nie zatrzymali nic, prócz trzech modlitewników i korkociągu. Piraci zabrali „Onslaw”, a kapitanowi Gee oddali francuski okręt. Wnet na pryzie zaczęli wprowadzać zmiany, niezbędne w wielkiej żegludze; tyle przejawiali dbałości o zalety nawigacyjne fregaty, że stała się pod każdym względem najzdatniejszym do rzemiosła pirackie* Prostożaglowym intrapezoidalnym na wszystkich masztach. ** Marynarzy zwano zejmanami.

go okrętem. Trudno im byłoby zdobyć lepszy. Przekazali mu nazwę „Royal Fortune” i uzbroili go w czterdzieści dział. Na tym okręcie z „Tangerem” w konjunkcji wzięli kurs - jako się rzekło - na Jaquin, a stamtąd na Old Calabar, dokąd przybyli w październiku dla klarowania. Był to punkt najstosowniejszy na całym wybrzeżu, ponieważ przez próg podwodny, ledwie na piętnaście stóp pod wodą, wiódł kręty tor. Nawet gdyby do okrętów wojennych doszły pewne wieści o kotwiczeniu piratów w tym miejscu, mogliby tam sprostać przeważającej sile, gdyż płycizn nie sforsowano by bez pilota. Stanowiło to rękojmię bezpieczeństwa piratów, dla floty nie do przezwyciężenia przeszkodę. Zatem zagnieździli się wygodnie, dzielili między sobą owoce swego niecnego procederu i hulali beztrosko. Pilotem, który wprowadził ich do przystani, był kapitan Loane, opłacany za te i inne przysługi hojnie jednym z darów, figurujących u piratów w osobliwej księdze rachunkowej, zbilansowanej nie jak zwykle w rubrykach Ma i Winien, ale o wiele dokładniej; Ma to było w całości konto ich przyjaciół, a Winien każdy z napotkanych uczciwych kupców. W Calabar pochwycili kapitana Loane'a oraz dwa lub trzy statki z Bristolu, co pomijam w detalach unikając rozwlekłości. Przechodzę wprost do relacji, jaki był stosunek krajowców do piratów. Murzyni calabarscy nie okazali takiej względem nich uprzejmości, na jaką piraci liczyli, bo uchylili się od wszelkiej z nimi styczności, ledwie zrozumieli, że z piratami mają do czynienia. Budująca to okoliczność, iż biedne te stworzenia, żyjące w skrajnej nędzy, nie oświecone przez ewangelię i pozbawione wszelkiej instrukcji, przejawiły więcej wrodzonej uczciwości niż najmocniej utwierdzeni w wierze chrześcijanie. Jednak to rozzłościło tych znieprawionych nędzników, więc wysłali oddział z czterdziestu ludzi, aby zmusili Murzynów do nawiązania z nimi stosunków lub załatwili się z nimi ostatecznie. Wylądowali pod osłoną armat. Murzyni wysypali się naprzeciw w liczbie chyba dwóch tysięcy, jakby chcieli rozstrzygnąć sprawę wręcz, i stali tak, aż piraci zbliżyli się na odległość strzału pistoletowego. Kiedy Murzyni spostrzegli, że zabicie kilku spośród napastników nie czyni wrażenia na pozostałych, zrejterowali, co udało im się z pewnymi stratami. Piraci podpalili miasto i wrócili na okręt. Posiało to grozę wśród Murzynów i położyło kres wszelkim stosunkom. W rezultacie piraci nie mogli dostać prowiantu i byli zmuszeni zaraz po skończeniu ze skrobaniem i osprzętem okrętów do wypłynięcia z przystani. Ruszyli na Cap Lopez, gdzie pobrali wodę, a w Annabonie załadowali świeży prowiant i z powrotem skierowali się ku wybrzeżu. Była to ich ostatnia i fatalna wyprawa, o której opowiem szczegółowiej, bo i dopuścić nie sposób, by przedsięwzięli ją bez żadnej rachuby. Albo liczyli na to, że okręty wojenne, o których obecności na wybrzeżu wiedzieli, nie są w stanie ich zaatakować, albo też dali wiarę konfidencjonalnej z Sierra Leone pogłosce, że tam wróciły. Niepodobna założyć, że podówczas wiedzieli o ich złej kondycji i w tym dojrzeli szansę powodzenia tego powtórnego napadu na wybrzeże. Wszystko przemawia za tym, że do kontynentu podeszli od strony Cape Lahou w pierwszej połowie stycznia. W dwudziestu ludzi na szalupie zawładnęli okrętem „King Solomon” oraz kupieckim statkiem, stanowiącym własność Kompanii. Okręt piracki wiatr zniósł o milę po zawietrznej „King Solomona” na Cape Appollonia. Wiatr i prąd mieliby przeciwne w podejściu do niego, dlatego wysłali szalupę dość silnie obsadzoną do abordażowania. Chętnych nie brakowało i jak zawsze w takich razach ledwie padło pytanie: - Kto pójdzie? - jeden przez drugiego zgłaszali się ochotnicy. Bez namysłu i wahania wyrywali się z całą rozwagą na wyprawę, aby popisać się męstwem, a również przyodziać się od stóp do głów na zdobytym pryzie. Powiosłowali ochoczo do „King Solomona”, a na obwołanie kapitana tego pryzu odkrzyknęli: - Defiance *. Kapitanowi Trahernowi już na dystans ta łódź pełna ludzi wydała się podejrzana i gotował się do dania odporu przybyszom, toteż kiedy podeszła mu pod rufę, * Wyzwanie do walki.

wypalił z muszkietu. Piraci odwzajemnili się salwą i żwawiej ruszyli na abordaż. Trahern zwrócił się do swych marynarzy z pytaniem, czy może liczyć na nich w obronie okrętu. Mówił im, że to wstyd bez walki oddać się w moc napastników, nad którymi mają w dwójnasób przewagę. Ale jego bosman Philips przesądził sprawę, czyniąc się rzecznikiem załogi. Bez ogródek oznajmił, że nie będą się bronili. W imieniu króla, jak podobało mu się wyrazić, składają broń. Philips obwołał szalupę o pardon, a za jego przykładem i pozostali marynarze dali się skłonić do poddania okrętu. Piraci, dostawszy się na okręt, nadali mu bieg pod żaglami w najprostszy sposób, przecięli linę kotwiczną. Jeden z piratów, niejaki Walden, powiedział kapitanowi, że szkoda trudu na podnoszenie kotwicy, bo i tak okręt będzie spalony. Podprowadzili go do pirackiego flagowca i nie tylko obrabowali z potrzebnego im samym ożaglowania, olinowania, sprzętu, ale i złośliwie powyrzucali za burtę towary Kompanii, niczym utracjusze, którzy nie spodziewają się przedstawienia im rachunku, ale też i nie myślą go zdawać. Tegoż dnia schwytali holenderski statek „Flushing”, ograbili go ze stang *, rei i zapasów, a potem zrąbali na nim fokmaszt. Ale najbardziej dotknęło szypra, że porwali wyborne kiełbasy, dzieło rąk jego żony, i dopóty owijali je sobie dla facecji wokół szyi, dopóki im się nie znudziło to naigrawanie z gospodarności ludzkiej. Na koniec wyrzucili je za burtę. Inni też sobie znaleźli zajęcie: poucinali łby kurom i przeznaczyli je na kolację, a potem zaprosili uprzejmie gospodarza na wieczerzę pod warunkiem, że dostarczy im trunków. Nie pozostawało mu nic innego, jak robić tylko to, co chcieli, i siedzieć wśród nich, pijanych, jak mysz pod miotłą i słuchać francuskich oraz hiszpańskich piosenek, wyśpiewywanych niby to z jego holenderskiego psałterza, przeplatanych tak plugawymi wyzwiskami, że on (choć Holender) nie posiadał się ze zdumienia. Piraci zapędzili się zbyt blisko stałego lądu i wywołali alarm na wybrzeżu, gońcami ostrzegały się przed nimi angielskie i holenderskie faktorie. Piraci zorientowali się, że popełnili błąd i chcąc wyciągnąć jak największe korzyści nawet w tych nie sprzyjających okolicznościach, postanowili trzymać się poza dostrzeżeniem z lądu, wyrzekając się pryzów, jakie mogliby wziąć po drodze do Whydah. Chcieli zaskoczyć ten port, w którym najlepsze czekały ich łupy. Handlowały tam wszystkie nacje, a zwłaszcza Portugalczycy, płacący z reguły złotem, najbardziej pożądanym przez piratów. A jednak żeglując tym nie rokującym zdobyczy kursem, spotkali i pochwycili między Axim i celem podróży kilka jednostek pływających. Mam za zbędne i nudne podawanie bliższych szczegółów z tego rejsu oraz opisywanie panicznego strachu poddanych JK Mości. Przechodzę do momentu przybycia piratów na redę. Wpłynęli do Whydah pod banderą św. Jerzego, flagą z czarnego jedwabiu na noku gafla ** tylnego masztu i z tejże materii proporcem i znakiem ***. Na fladze była wymalowana śmierć z klepsydrą w jednym ręku, a w drugim z piszczelami i strzałą obok, pod spodem zaś serce roniące trzy krople krwi. Na proporcu widniała podobizna człowieka z ognistym mieczem w ręku, który stał na dwóch czaszkach, podpisanych GB i GM, co miało znaczyć, jako się rzekło, głowa Barbadosa i głowa Martyniki. Piraci zastali na redzie jedenaście żaglowców angielskich, francuskich i portugalskich. Trzy francuskie były to mocne trzydziestodziałowe okręty z przeszło stu ludźmi załogi każdy, a jednak, gdy Roberts podszedł do nich w gotowości ogniowej, spuściły bandery wraz z innymi statkami i poddały się na łaskę i niełaskę. Co prawda to łatwe zwycięstwo wypada złożyć na karb nieobecności dowódców i części załogi, zajętej, zgodnie ze zwyczajem, przyjmowaniem ładunku i zwracaniem niewolników. Trzeba to załatwiać w określonych porach roku, bo w pozostałych tamtejsze wody są niedostępne. Każdy z tych okrętów, prócz „Porcupine”, okupił się Robertsowi po osiem funtów w złotym piasku, choć nie obyło się przy tym bez korespondencji z brzegu na okręty i odwrotnie. A je* Przedłużenie kolumny masztu. ** Górny róg drzewca podtrzymującego żagiel. *** In. wympal - długa wstęga na szczycie grotmasztu, oznaczająca obecność wyższego dowódcy.

dnak, pomimo ugodzenia się i wzięcia okupu, piraci zabrali jeden z francuskich okrętów wraz z kilkoma żeglarzami do pomocy, obiecując tylko, że go zwrócą, jeśli nie będzie sprawnie żeglował. Niektórzy z cudzoziemców, nie obeznani z tego rodzaju praktykami, domagali się wydania im pokwitowań na wypłacone sumy, aby wykazać się nimi swym armatorom. Piraci nie odmówili kwitów. A oto tenor jednego z nich załączam: Zaświadcza się niniejszym wobec każdego, kogo to może dotyczyć lub dotyczy, że my RYCERZE FORTUNY przyjęliśmy ośm funtów złotego piasku w okupie „Hardye'a”, pod dowództwem kapitana Dittwitta, gwoli czemu zwalniamy rzeczony okręt. Podpisano Batt. Roberts 13 stycznia 1721-2 r. Harry Glasby

Pokwitowanie o podobnym brzmieniu otrzymali również portugalscy kapitanowie, ale wystawione przez dwóch sowizdrzałów, Sattona i Symsona, i podpisane przez nich wyzwiskami: Aron Gwiżdżę-Na-Cię Szymon Od-holowania-h-w

Jednak ze statkiem kapitana Fletchera „Porcupine” piraci postąpili w tak osobliwie okrutny i barbarzyński sposób, że to nie powinno ujść szczególnej uwagi. Kiedy wpłynęli, statek stał na redzie, prawie do granic pojemności załadowany niewolnikami. Załatwiającemu na brzegu interesy kapitanowi posłali żądanie okupu. Ale Fletcher wymówił się, że nie ma upoważnienia właścicieli. Może miał sobie za dyshonor pertraktacje ze zbójami, a może sam okręt, nie licząc niewolników, nie był wart żądanej sumy. Nie powstało mu w głowie, aby piraci obeszli się okrutnie z niewolnikami. Wtedy Roberts wysłał łodzie do przewiezienia Murzynów oraz wydał rozkaz podpalenia statku. Murzyni byli skuci parami, a piratom było śpieszno i nie chcieli sobie zadawać trudu i tracić czasu na rozkuwanie nieszczęsnych. Niezwłocznie wzniecili pożar na statku z osiemdziesięciu na nim Murzynami, którym pozostawało ginąć od ognia lub wody. Na redzie roiło się od rekinów. Wielu Murzynów, ratując się z płomieni, wyskakiwało za burtę, a żarłoczne bestie na oczach wszystkich rozrywały ich na sztuki za życia. Bezprzykładne okrucieństwo! Gdyby powieszono za to wszystkich bez wyjątku piratów, chyba nie znalazłoby się wielu oponentów przeciw tak surowemu wyrokowi. Rzeczywiście piraci musieli spieszyć się z załatwieniem swych spraw w porcie, gdyż przejęli pismo generała Phipsa do agenta w Whydah Królewskiej Kompanii Afrykańskiej, pana Baldwina. Pisał on, że widziano Robertsa po nawietrznej Cape Three Points, radził, żeby dla obrony tonażu Kompanii przybył na redę przed okrętem wojennym „Swallow”, który, jak zapewniał, w momencie pisania listu zmierzał tam w ślad za piratami. Roberts zwołał kamratów na radę i żądał, aby wysłuchano przemowy Phipsa, jak spodobało mu się nazwać ów list. Choć chełpliwie protestowali, przekonał ich o konieczności ucieczki argumentując, iż tak mężnych, jak oni nikt nie posądzi o stchórzenie na wieść o niebezpieczeństwie, jednak lepiej uniknąć dotkliwych cięgów, na które narażą się w razie zaskoczenia. Usłuchali tej rady i postawili żagle. W Whydah byli tylko od czwartku do soboty w nocy. Wypłynąwszy, już na pełnym morzu, uradzili udać się do Annabony, ale wiatry pokrzyżowały ten plan i zawiodły ich do Cap Lopez. Pozostawię tam piratów w oczekiwaniu na zbliżające się do nich fatum i przejdę do bliższych szczegółów o okręcie JK Mości „Swallow”. Gdzie pływał ów okręt, gdy popełniano zbrodnie, i czemu nie był w stanie im zapobiec? Opowiem, jakie otrzymał informacje i co przedsięwziął na ich podstawie, tak że w końcu doszło do spotkania w tym odległym zakątku świata dwóch przeciwieństw, jakimi byli Roberts i

kapitan Ogle. Dwudziestego ósmego maja „Swallow” i ,,Weymouth” opuściły Sierra Leone, dokąd, jak podałem, przybył w miesiąc potem Roberts i gdzie zapewniono go, że wyruszyły celem klarowania na wybrzeżu. Czując się bezpieczny hulał i uzyskał wskazówki, dzięki którym pierwszy jego najazd w sierpniu na wybrzeża był całkiem korzystny. „Swallow” i „Weymouth” w tym czasie klarowały w Port of Prince. Obydwa okręty stały w Port of Prince od dwudziestego ósmego lipca do dwudziestego września 1721 roku. Wskutek jednego z właściwych zejmanom wybryków, jakim nie sposób należycie zapobiec, w ciągu trzech tygodni pochowali dziewięciu ludzi, a reszta tak osłabła, że z trudem mogła postawić żagle. To nieszczęście pociągnęło za sobą w konsekwencji zgubę Robertsa, gdyż uniemożliwiało okrętom wojennym powrót na Sierra Leone, jak zamierzały, bowiem „Swallow” musiał pozostawić „Weymouth” pod osłoną dział Cape Corso. Z obydwóch okrętów JK Mości „Weymouth” był w o wiele gorszym stanie, niezdolny stawić żagli ani podnieść kotwicy, i musiał przymusowo werbować ludzi. Nie wiedząc o tym i o zmianie pierwotnych planów jednostek floty Roberts wyszedł naprzeciw niebezpieczeństwu. Nie mógł tego wiedzieć, bo okręty wojenne, przybywające z Port of Prince, nie próbowały posunąć się dalej w kierunku wybrzeży na wietrze * niż na bezpieczną redę Cape Corso, którą miały po swej zawietrznej, a w rezultacie mitrężyły na kursie obranym przez Robertsa. „Swallow” i „Weymouth” podeszły do lądu stałego dwudziestego października przy Cape Appollonia i tam od niejakiego kapitana Birda zdobyły hiobowe wieści. Ostrzeżone, miały się na baczności. Ale dowódcy okrętów nie spodziewali się po Robertsie takiego zuchwalstwa, aby zaawanturował się powtórnie na wybrzeże podczas bytności ich jednostek. Przeto „Swallow” po odprowadzeniu „Weymouth” na redę Cape Corso dziesiątego listopada podniósł się na wiatr ** aż do Bassam w tym głównie celu, aby poprawił się stan zdrowia schorzałej jego załogi i kupieckie statki przekonały się o jego obecności. Statki te wszędzie zastał nie zagrożone. Biorąc to pod uwagę, wracał do swego towarzysza, gdy marynarze przypadkowo spotkanego portugalskiego okrętu donieśli, że w przeddzień widzieli okręty ścigające angielski statek, który przypuszczalnie został przez nie pochwycony. Na tę wieść „Swallow” wyostrzył do wiatru *** i usiłował osiągnąć wskazane miejsce, lecz wkrótce potem, czternastego października, dostał sprzeczne z tym wiadomości od kapitana Plummera, dowódcy bristolskiego statku „Jason”. Ten bystrego umysłu marynarz był dalej po nawietrznej stronie brzegu od Portugalczyków, a nic podobnego nie widział ani o niczym nie słyszał. Więc „Swallow” zawrócił i znów pożeglował pod wiatrem, dwudziestego trzeciego kotwiczył na Cape Appollonia, dwudziestego siódmego na Cape Three Points, a na redzie Cape Corso znalazł się siódmego stycznia 1722 roku. Tam dowiedziano się, że „Weymouth” dobrawszy do pomocy kilku żołnierzy z Zamku Cape Corso, wyruszył ku nawietrznej, aby zażądać zwrotu pewnych towarów Kompanii oraz ludzi zatrzymywanych bezprawnie przez Holendrów w Des Minas. Tymczasem, gdy niepokoili się długą rozłąką z drugą swą jednostką, dziewiątego nadeszła do generała Phipsa z Axim depesza, a następnie depesza z angielskiej faktorii Dixcove, że trzy okręty ścigały i zdobyły galerę w pobliżu zamku Axim i statek kupiecki należący do Kompanii. Nie ulegało wątpliwości, co to za okręty, wszyscy je mieli za piratów, przypuszczalnie tych samych, którzy już w sierpniu nawiedzili wybrzeże. Wynikało z tych obu wieści, że trzeba śpieszyć do Whydah. Musieli piraci od wziętych pryzów dowiedzieć się, jak blisko był „Swallow”, a także i o lepszym stanie zdrowia jego załogi niż w ubiegłe miesiące. Stąd prosty wniosek, że piraci byliby chyba z rozumu obrani, gdyby nie pożeglowali do Whydah, aby zapewnić sobie tam * Wciąż mowa o położeniu wybrzeży w stosunku do panujących wiatrów. ** Pożeglował przeciw wiatrowi. *** Zmienił kurs tak, aby kąt między kierunkiem wiatru i linią symetrii statku zmniejszył się, in. pożeglował bliżej do wiatru.

łupy; w przeciwnym razie traciliby czas niepotrzebnie i zadawali sobie trud, skoro w tym punkcie gromadziło się najwięcej złota. „Swallow” odkotwiczył spod Zamku Cape Corso dziesiątego stycznia, lecz stracił kilka godzin w oczekiwaniu na „Margaret”, statek Kompanii z Accry, a potem znów na „Portugal”, a cały dzień w Apong na rozkazy osoby, którą zwali Panna Betty. Phips, gdy dowiedział się, że nie zastano piratów w Whydah, zganił tę mitręgę, choć sam zalecił okrętowi, by nie pomijał tych punktów, bo tak krótka zwłoka nie zaszkodzi. Tymczasem sprawiła właśnie, że „Swallow” nie pochwycił piratów w Whydah, gdyż wpłynęli oni na tę redę pod świeżym wiatrem tegoż dnia, którego „Swallow” stał w Apong, i trzynastego odkotwiczyli, okręt zaś przybył siedemnastego. Wieść o nich uzyskał od francuskiej szalupy z Grand Popo czternastego w nocy, a z Little Popo nazajutrz z rana od statku holenderskiego. W rezultacie „Swallow” był pewien, że ma ich w saku, a zwłaszcza w momencie, gdy dostrzegł żaglowce, które na jego widok podnosiły żagle i wymieniały sygnały, jakby gotowały się do obrony. Ale okazało się, że to trzy francuskie statki, a te, które stały na kotwicy, portugalskie i angielskie, wszystkie zostały splądrowane i okupiły się.

Zamek Cape Corso na wybrzeżu Gwinei, gdzie sądzono i skazano załogę Bartholomew Robertsa.

Załogę „Swallow” spotkało srogie rozczarowanie, gdyż obiecywała sobie wiele po tym spotkaniu. O skarbach piratów krążyły słuchy, że mieli wielką skrzynię pełną złota z trzema do niej kluczami. Jednak wedle wszelkiego prawdopodobieństwa, gdyby marynarze zaskoczyli pirackie okręty na otwartej redzie, to pewnie jeden albo dwa by uciekły, a gdyby raz zdecydowały się na walkę, to walczyłyby z zaciekłością i po desperacku. Właśnie rozważano tę kwestię, gdy nadszedł list od Baldwina, miejscowego gubernatora Kompanii, z wieścią, że piraci są w Jaquin, siedem mil na południe. „Swallow” odkotwiczył o drugiej z rana. Szesnastego za dnia przybył do Jaquin, lecz z tym tylko skutkiem, że wystraszył załogi dwóch portugalskich statków, bo wzięto okręt za piratów, którzy taką grozę posieli w Whydah. Więc „Swallow” wrócił do Whydah tejże nocy, a wzmocniwszy się trzydziestu ochotnikami: Anglikami i Francuzami ze zwolnionych załóg „Porcupine” i uprowadzonego statku francuskiego, wypłynął znów na pełne morze dziewiątego stycznia z tą rachubą, że piraci, opuszczając wybrzeże, musieliby pobrać wodę i świeże produkty w Calabar,

Princes, na rzece Gaban, na Cap Lopez lub Annabona. O pierwszej z tych miejscowości wspomniałem już, że ryzykowne i bezcelowej byłoby piratom tam zawijać. Princes rokowało im nadzieje na zaprowiantowanie, lecz woleliby wyrzec się tej szansy. Leżało jednak na kursie, więc „Swallow” zatrzymał się przed przystanią dwudziestego dziewiątego, jednak o piratach było tu głucho, więc bez straty czasu ruszył na rzekę Gabun i zakotwiczył w jej ujściu pierwszego lutego. Rzeka ta jest żeglowna dwoma kanałami, a jakieś pięć mil w górę jej biegu leży wyspa, zwana Popaguays lub Parrots, gdzie zwykle klarują holenderskie krążowniki *, a piraci myszkują dla zdobyczy lub osprzętu. Jest dogodna, bo miękki muł dokoła umożliwia okrętom, bez awarii, strądować ze wszystkimi działami i zapasami. Tam kapitan Ogle wysłał w łodzi lejtnanta, który rozmawiał z marynarzami holenderskiego okrętu na rzece powyżej wyspy. Holendrzy utrzymywali, że wypłynęli z Cap Lopez cztery dni temu, a nie widzieli tam okrętów. Nie bacząc na to „Swallow” podniósł się na wiatr, zmierzając na Cap Lopez. Piątego o brzasku zaalarmował marynarzy odgłos strzału armatniego. Kiedy rozwidniło się, mieli już pewność, że strzał padł na zatoce Cap Lopez. Odkryli tam trzy okręty na kotwicy. Największy z nich był pod królewską banderą i z powiewającym znakiem. Wnet zmiarkowali, że to Roberts z podkomendnymi. „Swallow” znalazł się po nawietrznej stronie i niespodziewanie, daleko w głębi zatoki, zmuszony był zmienić kurs w obejście piaskowej ławicy, zwanej Rewa Francuza. Piraci dłuższy czas obserwowali ten manewr. Wywnioskowali nieopatrznie, że okręt przed nimi ucieka. Francuski „Ranger” mieli podówczas skrenowany, wyważyli go do pionu i kazali mu ruszyć w pościg za okrętem, forsując żaglami. „Swallow” miarkując, że opacznie wytłumaczyli sobie jego manewr, utwierdził piratów w błędzie i kontynuował kursem na pełne morze, jakby naprawdę uchodził w trwodze. Doświadczony oficer, lejtenant Su, tak manewrował, aby „Ranger” zbliżył się do „Swallow” i znalazł się na takim dystansie, z którego towarzyszące mu jednostki nie dosłyszą palby. Piraci byli tak wysokiego mniemania o swojej odwadze, że nie przychodziło im na myśl, aby ktokolwiek, chcąc się z nimi rozprawić, uciekał się do fortelu, wskutek czego łatwiej wpadli w potrzask. Piraci zbliżyli się na dystans nośności swych dział dziobowych. Podnieśli czarną flagę, pod którą występowali na redzie Whydah, i przełożyli wzdłużnie gafel do abordażu. Nikt z nich nie zainteresował się nawet, jakiej nacji jest okręt, który ścigają. Pewnie go wzięli za portugalski, jeden z załadowanych w tym czasie cukrem; bez ustanku tylko klęli wiatr i żagle, tak im było trudno doczekać się tej słodyczy. Niestety wszystko odmieniło się w jednej chwili. Ujrzeli ku przerażeniu swemu, że ścigany okręt wychodzi przeciw wiatrowi i tuż, o strzał pistoletu od nich, podnosi pokrywy strzelnic międzypokładowych. Natychmiast opuścili swą czarną flagę. Kiedy otrząsnęli się z pierwszego wrażenia, otworzyli długodystansowy ogień, na powrót podnieśli flagę i z rufy grozili obnażonymi puginałami, choć robili, co mogli, żeby umknąć. W desperacji, gdy nikt z nich nie wiedział, co począć, prowodyrzy zaczęli podjudzać do pójścia na abordaż. Desperacki pomysł nie znalazł dostatecznego poparcia, a został kompletnie odrzucony, gdy po dwugodzinnej kanonadzie zestrzelono im top masztu. Wtedy upadli na duchu, ściągnęli flagę i wołali o pardon. Mieli dziesięciu zabitych i dwudziestu rannych, natomiast z załogi królewskiego okrętu nikt nie poległ. „Swallow” był to okręt o trzydziestu dwóch działach z załogą, w której skład wchodziło szesnastu Francuzów, dwudziestu Murzynów i siedemdziesięciu siedmiu Anglików. Piraci rzucili flagi za burtę, aby w triumfie ich nie pokazywano i aby przeciw nim nie świadczyły. Podczas wysyłania szalupy ze „Swallow” po jeńców marynarze ujrzeli, jak z messy piratów buchnął dym, i przypuszczali, że wysadzili się w powietrze. Później na śledztwie wyjaśniło się, że to kilku największych desperatów, gdy zawiodły wszelkie nadzieje, ściągnęło * Nazwa nie oznaczająca typu okrętu wojennego, co ustalono dopiero później.

resztę prochu z międzypokładu. Wypalili z pistoletu w baryłkę z prochem, lecz mieli go zbyt mało i nic nie wskórali, tylko sami poparzyli się okropnie. Dowodził francuskim „Rangerem” niejaki Skyrme, Walijczyk. Choć stracił jedną nogę w bitwie, nie pozwolił się opatrzyć ani znieść z pokładu, niczym Widdrington walczył dalej wsparty na kikucie. Pozostali robili wrażenie wesołych i dziarskich, mieli białe koszule, zegarki, dużo jedwabnych kamizelek, ale swój złoty piasek nie na tym, tylko na małym „Rangerze”, którego stanowili załogę. Okręt swój zostawili na zatoce przy „Royal Fortune”. Spośród okaleczonych wybuchem mogę opowiedzieć o dwóch, o Williamie Mainie i Rogerze Ballu. Oficer floty, widząc srebrną gwizdawkę u szyi pierwszego z nich, spytał: Wnoszę, że jesteście bosmanem na tym okręcie. - Powiada na to pirat: - Całkiem nietrafnie, bo jestem bosmanem na „Royal Fortune” kapitana Robertsa. - A oficer: - Skoro tak, panie bosmanie, to będziecie wisieli. - Pirat odzywa się: - W tej sprawie to jak waszej miłości się podoba. - I odwraca się do odejścia. Ale oficer chciał się dowiedzieć, w jaki sposób wywołali wybuch prochu, który ich tak pokiereszował. Pirat klnie: - Wszyscy oni byli oszaleli i opętani, przez nich straciłem dobry kapelusz (wybuch zdmuchnął go razem z kapeluszem w morze). Ale cóż kapelusz znaczy, człowieku - mówi oficer. - Niewiele - odpowiada pirat, bo marynarze ściągali mu właśnie z nóg buty i pończochy. Oficer spytał jeszcze, czy załoga Robertsa składa się z takich jak on straceńców. - Jest ich stu dwudziestu - odparł ów - największych spryciarzy, jacy kiedykolwiek chodzili w butach. Gdybym był z nimi! - A oficer: - Bez pochyby, nie. - Pirat spoglądając na swe nogi, już tymczasem całkiem rozzute, odparł: - Do licha, naga prawda. Z kolei oficer podszedł do Rogera Balia, siedzącego osobno w czarnej melancholii, i spytał go, jak się to stało, że odniósł tak okropne obrażenia. - Cóż - otrzymuje w odpowiedzi John Morris wypalił z pistoletu w proch, a gdyby on nie zrobił tego, ja bym zrobił. (Bali cierpiał piekielnie, ale nawet nie jęknął). - Oficer powiedział mu, że jest medykiem okrętowym i jeśli chce, to go opatrzy. Lecz Bali nie chciał wcale o tym słyszeć i zaklinał się, że gdyby mu nałożono opatrunki, to je zedrze. Niemniej chirurg był tak dobrego serca, że go opatrzył, choć miał z nim dużo kłopotu. W nocy Bali popadł w delirium i bredził o brawurze Robertsa, wróżąc sobie, że będzie wolny, gdy tylko dojdzie do spotkania z nim. Za te groźby ukarano go chłostą na pokładzie dziobowym, a ponieważ z wszystkich sił stawiał opór, ucierpiał jeszcze gorzej; został za mocno skrępowany, wskutek obrażeń od prochu wdała się gangrena i zmarł dnia następnego. Jeńców unieszkodliwiono zakuwając w kajdany; okręt ich w bitwie takich doznał awarii, że zastanawiano się, czy go nie spalić. Jednak wzięcie na swój okręt rannych piratów byłoby niedogodne, a z drugiej strony marynarze byli pewni, że „Royal Fortune” będzie czekać na powrót swej wedety, zatrzymali się tedy przy wraku, reperując olinowanie i inne uszkodzenia, a potem odesłali go do Princes, obsadzając Francuzami i czterema swymi marynarzami. Wieczorną porą dziewiątego „Swallow” był z powrotem pod Cap i wypatrzył w zatoce „Royal Fortune” na kotwicy przy statku londyńskim kapitana Hilla ,,Neptune”. Poczytano to sobie za dobrą wróżbę, zapowiadającą powodzenie nazajutrz, bo piraci na pewno nie oparli się pokusie plądrowania na nowym pryzie, pofolgowali sobie w jadle i napitku i będą otumanieni, co też się i okazało. O dziesiątej z rana „Swallow” wypłynął w obejście przylądka. Ludzie Robertsa dojrzeli jego maszty nad pasmem brzegu i zeszli z meldunkiem do kajuty, gdzie Roberts jadł śniadanie ze swym nowym gościem, kapitanem Hillem. Smaczną potrawę Solomon Grundy * zapijał piwem z własnych pirackich zapasów. Roberts przyjął wieść obojętnie, a jego podkomendni prawie z równą nonszalancją. Jedni twierdzili, że to portugalski statek, drudzy, że * Salmagundi stanowi mieszaninę marynowanych śledzi, kurczęcia, wołowiny, oliwek, czosnku itp., a na przyprawę podaje się oliwę, ocet, pieprz i sól (przyp aut.).

francuski z niewolnikami, lecz większość gotowa była przysiąc, że wraca ich francuski „Ranger”, i strwonili sporo czasu na pokpiwanie, czy przyjąć kamratów salutem, czy obejść się bez tej ceremonii. Ale kiedy zbliżył się „Swallow”, zaczęło im świtać w głowie, co się święci. Byli to junacy nawykli zwać się strachajłami bez trwogi, gardzącymi niebezpieczeństwem, ale pomimo to zeszli powiedzieć Robertsowi, że nie mają wątpliwości, a zwłaszcza twierdził tak niejaki Armstrong, który zdezerterował ze „Swallow” i znał ten okręt. Roberts sklął wszystkich od tchórzów, chcących zdemoralizować załogę, i pytał, czy gotowi są walczyć, przy czym ledwie powstrzymał się od rękoczynów. Nie wiadomo, czy sam żywił jakieś obawy, kiedy jednak okręt wojenny okazał banderę i podniósł pokrywy strzelnic, łudzić się nie mógł. Porzucając kotwicę kazał stawiać żagle i wezwał pod broń załogę bez cienia lęku, a nawet popisując się pierwszorzędnym dowcipem. Co za oszustwo! Odważny łotr, zdecydowany wydostać się z obieży lub polec. Pytano tego dezertera Armstronga o bojowe walory „Swallow” i jak żegluje. Najlepiej, rzekł, przy wietrze *, więc jeżeli chcą uchodzić przed nim, to muszą żeglować pod wiatrami **. Niebezpieczeństwo było tuż, a bardzo mało czasu na naradzenie się, jak wyjść obronną ręką. Roberts powziął plan następujący: minąć „Swallow” z bliska pod wszystkimi żaglami, wystawiając się na całoburtną salwę bez odpowiadania; w razie decydujących awersji lub odarcia z żagli, rozbić okręt na stromym przylądku, załoga niech się rozproszy i ukryje między Murzynami. Gdyby i to zawiodło, iść na abordaż, związać się z nieprzyjacielem burta w burtę i wysadzić w powietrze ginąc, ale ze zwycięzcą. Dowódca wiedział, że ma załogę pijaną, bez animuszu, nie zdatną do boju. Sam Roberts prezentował się wspaniale podczas boju. Miał na sobie kamizelkę z karmazynowego adamaszku, takież spodnie, czerwone pióro w kapeluszu, na szyi złoty łańcuch ze zwisającym diamentowym krzyżem, rapier w ręku i parę pistoletów na jedwabnym sznurze, przewieszonym modą piracką przez ramię. Opowiadano, że rozkazy rzucał pewnie i dziarsko. Kiedy znalazł się blisko „Swallow”, w przewidzianej pozycji, przeszedł przez jego salwę, podniósł czarną flagę i otworzył ogień, odchodząc od nieprzyjaciela pod wszystkimi żaglami, jakie tylko udało się rozpiąć. Uciekłby prawdopodobnie, gdyby za radą Amstronga żeglował pod wiatrem, a nie lawirując ***. Może wiatr wykręcał, a może zawiodło sterowanie, dość że żagle wpadły w łopot, wybiło je na przeciwną stronę. „Swallow” po raz drugi podszedł do pirata bardzo blisko. Roberts zakończyłby pewnie bój niezwykłą desperacją, gdyby nie przyleciała śmierć z gwizdem kartaczy i nie raziła go w samo gardło. Siadł na ciągach armatnich ****. Widząc to Stephenson, stojący na sterze, podskoczył mu ku pomocy, nie zauważył rany i sklął kapitana, wzywając, aby wstał i walczył po męsku, jak przystało. Ale kiedy odkrył swą pomyłkę i zobaczył, że dowódca już nie żyje, zalał się łzami i zawołał, żeby pierwsza następna kula go nie minęła. Natychmiast zwłoki kapitana w kompletnym stroju i uzbrojeniu wyrzucono za burtę, spełniając często powtarzane jego życzenie. Roberts był wysokim, smagłym człowiekiem, koło czterdziestki, urodzonym w Newybagh koło Haverford West w walijskim hrabstwie Pembroke, odznaczał się otwartą głową i odwagą osobistą, co nie czyniło mu zaszczytu, bo na zło je obracał. Nieraz spełniał kielich na zgubę temu, kto dożyje, by mu nałożono konopny kołnierz. Zaczęło się od zwerbowania go przymusowo przed trzema laty w Anamaboe, gdy Plumba, kapitana statku „Prince”, na którym był drugim oficerem, zdobyli piraci. Rekrutów pocieszał, że ronił wtedy krokodyle łzy jak i oni, lecz z czasem, w cnej kompanii pozbył się melancholii. Roberts nie miał na swe * Mając wiatr od dzioba pod kątem ostrym. ** Mając wiatr z rufy. *** Płynąc zygzakiem przez nastawianie żagli tak, aby wiatr uderzał to z jednej, to z drugiej strony, przechodząc z halsu na hals. **** Liny mocujące działo okrętowe przy odrzucie.

usprawiedliwienie, że jął się tak nikczemnego rzemiosła z powodu braku pracy, nie mogąc uczciwie zarobić na chleb powszedni, ani był takim tchórzem, aby uciekać się do wykrętów. Szczerze wyznawał, że nie znosił traktowania go z góry przez zwierzchników, jacy mu przypadli w udziale, a w morskiej włóczędze przywykł do pogoni za nowością i do odmian losu. W uczciwej służbie - mawiał - wikt skąpy, niskie płace i praca ciężka. W tej tu obfitość i sytość, rozkosze i wygoda, swoboda i potęga. I któż nie uzna jej za lepszą, jeśli cały hazard takiego życia sprowadza się do przykrej perspektywy, że w najgorszym razie w parę chwil się udusi. Nie, moje motto to życie krótkie, ale wesołe. Oto, jaką argumentacją przezwyciężył wstręt, jakim go przejmowała pirateria w pierwszej chwili. Wkrótce, stale otoczony kamratami, spędzającymi czas przy muzyce i pucharach, na weseleniu się i rozrywkach, pozwolił rozwinąć się swym złym skłonnościom i wybujać, zagłuszyć głosy trwogi i sumienia. Niemniej, mówiono, przy wszystkich niegodziwościach i podłościach, jakie popełniał, miał wstręt do werbowania gwałtem do piraterii i nieraz udawało mu się od niej kogoś zwolnić, wbrew silnej opozycji rzeczników przymusu. Kiedy poległ Roberts, z bandy, rzekłby kto, uleciało życie, tak piraci stracili ducha. Wielu opuściło swe stanowiska, a wszyscy głupio poniechali obrony czy też prób ucieczki. Wkrótce potem zwalono im maszt, podcięty nisko pociskiem, i pozostawało tylko poddać się i wołać o pardonowanie. Podczas przewożenia jeńców szalupą od burty do burty „Swallow” trzymał się z dala, ponieważ wiadomo było o pirackim zaprzysiężeniu, że okręt wysadzą w powietrze. Niektórzy rzeczywiście zdradzali gotowość. Tliły się lonty i powstawały bójki między desperatami i oponentami. Trudno wytłumaczyć takie postępowanie, chyba symulowaną odwagą, skoro każdy z nich miał możność strzelić sobie w łeb z pistoletu lub utonąć bez narzucania swego losu innym, opornym; w najlepszym razie, gdyby dopięli celu, byłoby to tylko samobójstwo ze strachu przed śmiercią. „Royal Fortune” był czterdziestodziałowy i miał sto pięćdziesiąt siedem ludzi załogi, z których czterdzieści pięć stanowili Murzyni. Tylko trzech padło w boju, a „Swallow” wcale nie poniósł strat w ludziach. Na flagowcu pirackim znalazło się złotego piasku przeszło dwa tysiące funtów szterlingów. Flagi swej piraci łatwo nie mogli wydobyć spod zestrzelonego masztu i dlatego została zdobyta. Przedstawiała szkielet i człowieka z płomiennym mieczem w ręku, symbol wyzwania rzuconego śmierci. „Swallow” wrócił na zatokę Cap Lopez i znalazł tam małego „Rangera”, z którego załoga spiesznie uciekła na flagowiec bardziej obronny. Mały „Ranger” został ograbiony ze złotego piasku wartości, o ile mi wiadomo, dwóch tysięcy funtów szterlingów, a przeznaczonego do podziału między zaokrętowanych na nim piratów. Podejrzewano o to, nie bez słuszności, kapitana Hilla z „Neptuna”, gdyż nie czekał na powrót okrętu wojennego do zatoki, ale natychmiast wypłynął, nie czyniąc potem sekretu z zawładnięcia na okręcie pirackim innymi rzeczami wartościowymi. Sprawę przesądziły fakty, które streszczam tu poniżej. Najpierw zaraza na okrętach wojennych podczas postoju w Prince była nieszczęściem, które sprawiło, że nie wróciły na Sierra Leone, a zatem zeszły wtedy z kursu, obranego przez piratów. Piraci zaś wbrew swym zamierzeniom przybyli w drugim rejsie powyżej Cape Corso i zapędzili się tak blisko Axim, że nieuchronnie musieli zostać odkryci, o czym wkrótce doniesiono okrętom wojennym. W Whydah piraci dali upust swym zbrodniczym instynktom przez spalenie „Porcupine” i uprowadzenie francuskiego okrętu, a w rezultacie zasilili „Swallow” trzydziestu ludźmi. „Swallow” nie zastał ich na tej redzie, gdzie prawdopodobnie nie dopiąłby celu, a w każdym razie nie tak skutecznie. Tak zaślepiła ich zarozumiałość pod Cap Lopez, że podzielili swe siły, które skupione byłyby bardziej groźne. I wreszcie zadano klęskę piratom bez przelewu krwi. Jeśli uwzględnić wszystkie te okoliczności, okaże się jawnie, że zniszczenie piratów nastąpiło za sprawą Opatrzności. Wzięci do niewoli, źle się sprawowali i zdradzali skłonność do buntu przy nadarzającej

się sposobności. Wszyscy do tej pory komenderowali, toteż na wszystkie stosowane wobec nich rygory reagowali niesfornie. Klęli i wyzywali, nie godząc się na wydany im wikt i na pomieszczenie, jedni drugich jątrzyli w swoim obłędzie, jaki doprowadził ich do takiej ostateczności. W rezultacie zwycięzcy, aby zabezpieczyć się przed szaleńczymi, desperackimi ich poczynaniami, mocno obwarowali międzypokład, a drugie więzienie urządzili pod nim; oficer, uzbrojony w pistolety i puginał, pełnił tam wartę za dnia i w nocy, a więźniowie mieli skute ręce i nogi. Niemniej popisywali się w tych warunkach czelnymi drwinami, choćby ze swej golizny, że nie zostawili im ani pół pensa dla Charona za przewiezienie przez Styks. O skąpych racjach mówili, że schudną na nich tak prędko, stracą tyle na wadze, że nie będzie co wieszać. Sutton bluźnił najwięcej. Skuty z więźniem, poważniejszym od innych, który z książki do nabożeństwa czytał i modlił się, jak to człowiekowi w jego położeniu przystało, Sutton klął i pytał go, co chce wskórać tymi hałasami i nabożnością? Ów na to: - Dostać się do nieba mam nadzieję. - A Sutton: - Do nieba, ty głupcze? Słyszałeś kiedy, żeby do nieba dostał się kto z piratów? Ja chcę do piekła, to weselsze miejsce. Wchodząc pozdrowię Robertsa salutem trzynastu strzałów. - Przekonawszy się, że na współtowarzysza niedoli szyderstwem nie wpłynie, wystąpił ze skargą i zażądał od oficera odłączenia go od tego pospolitego mąciciela lub odebrania mu modlitewnika. Moody, Ashplant, Magnes, Mare tudzież inni uknuli, aby się zbuntować, pozabijać oficerów i uciec okrętem. Zmówili się dzięki pozostawionemu im do obsługi boyowi Mulatowi, który okazał się zupełnie pewny jako łącznik między prowodyrami. Ale z wieczora, nim zapadła noc, wyznaczona na porwanie się do walki, dwóch więźniów, siedzących przy Ashplancie, usłyszało szepty boya ze spiskowcami i godzinę, o której mieli być gotowi do czynu. Niezwłocznie powiadomili o tym kapitana, który zarządził krótkotrwały alarm. Przy sprawdzaniu okazało się, że zdążyli okowy swe osłabić dla rozbicia lub rozluźnienia w wiadomym celu. Ale doprowadziło to tylko do surowszego ich traktowania i ściślejszego aresztu. W tym samym rejsie na Cape Corso pryz „Royal Fortune” znalazł się w podobnym niebezpieczeństwie. Na pryz wyznaczono oficera z paru ludźmi. Mieli zaopatrzyć się w świeży prowiant, o który trudno było w Cape Corso, i pożeglować potem w ślad za „Swallow”. Na okręcie pozostali należący do piratów Murzyni, trzej czy czterej ranni piraci oraz Scudamore, ich felczer. Tych więźniów marynarze nie obawiali się, zwłaszcza ze strony felczera nie spodziewali się nic złego, bo z tytułu swej profesji mógł mieć nadzieję na ułaskawienie, a ponadto korzystał ze względnej swobody, jadł i pił z oficerem, co go zobowiązywało. A jednak okazał się łotrem, nieczułym na łaskawe traktowanie, niezdolnym do poprawy. Ułożył sobie plan wymordowania załogi i ucieczki na okręcie, namówił do tego Murzynów. Łatwo mu z nimi poszło, gorzej z kamratami, współwięźniami, gdy chciał ich wciągnąć w tę kabałę. Mówił im, że zna się na nawigacji, że Murzyni to krzepkie chłopy, że dzięki znajomości angielskiego narzecza porozumiał się z nimi i gotowi są do czynu. Prawił, że lepiej porwać się na ryzyko, zbiec wzdłuż wybrzeża i zebrać nową bandę, niż po odwiezieniu na Cape Corso zadyndać jak psy i wisieć, aż trupy ich wyschną w słońcu. Dopiero jeden z rannych, czy brzydząc się ukartowanym okrucieństwem, czy też w strachu, że łotrostwo się powiedzie, zdradził plan oficerowi, który natychmiast kazał felczera uwięzić i zabezpieczył okręt. Kiedy piratów osadzono na Zamku Cape Corso, stracili nadzieję na ucieczkę, a kiedy oznajmiono im, że niebawem zapadną na nich ostateczne wyroki, nastroje większości odmieniły się; przestali drwić czelnie w bezsilnej złości, spoważnieli i skłonni do dewocji poprosili o książki nabożne, brali udział w publicznym nabożeństwie i śpiewali psalmy co najmniej dwa razy dziennie. Sąd nad piratami odbył się dwudziestego ósmego marca 1722 roku na Zamku Cape

Corso. Wszystkim piratom wydano wyroki śmierci. Zdaję sobie sprawę, że szeroki ogół rodaków naszych pragnie wiedzieć, jak zachowywali się złoczyńcy i jakie były ich ostatnie słowa, a więc opowiem, co było godnego uwagi w zachowaniu się tych zbrodniarzy. Pierwszymi sześciu skazańcami, na których wykonano karę śmierci, byli: Magnes, Moody, Symson, Sutton, Ashplant i Hardy, wszyscy starzy i notoryczni przestępcy. Przy wyprowadzeniu z więzienia na publiczne stracenie do rozkucia i założenia im stryczków na szyje, nikt z nich, co zwróciło uwagę wszystkich, nie wydawał się przygnębiony, prócz jednego Suttona, po którym znać było słabość, ale to raczej z powodu ataku febry przed paru dniami niż ze strachu. Jeden z dżentelmenów, medyk okrętowy, był na tyle ludzki, że zaofiarował się zastąpić duchownego, przedstawił piratom, jak potrafił najlepiej, całą potworność ich winy i konieczność jej odpokutowania, domagał się, aby uznali, że wyrok na nich jest sprawiedliwy. Skazańcy zdawali się żyć tylko bieżącą chwilą, jedni wołali o wodę do picia, drudzy prosili żołnierzy o trunek, a przynagleni przez medyka do odpowiedzi wszyscy w jeden głos protestowali przeciw surowości sądu i z całą zatwardziałością serca rzucali klątwy na sędziów, oby ich wszystkich ten sam los spotkał, jaki im zgotowali. Oni - twierdzili - to mizerne łotrzyki i dlatego się ich wiesza, podczas gdy inni, skądinąd niemniej od nich winni, uchodzą cało. Inny pirat, Samuel Fletcher, lepiej zdawał sobie sprawę ze swej sytuacji. Miał on zostać stracony w pierwszej kolejności, lecz potem odroczono mu wykonanie kary. Kiedy zobaczył, że tych, których los miał podzielić, poprowadzono na egzekucję, wysłał za pośrednictwem naczelnika straży pismo do sądu z zapytaniem, co oznacza to odroczenie, i z korną prośbą o wyjaśnienie, czy zostanie ułaskawiony. Gdyby go ułaskawiono, byłby sądowi nieskończenie wdzięczny, pragnąłby wywdzięczyć się służbą całego życia za tę łaskę. Gdyby jednak kara śmierci miała zostać na nim wykonana, to im prędzej to nastąpi, tym lepiej - pisał - niechaj krótsza będzie jego męka. Inni piraci odwrotnie. Choć ani duszpasterze, ani nikt w ogóle nie udzielił im nauk czy też pociechy religijnej, spędzali czas na gorliwym staraniu o zbawienie duszy i, sądząc z pozoru, zachowywali się nabożnie i okazywali skruchę. Do tej grupy wypada zaliczyć Scudamore'a Williamsa, Philipsa, Stephensona, Jeffreysa, Lesleya, Harpera, Armstronga, Bunce'a tudzież innych. Scudamore za późno pojął szaleństwo i przewrotność swego zamierzonego zamachu, który głównie przyczynił się do skazania go na śmierć. Nie mając nadziei ujść przed karą, złożył prośbę o parę dni odroczenia, czego mu nie odmówiono. Ten czas spędził na nieustannych modłach i czytaniu Pisma Świętego, wniknął bodaj w istotę swych błędów, a zwłaszcza ostatniego z nich, a podprowadzony pod szubienicę poprosił o zaczekanie, aż odśpiewa początek trzydziestego pierwszego psalmu, co też i bez niczyjej pomocy wykonał. Armstrong jako dezerter z floty JK Mości został stracony na pokładzie okrętu „Weymouth” (tylko on jeden). Nikt go nie zmuszał do uznania, że popełnił czyn karygodny i wyraził żal z powodu dezercji, co byłoby pouczające i na marynarzach zrobiło pożądane wrażenie. Niemniej ostatnią godzinę życia spędził delikwent na żalu za grzechy i zaklinaniu obecnych, aby prowadzili uczciwe i godne życie, bo tylko wtedy mogą znaleźć zadowolenie. W końcu zwrócił się do nich o odśpiewanie z nim razem paru wersetów 140 psalmu, a z ostatnią zwrotką odpalono z działa i poderwano dezertera na nok fok-rej *. Bunce był to młodzieniec dwudziestosześcioletni, lecz wygłosił najpatetyczniejszą z mów pod szubienicą. Rozpoczął gromkimi słowy przeciw przynętom potęgi, wolności i bogactwa. Zwabiony nimi dostał się między piratów. Młodym będąc i niedoświadczonym uległ pokusie. Okazał dużo kawalerskiej fantazji, która pozyskała mu, niestety, mir wśród piratów, a była nie tyle zła, co wypływała z naturalnej u niego rzutności i żywości charakteru. A oto * Róg rei przedniego masztu.

czuje się przytłoczony wyrządzonymi ludziom krzywdami i błaga o ludzkie i boskie przebaczenie. Z całym naciskiem wzywał obecnych, aby za młodu nie zapominali o swym Stwórcy i zawczasu wystrzegali się zejścia na manowce, a zakończył trafnym porównaniem, że oto stoi jak boja * na skale - szubienice były na jednej ze skał - dla ostrzeżenia zbłąkanych marynarzy przed niebezpieczeństwem.

ROZDZIAŁ VII

O kapitanie Anstisie i jego załodze Thomas Anstis zamustrował ** w Providence w 1718 roku na slupie „Buck” i był jednym z sześciu, którzy zmówili się, aby wyruszyć na uprawianie piraterii tym statkiem. Innymi byli Howel Davis, poprzednik Robertsa, zabity na wyspie Prince, Walter Kennedy, powieszony w Dolinie Straceń, tudzież dwóch innych, których nie wymieniam, bo mi wiadomo, że obecnie trudnią się uczciwą pracą w City. Jego poczynania podałem w poprzednich rozdziałach. Podkreślę tylko, że spisek sześciu wymienionych stanowił cząstkę bandy, tak potem strasznej pod wodzą kapitana Robertsa. Anstis odłączył się od niego na brygantynie „Good Fortune”, osiemnastego kwietnia 1721 roku, pozostawiając swego komodora, zmierzającego na rozboje ku wybrzeżom Gwinei, gdy sam powrócił do Indii Zachodnich w tymże celu. Jednakże władzę ich podważali malkontenci, a królestwo skłócone ostać się nie może. Weszło w skład szajki tyłu nowych, niezbyt skorych do ryzyka, że cokolwiek zaproponował kapitan, upadało niezmiennie. Nie było zgody na jakąkolwiek wyprawę. Pozostawało tylko szajkę rozwiązać, ku czemu skłaniała się większość. Jednakże od sposobu jej rozwiązania zależało bezpieczeństwo wszystkich, toteż wysuwano różne projekty. Koniec końców postanowili wysłać do kraju petycję o ułaskawienie królewskie, a nie było podówczas w mocy Aktu o Indemnitecie *** i czekać na rozstrzygnięcie sprawy. Bosman na „Good Fortune”, niejaki Jones, zaproponował bezpieczne schronienie. Nadawała się na nie wyspa w pobliżu Kuby, znana mu z ostatniej wojny, gdy uprawiał korsarstwo przeciw Hiszpanom. Propozycję przyjęto, piraci zgodnie ułożyli petycję i wszyscy podpisali w sposób, zwany przez nich krążącym rundzikiem, a to oznacza w kółko, tak, aby niczyje nazwisko nie rzucało się w oczy i rząd nikogo nie uznał za herszta. Do Najświątobliwszego Majestatu J.K. Mości Jerzego z Bożej Łaski Króla Wielkiej Brytanii, Francji i Irlandii, Obrońcy Wiary etc. Najpokorniejsza suplika obecnej załogi okrętu „Morning Star” i brygantyny „Good Fortune”, pozostającej w osławie i zwanej piratami. Pokornie przedkładamy Iż my, Waszej Królewskiej Mości najwierniejsi poddani, w rozmaitych terminach zostaliśmy pochwyceni przez Bartholomewa Robertsa, ówczesnego kapitana wyż. wymienionych okrętów oraz załogi, razem z innym statkiem, na którym go opuściliśmy. Tudzież zostaliśmy zmuszeni przezeń i jego wspólników do przystąpienia i służby w rzeczonej załodze w charakterze piratów całkiem wbrew naszej woli i skłonnościom. Tedy my, Waszej Królewskiej Mości wierni poddani, których odrazą i obrzydzeniem przejmuje taki tryb życia, za jednomyślną zgodą i w tajemnicy przed Robertsem i jego wspólnikami osiemnastego kwietnia 1721 roku odłączyliśmy się na wyż. wymienionym okręcie „Morning Star” oraz brygantynie „Good Fortune” bez wszelkiej innej myśli i zamiaru prócz uzyskania * In. pława, zakotwiczony znak nawigacyjny. ** Zapisał się na listę załogi. *** Akt zwalniający od odpowiedzialności.

najłaskawszego przebaczenia Waszej Królewskiej Mości. Tudzież, abyśmy Waszej Królewskiej Mości najwierniejsi poddani mogli bezpiecznie powrócić do naszego rodzinnego kraju i służyć narodowi, do którego należymy, w naszych właściwych funkcjach. Ażeby nie zagrażało nam ściganie ze strony pokrzywdzonych na majętności, którzy ucierpieli od rzeczonego Robertsa i wspólników podczas naszego przymusowego zatrzymywania przez tąż szajkę. Najpokorniej błagamy Waszą Królewską Mość o monarsze uwzględnienie naszej uniżonej supliki. Suplikanci będą wiecznie za to błogosławili.

Petycję wysłali za pośrednictwem kupieckiego statku, płynącego z Jamajki do Anglii. Kupcy obiecali spotkać się z suplikantami w powrotnym rejsie o dwadzieścia mil ku nawietrznej stronie tej wyspy i powiadomić ich, jaki obrót wzięła sprawa. Po wysłaniu petycji piraci z obu statków schronili się na wskazaną przez Jonesa wyspę.

Załoga kapitana Antisa podczas sowizdrzalskiego trybunału

Wyspa - miana jej nie znam - jest nie zamieszkana i rzadko odwiedzana, a leży na południowo-zachodnim cyplu Kuby. Na wschodnim jej krańcu laguna w niej tak wąska, że ledwie

statek może po niej przepłynąć, lecz na milę w głąb wyspy głęboka na piętnaście do dwudziestu dwóch stóp. Pu obu brzegach laguny rosną czerwone mangrowce, tak gęste, że z trudem da się wypatrzeć wejście na nią lub statki na niej. Pośrodku wyspy, tu i ówdzie, rosną kępy wysokich sosen i inne drzewa, rozrzucone w rozmaitych miejscach. Piraci przebywali tam około dziewięciu miesięcy, lecz prowiantu starczyłoś im tylko na dwa, więc musieli żywić się, czym wyspa bogata, rybami różnego rodzaju, a zwłaszcza żółwiami, które znajdywali na pobrzeżach. Trudno zgadnąć, czy były na wyspie dzikie świnie, woły i inne bydło, rozpowszechnione na wielu innych zachodnioindyjskich wyspach, czy też przez lenistwo nie polowali na nie względnie woleli ryby od zwierzyny. Utrzymywali, że przez cały czas pobytu tam nie wzięli do ust ani kęsa mięsa lub chleba. Zastępowali chleb ryżem, którego duży zapas mieli na statkach. Gotowali go i dodawali do potraw z żółwia. W Indiach Zachodnich występują ze trzy, cztery gatunki tych stworzeń, największe po sto pięćdziesiąt lub dwieście funtów wagi, albo i więcej. Ale żółwie na tej wyspie były z najmniejszych, ważyły dziesięć lub dwanaście funtów i odznaczały się pięknie karbowaną i cętkowaną skorupą. Ich mięso było słodkie i delikatne, niektóre części przypominały kurczę, inne znów cielęcinę. Brak innych pokarmów nie był znów tak bardzo dotkliwy, skoro żółwia dieta dostarcza tylu smaków mięsa. Osobliwy jest sposób łowienia żółwi. Składają one jaja trzeba wiedzieć - trzy razy do roku, w maju, czerwcu i lipcu, w piasku na lądzie, po osiemdziesiąt lub dziewięćdziesiąt jaj naraz. Samicy towarzyszy samiec, gdy podpływają do brzegu, a to tylko w nocy. Trzeba na nie czyhać w zupełnej ciszy i bez światła. Ledwie wylądują, poławiacze przewracają je na grzbiet, potem wyciągają za linię miotu fal, tak zostawiają do rana, pewni znalezienia na miejscu tych stworów, nie mogących ani się odwrócić, ani ruszyć. Poza porą składania jaj, przybywają też na brzeg dla żeru, wtedy jednak - szczególna to właściwość tych stworzeń - zawsze inne miejsce obierają na gody, porzucając swe zwykłe lądowiska na dwa lub trzy miesiące. Skłania to do myślenia, że przez ten czas nic nie jedzą. Piraci spędzali czas na pląsach i innych miłych ludziom ich pokroju rozrywkach. Urządzali też sobie sowizdrzalski trybunał do sądzenia jeden drugiego za piraterię. Kto jednego dnia grał rolę podsądnego, drugiego był sędzią. Otrzymałem sprawozdanie z takiej pociesznej rozprawy. Zainteresuje pewnie czytelników, więc pokrótce ją przedstawię. Wyznaczono sąd i podsądnych oraz prokuratora do wnoszenia oskarżenia. Sędzia włazi na drzewo w płachcie z brudnego brezentu, zastępującej togę, i w nasmołowanej zgrzebnej czapce na głowie, w ogromnych okularach nasadzonych na nos. Tak wystrojony, sadowi się u góry, a pod nim liczni funkcjonariusze z łomami, bosakami zamiast oznak takich godności, jak laski czy buławy. Doprowadzają podsądnych strojących komiczne, żałosne miny. Osobnik, udający prokuratora, otwiera rozprawę swym oskarżeniem. Mowy są lakoniczne, a całe postępowanie sądowe nader treściwe. Podam je w postaci dialogu. P r o k u r a t o r: - Za pozwoleniem waszej lordmości i waszym, panowie przysięgli, stoi przed wami drab, który jest nędznym, nędznym, jeszcze raz nędznym kundlem. Uniżenie żywię nadzieję, że wasza lordmość każe go obwiesić z miejsca i bezzwłocznie. Winien jest piraterii na pełnym morzu, a i dowiodę, za pozwoleniem waszej czci, iż ów nędznik, tu obecny, wyszedł cało z tysiąca sztormów, ba, schronił się na brzeg, gdy okręt został rozbity; niewątpliwy to omen, iż nie sądzone mu się utopić. Wszelako ów, nie liczący się z oburzeniem, bez ustanku rabował, porywał męża, podwikę i dziecko, plądrował okręty z dziobowych i rufowych luków, zatapiał statki, lichtugi i lodzie, jakby w nim siedział diabeł. Mało tego, milordzie. On dopuścił się większych wszeteczności niźli te wszystkie. Dowiodę, iż on winien piciu cienkiego podpiwka, a jako wasza lordmość wie, nigdy nie było trzeźwego człeka, który łotrem by nie był. Milordzie, gadałbym z większą swadą, ale waszej lordmości wiadomo, rum się nam skończył, a jakże kto może prawo stosować, jeżeli nic jest urżnięty w sztok? Pomimo to, nie wątpię, iż wasza lordmość każe obwiesić łotra. S ę d z i a: - Słysz, aść, wszawy, szubrawy, wstrętny psie! Co możesz rzec na swą

obronę, żeby waści bezzwłocznie nie obwieszono i żebyś nie wisiał, aż kości twe wybieleją i będziesz wyglądał jak strach na wróble? Winieneś czy nie winien? W i ę z i e ń: - Nie winien, za pozwoleniem waszej czci. S ę d z i a: - Nie winien? Powiedz to raz jeszcze, a każę powiesić aść bez wszelkiej ceregieli. W i ę z i e ń: - Za pozwoleniem waszej czci, milordzie, najrzetelniejszy ze mnie mizerak, jaki kiedykolwiek łaził między sztabą przednią * a rufą, potrafiący jąć się żagli, refować **, sterować, splatać liny, niezgorzej od każdego innego przebywającego słone wody. Wszakże zostałem porwany przez niejakiego George'a Bradleya (właśnie ów Bradley odgrywał rolę sędziego), notorycznego pirata, najwścieklejszego z łotrów, jacy kiedykolwiek wykręcili się od stryczka, on zasię gwałt mnie zadał, za przeproszeniem waszej lordmości. S ę d z i a: - Odpowiadaj aść! Jak chcesz być sądzony? W i ę z i e ń: - Przez Boga i mój kraj. S ę d z i a: - Do diaska, właśnie tak będzie! Tedy, panowie przysięgli, nic nam nie pozostaje, tylko przystąpić do wydania wyroku. P r o k u r a t o r: - Całkiem słusznie, milordzie. Jeśli bowiem pozwolić na mówienie temu drabowi, mógłby się usprawiedliwić, a to byłby dyshonor dla sądu. W i ę z i e ń: - Dopraszam się łaski, milordzie. Żywię nadzieję, iż wasza lordmość rozważy. S ę d z i a: - Rozważy! Jak śmiesz mówić o rozważeniu! Ej, aść, wiedz, żem jak żyję nie rozważał. Rozważanie mam za zdradę. W i ę z i e ń: - Wszelako mam nadzieję, że wasza lordmość wysłucha niektórych racji. S ę d z i a: - Słyszycie, co brecha ten łajdak? Co my z racjami mamy wspólnego. Masz wiedzieć, szelmo, że nie zasiedliśmy tu, by słuchać racji. Stosujemy prawa. Czy obiad nasz gotów? P r o k u r a t o r: - Gotów, milordzie. S ę d z i a: - Tedy słysz, szelmo za kratkami i dobrze aść rozwieś uszy. Musisz zostać skazany z trzech względów. Po pierwsze, nie godzi się, abym ja sprawował sądy, a nikt nie został powieszony. Po drugie, musisz zostać powieszony, bo masz minę obwiesia. A po trzecie, musisz wisieć, bo jestem głodny. Wiedz bowiem, aść, iż taki już obyczaj, że kiedy obiad sędziego gotowy przed zakończeniem rozprawy, podsądny z natury rzeczy musi wisieć. Wymierzono ci sprawiedliwość, duszo pieska! Straż, odprowadzić więźnia. Oto rozprawa, jak mi ją opowiedziano. Powtarzam, com słyszał, wyłącznie celem pokazania, jak ci ludzie potrafili drwić z rzeczy, od których włosy mogły im stanąć dęba w innych okolicznościach. W początkach sierpnia 1722 roku piraci przysposobili brygantynę w rejs i wypłynęli na pełne morze. Podnieśli się na wiatr, aby oczekiwać na przybycie pośredników mających wracać na Jamajkę. Do spotkania doszło, lecz wieści dostali niepomyślne. Jak należało się spodziewać, nie zaszło nic korzystnego dla nich w Anglii. Powrócili do swych kamratów, pozostałych na wyspie z drugim okrętem, ze złymi wieściami. Uradzili wspólnie, że pozostaje im tylko żyć tak bezecnie jak do tej pory.

* Wygięta ku górze dziobowa część stang, którą okręt tnie fale. ** Zmniejszać powierzchnie żagla przy wzmaganiu się wiatru.

ROZDZIAŁ VIII

O kapitanie Missonie i jego załodze Zatrzymamy się nieco obszerniej na dziejach tego jegomościa, gdyż niezwykłym trafem dostał się do naszych rąk manuskrypt francuski, w którym sam podaje szczegóły swych czynów. Pochodził z prowansalskiej starodawnej rodziny. Ojciec jego, którego prawdziwe nazwisko ukrywa, był panem wielkiej fortuny, lecz miał dużo dzieci i nasz włóczęga morski liczył tylko na tę fortunę, którą mógł zdobyć własną szpadą. Rodzice zatroszczyli się o przystającą jego urodzeniu edukację. Po przejściu klasyki i logiki, obznajmieniu z matematyką wysłano go do Angers *, tam rok studiował. Gdy wrócił do domu, ojciec chciał go umieścić w muszkieterach, on jednak skłonny był do włóczęgi, naczytał się książek podróżniczych i wybrał służbę na morzu. Lepiej mu odpowiadał ten tryb życia, pełen rozmaitości i ciekawostek, jakich dostarczało odwiedzanie różnych krain. Uznawszy wybór takiego zawodu, ojciec wysłał syna z listami polecającymi i ekwipunkiem jako ochotnika floty na okręt „Victoire”, którym dowodził jego kuzyn. Monsieur Fourbin, kapitan okrętu, przyjął go ze wszystkimi względami. Okręt był na postoju w Marsylii, a wkrótce po przybyciu Missona został wysłany w rejs. Podróż ta odpowiadała wyśmienicie upodobaniom naszego ochotnika floty, poznał w niej najsłynniejsze porty Morza Śródziemnego i zapoznał się gruntownie z praktyką morską. Upodobał sobie to życie i postanowił wyszkolić się na doskonałego marynarza. Zawsze pierwszy zgłaszał się na rejs do sterowania żagli i refowania i okazywał wszechstronne zainteresowanie sposobami prowadzenia okrętu. O niczym innym nie mówił z bosmanem i cieślą okrętowym, przesiadywał w ich kabinach ucząc się od nich budowy wnętrza, olinowania i żagielnictwa, za co hojnie wynagradzał swych instruktorów. Choć dużo czasu spędza! z tymi podoficerami, był tak ostrożny, że nigdy nie pozwolili sobie na najmniejszą poufałość, respektując jego pozycję socjalną. Okręt zawinął do Neapolu. Misson uzyskał wtedy od kapitana urlop na podróż do Rzymu, który bardzo pragnął odwiedzić. To był punkt zwrotny, odtąd zaczęły się jego nieszczęścia. Otworzyły mu się oczy na rozpustny sposób życia kleru (zupełnie odmienny od tego, jaki obserwowano pośród duchowieństwa francuskiego), na przepych dworu papieskiego, tudzież na strzępy religii, jakie pozostały w stolicy apostolskiej chrześcijańskiego Kościoła. Zaczął wyobrażać sobie religię jako uzdę dla słabych, na której sprytniejsi dają się prowadzić, ale tylko pozornie. To nastawienie, tak religii przeciwne i szkodliwe dla niego samego, ugruntowało się jeszcze wskutek przypadkowego zaznajomienia się z rozwiązłym księdzem. Traf skierował przybyłego do Rzymu Missona do tego księdza, jako do spowiednika. Później stał się on rajfurem i kompanem Missona, a dotrzymywał mu towarzystwa aż do śmierci. Przy okazji podzielił się z nim swymi poglądami. Powiedział, że stan duchowny to dobra kariera dla człowieka obdarzonego subtelnym i zaradnym umysłem oraz mającego nieco przyjaciół. Tego rodzaju człowiek w krótkim czasie dojdzie do dostojeństw kościelnych, do których dąży i które spodziewa się osiągnąć każdy osobnik obrotniejszy, przywdziewający dobrowolnie szaty duchowne. Dalej twierdził, że państwo kościelne rządzi się tą samą polityką, co i świeckie księstwa i królestwa. Bierze się pod uwagę nie chwalebność i nie cnotliwość, lecz intratność. W stolicy apostolskiej nie więcej ma szans człowiek pobożny i uczony niźli w którejkolwiek innej monarchii, bodaj że mniej nawet. Chodzi o sprawy tego świata, więc odtrąca się takiego człowieka jako wizjonera i nie zatrudnia, ponieważ jego skrupuły mogą okazać się szkodliwe, a to w myśl zasady, że religia i polityka nigdy nie będą zgodne. Co zaś do naszych mężów stanu, to nie imaginuj sobie, aby purpura czyniła ich mniej światowymi niźli ministrowie wszelkich innych nacji; wyznają oni i uprawiają Reggione del * Do czasu Rewolucji w Angers był najsławniejszy uniwersytet (przyp. aut.).

Stato (określenie sztuki rządzenia oznaczające interesowność) tak samo przebiegli i bez sumienia, jak w stanie świeckim. Tacy sami z nich intryganci, gdy wchodzi w grę sztuka rządzenia, tak samo czelni są i bezwstydni, gdy tylko mają dość siły, aby na niej się oprzeć, w uciskaniu ludu i dbaniu o splendor swych rodzin. Jaka jest ich moralność, przekonasz się po ich życiowych praktykach, a jakie uczucia religijne, po tych oto słowach pewnego kardynała: - Quantum Lucrum ex ista fabula Christi! Wielu mogłoby rzec tak samo, lecz nie są na tyle głupi. Co do mnie, to mam dość tej farsy i skorzystam z pierwszej okazji, aby zrzucić ten strój maskaradowy, bowiem ze względu na mój wiek muszę odgrywać drugorzędną rolę przez długie lata. Zanim dorwę się do ściąganego z ludu haraczu, będę już, obawiam się, za stary, aby zbytkiem się delektować. Nie znoszę powściągliwości i boję się, że nie zdołam, jak tego mój stan wymaga, być takim hipokrytą, aby osiągnąć jakieś znaczne dostojeństwo kościelne. Gdyby rodzice moi liczyli się z mymi zdolnościami, daliby mi miecz do ręki miast paciorków. Misson poradził mu, żeby wyruszył z nim na ochotnika floty, i zaofiarował mu pieniądze na ekwipunek. Ksiądz skwapliwie uchwycił się tej propozycji. W tym czasie do Missona przyszedł list od kapitana, że wypływa do Livorno i daje mu do wyboru wracać do Neapolu lub drogą lądową udać się do tego portu. Wybrał podróż do Livorno. Zaopatrzony przezeń dominikanin zrzucił habit i na dwa dni wcześniej wyjechał do Pizy, gdzie spotkał się z Missonem. Stamtąd pojechali do Livorno, znaleźli „Victoire”, a signor Caraccioli za rekomendacją przyjaciela został przyjęty na okręt. W dwa dni potem odkotwiczyli i po tygodniu krążenia natknęli się na dwa korsarskie okręty Salli *, jeden dwudziesto-, drugi dwudziestoczterodziałowy. Na „Victoire” mieli tylko trzydzieści dział zamontowanych, choć strzelnic na czterdzieści. Rozgorzała bitwa długa i krwawa, gdy korsarze Salli chcieli skaperować „Victoire” i odwrotnie. Monsieur Fourbin nawet nie dopuszczał myśli o poddaniu okrętu, zawziął się, aby zdobyć lub pójść na dno ze swym okrętem. Jednym z korsarskich okrętów Salli dowodził renegat hiszpański, choć służył zaledwie w stopniu lejtenanta, lecz kapitan był młodzieńcem nie obeznanym ze sprawami morskimi. Okręt zwał się „Lyon” i próbował parę razy abordażować „Victoire”, lecz dostał przestrzał na linii wodnej **, musiał wycofać się, przeciągać działa na przeciwną burtę, przekrenować *** celem załatania przecieku. W zbytnim pośpiechu przeważyli okręt i nakryli się kilem ****. Wszyscy poszli na dno. Żeglujący z nim razem okręt podniósł wszystkie żagle i usiłował ujść, lecz „Victoire” doścignął go i zmusił do wznowienia bitwy, którą korsarze podjęli z takim uporem, że Monsieur Fourbin stracił nadzieję na zdobycie pryzu bez abordażowania. Wydał stosowne rozkazy. Signor Caraccioli i Misson pierwsi znaleźli się na nieprzyjacielskim pokładzie, ale wojownicy Salli walczyli z taką desperacją, że odparli atak. Caraccioli dostał postrzał w udo i trzeba go było zanieść do chirurga. „Victoire” związał się z nieprzyjacielem powtórnie, a korsarze bronili swych pokładów w takiej furii, że przygniatały ich zwały ciał towarzyszy i wrogów. Misson spostrzegł, że jeden z korsarzy skoczył w główny luk z iskrzącym się lontem, domyślił się, co zamierza, bez wahania skoczył w ślad za nim i przeszył go szpadą, nim iskra padła na proch. Gdy z „Victoire” zaczęło przybywać abordażników, muzułmanie pierzchli z pokładu i szukali schronienia w kambuzie, messie marynarskiej i kabinach, a niektórzy zbiegli nawet w dolne pokłady. Francuzi oszczędzili ich i przetransportowali na „Victoire”. Zdobycie pryzu nie przyniosło nic godnego uwagi prócz uwolnienia kilkunastu chrześcijańskich niewolników. Odholowano go do Livorno i tam sprzedano razem z jeńcami. Turcy stracili przy abordażowaniu dużo ludzi, Francuzi nie mniej niż trzydziestu pięciu. Od działowego ognia było mało strat w ludziach, bo korsarze celowali w maszty i żagle spodziewając się unieruchomić okręt francuski i ujść pogoni. Krótkotrwały rejs dobiegł * Korsarze słynni z rozbojów. ** Linia, do której okręt się zanurza. *** Przechylić tak, aby uszkodzona burta była ponad falą. **** Wykręcić dnem do góry (załoga ma minimalne szanse na uratowanie się).

kresu, „Victoire” wrócił do Marsylii, skąd Misson, wciąż z kompanem, pojechał w odwiedziny do rodziców. Od kapitana przywiózł list z najchlubniejszym świadectwem zarówno swej odwagi, jak i sprawowania się. Po miesiącu wywczasów w domu kapitan zawiadomił go, że okręt skierowano do Rochelle, skąd miał wyruszyć do Indii Zachodnich z liniowcami kupieckimi. Wieść ta była miła Missonowi i signorowi Caraccioli, natychmiast więc wyruszyli do Marsylii. Miasto to jest mocno ufortyfikowane, obejmuje cztery parafie, a liczbę mieszkańców podają na sto dwadzieścia tysięcy. Port uchodzi za najbezpieczniejszy ze śródziemnomorskich i jest zwykłym miejscem postoju francuskich jednostek pływających. Odcumowawszy, wzięli kurs na Rochelle, gdzie zadokowano „Victoire”, gdyż kupieckie statki nie były do podróży gotowe. Misson nie chciał trwonić bezczynnie tak długiego czasu i zaproponował kompanowi, by zamustrowali na „Triumph” wyruszający na Kanał Angielski. Włoch zgodził się chętnie. Między wyspą Guernsey i Start Point napotkali „Mayflower”, kupiecki osiemnastodziałowy statek kapitana Balladine, wiozący cenny ładunek z Jamajki. Angielski kapitan walecznie bronił swego okrętu tak długo, że Francuzi nie zdołali odprowadzić go do portu, więc tylko zdobyli pieniądze i cenniejsze przedmioty. We wnętrzu prędzej podnosiła się woda, niźli dało się odpompować, co widząc Francuzi wycofali się. Byli świadkami zatonięcia „Mayflower”, który poszedł na dno w niecałe cztery godziny. Monsieur le Blanc, kapitan francuski, przyjął angielskiego kapitana Balladine bardzo grzecznie i nie pozwolił nikomu ze swej załogi ograbić jeńców mówiąc: - Tylko tchórzów wolno tak traktować; dzielni ludzie winni z dzielnymi nieprzyjaciółmi obchodzić się jak z braćmi. Złe obejście się z walecznym (spełniającym swój obowiązek) znamionuje chęć wywarcia zemsty na nim, co zdradza podszycie tchórzostwem. - Kisty * jeńców kazał im oddać, a kiedy sarkano, powołał się na wspaniałość monarchy, któremu służyli. Nie są piratami ani korsarzami, a dzielni ludzie winni swym nieprzyjaciołom dawać dobry przykład, traktować ich, jak sami pragnęliby, żeby ich potraktowano. Na Kanale Angielskim zaawanturowali się aż pod Beachy Head, a w powrotnej drodze napotkali trzy angielskie okręty pięćdziesięciodziałowe, które ich goniły. „Triumph” był śmigłym żaglowcem i w ciągu siedmiu szklanek ** stracił je z oczu, osiągnąwszy Lands End z maksymalną szybkością. Na tych wodach krążyli osiem dni, potem opłynęli Półwysep Kornwalijski, posunęli się w górę Kanału Bristolskiego aż do Nash Point i schwytali mały statek z Barbadosu. Pociągnęli dalej na północ i ścigali dostrzeżony z wieczora okręt, ale wymknął im się po nocy. Wtedy „Triumph” wziął kurs na Milford, a dostrzegłszy okręt, usiłował odciąć go od lądu, co mu się nie powiodło, bo zawinął do przystani. Niezawodnie schwytaliby go, gdyby mogli dłużej ścigać, bo rozwijali większą szybkość zyskując widoczną przewagę. Kapitan Balladine, gdy mu podano szkła, oświadczył, że to „Port Royal”, okręt bristolski, który opuścił Jamajkę wraz z jego statkiem oraz „Charlesem”. Następnie zawrócili ku ojczystym wybrzeżom i sprzedali swój pryz w Breście, gdzie na własne życzenie zostawili kapitana Balladine, ofiarowawszy mu sakiewkę z czterdziestu ludwikami na utrzymanie. Załogę jego także tam zostawili. Wchodząc do portu „Triumph” zawadził o skałę, ale nie odniósł awarii. To wejście, zwane Gonlet, jest bardzo niebezpieczne z powodu mnóstwa kamieni po obu stronach toru wodnego, choć port to najlepszy we Francji. U wylotu broni portu mocny zamek, miasto jest dobrze ufortyfikowane, a nadto osłania je potężna cytadela. W 1694 roku Anglicy próbowali desantu, lecz spełzł na niczym, zostali odparci, utracili generała i dużo wojska. Z Brestu „Triumph” wrócił do Rochelle, a w miesiąc później nasi ochotnicy przeszli na „Victoire”, wyruszający na Martynikę i Gwadelupę. W tym rejsie nie spotkało ich nic godnego uwagi. * Skrzynie i skrzynki (tu zawierające prywatną własność marynarzy). ** Trzy i pół godziny.

Niech nam wolno będzie odnotować, że signor Caraccioli, równie ambitny jak niereligijny, zdołał do tego czasu uczynić z Missona kompletnego deistę. Przekonał go, że wszelka religia to nic innego tylko ludzka machinacja. Prawo Mojżesza nic nie zawiera ponad to, co niezbędne tak dla zachowania plemienia, jak i rządzenia nim. Na przykład, prawił, afrykańscy Murzyni nigdy nie słyszeli o rytualnym obrzezaniu, stanowiącym rzekomo przymierze między Bogiem i ludźmi, a jednak obrzezują chłopców z tych samych niewątpliwie względów co Żydzi i inne plemiona zamieszkujące na południu: napletek ścina wydzielinę, co ma złe skutki. Krótko mówiąc, Włoch dokonał rozbioru wszystkich obrzędów żydowskiej, chrześcijańskiej i muzułmańskiej religii i przekonał Missona, na podstawie absurdalności wielu z tych obrzędów, że bynajmniej nie zostały wprowadzone przez ludzi natchnionych. Mojżesz w swym opisie stworzenia świata popełnił dużo błędów. Cuda zarówno Nowego, jak i Starego Testamentu przeczą rozumowi. Bóg obdarzył nas błogosławieństwem rozumu, abyśmy używali go dla naszej teraźniejszej i przyszłej szczęśliwości. Co mu przeciwne, jest fałszywe. Rozum uczy nas, że istnieje Przyczyna wszystkiego, Ens Entium, i nazywamy ją Bogiem. Nasz rozum podsuwa nam także, że Bóg musi być wieczny i jako źródło wszelkiej doskonałości musi być nieskończenie doskonały. A jeśli tak, to nie może ulegać namiętnościom, toteż ani miłuje, ani nienawidzi. Zawsze musi być taki sam i nie może porywczo dziś czynić, czego żałowałby jutro. Musi być w całej pełni szczęśliwy, a przeto nic nie może powiększyć wiecznego stanu spokoju. Choć wypada nam go uwielbiać, to jednak nasze adoracje nie dodają nic, ani nasze grzechy nie ujmują nic z tej szczęśliwości. Argumenty w tej materii są zbyt długie i zbyt niebezpieczne, żebym je wykładał. Bardzo misternie wywiedzione, mogłyby stać się zgubne dla słabych ludzi, nie zdolnych przejrzeć ich fałszu. A dla libertynów mogłyby być pomocne do pozbycia się jarzma religii chrześcijańskiej, irytującej i trzymającej na wodzy namiętności ludzkie. Nie zadaliby oni sobie trudu zgłębienia ich do samego sedna rzeczy, ale poszliby za głosem swych pragnień, radzi znaleźć ucieczkę przed wyrzutami sumienia. Tylko pogląd signora Caraccioli na życie przyszłe nie był w sprzeczności z nauką chrześcijańską, a więc go streszczę. „Zdolność rozumowania, którą w sobie postrzegamy, zowiemy duszą, lecz czym jest ta dusza, nie wiemy. Może ona umierać wraz z ciałem, a może je przeżyć. Moim zdaniem jest nieśmiertelna, atoli zdumiewałoby mnie, wyznaję, gdyby dyktował to rozum czy też słabość wykształcenia. Jeżeli dusza jest nieśmiertelna, musi być emanacją Istoty Boskiej, a przeto, gdy od ciała zostanie oddzielona, powróci do pierwszej przyczyny, o ile nie została splugawiona. Z kolei mówi mój rozum, że jeśli dusza odłączyła się od pierwszej przyczyny, którą jest boskość, to wszystkie piekła wymysłu ludzkiego nie dorównają torturami swymi temu wygnaniu”. Takimi dyskursami zdobył sobie wśród załogi licznych wyznawców, dopatrujących się w nim nowego proroka gromiącego szalbierstwa religijne. Doktryna jego szerzyła się, trafiając na grunt podatny, gdyż załogę w znacznej mierze tworzyli mieszkańcy Rochelle, zarażeni wciąż jeszcze kalwinizmem. Zachęcony sukcesami propagandy antyreligijnej Caraccioli przerzucił się na krytykę rządu. A oto jego wywody. Każdy człowiek rodzi się wolny i ma tak samo prawo do wszystkiego, co służy zaspokojeniu potrzeb życiowych, jak do powietrza, którym oddycha. Przeciwny punkt widzenia byłby oskarżeniem Istoty Boskiej o okrucieństwo i niesprawiedliwość, gdyż nie powołała na świat nikogo z ludzi po to, żeby żył w nędzy i cierpiał z braku niezbędnych do utrzymania się przy życiu środków. Ogromne różnice między ludźmi, z których jeden pławi się w zbytku, a drugi pogrążony jest w najdokuczliwszej biedzie, zachodzą wskutek skąpstwa i ambicji z jednej strony, a tchórzliwego służalstwa z drugiej. Z początku nie znano innej władzy prócz rodzicielskiej. Każdy ojciec był głową, księciem i monarchą swojej rodziny, należało go więc słuchać, co nie przychodziło trudno, gdyż miał pełną współczucia tkliwość dla swych dzieci. Później wkradły się machinacje ambitnych. Silniejsza rodzina podbijała i ujarzmiała słabszą; wzmógłszy się, napadała znów

inną, z każdym podbojem rosły jej siły, takie to były początki monarchii. W miarę nagromadzenia potęgi wzrastała pycha ludzka. Człowiek uzurpował sobie prawo Boga do swych stworzeń. Pozbawiać je życia to przywilej boski, nikt nie ma go względem istot swego własnego rodzaju. Albowiem człowiek nie przychodzi na świat z własnej woli, winien pozostawać przy życiu wyznaczony mu przez Stwórcę czas. Prawo naturalne dopuszcza co prawda zadawanie śmierci na wojnie, bo wtedy zachowujemy własne życie. Ale żadnego przestępstwa nie powinno się karać śmiercią ani wdawać się w wojnę, chyba że w obronie prawa do takiego udziału w dobrach ziemskich, jakie są konieczne dla naszego utrzymania. Perorował często na takie tematy, a jeszcze częściej naradzał się z Missonem nad poprawą swej własnej pozycji życiowej. Obaj byli równie ambitni i rezolutni. Do tego czasu wybornie opanowali rzemiosło żeglarskie i doskonale nadawali się do dowodzenia okrętami. Caraccioli wielu marynarzy wybadał rozprawiając o tym i przekonał się, że chętnie dawali mu posłuch. Nastąpiło wydarzenie, które dało Caracciolemu dobrą okazję do zrealizowania planów, toteż z niej skorzystał. Wyruszyli z Martyniki i natrafili na angielski czterdziestodziałowy okręt wojenny „Winchelsea”, którym dowodził kapitan Jones. Okręty ruszyły przeciwko sobie, zawiązał się między nimi bój zaciekły. Od pierwszej salwy nieprzyjaciela zginęli na „Victoire” kapitan, starszy oficer i trzech lejtenantów, pozostał przy życiu tylko starszyna * i chciał opuścić banderę. Ale Misson objął dowództwo, kazał Caracciolemu pełnić funkcję lejtenanta. Podtrzymując załogę na duchu, wytrwał w boju przez sześć szklanek do momentu, gdy jakimś trafem „Winchelsea” wyleciał w powietrze. Z angielskiej załogi nic uratował się nikt prócz lejtenanta Franklina, którego wyłowiły łodzie francuskie, a i on zmarł dwa dni potem. Świat dowiedział się, jak zginął „Winchelsea”, dopiero gdy wpadł w moje ręce manuskrypt Missona. Dziobową część okrętu zniosło na Antigua, a ponieważ na parę dni przed odkryciem szczątku szalał gwałtowny sztorm, wnoszono, że wtedy okręt zatonął. Po bitwie Caraccioli przystąpił do Missona, pozdrowił go jako kapitana i zwrócił się z zapytaniem, czy wybiera tymczasowe czy też stałe dowództwo. Musi się zaraz zdecydować, gdyż po powrocie na Martynikę będzie za późno. Okręt, który wywalczył, ocalił - niech się nie łudzi - oddadzą wtedy innemu i uznają to za wielką hojność, jeśli mianują go lejtenantem. Ale wątpię, żeby zdobyli się choć na tyle sprawiedliwości. Teraz ma swą fortunę w ręku, może ją utrzymać lub puścić, gdyby jednak puścił, niech się nie spodziewa, że jeszcze kiedykolwiek się doń uśmiechnie. Powinien - prawił - jasno zdawać sobie sprawę ze swej pozycji młodszego syna, choć z dobrej rodziny, ale zupełnie pozbawionego środków utrzymania. Będzie musiał długie lata służyć i krwawić, nim dojdzie jakiegoś znaczenia w świecie. - A weź pod uwagę - przemawiał - jaka to różnica wydawać rozkazy a ich słuchać? Z okrętem, na którego pokładzie stoisz, i mężnymi kamratami pod twoim dowództwem, możesz urągać potędze Europy, cieszyć się, czym tylko zapragniesz, panować niczym król na morzach południowych i dochodzić swych praw w wojnie z całym światem, usiłującym pozbawić cię wolności należnej człowiekowi wedle praw natury. Mógłbyś z czasem stać się równie wielki, jak Aleksander u Persów. Stale rosnąc w siły zdobyczami, umacniałbyś z dniem każdym słuszność swej sprawy, bo kto ma siłę, ma też i rację. Przykładem Henryk Czwarty i Henryk Siódmy, którzy wszczęli walkę o koronę Anglii i zdobyli ją z siłami od twoich mniejszymi. Mahomet z niewielu poganiaczami wielbłądów zdobył państwo Otomańskie, a Dariusz z sześcioma, siedmioma towarzyszami zaledwie zdobył Persję. Słowem, Caraccioli tak do Missona przemawiał, że on zdecydował się pójść za jego radą i, zarządziwszy zbiórkę, oznajmił załodze, że jest wśród kamratów wielu zdecydowanych, jak i on, na obranie wolnego życia, i że obrany został dowódcą. On nikogo nie zamierza przymuszać, dopuszczając się tego, co u innych potępia. Niechętni wiązaniu się z jego losem - a * In. kapitan żeglugowy, wykonujący podówczas funkcje nawigacyjne, pomocnicze, i nie liczący się wobec oficerów i nawet kandydatów na oficerów.

ręczy, że los wszystkich będzie jednakowy - niech wystąpią, a wyładuje ich w miejscu, skąd dogodnie im będzie powrócić. Marynarze odkrzyknęli w jeden głos: - Vive le Capitaine Misson i jego mądry lejtenant Caraccioli! Niech Bóg zachowa kapitana Missona i jego światłego lejtenanta Caracciolego! - Misson podziękował za uczyniony mu zaszczyt i obiecał korzystać z władzy, mając wyłącznie dobro ogółu na względzie. Wyraził nadzieję, że skoro odważyli się powstać w obronie swej wolności, będą też jednomyślnie obstawali przy nim we wszelkiej sprawie podjętej dla dobra wszystkich. On zaś, ich druh i kamrat, nie będzie się wynosił nad innych, a swej władzy użyje tylko zmuszony do tego obrotem rzeczy. Powtórnie odpowiedzieli okrzykiem Vive le Capitaine! Misson zaproponował, żeby wybrali subalternów i dali im pełnomocnictwo obradowania nad sprawami publicznymi i decyzji, oraz poprzysięgli godzić się z tym, co zostanie postanowione. Załoga chętnie to zaaprobowała. Na drugiego lejtenanta wybrali nauczyciela, trzecim wyznaczyli Jeana Besace, a bosmana i kwatermistrza o przezwisku Matthieu le Tondu oraz ogniomistrza na swych reprezentantów w radzie. Misson przyjął te uchwały. Potem, aby wszystko odbywało się metodycznie i z ogólną aprobatą, cała załoga zebrała się w głównej messie. Radzono, jaki kurs obrać. Kapitan zaproponował rejs do hiszpańskich wybrzeży, gdzie można było spodziewać się najkorzystniejszych pryzów. Zgodzili się wszyscy. Wtedy bosman zapytał, jaką mają w boju podnosić banderę, i zaproponował czarną flagę, jako najbardziej zastraszającą. Caraccioli zaoponował. Nie są piratami. Są ludźmi zdecydowanymi walczyć o darowaną im przez Boga i Naturę wolność i uznającymi jakąkolwiek zależność tylko w wypadku, gdy służy dobru powszechnemu. Naturalnie konieczne jest posłuszeństwo władzom, o ile znają swój obowiązek, stoją na wysokości zadania, przestrzegają czujnie praw i swobód ludu, dbają o jednakowy dla wszystkich wymiar sprawiedliwości, przeszkadzają bogatym i możnym w zakusach na słabszych; o ile nie dozwalają nikomu niezmiernie bogacić się przez własne czy też swych przodków zdzierstwo, a z drugiej strony nic dopuszczają, aby inni żyli w okropnej nędzy czy to dostawszy się w ręce łotrów, bezlitosnych lichwiarzy, czy też popadłszy w jakieś nieszczęście. Zasługuje na posłuszeństwo władca bezstronny i wyróżniający ludzi tylko przez wzgląd na ich zasługi, władca, który nie lubuje się w przepychu spadającym brzemieniem na poddanych, lecz w każdej okoliczności działa z rodzicielską sprawiedliwością i bezstronnością. Lecz nieraz władca, którego funkcją w zasadzie jest służba narodowi, mniema się wyniesiony na to stanowisko, aby życie spędzał w ceremoniach i przepychu, a w poddanych widzi swych niewolników, stworzonych dla jego korzyści i satysfakcji. W rezultacie ów władca wydaje poddanych i ich interesy na łup bezgranicznej zachłanności i tyranii jakiegoś swego faworyta. Taka administracja niesie z sobą tylko ucisk, biedę i wszelkie plagi. Taki władca trwoni życie i majątki ludzkie dla zadowolenia swej ambicji lub w interesie sąsiedniego księcia, aby ów odpłacił mu się posiłkami, gdyby lud wystąpił w obronie swych praw naturalnych. Za nieopatrznym i bezmyślnym poduszczeniem swego faworyta wdaje się taki władca w niepotrzebne wojny. Nie będąc w mocy pokonać nieprzyjaciela, którego ściągnął na kraj przez swawolę i nierozwagę, i okupić pokój, ogałaca swych poddanych. Jak wszystkim wiadomo, dotyczy to teraz Francji, która wywołała wojnę popieraniem króla Jakuba *, a potem proklamowała królem jego syna. Przez prywatę zaniedbuje się handel i przemysł poddanych i toleruje kaperowanie ich statków, gdy okręty wojenne próżnują w portach. A nieprzyjaciel nie tylko przechwytuje transport, ale i najeżdżą wybrzeża. Aby zerwać z szyi takie jarzmo, trzeba szlachetnego i wielkiego ducha. Choć nie w naszej to mocy powetować sobie doznane krzywdy, my uwolnimy się od znoszenia klęsk, jakie znoszą ludzie słabszej woli, i wzgardzimy tyranią. Oto jakiego pokroju z nas ludzie. Doświadczenie nakazuje liczyć się z tym, że świat będzie z nami toczył wojnę. W tym stanie rzeczy prawo natury upoważnia nas nie tylko do obrony, ale i do ataku. * Aluzja do francuskiej pomocy, udzielanej Jakubowi II angielskiemu i pretendentowi do tronu (przyp. aut.).

Nam przyświecają inne motywy działania niż piratom, ludziom wyuzdanym i bez zasad, a przeto wzgardzimy ich flagą. Nasza sprawa to szlachetna sprawa ludzi mężnych, sprawiedliwych i bez winy. Przeto proponuję obranie białego sztandaru z Wolnością wymalowaną na chorągwi i jeśli chcecie, to z godłem A Deo a Libertate. Za Boga i Wolność. To symbol naszej odwagi i prawości. Drzwi kajuty stały otworem, a płócienna gródź była zwinięta ku górze, aby mieli dostęp ludzie z zatłoczonego kasztelu * nadstawiający pilnie ucha. Zabrzmiały okrzyki: - Wolność! Wolność! Jesteśmy ludzie wolni! Niech żyje mężny kapitan Misson i szlachetny lejtenant Caraccioli! - Po tej krótkiej naradzie zniesiono na pokład i przejrzano wszystkie rzeczy należące do poległego kapitana i innych oficerów, podoficerów i majtków poległych w bitwie. Pieniądze włożono do skrzyni, a cieśla miał sporządzić do niej zamek i po jednym kluczu wydać każdemu z rajców. Misson oświadczył, że wszystko ma być wspólną własnością, nie dozwoli, by chciwcy sprzeniewierzyli dobro ogółu. Kiedy wkładano do skrzyni zastawę stołową kapitana Fourbina, marynarze zgodnie krzyknęli: - Nie! To na użytek kapitana, dar od jego oficerów i podoficerów! — Misson pięknie podziękował, zastawę odniesiono do kajuty, a skrzynie zabezpieczono wedle rozkazu. Następnie Misson nakazał lejtenantowi i podoficerom sprawdzić, komu z załogi potrzeba ubrania, i sprawiedliwie rozdzielić odzienie po nieboszczykach. Wykonali ten rozkaz przy ogólnym poklasku załogi. Wszyscy prócz rannych byli na pokładzie, gdy Misson przemówił z baryłki, podnosząc, co następuje: Jednomyślnie postanowili wyzwolić się i bronić swej wolności przeciw zakusom karierowiczów, uzurpatorów ich praw, podjęli czyn, osądzając bezstronnie, sprawiedliwy i śmiały. Przeto on poczuwa się do obowiązku zalecić im, aby współżyli po bratersku, zaniechali wszelkich kłótni i waśni prywatnych, nic mącili niczym panującej między nimi zgody. Skoro zrzucili jarzmo tyranii, do której czuli odrazę, żywi nadzieję, że nie pójdą śladem tyranów, nie odwrócą się od sprawiedliwości; bo gdzie się sprawiedliwość depcze, z natury rzeczy następują klęski, chaos i wzajemna nieufność. Dalej doradzał marynarzom nie zapominać o istnieniu Najwyższego, wielbić Go przez rozum i wdzięczność, a jednać sobie we własnym interesie, bowiem możliwe jest życie pozagrobowe, więc lepiej się zabezpieczyć. Wielu jest na świecie zadowolonych, urodzonych i wychowanych w niewoli, która złamała im skrzydła, niezdolnych do tak wzniosłego sposobu myślenia. Swego przyrodzonego prawa nie znając, ani prerogatyw wolności, pląsają pod brzęk kajdan; takich jest większość na świecie. Napiętnują oni naszą szlachetną załogę obelżywym mianem piratów i za chwalebne poczytywać sobie będą dążenie do naszej zagłady. A przeto instynkt samozachowawczy, nie okrucieństwo - mówił Misson - zmusza mnie do wojny przeciw wszystkim, wzbraniającym nam dostępu do swych portów, wszystkim, którzy nie poddadzą się niezwłocznie i nie dostarczą tego, co nam niezbędne, a zwłaszcza przeciw wszystkim europejskim okrętom i statkom, w których należy się domniemywać wrogów nieubłaganych. I oto teraz ja - mówił - wypowiadam taką wojnę, a równocześnie wam zalecam, moi towarzysze, ludzkość i wspaniałomyślność względem naszych jeńców. Tym bardziej damy tym dowód naszej szlachetności, skoro wiemy, jak oni obeszliby się z nami, gdyby nieszczęścia, a raczej niezgoda wewnętrzna lub brak odwagi wydały nas na ich łaskę i niełaskę. Następnie Misson wydał rozkaz zamustrowania załogi. Okazało się, że całych i zdrowych marynarzy było dwustu, a trzydziestu pięciu chorych i rannych. Po załatwieniu spraw porządkowych wzięli kurs na hiszpańskie Indie Zachodnie. Przed wyjściem jednak na te wody chcieli krążyć z tydzień, dziesięć dni po drodze wodnej z Jamajki, ponieważ statki kupieckie najczęściej, jeśli były dobrymi żaglowcami, nie czekały na konwojowanie, lecz obierały ten szlak jako krótszy przebieg do Anglii. W pobliżu San Cristobal schwytali zasztylowany ** slup angielski. Był z Nowej Anglii * Dziobowe pomieszczenie załogi. ** Żaglowiec, który utracił możność poruszania się wskutek bezwietrza.

z przeznaczeniem do Bostonu. Wzięli z niego parę beczek * rumu i z pół tuzina baryłek **. Opuścili statek, nie zadając najmniejszego gwałtu ludziom i nie ograbiając nikogo. Szyper slupu twierdził, że nie zdarzyło mu się jeszcze spotkać tak łagodnego nieprzyjaciela jak ten francuski okręt wojenny, który go zatrzymał nazajutrz po wypłynięciu z San Cristobal. Więcej nie nadarzyła się marynarzom „Victoire” zdobycz po drodze aż do przybycia na pozycję. Wtedy, na czwarty dzień, zobaczyli slup, który miał czelność ich ścigać. Kapitan Misson spytał, czym się tłumaczy fakt, że slup płynie ku nim. Jeden z marynarzy, obznajmiony z Indiami Zachodnimi, powiedział mu, że to korsarz z Jamajki. Nie dziwiłby się, gdyby poszedł na abordaż okrętu. Marynarz mówił, że nie obce mu są stosowane na tych wodach fortele. Przewidywał, że ten niepozorny okręcik, jak się wydaje z pozoru, jeśli kto nie spotykał jamajskich korsarzy, narobi im kłopotu. - Ma się pod wieczór - mówił marynarz - a korsarz, gdy tylko odkryje, z jakiej siły okrętem ma do czynienia, odpłynie poza nośność naszych dział, ale wróci o północy podczas zmiany wachty i wtedy spróbuje przybić do okrętu, aby zawładnąć nim w rozgardiaszu, przez zaskoczenie. Dlatego, kapitanie - mówił - jeśli wolno mi radzić, każcie wszystkim broń ręczną mieć przy sobie, a o północy bić w dzwon, może nieco głośniej, jakby nowa wachta podwachtę *** zastępowała w zamieszaniu i pośpiechu. Wtedy, gotowym się założyć, korsarz spróbuje przerzucić swych ludzi przez naszą burtę. - Przyjęto plan marynarza, a slup rzeczywiście zachował się, jak on to przewidział. Najsampierw podszedł dość blisko, aby dobrze zorientować się, jakiej siły jest nieprzyjaciel. Gdy „Victoire” podniósł francuską banderę, slup wykręcił przeciw wiatrowi. „Victoire” ruszył za nim, lecz nie miał szans doścignąć, tak dobrze korsarz podnosił się na wiatr ****, że mógłby mniej do wiatru wyostrzać, a mimo to zostawić okręt za sobą. O zmierzchu Francuz stracił z oczu korsarza, ale o jedenastej w nocy dostrzeżono go znów, zbliżał się do zawietrznego brzegu. Potwierdziło to przypuszczenie marynarza, że próbuje ich napaść. Tak się też stało w momencie, gdy czyniono pozór, że zmieniają się wachty. Wiał ledwie powiew, toteż slup umocował się do bukszprytu ***** „Victoire”. Korsarze wyskakiwali kolejno na pokład, gdzie po cichu chwytano jednego po drugim i zrzucano w dziobowy luk. Tam oczekiwali ich inni i krępowali bez hałasu. Nikt z korsarzy nie został zabity, kilku poturbowano, a tylko jeden Francuz odniósł ranę. Kiedy większość korsarzy znalazła się na „Victoire” w potrzasku, z kolei Francuzi skoczyli na slup w momencie, gdy podejrzewając podstęp, usiłował odciąć się od okrętu ******. Tak to Anglik dostał się w swe sidła. Gdy wszystkich jeńców ujęto, kapitan Misson zalecił marynarzom, aby nie zdradzali przed nikim, kim są. Marynarze mogliby dopuścić się tej niedyskrecji, chcąc zwerbować sobie kamratów. Nazajutrz z rana Monsieur Misson zawezwał kapitana korsarskiego statku. Niemałej trzeba było odwagi - powiedział - żeby napaść taki jak „Victoire” okręt, co uznając, potraktuje go z nie praktykowaną względem jeńców wojennych łagodnością. Spytał go, jak długo pływa, jak się nazywa i co ma na statku? Korsarz odpowiedział, że dopiero co wypłynął, że „Victoire” to pierwszy napotkany okręt i czułby się szczęśliwy, gdyby ominęło go to spotkanie. Nazywa się Harry Ramsay, a na statku ma żagle, proch, kule i kilka półankierków ******* rumu. Kazano Ramseyowi przejść na pokład działowy i zwołano radę całej załogi, podnosząc w opisany już sposób gródź we wnętrzu. Po naradzie znów wprowadzono korsarza. Kapitan Misson oznajmił mu, że otrzyma swój slup na powrót, zwrócą i jemu, i załodze slupu wolność, nic z okrętowych ani osobistych rzeczy im nie zabiorą prócz oczywiście amunicji i broni ręcznej, co uczynić nakazuje ostrożność. Ale musi dać słowo honoru on, a jego podko* Miara angielska równa 318 litrom. ** Miara angielska ok. 238 litrów. *** Część załogi, która skończyła służbę wachtową. **** Żeglował prawie w kierunku, skąd wiatr wiał. ***** Prawie poziomy maszt na dziobie. ****** Przeciąć liny, na których zaczepiony hakami trzymał się slup u bukszprytu. ******* Mniejszy ankierek, czyli owalnego kształtu beczułka.

mendni poprzysiąc, że przez sześć miesięcy od rozstania się z nimi nie wypłyną na wyprawy. Misson na tej pozycji zamierza trzymać się tydzień, po czym pozwoli im odpłynąć. Slup Ramseya był nowy. Nie spodziewał się on takiej łaskawości, podziękował i obiecał zastosować się ściśle do poleceń, a i jego ludzie poprzysięgli dotrzymać warunków, choć w gruncie rzeczy nie mieli tego zamiaru. W wyznaczonym czasie zwolniono Ramseya i jego ludzi na slup. Schodząc z burty okrętu, Ramsey poprosił Monsieur Missona o proch, aby odsalutować „Victoire” na znak wdzięczności, ale Misson odmówił. Powiedział, że ceremonie są zbędne, pragnie tylko jednego dowodu wdzięczności, aby Ramsey dotrzymał słowa. Korsarz ów rzeczywiście dotrzymał słowa, a i niektórzy z jego ludzi też uznali, że lepiej się opłaci dochować przysięgi. Załoga Ramseya żegnała okręt trzema chóralnymi wiwatami, a Misson odwzajemnił się jednym. Jeszcze trzykrotnie wznieśli okrzyki korsarze ze slupu i pożeglowali ku wschodniemu cyplowi wyspy. Po drodze spotkali okręt „Diana”, który za ich radą zawrócił. „Victoire” wziął kurs na Cartagenę *, krążył przez kilka dni w pobliżu tego portu. Gdy nic się nie pokazało, wziął kurs na Porto Bello. Po drodze napotkali dwa holenderskie liniowce kupieckie, zaopatrzone w listy kaperskie. Dopiero co przybyły one na przybrzeżne wody. Jeden był dwudziesto-, a drugi dwudziestoczterodziałowy. Misson je zaatakował. Broniły się bardzo rozważnie i walecznie, a ponieważ miały dużo ludzi gotowych do skoku, Misson nie ważył się abordażować żadnego z nich w obawie, aby równocześnie drugi nie zaabordażował „Victoire”. Choć były dwa przeciw jednemu okrętowi Missona, miał on nad Holendrami w sile ogniowej wielką przewagę. Ponadto usiłowały uciec, aby ocalić swe ładunki. Dlatego walczyły w rejteradzie, choć trzymając się blisko jeden drugiego. Bitwa trwała już przeszło sześć godzin, gdy Misson, rozwścieczony, w obawie, że mogą uciec, jeżeli wypadkiem podetną mu maszt albo strącą top masztu **, zdecydował się zatopić większy okręt. Kazał konwojerom zaprowadzić wszystkie działa na śródokręcie nieprzyjaciela, a przy mijaniu go odpalić całoburtną salwę. Ściśle to wykonano. Salwa wybiła taką dziurę w holenderskim liniowcu, że natychmiast poszedł na dno z całą załogą. Natychmiast Misson wysłał ludzi na bukszpryt, obrócił reje przedniego masztu wzdłuż i był gotów do abordażowania. Holendrzy widząc to, w strachu, że zginą jak towarzysze, zaniechali dalszego oporu i opuścili banderę. Misson udzielił im pardonu, choć był zirytowany, bo stracił trzynastu ludzi i miał dziewięciu rannych (sześciu rannych zmarło). Francuzi znaleźli na statku drogocenne towary w dużych ilościach, złotogłów, brokaty, pończochy jedwabne, bele sajet, bai we wszystkich kolorach, tkanin z lnu i zgrzebła. Po namyśle postanowili, że kapitan Misson powróci do Cartageny i, podając się za Fourbina, sprzeda pryz i wyładuje jeńców. Wzięli kurs wschodni i zakotwiczyli między fortem Boca Chicca i miastem, aby nie zawijać do portu. Spuszczono szalupę i w niej Caraccioli, mając uchodzić za d'Aubigny, pierwszego lejtenanta poległego w bitwie z „Winchelsea”, z patentem oficerskim w kieszeni, wyruszył na brzeg, wioząc do gubernatora list podpisany nazwiskiem Fourbina. Na wszelki wypadek podpis skopiowano dokładnie ***. Pismem rzekomy kapitan Fourbin powiadamiał, że miał rozkaz w ciągu trzech miesięcy krążyć po tych wodach, nadzielony szerokim pełnomocnictwem. Doszło go, że Anglicy niepokoją francuskie kolonie, i w poszukiwaniach swych natrafił na dwa statki holenderskie, jeden z nich zatopił, a drugi skaperował. Ponieważ wyznaczony czas na pływanie kończy się wkrótce, byłby obowiązany Jego Ekscelencji za przysłanie mu na okręt kupców, gotowych kupić pryz i ładunek, na który załącza holenderski konosament ****. Gubernator Don Jose de * W dzisiejszej Holandii. ** Szczytową stangę masztu z olinowaniem i żaglem. *** Misson dobrze sfałszował podpis (przyp. aut.). **** Dokument, w którym armator zobowiązuje się wobec załadowcy przewieźć ładunek do oznaczonego portu.

la Zerda przyjął lejtenanta bardzo uprzejmie, ów lejtenant odesłał swą szalupę po wylądowaniu. Gubernator obiecał przyjąć jeńców i uczynić wszystko, o co go prosił francuski kapitan. Nakazał przygotować dla niego w darze prowizję i świeże jarzyny i powiadamiał, że wybrał już odpowiednich kupców. Kupcy zainteresowali się i wyrazili gotowość udania się na okręt celem kupna ładunku i pryzu. Dobito targu za cenę dwóch i pół tysiąca piastrów. Nazajutrz Francuzi odstawili jeńców na brzeg, posłali gubernatorowi w darze zarezerwowaną dla niego sztukę brokatu, a przyjęli dużo świeżego prowiantu, podprowadzili pryz z ładunkiem kupcom, którzy wypłacili im umówioną sumę. O świcie dnia następnego „Victoire” podniósł żagle i odpłynął. Mogłoby zadziwić czytelnika, że wszystko załatwiono tak prędko, lecz proszę wziąć pod uwagę, że Francuzi sprzedali towar wedle holenderskiego konosamentu, którego autentyczność potwierdzili kupcy z pryzu. Wspomnę na marginesie, że „Victoire” był tym okrętem francuskim, na którego poszukiwania admirał Wager wysłał „Kingston”. Następnie, błędnie poinformowany, że do „Victoire” dołączył siedemdziesięciodziałowy okręt, admirał wydał rozkaz „Severnowi” podnieść się na wiatr i śpieszyć ku pomocy „Kingstonowi”. Omal nie skończyło się to katastrofą, gdy obydwa te angielskie okręty wojenne, pod dowództwem kapitana Trevora i kapitana Pudnora, spotkały się po nocy i biorąc się nawzajem za wroga przygotowały się do batalii. Wypada przypisać niedopatrzenie oficerowi wachtowemu „Kingston” nie miał dobrych marynarzy na oku * - w rezultacie dostrzeżono za nim „Severna” dopiero w bezpośrednim pobliżu. Na szczęście znalazł się po zawietrznej i mógł się oderwać podnosząc wszystkie żagle. Na „Kingstonie” powstał taki zamęt, że na obwołanie z „Severna” nie dał odzewu ani nawet nikt tam głosu nie dosłyszał. „Severn” był pod rufą „Kingstona”, a kapitan Pudnor obwołał go po raz trzeci i ostatni, gotów z braku odzewu odpalić salwę. Tymczasem jednak hałasy na „Kingstonie” przycichły, a kapitan Trevor stojąc na rufie z tubą w ręku, aby okrzyknąć „Severna”, dosłyszał, na szczęście, że go obwołują. Dał odzew i zapytał: co to za okręt? Tak zapobiegło się nieszczęściu. Obydwa okręty krążyły pewien czas w koniunkcji, ale nie napotkały takiej jednostki pływającej, jaką im opisano, toteż powróciły na Jamajkę. Ja zaś muszę powrócić do wątku mojej relacji przepraszając za dygresję, która wydała mi się konieczna. Don Jose de la Zerda pisemnie zawiadomił kapitana Missona, że siedemdziesięciodziałowy galeon „San Jose”, dotychczas na postoju w Porto Bello, rad żeglowałby z nim w koniunkcji aż do opuszczenia wód przybrzeżnych. Wypłynie on w jakie osiem, dziesięć dni do Hawany. Jeśli da się to zrobić w tak krótkim czasie, on, gubernator, wyśle do niego awizo **. Galeon ma przewieźć kruszec wartości ośmiu tysięcy piastrów w sztabach złota i srebra. Misson odpowiedział, że nie wezmą mu za złe przedłużenia pływania o kilka dni, więc będzie krążył w pobliżu Wyspy Pereł i Cape Gratias a Dios. Jego sygnałami dla galeonu będą: rozwinięcie białej flagi na drablinach *** topu **** przedniego masztu, podźwignięcie fokżagla ***** gordingami ****** i odpalenie jednego działa z nawietrznej burty, a dwóch po zawietrznej. Galeon ma odsygnalizować trzykrotnym zluzowaniem *******, whissowaniem ********, foktopsla ********* i odpaleniem wielu dział zawietrznej burty. Don Jose, bardzo ucieszony uprzejmością Missona, wysłał szybkobieżną żaglówkę do galeonu, lecz okręt ten, wbrew przewidywaniom gubernatora, odpłynął już dwa dni temu. Kapitan Misson dowiedział się o tym od powracającego z wieścią awizo, który dojrzał „Victoire” na pełnym morzu i * Wartowników obserwujących od dziobu przy bukszprycie, co się dzieje na morzu. ** Mały okręt pomocniczy służący w dawnych flotach za łącznikowy. *** Drabinki sznurowe umacniające maszt poprzecznie. **** Szczyt masztu. ***** Wielki żagiel na przednim pomoście. ****** Liny liżące do podnoszenia dolnej krawędzi żagla. ******* Opuszczeniem. ******** Podniesieniem. ********* Szczytowego żagla na przednim maszcie.

udzielił wiadomości Francuzowi. Zdecydowali oni ruszyć w ślad za galeonem i dlatego wzięli kurs na Hawanę, lecz nie dogonili go, nie wiadomo z jakiego powodu. Zapomniałem powiedzieć, że na holenderskim statku było czternastu francuskich hugonotów, których Misson chciał zamustrować. Kiedy wypłynęli na pełne morze, zawezwał ich do kajuty i uprzedził o tym, zaznaczając równocześnie, iż sami winni dokonać wyboru, gdyż nikogo nie chce mieć z musu. Jeżeli nie zgodzą się zaciągnąć wszyscy lub ktokolwiek z nich, to albo da im pierwszy ze zdobytych i nadających się do żeglugi statków, albo puści wolno na jakimś nie zamieszkanym brzegu. Dla zachęty nowych zwołał całą załogę i oświadczył: jeżeli kto żałuje, że z nim razem wybrał odmienny sposób życia, otrzyma swą część zysku i zostanie wysadzony albo w pobliżu Hawany, albo gdziekolwiek indziej. Ale nikt nie skorzystał z tej propozycji, a czternastu jeńców przystąpiło jednomyślnie do kompanii. Bez wątpienia na ich decyzję wpłynęła niemało nadzieja na łup z „San Jose” oraz darowana wolność. U wylotu zatoki wypatrzyli i spotkali duży statek kupiecki płynący z Jamajki do Londynu. Miał dwadzieścia dział, ale tylko trzydziestu dwu ludzi załogi; a nadto był przeładowany cukrem. Nie dziw, że nie stawiał oporu. Monsieur Misson zarekwirował całą amunicję tego statku, zrabował cztery tysiące piastrów, kilka beczek rumu i dziesięć baryłek cukru. Więcej szkód kupcowi nie wyrządził i pozwolił odpłynąć. Zdobył poza tym paru ludzi i to był jego największy zysk. Statek wiózł do Europy dwunastu francuskich korsarzy, dwaj z nich, cieśla okrętowy i jego pomocnik, byli mu niezbędni. Pochodzili z Bordeaux, skąd wypłynęli na „Pomechatraine”, okręcie zdobytym przez „Mermaid” po zaciętej obronie, w której utracono czterdziestu ludzi. Mówili, że „Mermaid” nie pokonałby ich, bo miał zaledwie o cztery działa więcej, co wyrównywała nadwyżka trzydziestu ludzi po ich stronie. Wprost przeciwnie, gdyby nie nadpłynął „Guernsey”, poszliby na abordaż i zdobyli „Mermaid”. Korsarze chętnie przystali na warunki Missona. Tych ludzi napastnicy obdarli do naga i oto teraz domagali się represji, lecz Misson nie pozwolił na to. Powiedział tylko szyprowi schwytanego statku, że rozsądek nakazuje przyodziać Francuzów. On przecie nie dopuścił do obrabowania szypra i jego załogi. Wtedy szyper z własnej garderoby, a każdy marynarz połową dobytych ze skrzynki swojej rzeczy przyczynił się do ubrania pokrzywdzonych, i jeszcze musieli być radzi, że wywinęli się tak tanim kosztem. Okręt Missona uchodził za jednostkę francuskiej floty, lecz fakt puszczenia wolno pryzu nasunął Anglikom podejrzenie, że dostali się w moc piratów, dla których statek ich i ładunek nie przedstawiały większej wartości. Kiedy Francuzi Missona całkiem utracili nadzieję na złupienie „San Jose”, pożeglowali wzdłuż północnych wybrzeży Kuby. „Victoire” straciła dużo na szybkości, obrósłszy skorupiakami, toteż wpłynęli do osłoniętej zatoki na wschodnio-północno-wschodnim cyplu, gdzie łodziami i armatami przechylili kadłub okrętu, gdyż nic byli w stanie podnieść go do kilu *. Niemniej oskrobali kadłub i uszczelnili, na ile się dało. Żałowali marynarze poniewczasie, że pozwolili odejść pryzowi, bo przy jego pomocy mogliby okręt podnieść. Przywrócili okrętowi pion, wszystko zamocowali na powrót i naradzali się, dokąd płynąć. Zdania były podzielone. Kapitan i Caraccioli opowiedzieli się za dalekim rejsem do afrykańskich wybrzeży, a inni znów za rejsem do wybrzeży Nowej Anglii, twierdząc, że okręt ma stoczone dno i nie nadaje się do dalekiej żeglugi. Utrzymywali, że w razie przeciwnych wiatrów i niepogody nie starczyłoby prowiantu. Znajdując się niedaleko kolonii angielskiej, Karoliny, mogliby na tych albo na wodach przybrzeżnych Wirginii, Marylandu, Pensylwanii, Nowego Jorku i Nowej Anglii chwytać statki, handlujące żywnością z wyspami, i zaopatrzyć się w chleb, mąkę oraz inne artykuły pierwszej potrzeby. Przeprowadzili inspekcję zapasów i przekonali się, że starczą im na cztery miesiące. Kapitan Misson wywołał na pokład całą zało* Wzdłużne wiązanie szkieletu kadłuba.

gę i oznajmił, że wobec różnicy zdań co do pływania zdaje się na powszechne głosowanie. On jest za wybrzeżem Gwinei, gdzie można spodziewać się cennych pryzów. Jeśliby zawiodły nadzieje pod tym względem, mogłyby spełnić się pod innym. Mogliby przerzucić się na szlak wschodnioindyjskich liniowców. Nikomu przecie nie trzeba tłumaczyć, że okręty z przeznaczeniem do kolonii wyciągają z Europy pieniądze, jakie Europa wyciąga z Ameryki. Następnie Misson przedstawił punkt widzenia swych oponentów oraz argumentację i zalecił, aby każdy głosował, kierując się dobrem ogółu. Nie weźmie nikomu za złe, jeśli odrzucą jego propozycje, gdyż nie powodują nim osobiste interesy. Większość opowiedziała się za projektem kapitana. Wzięli kurs na wybrzeża Gwinei, a w tym rejsie nie wydarzyło się nic godnego uwagi. Po przybyciu na Złote Wybrzeże napotkali „Nieuwstadt”, osiemnastodziałowy statek z Amsterdamu pod dowództwem kapitana Blaesa. Rejterując walczył z nimi w ciągu pięciu szklanek *. Pryz zatrzymali, obsadzili czterdziestu ludźmi załogi, a jeńców przetransportowali na „Victoire”. Było ich czterdziestu trzech. Z Amsterdamu wypłynęli w pięćdziesięciu sześciu, siedmiu poległo w bitwie, sześciu stracili wskutek nieszczęśliwych wypadków i chorób, jeden wypadł za burtę, a jeden, podniesiony w bosmańskim krześle **, został porwany przez rekina. Na „Nieuwstadt” było nieco piasku złotego na około dwa tysiące funtów szterlingów i paru, zaledwie siedemnastu, niewolników. Statek rozpoczynał dopiero handel. Niewolnicy przydali się Missonowi, uzupełnił nimi swoją załogę. Kazał holenderskim jeńcom podzielić się z nimi odzieżą, a swoim marynarzom powiedział, że handlowanie ludźmi stanowi obrazę sprawiedliwości boskiej. Nikt, pouczał, nie ma prawa odbierać komukolwiek wolności. Kto głosząc, iż zna lepiej istotę boską, sprzedaje ludzi niczym zwierzęta, dowodzi tym, że religia dla niego to tylko maska. Tacy różnią się od barbarzyńców jedynie nazwą, gdyż w praktyce nie są bardziej ludzcy od nich. On osobiście, a ma nadzieję, że daje wyraz uczuciu wszystkich dzielnych towarzyszy, nie po to uwolnił szyję od dławiącego jarzma, aby ujarzmiać innych. Aczkolwiek ci oto ludzie różnią się od Europejczyków kolorem skóry, obyczajami i obrzędami religijnymi, są oni dziełem tej samej Wszechmocnej Istoty i nadzieleni takim samym rozumem. Przeto żąda, aby kamraci traktowali ich jak ludzi wolnych. Nie uchodzi wśród nich nawet miano niewolnika. Mają być poprzydzielani do mess, aby prędzej nauczyli się języka, a także pojęli ludzkość i sprawiedliwość swych oswobodzicieli i dlatego sprawniej i gorliwiej bronili udzielonej im wolności. Załoga przyjęła entuzjastycznie przemowę Missona. Na okręcie długo rozbrzmiewały okrzyki: - Niech żyje kapitan Misson! Sto lat kapitanowi Missonowi! - Francuzi przyjęli Murzynów do wspólnoty, pojedynczo do każdej zasiadającej przy jednym stole sekcji. Murzyni znakami wyrażali swą wdzięczność za zdjęcie im kajdan. Do tego czasu „Victoire” mocno zbutwiał i żeglował ociężale, więc wpłynęli na rzekę Lagos, gdzie podnieśli okręt, usunęli najbardziej stoczone robactwem deski poszycia i zastąpili je nowymi. Potem skrenowali pryz i wreszcie wypłynęli na pełne morze, kierując się na Południe i trzymając wód przybrzeżnych, lecz nic nie pokazało się na widnokręgu. Cały czas na „Victoire” skrupulatnie pełniono służbę, obserwowano morski porządek, niemniej zaczął się objawiać zły przykład, jaki dawali jeńcy holenderscy, klnąc i pijąc. Spostrzegłszy to, kapitan Misson uznał za wskazane zdusić zło w zarodku. Zarządził na pokładzie zbiórkę zarówno Francuzów, jak Holendrów. Zwrócił się do Holendrów, nakazując ich szyprowi, doskonale władającemu francuskim, tłumaczyć tym swoim kamratom, którzy nie znali języka. Dopóki nie zdarzyło mu się to nieszczęście - mówił Misson - że ich przyjął do swej załogi, nigdy mu bluźniercze przekleństwa nie raziły uszu. Odkąd są na okręcie, nastąpiła zmiana na gorsze. Z przykrością słyszał ostatnio swych własnych kamratów, którzy grzeszyli, z czego ani korzyści, ani przyjemności mieć nie mogli, a tylko surową karę mogli ściągnąć na siebie. Gdyby o * Dwie i pół godziny. ** Deszczułka na linie służąca do naprawy burt od zewnątrz.

wielkości Istoty Boskiej mieli pojęcie, nigdy nie wspominaliby imienia boskiego, bo wzgląd na doskonałość Boga a swą własną nikczemność zmusiłby ich do ugryzienia się w język. Na przykładzie naszej kompanii można się przekonać, jak trafne jest przysłowie hiszpańskie: „Niech no pustelnik i złodziej pożyją razem, złodziej stanie się pustelnikiem, a pustelnik złodziejem”. Sprawdziło się to na „Victoire”, bo wyzwiska i klątwy, które słyszał padające z ust jego dzielnych kamratów, można tylko przypisać obrzydliwemu przykładowi Holendrów. Nie tylko tę jedynie przywarę im zawdzięczamy. Zanim znaleźli się na tym okręcie, żyli tu ludzie, a dopiero bestialskie przykłady sprawiły, że stali się bestiami, tracąc rozum, wyższość umysłową, jaka człeka odróżnia od zwierza. Jako że - prawił - ma honor dowodzić nimi, musi z ojcowską troską zapobiec, aby jego zejmani nie popadali w ohydne nałogi. Gdyby ich nie upomniał, wyrzucałby sobie niebaczność na dobro powszechne. Wobec stanowiska, jakim go zaszczycili, poczuwa się do obowiązku powiedzieć, iż Holendrzy szerzą wyuzdanie, aby ich potem wykorzystać. Przeto wierzy, że dzielni jego towarzysze będą rządzili się rozumem, a Holendrów uprzedza, że pierwszy przyłapany na bluźnierstwie lub pijaństwie zostanie wyprowadzony na bak * i do krwi oćwiczony na przestrogę dla jego rodaków. A co się tyczy jego przyjaciół, kompanów, podkomendnych, walecznych, wspaniałomyślnych, szlachetnych bohaterów, to ich zaklina, aby się zastanowili i rozważyli, jak mało satysfakcji daje, a jak wielkim niebezpieczeństwem grozi naśladowanie rozpusty ich wrogów. Nie wątpi, że przeprowadzą zakaz postępowania, które odcięłoby ich od źródła wszelkiego żywota i pozbawiłoby opieki Boskiej. Przemowa ta, jak łatwo wyobrazić sobie, zrobiła silne wrażenie na marynarzach obu narodowości. Holendrzy stali się powściągliwi ze strachu przed karą, a Francuzi w obawie narażenia się na naganę swego kapitana, o którym nie mówili inaczej tylko „nasz dobry kapitan”. Na wodach afrykańskich w pobliżu Anglii spotkali drugi holenderski statek, załadowany jedwabnymi i wełnianymi tkaninami, galonami i koronkami, winem, okowitą, oliwą, korzeniami i wyrobami żelaznymi. Pryz Francuzów ścigał Holendra i zawiązał z nim bój, lecz poddał się za nadpłynięciem „Victoire”. Statek ten nadarzył się Francuzom bardzo w porę. Wnet krawcy na okręcie mieli pełne ręce roboty, bo do tego czasu cała załoga wydarła swą odzież. Zrabowali wszystko, co mogło się przydać, i zatopili statek. Kapitan Misson miał na okręcie z dziewięćdziesięciu jeńców, którym zaproponował, że da im do dyspozycji swój pryz z całym wyposażeniem w podróż i niech odpłyną. Gdy doszło do porozumienia, Francuzi przewieźli na „Victoire” amunicję i wydali jeńcom tyle prowiantu, ile potrzebowali, aby dotrzeć do któregokolwiek z osiedli holenderskich na wybrzeżu. Potem Misson wywołał jeńców na górny pokład, oznajmił, do czego zmierza, i zapytał, kto z nich pragnąłby związać swe losy z jego Fortuną. Zaciągnęło się jedenastu Holendrów, z których dwaj byli żagielnikami, jeden zbrojmistrzem, jeden cieślą, a wszyscy zdatnymi marynarzami. Reszcie pozwolił odpłynąć. Niemało byli zdziwieni subordynacją, opanowaniem i ludzkością, z jaką spotkali się wśród tych nowomodnych piratów. Francuzi pożeglowali wzdłuż zatoki Saldanha, znajdującej się o jakieś dziesięć mil od Zatoki Stołowej. Były tam dobre warunki, woda do picia zdrowa, bezpieczne kotwowisko, ryby w obfitości, świeżą żywność dostawaliby od krajowców za towar, jaki mieli na okręcie. Więc zdecydowali się zawinąć do zatoki na postój wypoczynkowy. Tam dostrzegli pokaźny okręt, który niezwłocznie postawił żagle i podniósł banderę angielską. „Victoire” stanął w gotowości bojowej i podniósł francuską banderę. Rozgorzała zacięta bitwa. Okręt angielski był nowy, czterdziestodziałowy, choć miał tylko trzydzieści dwa na łozach i dziewięćdziesięcioosobową załogę. Misson kazał iść na abordaż i wprowadzał do walki wciąż nowe posiłki. Po uporczywej walce wyparto Anglików z pokładów, musieli oddać okręt Francuzom, którzy * Pokład dziobowy, a także między dziobem a przednim masztem.

oszczędzili ich na łaskawych warunkach i nikogo z pokonanej załogi nie obrabowali. Znaleźli na okręcie sporo bel angielskiej sajety i walory na około sześćdziesiąt tysięcy funtów szterlingów w srebrnych koronach angielskich * i hiszpańskich piastrach. W bitwie poległ angielski kapitan i czternastu jego ludzi, Francuzi stracili dwunastu. Choć odczuli boleśnie stratę towarzyszy, nie odbiło się to na jeńcach. Kapitan Misson wyraził ubolewanie Anglikom z powodu śmierci ich kapitana, pochował go na brzegu, a mając między marynarzami kamieniarza, położył na mogile kamień z napisem: „Tu spoczywa waleczny Anglik”. Po pogrzebie kazał trzykrotnie wystrzelić z muszkietów i odpalić z pomniejszych dział. Anglicy dowiedzieli się, w czyje wpadli ręce. Oczarowani tak ludzkim obejściem się z nimi, w ciągu trzech dni trzydziestu zadeklarowało gotowość do służby na okręcie Missona. Przyjął ich, ostrzegając na wstępie, aby nie spodziewali się, że będzie tolerował wyuzdanie i rozpustę. Następnie podzielił swą załogę między dwa okręty. Caracciolego ustanowił kapitanem pryzu, dodając mu obranych w powszechnym głosowaniu oficerów. Siedemnastu Murzynów do tego czasu zaczęło nieco mówić po francusku i stali się zdatnymi żeglarzami. Anglicy w niecały miesiąc wszyscy przeszli do Missona, prócz oficerów. Misson miał dwa okręty z liczną i bitną załogą. Opłynął Przylądek Dobrej Nadziei i wziął kurs na południowy kraniec Madagaskaru. Jeden z Anglików powiedział, że okręty płynące z Europy do Suratu zwykle przybijają do wybrzeży wyspy Johanna. Misson posłał szalupę po Caracciolego i naradziwszy się z nim, postanowił krążyć w pobliżu tej wyspy. W rezultacie pożeglowali po zachodniej stronie Madagaskaru i obok Bay de Diego. Na wodach przybrzeżnych między zatoką i wyspą Johanna napotkali angielski liniowiec wschodnioindyjski, który, ledwie dostrzegł okręty Missona, zaczął je wzywać sygnałami alarmowymi. Pośpieszyli z pomocą i przekonali się, że tonie wskutek nagłego przecieku. Zdjęli z liniowca załogę, choć z ładunku zdążyli bardzo mało zabrać. Anglicy, tak cudownie ocaleni, chcieli dostać się na pobrzeża Johanny, gdzie spodziewali się w krótkim czasie holenderskich lub angielskich statków, a podczas oczekiwania na nie, pomocy. Francuzi przybyli na Johannę i zostali bardzo łaskawie przyjęci przez królową-regentkę i jej brata z uwagi na Anglików, a także na siłę, jaką przedstawiali. Sprawujący rządy brat królowej nie byłby w stanie im sprostać, a miał nadzieję, że przybysze wesprą go przeciw królowi Mohilli, grożącemu najazdem. Mohilla to wyspa do pewnego stopnia przyległa do wyspy Johanna, położona od niej na północo-wschód i na północ. Caraccioli powiedział Missonowi, że mógłby skorzystać z waśni między tymi dwoma małymi monarchiami. Wspierając rząd wyspy Johanna, mógłby panować nad obu wyspami. Rząd Johanny zabiegałby o niego jako o swego obrońcę, a rząd Mohilli zgadzałby się na wszelkie warunki, aby kupić jego przychylność. Misson poszedł za radą kompana i zaofiarował królowej swą pomoc. Skwapliwie została przyjęta. Wypada mi wyjaśnić czytelnikowi, że wielu wyspiarzy z Johanny mówi po angielsku. Na Johannie dawano Anglikom pierwszeństwo przed innymi nacjami. Anglicy z załogi Missona służyli mu za tłumaczy i powiedzieli wyspiarzom, że ich kapitan, choć sam nie Anglik, jest im jednak przyjacielem i druhem. Królowa zaopatrzyła ich we wszystko, co było im niezbędne do życia. Misson poślubił jej siostrę, a Caraccioli córkę jej brata. Do przybycia Missona w zbrojowni brata królowej były dwie zardzewiałe skałkówki i trzy pistolety. Dostarczyli mu trzydziestu strzelb, tyluż krócic, dwóch beczułek prochu i czterech beczułek kul. Kiedy spędzali czas na rozrywkach, jakich tylko wyspa dostarczyć mogła, na polowaniach, ucztach i zwiedzaniu wyspy, król Mohilli zrobił najazd napełniając trwogą cały kraj. Misson radził bratu królowej, żeby nie przeszkadzał najeźdźcom w pochodzie, aż dotrą w głąb wyspy, a on wówczas odetnie im drogę odwrotu. Ale książę był temu przeciwny. Gdyby * Pięć szylingów.

postąpił wedle tej rady, nieprzyjaciel wyrządziłby i królestwu, i poddanym niepowetowane szkody, niszcząc gaje kakaowe. Dlatego książę musi powstrzymać najazd. W tym stanie rzeczy Misson zwrócił się do Anglików, którzy nie zaciągali się na okręty, czy wezmą udział w obronie ich wspólnego gospodarza, a wszyscy bez wyjątku wyrazili zgodę. Wydał broń Anglikom, wcielił ich w szeregi swych podkomendnych łącznie z Johannijczykami, występującymi pod dowództwem Caracciolego i brata królowej. Uzbroił wszystkie swe szalupy i sam wyruszył na zachodnią stronę wyspy, gdzie znajdował się wróg. Zdążający lądem oddział napotkał Mohillan i pobił ich z łatwością, oni zaś ku swemu przerażeniu odkryli, że mają odwrót odcięty przez łodzie Missona. Napastowani często Johannijczycy tak byli rozwścieczeni, że nie szczędzili nikogo z wrogów. Gdyby nie interwencja Missona i Caracciolego, z trzystu najezdników nie pozostałby ani jeden przy życiu. Marynarze Missona wzięli do niewoli stu trzynastu i przewieźli na okręty. Tych jeńców Misson odesłał bezpiecznie na Mohillę z oznajmieniem ich królowi, iż życzy sobie, aby zawarł pokój z przyjacielem jego i sojusznikiem, władcą wyspy Johanna. Ale król Mohilli nie zważając, że Missonowi zawdzięcza uratowanie swych poddanych, oświadczył w odpowiedzi, że nikt nie będzie mu dyktował, co ma robić, sam wie, kiedy wojować, a kiedy zawierać pokój, i obejdzie się bez rad, o które ani nie prosił, ani potrzebuje. Rozzłoszczony tą grubiańską odprawą Misson postanowił przenieść wojnę do kraju nieprzyjacielskiego i pożeglował na Mohillę z setką Johannijczyków. Na widok okrętów zgromadził się tłum ludzi na brzegu, aby odeprzeć desant, lecz ciężkie działa prędko rozproszyły tę hałastrę, a pod osłoną ich ognia wylądowało stu Johannijczyków z równie licznym oddziałem Francuzów i Anglików. Napotkali mohillańskich wojowników bodaj z siedmiuset, ale dzirytami i łukami niewiele wskórali oni przeciw strzelbom Missona. Pierwsza salwa sprawiła wśród nich okropną rzeź, a ze dwadzieścia granatów rzuconych w tłum wywołało popłoch i bezładną ucieczkę. Oddziały europejski i johannijski ruszyły na stolicę nie napotykając oporu. Pozostawili na jej miejscu tylko popioły. W tym czasie Johannijczycy pościnali wszystkie drzewka kakaowe, na jakie trafili. Musieli się spieszyć, by pod wieczór desant wrócił na okręty, które wkrótce wypłynęły na pełne morze. Za powrotem cudzoziemców na Johannę królowa wydała festyn na ich cześć, wielbiąc ich waleczność i pomoc, jaką okazali wyspiarzom. Świętowano dni cztery. Po zakończeniu uroczystości brat królowej zaproponował Missonowi powtórny desant, wziąłby osobiście w nim udział i niewątpliwie podbił Mohillan. Ale to nie leżało w planach Missona. Na północno-zachodnim wybrzeżu Madagaskaru chciał mieć punkt oparcia, zapatrywał się na waśń między tymi wyspami jako na sprzyjającą okoliczność, więc nie było w jego interesie, aby jedna pokonała drugą. Ponieważ siły ich mniej więcej były równe, obie strony, póki trwała między nimi niezgoda, musiały ubiegać się o jego łaski. Odpowiedział tedy, że powinni rozważyć, co z nowego desantu wyniknie, i że mogą zawieść się w swych nadziejach. Nie tak łatwo dokonać podboju, jak sobie wyobrażają. Władca Mohilli, utrzymywał Misson, będzie się miał bardziej na baczności, nie tylko ufortyfikuje się, ale i przygotuje zasadzki, z pewnością stracą dużo ludzi. A jeżeli musieliby rejterować, ośmieli to Mohillan, uczyni nieubłaganymi wrogami Johannijczyków. Zmarnują wszystkie korzyści wynikające z dwukrotnego zwycięstwa nad Mohillanami przy układach o pokój, jaki mogą zawrzeć teraz. Zresztą on, Misson, nie zawsze będzie na miejscu, a gdy opuści wyspę Johanna, król Mohilli z pewnością popróbuje wziąć krwawy odwet za ostatnio poniesione klęski. Królowa w zupełności podzielała pogląd Missona. Podczas rozważania tych spraw przybyło czterech posłów z propozycjami pokojowymi. Kiedy przekonali się, że Johannijczycy stawiają uciążliwe warunki, jeden z nich przemówił, jak tu cytuję: - Z ostatnio odniesionych sukcesów nie wnoście, Johannijczycy, że będzie wam zawsze sprzyjała fortuna. Nie zawsze Europejczycy udzielą wam pomocy, bez której, kto wie, czy to nie wy błagalibyście o pokój, któremu zdajecie się być przeciwni. Pomnijcie, że słońce wznosi się na niebie do szczytu swej drogi, lecz za moment skłoni się ku dołowi. Niech wam

to przypomni ciągłe odmiany spraw tego świata, a im większa wasza chwała, tym bliżsi jesteście upadku. Wszystko, co widzimy, uczy nas, iż nie ma stałości na świecie, przyroda jest w nieustannym ruchu. Morze zalewające piaski ma wyznaczone granice zalewu, których nie zdoła przekroczyć, a kiedy je osiągnie, wnet cofa się na poziom toni. Poucza każde ziele, krzak, drzewo, a nawet własne nasze ciało, że nie ma nic trwałego, nie ma niczego, na czym można polegać. Czas nieuchwytnie ucieka, dzień za dniem przynosi odmiany. Dzisiejsza gwiazda dzienna ogląda was wzmocnionych przez Europejczyków, widzi was dumnych ze zwycięstwa nad nami, a nas, nawykłych was podbijać, ubiegających się o pokój. Jutrzejsze słońce może zobaczyć was, Johannijczycy, pozbawionych dzisiejszego wsparcia, błagających o pokój. Skoro nie możemy przewidzieć, co jutro przyniesie, byłoby niemądrze, licząc na niepewne, zrzekać się pewnych korzyści, bowiem każdy rozumny człowiek powinien cenić pokój. Po wygłoszeniu mowy posłowie odeszli i udali się w gościnę na dwór królowej. Potem posłom, zawezwanym po debacie, królowa oznajmiła, że za radą swych dobrych przyjaciół Europejczyków oraz własnych dostojników postanowiła zawrzeć pokój i pragnie, aby poszły w niepamięć wszelkie dawne krzywdy. Siebie tylko broniła i swego królestwa, które Mohillanie często najeżdżali, choć ona aż do ostatnich czasów wybrzeży ich wyspy nie najeżdżała. Jeżeli zatem pragną naprawdę żyć z nią w zgodzie, to muszą zdecydować się na przysłanie jej zakładników: obojga dzieci króla i dziesięciu osób spośród notabli. Jeśli posłowie chcą, mogą powrócić, ale takie są jej ostateczne warunki. Posłowie odjechali, a po dziesięciu dniach dwa okręty pokazały się u wybrzeży Mohilli. Przybyli od nich gońcy z wieścią, że król zgadza się na warunki, wyśle zakładników, pragnie zaprzestania wszelkich nieprzyjaznych działań, a równocześnie zaprasza dowódców na brzeg. Towarzyszący Missonowi Johannijczycy odradzali przyjąć zaproszenie, on jednak i Caraccioli bez obawy pojechali, choć z uzbrojonymi załogami swych szalup. Przyjął ich król z oznakami przyjaźni i ucztą pod drzewem tamaryszku. Jednak po rozstaniu się z królem, w powrotnej drodze do łodzi, otoczyło ich stu Mohillan i napadło z niezwykłą zawziętością. Zasypali ich strzałami, którymi ranili obu kapitanów, a z ośmiu towarzyszących dowódcom wioślarzy zabili czterech. Napadnięci odpalili z pistoletów dość celnie i rzucili się do ataku z puginałami, lecz nie na wiele zdałaby się ta brawura, gdyby pozostali na łodziach, zaalarmowani strzałami, nie pospieszyli na pomoc ze strzelbami. Na miejscu potyczki zaszli napastników od tyłu i dali salwę, kładąc trupem dwunastu. Strzelaninę dosłyszano na okrętach, które natychmiast spuściły dobrze obsadzone jolki i szalupy. Ogień muszkietowy z łodzi ostudził nieco zapał wyspiarzy, nie zaprzestali mimo to walki, a jeden z nich rzucił się jak furiat na Caracciolego i zadał mu głęboką ranę nożem w bok. Przypłacił to życiem, bo jeden z marynarzy roztrzaskał mu głowę. Przybiły jolki i szalupy, których załogi, kierując się wedle odgłosów walki, nadążyły, wsparły kamratów i zmusiły napastników do ucieczki. Europejczycy mieli siedmiu zabitych i ośmiu rannych, z których zmarło jeszcze dwóch. Nazajutrz marynarze postanowili wziąć odwet za krew swych oficerów i towarzyszy. Już wybierali się na brzeg, gdy przybyły dwie łodzie, wiozące dwóch skrępowanych ludzi. Mieli to być inicjatorzy zdradzieckiego napadu podjętego rzekomo bez wiedzy króla. Odsyłał ich, żeby za swą zbrodnię ponieśli zasłużoną karę. Wezwano przebywających na okręcie Johannijczyków na tłumaczy. Przekazali oni, co im zakomunikowano, dodając od siebie, że król po prostu poświęca życie tych ludzi. Johannijczycy jednak nie dali temu wiary, gdyż król sam bez wątpienia kazał zamordować Europejczyków. Wyrazili zdanie, aby pozabijać wszystkich Mohillan w obu łodziach wraz ze związanymi, wrócić na Johannę, zabrać więcej rodaków i nie dać zdrajcom wytchnienia. Ale Misson był przeciwny gwałtom i wszelkiemu okrucieństwu. Kto krwawą zemstę wywiera, ten, zdaniem Missona, zdradza tchórzostwo i upodlenie. Odesłał zatem obie łodzie z powrotem i kazał oznajmić królowi, że jeśli przyśle do wieczora umówionych zakładników, wymówki weźmie za dobrą monetę, a w przeciwnym razie

uzna go winnym zamachu na swe życie. Łodzie odwiosłowały, lecz nie powróciły z odpowiedzią, więc Misson kazał tłumaczom, aby powiedzieli więźniom z Mohilli, że nazajutrz z rana zostaną wypuszczeni na brzeg. Mają oni powiedzieć swemu władcy, że kapitan Misson nie jest katem wykonującym wyroki na jego skazańcach, a zresztą król przekona się, że kapitan Misson potrafi się pomścić za zdradę. Wtedy więźniowie, już uwolnieni z więzów, rzucili mu się do nóg i błagali, żeby ich na brzeg nie odsyłał, bo tam na pewno zostaną zamordowani za odradzanie barbarzyńskiego napadu, o którego zainicjowanie zostali przed nim oskarżeni. Następnego dnia okręty pod osłoną swych dział wysadziły dwustu ludzi. W tym celu podeszły do brzegu, lecz okazało się, że to ostrożność zbyteczna. Na pobrzeżu nie było żywego ducha. Kiedy zagłębili się na dwie mile w teren, dostrzegli wojowników za krzakami. Dowodzący prawym skrzydłem lejtenant Caracciolego z pięćdziesięcioma ludźmi ruszył ku nim i znalazł się wśród wilczych dołów zamaskowanych przemyślnie. Kilku ludzi wpadło do nich. Zatrzymał swój oddział i nie ścigał Mohillan symulujących odwrót, aby go wciągnąć w zasadzkę. Desantowcy uznali poruszanie się dalej za niebezpieczne, a nie widząc gotowych stawić im czoła nieprzyjaciół, cofnęli się szlakiem, którym przybyli, i siedli w łodzie. Powiosłowali na okręt zamierzając powrócić z posiłkami i wysadzić oddziały w różnych punktach wyspy. Pytali swych jeńców o topografię terenu i o to, jakie grunty leżą ze strony północnej. Jeńcy ostrzegli ich, że tam bagniska, najniebezpieczniejsze do lądowania miejsce, gdzie Mohillanie kryją się w razie niebezpieczeństwa. Okręty wróciły na Johannę. Obu kapitanów i marynarzy otoczono czułą opieką podczas kuracji i rekonwalescencji. Przeleżeli sześć tygodni, zanim zdołali wyjść na pokład. Obaj dowódcy nie chcieli opuścić swych okrętów. Żony z Johanny pielęgnowały mężów z nadspodziewaną czułością. Żona jednego z rannych, gdy zmarł, długo stała przy zwłokach bez ruchu, niczym posąg. Patrzyła na nieboszczyka, potem go ucałowała. Nie roniąc ani łzy, prosiła, aby pozwolono jej zabrać ciało dla obmycia i pochowania. Przez tłumacza i sama łamanym językiem upraszała przyjaciół zmarłego, aby dnia następnego wzięli udział w pogrzebie. Na jej życzenie sporo marynarzy udało się na brzeg przywożąc należny poległemu udział w zyskach, który kapitan kazał oddać wdowie. Kiedy zobaczyła pieniądze, spytała z uśmieszkiem na twarzy, czy to dla niej. Gdy potwierdzono, powiedziała: -I cóż mi przyjdzie z całego tego blichtru? Przyjęłabym z radością, gdybym mogła za to kupić życie mego męża i wywołać go z mogiły, ale nic mi po tym, bo żadne skarby nie zwabią go na świat z powrotem. Róbcie z pieniędzmi, co wam się podoba. - Potem prosiła, aby poszli oddać mężowi jej ostatnią posługę wedle obrzędów kraju, w przeciwnym razie byłby zagniewany. Sama nie może być przy tym, gdyż spieszno jej wyjść powtórnie za mąż. Zdumieni słuchali Europejczycy końca tej przemowy, sprzecznego z początkiem. Jednak dali się poprowadzić wdowie do gaju bananowego, gdzie zobaczyli zebranych licznie Johannijczyków obojga płci, siedzących w cieniu zarośli wokół zwłok leżących na ziemi i okrytych kwiatami. Wdowa ucałowała wszystkich Johannijczyków, potem Europejczyków, jednego po drugim, a po tej ceremonii lamentowała i miotała przekleństwa na Mohillan. To ich zdrada przyprawiła jej męża o utratę życia, uczyniła nieczułym na pieszczoty, a był on pierwszą jej miłością, oddała mu zarówno serce, jak i dziewictwo swoje. Następnie wychwalała nieboszczyka, zowiąc go radością dzieci i miłością dziewic, pociechą starców i wzorem młodzieńców. Był krzepki i piękny jak cedr, odważny niczym byk, czuły jak dziecko i kochający jak żółw lądowy. Oracja ta przywodziła na myśl starożytnych Rzymian, kiedy to najbliżsi krewni zmarłego wygłaszali mowy pogrzebowe. Zamilkła, legła obok nieboszczyka, objęła go, podniosła się do pozycji siedzącej i bagnetem zadała sobie głęboką ranę pod lewą pierś. Nieżywa padła na ciało męża. Europejczyków wprawiła w zdumienie czułość i stanowczość dziewczyny, tym bardziej, że na oko sądząc nie miała więcej niż siedemnaście lat. Wzbudziła w nich podziw tak wielki, jak przedtem odrazę z powodu niezrozumiałych słów o nowym zamążpójściu.

Pochowano męża i żonę, po czym zejmani wrócili na okręty i opowiedzieli, co się wydarzyło. Obaj kapitanowie z żonami byli na „Bijoux” - tak nazywano pryz ze względu na ozdobność i złocenia. Relacja z pogrzebu, wcale niewiast nie zdziwiła. Żona Caracciolego zauważyła, że wdowa musiała pochodzić z arystokratycznej rodziny, bo tylko niewiastom z takich rodzin wolno iść w ślady męża. A nawet muszą, bo w przeciwnym razie rzuca się je w morze na pożarcie drapieżnym rybom. Wiedzą one, że dusze ich nie zaznają spokoju, póki żyje ryba, która je pożarła. Misson zapytał kobiety, czy postąpiłyby tak samo, gdyby oni zmarli. Na to otrzymał w odpowiedzi od swej żony: - Nie okryłybyśmy hańbą naszych rodzin ani też nie mniej kochamy naszych mężów od tej, którą tak podziwiacie. Misson po wyzdrowieniu zaproponował rejs do wybrzeży Zanzibaru, a gdy taka zapadła uchwała, obaj kapitanowie pożegnali królową i jej brata. Zamierzali zostawić swe żony na wyspie, ale one stanowczo nie chciały się zgodzić na rozłąkę. Nadaremnie wmawiano im, że wyprawa potrwa krótko. - To dalej - mówiły - niż kiedy wyruszaliście na Mohillę, a choć krótko wtedy was nie było, nie mogłyśmy się was doczekać. Nie pozwolicie towarzyszyć sobie, to możecie być pewni, że po powrocie, jeśli w ogóle wrócić zamierzacie, już nas nie zobaczycie. Kapitanowie więc musieli ustąpić swym żonom, ale postawili warunek, że nie może to dotyczyć załogi. - Jeśli żony zejmanów wezmą przykład z żon kapitanów - powiedzieli - i tyleż okażą uporu, to przez tę gorącą miłość zginą wszyscy, wydani na łup wrogom. - Odrzekły, że królowa do tego nie dopuści, zabroni kobietom udać się na okręty, a tym, które już są na nich, nakaże wrócić na brzeg. Tak stało się rzeczywiście. Zejmani podnieśli żagle zmierzając na rzekę Mozambik. W dziesięć dni po opuszczeniu Johanny, o jakie piętnaście mil na wschód od rzeki, napotkali mocny okręt portugalski, sześćdziesięciodziałowiec. Toczył z nimi bój od świtu do drugiej po południu. Poddał się dopiero, gdy poległ kapitan i znaczna część załogi. Zdobycz z tego okrętu była ogromna, wiózł piasku złotego na dwieście pięćdziesiąt tysięcy funtów szterlingów. Kobiety nie zeszły z pokładu podczas całej bitwy, nie okazały strachu, a tylko troskę o mężów. W tej bitwie kompania Missona utraciła trzydziestu ludzi, a Caraccioli nogę. Najbardziej ucierpieli Anglicy, bo zginęło ich dwudziestu. Portugalczycy stracili dwa razy tyle. Przez wzgląd na Caracciolego trzeba było spieszyć z powrotem na Johannę. Rannych otoczyli wyspiarze jak najtroskliwszą opieką, nic zmarł z nich ani jeden, a było ich dwudziestu siedmiu. Caraccioli przykuty był do łoża przez dwa miesiące, aż wreszcie Misson, widząc kompana rekonwalescentem, zabrał z „Bijoux” wszystkich zbędnych ludzi, zostawił na tym okręcie tylko konieczną do obrony załogę i ruszył na wyprawę. Dziesięć dział z portugalskiego pryzu Misson wmontował na „Victoire”, na którym miał dotychczas dział trzydzieści, a strzelnic na czterdzieści. Pożeglował z Johanny ku Madagaskarowi, ciągnąc wzdłuż tej wyspy w kierunku północnym. Kiedy osiągnął cypel północny, zawrócił i znalazł zatokę na północ od Diego-Suares. Na dziewięć mil w górę zatoki odkrył po lewej burcie rozległą i bezpieczną przystań z obfitą wodą słodką Tam zakotwiczył, udał się na brzeg i zbadał glebę. Przekonał się, że gleba jest urodzajna, aura zdrowa, okolica równa. Powiedział swej załodze, że byłoby to wyborne miejsce dla nich na azyl. Postanowił ufortyfikować ten punkt, założyć tam osiedle i doki pod budowę tonażu, aby mieli jakąś sadybę, którą mogliby nazwać własną. Byłoby to dla nich schronisko, wtedy kiedy nie będą już zdolni do dalszej wojaczki wskutek wieku lub ran. Tu mogliby pożywać owoce swych trudów i spokojnie dożyć kresu swych dni. Oznajmił jednak, że nie przystąpi do zrealizowania swego planu, póki nie zostanie zaaprobowany przez całą kompanię. Ma nadzieję, że jednak zostanie zaaprobowany, bo plan ten ma na celu powszechne dobro. Ale nawet jeśli zostanie zaaprobowany, nie uważa za wskazane rozpoczynać robót zaraz, bo krajowcy pod ich nieobecność mogliby je zniszczyć. Niemniej, jeśli zapatrują się na sprawę tak jak ich kapitan, mogliby, w braku innych zajęć, zacząć wyrąb drzew i układać budulec w sągi, aby ułatwić sobie pracę przy wznoszeniu drewnianego fortu, gdy powró-

cą z kamratami. Projekt Missona zyskał sobie aplauz jednomyślny. Przez dziesięć dni zrąbali i okorowali sto pięćdziesiąt dużych drzew. Nikt im nie przeszkodził, nawet nikogo nie dostrzegli. Zwalili drzewa na samym pobrzeżu, zaoszczędzając sobie trudu przeciągania ich, co wymagałoby o wiele więcej czasu. Powrócili na Johannę i zawiadomili towarzyszy, co widzieli i zdziałali, oraz o planie kapitana zgodnie przez nich przyjętym. Kapitan Misson wystąpił do królowej, aby im przyszła z pomocą przy założeniu siedziby na wybrzeżu Madagaskaru. Powoływał się na wyświadczone jej przysługi w wojnie z wyspą Mohilla i możliwość, że jeszcze będzie pomocny. Dlatego prosił, aby mu dała trzystu ludzi do robót przy budowie. Królowa odpowiedziała, że nie wolno jej nic przedsięwziąć bez zgody rady przybocznej i że zwoła swych notabli. Nie wątpi, że zgodzą się na rozsądne życzenia Missona, świadomi, jak obowiązani mu są Johannijczycy. Zwołano radę i przedłożono jej prośbę Missona. Jeden z najsędziwszych doradców rzekł, iż jego zdaniem nie jest wskazane uwzględnić to żądanie, ale i niebezpiecznie odrzucić. Idąc Missonowi na rękę, dopomogą mu w stworzeniu siły, która może okazać się straszną dla nich, powstając w tak bliskim sąsiedztwie. Ci sami, którzy byli im obrońcami, mogą stać się ciemięzcami, gdy interes będzie tego wymagał. Z drugiej strony, jeśli Johannijczycy się nie zgodzą, przybysze mogą wyrządzić im wielkie szkody. Z dwojga złego trzeba wybrać mniejsze. On osobiście nie wróży nic dobrego Johannie z założenia osiedla tak blisko ich wyspy. Inny senator zaoponował. Utrzymywał, że wielu z załogi Missona ma żony z Johanny, a więc nieprawdopodobne, aby stali się wrogami we wczesnym okresie osiadłego życia, a w późniejszym, ze strony ich dzieci, też nie ma się czego obawiać, jako że będą półkrwi Johannijczykami. Tymczasem, jeśli uwzględnią prośbę, mogą być pewni sojusznika i obrońcy przeciw królowi Mohilli, a przeto wypowiada się za wyrażeniem zgody. Po długiej debacie, w której roztrząsano wszelkie za i przeciw, uchwalono posłać Missonowi tylu ludzi, ilu zażądał, pod warunkiem, że ich odeśle za cztery miesiące, zawrze z Johannijczykami przymierze i będzie w stanie wojny z Mohillą. Zawarli taki układ, a Misson tyle tylko czasu zmitrężył, ile trzeba było dla pełnego wyzdrowienia Caracciolego. Johannijczyków rozlokowano na portugalskim pryzie, którego załoga składała się z czterdziestu Francuzów i piętnastu Portugalczyków. Podnieśli żagle i przybyli do wyznaczonego na osiedle miejsca. Misson nazwał je Libertatia, a ludziom swym nadał miano Liberrów, chcąc zatrzeć różnice między Francuzami, Anglikami, Holendrami, Afrykanami, choćby tylko w nazwie. Przede wszystkim przystąpili do wzniesienia fortów po obu stronach przystani, której nadali kształt ośmiokąta. Po wykończeniu fortów i uzbrojeniu ich w czterdzieści dział, zdjętych z portugalskiego okrętu, wznieśli działo rogowe * z dziesięciu armat i zaczęli budowę domów i magazynów pod osłoną fortów i okrętów. Zdjęli z portugalskiego okrętu sprzęt linowy i żaglowy, który troskliwie zamagazynowali. Wrzała robota przy budowie osiedla, a grupa łowców i zwiadowców, zapuszczająca się na cztery do pięciu mil w okolice, postanowiła przedsięwziąć dalszą wyprawę. Łowcy pobudowali sobie kilka chat o cztery mile od swych towarzyszy i powędrowali w kierunku wschodnio-południowo-wschodnim jeszcze na pięć mil dalej. Tam natrafili na Murzyna uzbrojonego w łuk, strzały i oszczep. Przyjaznym zachowaniem się skłonili go, aby wyzbył się lęku i poszedł z nimi. Zaprowadzili go do towarzyszy i gościli przez trzy dni, obchodząc się z nim bardzo łagodnie, a potem odprowadzili w pobliże miejsca spotkania i obdarzyli kuponem czerwonej bai oraz siekierą. Wydawał się uszczęśliwiony prezentem i, z pozorów sądząc, odszedł przyjaźnie usposobiony. Łowcy domyślali się, że jakaś wieś musi być w pobliżu. Zauważyli, że Murzyn popatrzył na słońce, a potem ruszył wprost na południe, podążyli w tymże kierunku i ze szczytu góry dojrzeli sporą wieś, do której zaszli. Wojownicy wypadli ku nim uzbrojeni w sposób już * Bateria do obrony twierdzy z zewnątrz bocznym ogniem.

opisany, w łuki, strzały, oszczepy, lecz widząc zbliżających się ku nim tylko dwóch białych z darami w ręku, z tkaninami i siekierami, wysłali im naprzeciw czterech. Porozumiewać się mogli, niestety, tylko na migi. Wojownicy wskazywali słońce i podnosili do góry palec, jednemu ze swego grona kazali pójść naprzód i wracać, pokazując, że jest obrzezany, i wskazywali na niebo. Łowcy domyślali się z tej pantomimy, co Murzyni chcą dać im do zrozumienia: jeden jest tylko bóg, który wysłał jednego proroka. Z tego, jak i z obrzezania Murzynów łowcy wywnioskowali, że są oni muzułmanami. Zaniesiono dary kacykowi. Z oznak sądząc, przyjął je łaskawie. Gestami zapraszał białych do swej wsi, jednak łowcy, mając w pamięci zdradę Mohillan, pokazali, że chcą, aby żywność przyniesiono im na miejsce, gdzie stali.

ROZDZIAŁ IX

O kapitanie Tewie i jego załodze Nim przystąpię do relacji przygód tego pirata, muszę wyjaśnić czytelnikowi, co skłania mnie do przerwy w opowieści o Missonie. Wertując moje notatki o kapitanie Tewie przekonałem się, że wszedł w spółkę z Missonem, a więc musiałbym albo powtarzać się, albo o Tewie pisać w rozdziale poświęconym Missonowi. To byłoby sprzeczne z mym założeniem udzielania osobnej relacji każdemu piratowi, który odegrał wybitną rolę. Tew, nie ma dwóch zdań, walecznością nie ustępował nikomu i słusznie może rościć prawo do oddzielnej kroniki swych czynów. Jednak nim wdam się w dzieje tego pirata, będę kontynuował opowieść o Missonie do momentu spotkania się tych dwóch przywódców. Murzyni widząc, że przybysze tak bardzo mają się na baczności, wynieśli im ryż gotowany i potrawy z drobiu. Kacyk poczekał, aż zaspokoją głód, a potem znakami wyjaśnił, że to właśnie oni Murzyna z jego wsi zaprowadzili na okręty; na dowód tego kacyk posłał po siekierę i kawałek materiału, które Murzynowi podarowali. Tymczasem wrócił z polowania ów Murzyn i widok przybyłych zdawał się go bardzo radować. Kacyk dał białym do zrozumienia, aby jeszcze tu wrócili. Wnet zjawiło się dziesięciu Murzynów objuczonych kurami i koźlętami. Kacyk wyjaśnił swym gościom, że ludzie ci z darami mają im towarzyszyć na okręty. Łowcy w dobrej komitywie rozstali się z krajowcami mając nadzieję na nawiązanie przyjaznych z nimi stosunków. Wszystkie domki były zgrabne i dobrze spojone, zbudowane bez fundamentów. Kilku ludzi mogło je podnieść i przenosić z miejsca na miejsce. Widywało się całą wieś w pochodzie, co byłoby dziwowiskiem w Europie. Widok wędrujących domów zdumiewałby wszystkich. Na miejscu postoju okrętów witano entuzjastycznie łowców, gdy wracali z żywnością. I znów zostali dobrze przyjęci, a w powrotną drogę zabrali w darze tkaniny, żelazne kociołki i rum, a dla kacyka puginał. Murzyni przebywali w osiedlu trzy dni, oglądali i podziwiali forty i miasto budowane wspólnymi siłami wszystkich, a nie przez więźniów. Nie obawiając się napaści od strony lądu i uważając fort, choć był drewniany, za dostateczną obronę powstającego osiedla, Misson zabrał stu sześćdziesięciu ludzi i wyruszył na nową wyprawę ku wybrzeżom Zanzibaru. W pobliżu Quiloli ruszył w pościg za dużym okrętem. Wywiązał się bój i okazało się, że przeciwnik jest za silny dla „Victoire”. Walczyli prawie cztery godziny, ponieśli wielkie straty w ludziach. Wreszcie Misson w obawie, że „Victoire”, zamiast zdobyć pryz, zostanie sam zdobyty, za radą swych oficerów i zejmanów dokonał zwrotu, kierując się do ucieczki przed Portugalczykiem, mającym pięćdziesiąt dział i trzystu ludzi załogi. Ale nie udała się ta próba, bo okręt nieprzyjacielski był równie szybkobieżny, a jego dowódca mężny i zdecydowany. Widząc, że Misson usiłuje zrejterować, Portugalczyk

zahaczył „Victoire” i przerzucił przez burtę abordażników. Większość ich jednak poległa, a reszta przeskoczyła z powrotem na własny okręt. Załoga Missona nie nawykła, aby ją atakowano, i nie spodziewała się pardonu, toteż walczyła z taką desperacją, że nie tylko zmiotła napastników ze swych pokładów, ale i deptała po piętach uchodzącym wrogom. Widząc to Misson chciał wyzyskać desperacki wypad swych ludzi i krzyknął: Elle est à nous, a l'abordage! Na ten okrzyk: Jest nasz! Na abordaż! tak wielu zejmanów Missona rzuciło się w ślad za nielicznymi, którzy znaleźli się na pokładzie portugalskiego okrętu, że na „Victoire” ledwie starczyło ludzi do manewrowania. Zachęcony rezolutnością swych ludzi, Misson sam zahaczył burtę nieprzyjaciela grapnelem * i wyskoczył na jego pokład, wołając: Mort ou la Victoire! ** Portugalczykom zbrakło odwagi, kiedy zobaczyli, że ich abordażnicy nie tylko zostali odparci, ale i wróg przeszedł do ataku. Na oczach swych oficerów zaczęli opuszczać pokłady. Misson spotkał się z portugalskim kapitanem, usiłującym przeszkodzić ucieczce swych ludzi. Z puginałem w ręku rzucili się na siebie z równą brawurą, lecz Misson zadał cios w szyję przeciwnikowi, który runął w główny luk. Położyło to kres bitwie, bo Portugalczycy widząc, że kapitan ich zginął, rzucili broń i wołali o pardon. Zwycięzcy oszczędzili ich. Wszystkich jeńców, bez względu na szarże, Misson kazał zamknąć w międzypokładzie i zabezpieczyć magazyn prochu. Obsadził pryz trzydziestoma pięcioma ludźmi i co sił w żaglach pociągnął do Libertatii. Pryz ten drogo kosztował Missona, stracił pięćdziesięciu sześciu ludzi. Portugalczyk wiózł bardzo dużo złota, wartości około dwustu tysięcy funtów szterlingów; był to jego własny ładunek, a także okrętu, z którym żeglował, a który rozbił się u wybrzeży. Ze studwudziestoosobowej załogi tego okrętu uratowano stu, reszta zatonęła usiłując dopłynąć do brzegu. Gdyby nie panika, nikt by nie zginął, marynarze staliby na okręcie, który osiadł na płyciźnie przybrzeżnej i woda przy odpływie wytoczyła się z niego. Z tego powodu zdobyty okręt miał tak liczną załogę i tak wartościowy ładunek. Już zbliżając się do Madagaskaru, w zasięgu wzrokowym wybrzeży, dostrzegli slup, który skierował się ku nim, a kiedy był na dystans działowego ognia, podniósł czarną flagę i odpalił z działa nawietrznej burty. Misson dokonał zwrotu, odpalił z działa zawietrznej i spuścił łódź, co widząc slup legł w dryf ***. Lejtenant Missona wszedł na pokład slupu i został bardzo uprzejmie powitany przez dowódcę, kapitana Tewa. Lejtenant pokrótce opowiedział o przygodach zejmanów Missona oraz o zakładaniu kolonii i zaprosił kapitana na ich okręt. Tew odrzekł, iż nie może tego zrobić bez zgody swej załogi. Misson tymczasem podszedł do burty i obwołał slup. Zapraszał kapitana na „Victoire” proponując, że jego lejtenant zostanie na slupie jako zakładnik dla rozproszenia wszelkich podejrzeń. Nie powinni zresztą mieć podejrzeń, bo przy tak wielkiej, jaką ma, przewadze, nie potrzeba mu fortelu. Załoga na slupie zdawała sobie z tego sprawę i poradziła swemu kapitanowi udać się z lejtenantem, którego nie zatrzymali okazując tym zaufanie swym nowym sprzymierzeńcom. Czytelnik może być zaskoczony, że jeden slup odważył się ścigać dwa okręty takich wymiarów jak „Victoire” i jego pryz, lecz przestanie się dziwić, gdy pozna okoliczności, które podaję dalej. Uraczony na „Victoire” wspaniałą biesiadą kapitan Tew wrócił na swój slup bardzo zadowolony z odwiedzin i opowiedział, co mu zakomunikowano, swej załodze. Za ogólną zgodą nakazał trzymać się tego samego, co Misson, kursu. Postanowili zapoznać się z jego osiedlem. Teraz przejdę do notatek z życia kapitana Tewa. Gubernator Bermudów pan Richier zarmował dwa slupy. Dowódcami ich zostali kapitan George Drew i kapitan Thomas Tew. Wydał im listy kaperskie i instrukcję, aby co sił w żaglach udali się na rzekę Gambia w Afryce i tam wedle wskazówek i z pomocą agenta * Hak na linie. ** Śmierć lub zwycięstwo. *** Zatrzymał się, zakreślając małe łuki za pomocą przeciwstawienia żagli.

Królewskiej Kompanii Afrykańskiej starali się zdobyć francuską faktorię Goory na wybrzeżu. Ci dwaj kapitanowie z patentami oficerskimi i instrukcjami odpłynęli z Bermudów i pożeglowali w koniunkcji. Stracili łączność, bo wpadli w gwałtowny sztorm, który pozbawił masztu slup Drewa. Utraciwszy łączność z towarzyszącą mu jednostką pływającą, Tew postanowił skorzystać z okazji, aby zabezpieczyć sobie przyszłość jakimś zuchwałym czynem. Zwołał więc załogę na pokład i wygłosił takie przemówienie. Znają wyznaczone im przez gubernatora zadanie: mają zdobyć i zniszczyć francuską faktorię. On, Tew, zgodził się podjąć tego dla chleba, choć wbrew swemu przekonaniu. Wyprawę tę miał za bardzo nieroztropną, bo w razie powodzenia nie posłużyłaby dobru powszechnemu. To prywata osób zainteresowanych, od których nie mogą spodziewać się nagrody za brawurę. W przedsięwzięciu tym spodziewa się tylko niebezpieczeństw, bez najmniejszych nadziei na łup. Nie sądzi, aby ktokolwiek miał ochotę bić się dla samej walki. Niewielu znajdzie się takich, którzy narażaliby życie bez osobistego interesu lub względu na dobro publiczne, a w tej imprezie nie ma widoków ani na jedno, ani na drugie. Zatem sądzi, że powinni pomyśleć o polepszeniu swej sytuacji życiowej. Jeśli skłaniają się ku temu, zmieni kurs, tak aby zapewnić wszystkim swobody i dostatek, tak aby resztę życia mogli spędzić w wygodach. Zapewnić może je nawet jedna odważna wyprawa. Wróciliby do kraju, a po powrocie nie tylko byliby bezpieczni, ale i sławni. Tak przemawiał Tew, a załoga widząc, że pokłada nadzieję w ich odwadze, odkrzyknęła w jeden głos z zapałem: Po złoty łańcuch czy drewnianą nogę my z tobą, kapitanie! W tym stanie rzeczy Tew zażądał, by wybrano kwatermistrza, z którym razem dbaliby o dobro ogółu, i tak też zrobili. Wypada mi wyjaśnić czytelnikowi, że na zachodnioindyjskich korsarskich i flibustierskich * okrętach zdanie kwatermistrza ważyło tyle, co muftiego u Turków. Kapitan mógł przedsięwziąć tylko to, co zaaprobował kwatermistrz. Można zaryzykować twierdzenie, że kwatermistrz to w miniaturze trybun ludu u Rzymian. Przemawia w imieniu załogi i w jej interesie. Następnie Tew zamiast w rejs do Gambii pożeglował do Przylądka Dobrej Nadziei, opłynął go i przez cieśninę Bab-el-Mandeb wypłynął na Morze Czerwone. Tam napotkał mocny okręt wiozący skarby z Indii do Anglii. Miał on uwolnić od korsarzy wody przybrzeżne, by utorować drogę pięciu innym, które miały podążyć jego śladem, obładowane różnym bogactwem, a zwłaszcza złotem. Dlatego na tym okręcie, prócz marynarzy, było trzystu żołnierzy. Zoczywszy okręt, Tew powiedział swym zejmanom, że oto spotykają się z fortuną, gdyż tym okrętem zawładnąć będzie nietrudno. Choć pełen ludzi i uzbrojony w wiele dział, brak na nim dwóch niezbędnych rzeczy: kunsztu i odwagi. I tak rzeczywiście się stało. Abordażowa! okręt i to bez strat, gdyż wszyscy na nim dbali tylko o własne bezpieczeństwo, a nie o ochronę mienia. Przetrząsając pryz w poszukiwaniu złota i srebra, piraci powyrzucali za burtę wiele cennych bel tkanin. Zrabowali, co im się nadawało, między innymi proch, którego było tak dużo, iż tylko część zdołali załadować, a resztę również wrzucili w morze. Ograbiony okręt opuścili, a przy podziale łupu na każdego pirata wypadło po trzy tysiące funtów szterlingów. Zachęcony tym sukcesem kapitan Tew zaproponował udanie się na poszukiwanie innych pięciu okrętów, o których dowiedział się od załogi pryzu. Ten plan nie przeszedł wobec sprzeciwu kwatermistrza. Wtedy wzięli kurs na Madagaskar. Kwatermistrzowi spodobała się ta wyspa. Odkrył, że jest zasobna we wszystko, co potrzebne do życia. Aura tam zdrowa, gleba urodzajna, a morze obfituje w ryby. Namawiał, * Flibustierzy - piraci wód amerykańskich z XVII i XVIII wieku.

żeby się tam osiedlili. Ale tylko dwudziestu trzech z załogi zgodziło się na to. Reszta pozostała z kapitanem Tewem, który wydał osiedleńcom ich udział w łupie, a sam zamierzał powrócić do Ameryki, co też w końcu i uczynił. Dostrzegłszy „Victoire” i jego pryz, postanowił je zdobyć i powrócić do Ameryki jeszcze bogatszym. Chciał zmierzyć się z nimi, jak już powiedziałem. Powziąwszy, jako się rzekło, postanowienie obejrzenia kolonii Monsieur Missona, Tew popłynął tam ze swymi kamratami i na widok fortyfikacji popadł w zdumienie. Kiedy zbliżyli się do pierwszego z fortów, pozdrowił ich salutem dziewięciostrzałowym, na który takimż się odwzajemniono. Mając załogę zdekompletowaną, jeńców wypuszczali tylko po dwóch, trzech na pokład. Gdy rzucili kotwicę, wszystkim pozwolili wyjść z wnętrza. Na brzegu powstała radosna wrzawa na widok okazałego pryzu; wyprawa wydała się bardzo korzystna na pierwszy rzut oka. Ale na wieść, jak drogo zapłacono za tę zdobycz, Liberom zrzedły miny. Przydały się posiłki ze slupu dla zrównoważenia poniesionych strat. Caraccioli i kompani przyjmowali kapitana Tewa uprzejmie i z szacunkiem, gdyż podziwiali go za odwagę, wykazaną tak przy zdobywaniu indyjskiego pryzu, jak i później, gdy ścigał Missona. Zaproszono go na radę oficerów, zwołaną natychmiast dla powzięcia decyzji, jak postąpić z jeńcami. Na nowym pryzie wzięto do niewoli stu dziewięćdziesięciu ludzi, a więc jeńców było prawie tylu, co kompanów Missona, choć Tew przyłączył się do nich ze swoimi siedemdziesięcioma ludźmi. Postanowiono trzymać tych jeńców z dala od Portugalczyków i Anglików, wziętych uprzednio do niewoli. Uradzono wpoić im przekonanie, że oni, Liberowie, są w sojuszu z władcą krajowców, bardzo potężnym. Wreszcie dać do wyboru: albo będą pomagali w robotach przy tworzeniu nowej kolonii, albo, jeśli się nie przyłączą, zostaną jako jeńcy odtransportowani w głąb kraju. Zgodziło się siedemdziesięciu trzech, a reszta prosiła o zatrudnienie w jakikolwiek sposób, byle ich nie odesłano z wybrzeża. Stu siedemnastu wyznaczono do pracy w doku, założonym o pół mili od wylotu przystani, a pozostałym jeńcom zabroniono pod karą śmierci przekraczać oznaczone granice. Wydali to zarządzenie w obawie, że jeńcy zbuntują się, przekonawszy się, jak są liczni. Bo wypada jeszcze dodać, iż po przybyciu „Victoire” zarówno straty okrętu, jak prawdziwą liczbę przywiezionych Portugalczyków znała tylko załoga, a podawano, że więcej wróciło kompanów niż w rzeczywistości. Wtedy już wszyscy Johannijczycy byli uzbrojeni i posłuszni, a z „Bijoux” dozorowano miejsca pracy ostatnio wziętych jeńców. Osiedleńcy nie tylko troszczyli się o bezpieczeństwo wewnątrz kolonii i od zewnątrz, ale nie zaniedbywali starań o aprowizację. Przekopali i obsieli indyjskim i europejskim zbożem tudzież nasionami, zdobytymi na pryzach, znaczną połać gruntów. Caraccioli też był czynny. On swym darem perswazji sprawił, że wielu Portugalczyków, którzy nie mieli nadziei wrócić do domu, przystąpiło do Libertatii. Misson, któremu dokuczała bezczynność, wyrywał się na nową wyprawę, a wyruszyć nie mógł, bo musiałby zabrać wielu kompanów, osłabiając zagrożoną buntem jeńców kolonię. Dlatego zaproponował, aby wyrzec się ostatnio zdobytego pryzu i jeńców na nim odesłać. Caraccioli i kapitan Tew byli temu przeciwni, utrzymując, iż takim sposobem zdradzą miejsce swego schronienia i narażą się na ataki Europejczyków, mających swoje kolonie wzdłuż kontynentu, zanim będą zdolni do obrony. Misson obstawał przy swoim. Nie może żyć, replikował, stale niepewny otaczających go ludzi. Lepiej raz zginąć niż żyć w nieustannym strachu. Nadszedł czas odesłania Johannijczyków, da się to zrobić tylko drogą morską, on zaś nic waży się wysłać okrętu ze słabą załogą ani obsadzić go dostateczną, gdy tylu ma jeńców. Koniec końców trzeba jeńców wysłać albo wszystkich pozabijać, a on swego bezpieczeństwa nie okupi takim barbarzyństwem. Zwołano radę i propozycja Missona przeszła. Zawezwał jeńców i lapidarnie im wyłożył: zdaje sobie sprawę z konsekwencji uwolnienia ich. Z chwilą gdy stanie się wiadome miejsce jego schronienia, w każdej chwili może spodziewać się napaści, a mógłby uniknąć niepewnych zawsze obrotów wojny, gdyby pozbawił ich życia. On jednak, powodowany

ludzkością, wzdryga się na tak okrutną myśl i ma nadzieję, .że dzięki sojuszom z krajowcami odeprze agresorów. Ale wszyscy jeńcy co do jednego muszą przysiąc, że nie będą służyli przeciwko niemu. Następnie każdego jeńca wypytał o sprawy osobiste i co utracił. Zwrócił im wszystko. Kompanii oświadczył, że odciągnął sobie tę sumę z jego udziału, a jeńcom, że nie walczy z uciskanymi tylko z ciemięzcami. Byli zachwyceni. Wyrażali nadzieję, że względem człowieka o takiej szlachetności nikt nigdy nie splami się czynem niegodnym jego humanitaryzmu i wspaniałomyślności. Okręt zaprowiantowano w rejs do Zanzibaru. Wszystkie działa z niego zdjęto, a również zbędny takielunek *. Wszystkim nakazano opuścić kolonię i stu trzydziestu siedmiu jeńców odpłynęło, sławiąc niezwykłość swych nieprzyjaciół. Przez cały ten czas nie było wieści o krajowcach ani też łowcy ich nie napotkali. Misson przypuszczał, że ze strachu przed sąsiedztwem z kolonią zmienili miejsce zamieszkania. Nagle, kiedy Johannijczycy mieli właśnie wyruszać, przybyło do kolonii chyba z pięćdziesięciu Murzynów wiodąc sto głów bydła, dwudziestu skrępowanych niewolników i dwadzieścia pięć kobiet do wymiany na rum, siekierki, baję i paciorki, które w znacznej ilości kompani zdobyli na angielskich wodach przybrzeżnych. Wtedy to Murzyni, przynależni do Missona, otrzymali żony. Koloniści na wszelki sposób jednali sobie krajowców, a niewolnikom znakami dawali do zrozumienia, że obdarzają ich wolnością. Niezwłocznie przyodziano ich i oddano pod opiekę białym, którzy starali się dać im do zrozumienia, że trafili do wrogów niewolnictwa. Murzyni zatrzymali się w kolonii dziesięć dni, co opóźniło odjazd Johannijczyków, ledwie odeszli jednak, „Bijoux” natychmiast z nimi odpłynął. Transportem dowodził lejtenant Caracciolego. Po przybyciu przeprosił on za przetrzymanie Johannijczyków miesiąc dłużej, niż obiecano, i za odwożenie ich partiami, tłumacząc, że kolonia ma tylko dwa okręty. Portugalski okręt po zdjęciu rei i lin zamieniono w hulk **. Dziesięciu ludzi z załogi Missona, osiedlonych na Johannie, chciało wrócić. Przywieziono ich z żonami, których mieli po dwie i trzy, i z dziećmi. „Bijoux” w dwóch następnych rejsach odtransportował resztę Johannijczyków. Misson kazał postawić na kil *** „Bijoux”. Postanowił wyprawić okręt na przybrzeżne wody gwinejskie, aby wzmocnić kolonię pochwyceniem któregoś ze statków niewolniczych. Oddał „Bijoux” pod dowództwo kapitanowi Tewowi, sam zaś wraz z Caracciolim zajął się przynaglaniem robót w doku. Przydzielił Tewowi dwustu ludzi załogi, z których czterdziestu było Portugalczykami, trzydziestu siedmiu Murzynami (a wśród nich było siedemnastu zdolnych marynarzy), trzydziestu Anglików, a reszta Francuzi. Dłuższy czas nie nadarzyła się Tewowi żadna zdobycz, dopiero na północ od Przylądka Dobrej Nadziei trafił na holenderski wschodnioindyjski galeon o osiemnastu działach. Bronił się słabo i Tew zdobył go ze stratą zaledwie jednego człowieka. Na przybrzeżnych wodach Angoli pochwycił angielski statek, wiozący dwustu czterdziestu niewolników: mężczyzn, kobiet i dzieci. Murzyni, schwytani przedtem na wybrzeżu, odkryli między nowymi dużo znajomych, nawet krewniaków. Im to zakomunikowali Murzyni Missona, jak szczęśliwa i niespodziewana dokonała się odmiana w ich losie. Wielki Kapitan (bo tak już zwali Missona) to człek ludzki, zdjął z nich kajdany, z niewolników uczynił ich wolnymi ludźmi i udziałowcami swych bogactw. „Ten sam los mówili nowym - przypadł i wam przez to, że popadliście w jego moc, gdyż Wielki Kapitan nie znosi nawet nazwy niewolnika”. Tew w myśl rozkazów, znając politykę Missona, kazał niewolników oswobodzić z więzów, kiedy czarni ludzie z jego załogi zaręczyli, że nowi nie zbuntują się i czują się szczęśliwi z dostania się w jego ręce. Tew zadowolił się dwoma pryzami i pomknął co sił w żaglach do Libertatii, dokąd przybył szczęśliwie. Ale zapomniałem powiedzieć czytelnikowi, iż jeńców Holendrów (prócz dziewięciu, którzy wstąpili do kompanii) wysadził Tew o jakie trzydzieści mil na północ od Przylądka Dobrej Nadziei w Zatoce Soldinia (Saldanha), gdzie kapitan Misson pochował angielskiego dowódcę. Na swym holender* Olinowanie i ożaglowanie. ** Statek wycofany i zakotwiczony na stałe. *** Podnieść tak, aby oczyścić od linii wodnej po stępkę.

skim pryzie Tew znalazł ogromną ilość angielskich koron i wniósł je do wspólnego skarbca; na nic zdały się pieniądze tam, gdzie wszystko było wspólne, a prywatna własność nie odgraniczona. Wyzwolonych w ostatnim rejsie niewolników zatrudniono przy ulepszaniu doku i traktowano jak wolnych ludzi. Zdawali oni sobie sprawę z odmiany swej kondycji i dlatego byli niezwykle gorliwi i wierni. Pracowali po czterech z jednym białym lub od dawna zasiedziałym Murzynem, którzy uczyli ich francuskich słów, będących w użyciu przy pracy, często je powtarzając lub tłumacząc poprzez współplemieńców. Misson kazał w małej zatoczce zbudować dwa osiemdziesięciotonowe slupy i postawić na każdym po osiem dział zdjętych z holenderskiego pryzu. W krótkim czasie były gotowe i okazały się nie tylko kształtne, ale i doskonałymi żaglowcami. Oficerów na te slupy wybrano w powszechnym głosowaniu. Pierwszym zadaniem tych statków miało być przeprowadzanie prac odkrywczych i kartograficznych, sporządzanie map wybrzeży, ławic piaskowych, raf i głębi wokół Madagaskaru, i pod tym kątem wybierano kapitana. Dowódcą jednego slupu wyznaczono instruktora, a drugiego został na własne żądanie Tew. Każdy ze slupów został obsadzony załogą pięćdziesięciu białych i pięćdziesięciu czarnych. Z podróży wkoło wyspy wielki był pożytek. Nowo wyzwoleni Murzyni z Angoli obznajmili się z żeglugą a także z francuszczyzną, nauczyli się być pożyteczni. Pierwsza wyprawa slupów, z których jeden zwał się „Childhood”, a drugi „Liberty”, trwała prawie cztery miesiące. Krajowcy zjawiali się często, ten i ów znał wyrazy francuskie, pomieszane ze słowami innych języków zasłyszanymi w kolonii Missona. Sześć tubylczych rodzin nawet zadomowiło się pośród nich. Nowym kolonistom było to na rękę, gdyż opowiadali współplemieńcom, jaki to porządek i jaka zgoda wśród nich panują. Kiedy slupy wróciły i nakreślono mapy wybrzeży, Caraccioli zaproponował okrężne pływanie. Zamierzał odwiedzić wszystkie sąsiednie wyspy. Z połową czarnych w swej załodze udał się na Maskareny i okoliczne wyspy, a powrócił z holenderskim pryzem, wziętym w pobliżu wymienionej wyspy, gdzie Holendrzy krzątali się przy zakładaniu kolonii. Z tego pryzu, wyładowanego wszelkimi towarami z Europy i sprzętem potrzebnym osiedleńcom, daleko większy był pożytek, niż gdyby zawierał skarby. Murzyni stawali się użyteczni, więc Misson zachęcony powodzeniem Tewa, uplanował pływanie na północ. Wyruszył z pięciuset ludźmi. Wziął wszystkich Murzynów, rozdzielając ich między dwa okręty. W pobliżu Arabia Felix napotkali okręt Wielkiego Mogoła * z przeznaczeniem do Zidon (Jeddah). Wiózł pielgrzymów do Mekki. Licząc z marynarzami, na okręcie było tysiąc pięćset ludzi. Choć uzbrojony w sto dziesięć dział, okręt ten stawił bardzo słaby opór, bo był nad miarę przeciążony towarami i pasażerami. Obaj Rycerze Fortuny zaniechali niekorzystnej dla nich kanonady i, gdy tylko dogonili okręt, poszli na abordaż. Maurzy zdobyli się tylko na jedną salwę z ręcznej broni i to pewnie na chybił-trafił, bo bez skutku, i pierzchli z pokładów. Po opanowaniu okrętu bez najmniejszych strat Liberowie zastanawiali się, co zrobić z jeńcami. Postanowili jeńców wysadzić na brzeg między Ain i Adenem. Liberom potrzebne były kobiety dla wszystkich nieżonatych, a okręty należało przeżeglować do Libertatii, gdyż mogły się przydać działa. Gdyby porzucili okręt lub zatopili, mogli utracić pokaźny łup, ukryty, być może, przez Maurów w poszyciu lub balaście. Uprowadzili sto dziewczyn w wieku od dwunastu do osiemnastu lat, które towarzyszyły rodzicom w pielgrzymce. Lamentowanie przy rozłączaniu z rodziną tak wstrząsnęło Missonem, że gotów był tego zaniechać, lecz wszystkich miał przeciwko sobie. Z największym pośpiechem pożeglowali ku Madagaskarowi. Dwustu ludzi odkomenderowali na pryz, który okazał się niezdarnym żaglowcem i bardzo opóźnił ich w podróży. Koło Capo Guardafui wpadli w gwałtowny sztorm i omal nie rozbili się na wyspie zwanej Irmanis. Ocaleli dzięki pomyślnemu wiatrowi z północy. Choć furia huraganowej wichury osłabła, dęło tak, że przez dwanaście dni mogli żeglować tylko pod zrefowanymi żaglami. Dostrzegli * Cesarstwo Wielkiego Mogoła osiągnęło szczyt potęgi pod panowaniem Orang Zeiba między 1659 a 1717 r.n.e.

okręt w przebiegu, nie zaczepiali go z powodu złego stanu pogody. Dość, że do Libertatii powrócili z pryzem i nic złego nie przytrafiło im się po drodze. Wartość pryzu była ogromna, nie dało się jej wyliczyć. Znaleźli na nim diamenty w dużych ilościach, kosztowne jedwabne tkaniny, surowy jedwab, korzenie, dywany, klejnoty i złoto w sztabach. Pryz rozebrano, bo nie zdał się do żeglugi, zamagazynowano jego takielunek i wręgi *, wszystkie bolce i mutry, łańcuchy i inny sprzęt żelazny. Armaty rozmieścili po obu stronach przystani, gdzie usypano szańce; w rezultacie byli tak dobrze ufortyfikowani, że nie obawiali się nawet licznej floty, jaka mogłaby zawitać na pobrzeżne wody do akcji przeciwko nim. Do tego czasu wykarczowali pod rolę, obsiali i ogrodzili znaczną połać gruntów, a także ogarnęli rozległe pastwiska, na których wypasali przeszło trzysta sztuk kupionego od krajowców bydła rogatego. Dok był już wykończony. „Victoire” stał się niezdatny do żeglugi. Ostatni sztorm tak skołatał ten już nadwątlony zębem czasu okręt, że nadawał się tylko na rozbiórkę. Rozłożono go na części i odbudowano. Nowemu okrętowi nadano tę samą nazwę. Został otaklowany **, zaprowiantowany i sklarowany do wyjścia w morze. Ów „Victoire” miał właśnie wyruszyć na pobrzeże Gwinei po więcej Murzynów, gdy jeden ze slupów wysłany raczej dla wyćwiczenia czarnej załogi niż dla zdobyczy, wpłynął do przystani z wieścią, że pięć bojowych okrętów ścigało go do zatoki i wzięło kurs na port. Sądząc z budowy, były portugalskie, pięćdziesięciodziałowe i z licznymi załogami. Tak też się okazało. Uderzono na alarm. Forty i baterie stanęły w gotowości bojowej i wszyscy pod bronią. Misson objął dowództwo nad stu dobrze wyćwiczonymi Murzynami i postawił w odwodzie na wypadek, gdyby zaszła potrzeba posiłków. Murzyni ci byli z tego oddziału, co rano odbywał musztrę pod komendą francuskiego sierżanta z dawnej załogi „Victoire”. Tew stanął na czele wszystkich Anglików. Ledwie ukończyli przygotowania, zapowiedziane okręty pojawiły się na horyzoncie i pod portugalską banderą wzięły kurs wprost na port. Forty przyjęły je gorąco, ale nie zatrzymały. Jeden tylko Portugalczyk dostał przechył na burtę. Wpłynęły do portu i już były pewne zwycięstwa, gdy z fortów, baterii, slupów i okrętów przyjęto je takim gradem pocisków, że dwa z pięciu portugalskich okrętów zatonęły momentalnie. Z załogi tych dwóch okrętów potonęło wielu, reszta dopłynęła do trzech pozostałych. Portugalczycy nie wyobrażali sobie, aby port mógł być tak dobrze obwarowany. Zdawało im się, że wystarczy minąć bez szwanku dwa forty, wylądują i wytępią gniazdo piratów. Nagle otworzyły im się oczy, nie poważyli się spuścić łodzi. Jednakże byli na tyle ostrożni, że wpłynęli do portu na krótko przed zmianą pływów. Gdy atak nie powiódł się i dużo ludzi stracili, podali się na wiatr *** i skorzystali z odpływu. Bardziej śpieszno im było wypłynąć i dwa zatopione okręty zostawili na miejscu. Ale nie wykręcili się tak tanim kosztem. Zaledwie forty zostawili za sobą, Misson z niezwykłą sprawnością obsadził oba okręty i slupy, ruszył w pościg za napastnikami i zawiązał z nimi bój u wylotu zatoki. Portugalczycy bronili się bardzo dzielnie, jeden z ich okrętów dwa razy odparł abordaż Liberów, którzy z obu burt przybili do niego na slupach. Dwa okręty uciekły ostrzeliwując się i ostatecznie umknęły. Trzeci zostawili w obieży, by radził sobie sam. „Bijoux” i „Victoire” widząc, że Portugalczycy chcą się oderwać, i pojmując, że niewiele zyskają na kaperowaniu dwóch rejterujących jednostek, zaniechały ich pościgu i skoncentrowały atak na trzecim. Bronił się, aż pokłady jego spłynęły krwią i więcej niż połowa załogi poległa. W końcu portugalscy marynarze spostrzegli się, że pozostawieni własnym siłom nie sprostają atakowi, opór ich jest daremny, i zaczęli wołać pardonu. Liberowie oszczędzili zarówno okręt, jak i ludzi na dobrych warunkach. Na tym pryzie zdobyli proch i pociski w dużych ilościach, bo, jak i należało przypuszczać, nie było na nim wartościowego ładunku. Nikogo nie obrabowano, a oficerów Misson, Caraccioli i Tew zaprosili do stołu, gościli ba* Wygięte żebra kadłuba okrętowego. ** Zaopatrzony w drzewce, liny i żagle. *** Pożeglowali pod wiatrem, nastawiając żagle tak, aby wiatr uderzał w nie od rufy.

rdzo uprzejmie i wychwalali za odwagę wykazaną w obronie. Jednak złożyło się tak niefortunnie, że wśród jeńców poznano dwóch oswobodzonych uprzednio zejmanów portugalskich, którzy poprzysięgli nie walczyć przeciw Libertatii. Ci dwaj zostali zakuci w kajdany i publicznie sądzeni za krzywoprzysięstwo pod obecność portugalskich oficerów. Świadkowie dowiedli, że to są właśnie owi uwolnieni jeńcy. Zostali skazani na powieszenie na wieżach obu fortów. Skazańców dysponował na śmierć, wyspowiadał i rozgrzeszył portugalski kapelan, a następnego dnia z rana odbyła się egzekucja. Takie to są dzieje owej bitwy z piratami, o którą tyle wrzawy narobiła Lisbon Gazette. Anglicy błędnie wzięli Liberów za bandę Avery'ego, który był słynny w Londynie, miał flotę wojenną z trzydziestu dwu jednostek, uzurpował sobie godność i tytuł królewski.

Port Bridgetown na wyspie Barbados, 1695

Egzekucja ta podawała w wątpliwość dobrą wiarę przywódców głoszących wręcz przeciwne zasady, dlatego Caraccioli wygłosił mowę, w której utrzymywał, że nie ma reguły bez wyjątków. Wszyscy wiedzą, jak bardzo przeciwny jest komodor, Monsieur Misson, karze śmierci. Jednym z dogmatów jego wiary jest, że nikt nic ma prawa rozporządzać cudzym życiem, tylko Bóg, który je daje. Niemniej w samoobronie staje się niekiedy bezwzględną koniecznością odebrać komuś życie, zwłaszcza jawnemu wrogowi. Ze słusznie przelewają krew w sprawiedliwej wojnie obronnej, którą tak szlachetnie podjęli, to nie podlega wątpliwości. W to się nie wdaje, lecz uważa za stosowne wyłożyć racje tej egzekucji na zbrodniarzach i wykazać niegodziwość ich zbrodni. Nie tylko Liberowie w szczodrości swej darowali wiarołomnym życie, ale i wolność, a również zwrócili im wszystko, do czego rościli oni sobie pretensje. Im większą wspaniałomyślność im okazano, tym większa wina niewdzięczników. Lecz, zaiste, i on sam, i kapitan Misson puściliby winowajcom płazem krzywoprzysięstwo i niewdzięczność, ograniczając się do kary cielesnej, a nie na gardle, ale zaoponował waleczny nasz przyjaciel i towarzysz, dowódca Anglików, kapitan Tew. Ważkie były jego kontrargumenty. Należało zastosować karę, która posłużyłaby za przykład odstręczający od popełniania podobnych zbrodni. Musieliby być wrogami własnego życia, gdyby nie poszli za jego radą. Należało bardziej cenić egzystencję całego społeczeństwa od życia jawnych i wiarołomnych wrogów, którzy nie przestaliby knować na zgubę Libertatii. Doskonale obznajmieni z kolonią, mogliby posłużyć za narzędzie jej zagłady. gdyby puścić ich na wolność, której już raz nadu-

żyli. On, Caraccioli, musi oddać kapitanowi Tewowi sprawiedliwość, bo kapitan skłonny był ulitować się, póki nie dowiedział się wszystkiego o podłej niewdzięczności tych niegodziwców. Wówczas uznał, że byłoby okrucieństwem względem nas, gdyby darować im po raz drugi. Toteż zaszła absolutna konieczność postąpienia wbrew zadeklarowanym zasadom, choć właściwie ci ludzie sami, a nie Liberowie, skazali się na śmierć. Zebrani odkrzyknęli: Ich krew spada na nich samych. Sami szukali śmierci, a powieszenie dla nich to jeszcze za mało! - Caraccioli rozwiązał wiec, a każdy podążył do swych prywatnych lub też ogólnych zajęć. Powstały swary między zejmanami Missona i Tewa na podłożu nacjonalnym, wszczęli je Anglicy, a kapitan Tew zaproponował, aby powaśnieni rozstrzygnęli je z bronią w ręku. Ale Caraccioli stanowczo sprzeciwił się temu utrzymując, że pojedynki byłyby ze szkodą dla dobra powszechnego, gdyż śmierć odważnych osłabiłaby kolonię. Życzył sobie, aby kapitan Tew użył swego autorytetu, jakim się cieszył wśród angielskiej załogi, on zaś i Misson spróbują wpłynąć na swoich marynarzy, aby doszło do ugody. A na przyszłość, jak dowodzi ten incydent, powinny być ustanowione należyte prawa i obrany jakiś rodzaj rządu. Zawezwano obie partie, do których przemówił Caraccioli, kładąc nacisk na konieczność zgodnego współżycia, ponieważ cały świat mają przeciwko sobie. Dzięki perswazji i sugestywnej argumentacji Caracciolego i za poparciem kapitana Tewa właśnie te zlikwidowano ku satysfakcji obu stron. Dnia następnego zwołano całą kolonię i trzej dowódcy zaproponowali wprowadzenie ustroju takiego, jaki jest niezbędny, aby mogli się ostać. Tam, gdzie nie ma praw ukrócających swawolę, słabsi zawsze będą pokrzywdzeni, a społeczeństwo znajdzie się na drodze do zamętu. Mówcy dowodzili, że namiętności czynią ludzi ślepymi na sprawiedliwość i usposabiają stronniczo jednych przeciwko drugim. Winni poddawać powstające spory osądowi zrównoważonych i bezinteresownych ludzi, którzy rozpatrywaliby je z umiarkowaniem i rozstrzygali rozumnie i sprawiedliwie. Najlepiej przyjąć ustrój demokratyczny, w którym ludzie sami ustanawiają i wykładają swoje prawo. Dowódcy przeto proponują, aby obywatele kolonii podzielili się na dziesiątki, z których każda wybrałaby delegata, mającego współdziałać w ukształtowaniu rządu i uchwaleniu zbawiennych praw z myślą o dobru powszechnym. Skarb i bydło, w którego są posiadaniu, zostałyby w równych częściach podzielone, grunta, które obywatele pragnęliby przyswoić sobie, byłyby na przyszłość uznane za ich własność, do której, o ile nie przeszłyby w drodze sprzedaży do kogo innego, nikt nie miałby prawa rościć pretensji. Projekt entuzjastycznie został przyjęty. Tegoż dnia Liberowie podzielili się na dziesiątki, lecz odłożyli mityng do czasu wybudowania pomieszczenia rządowego. Zabrali się z werwą do budowy i wystawili dom w ciągu dwóch tygodni, gdyż był z drzewa, ciesielskiej roboty, a wielu wśród nich doskonale władało siekierą. Kiedy delegaci przybyli na zebranie konstytucyjne, Caraccioli zagaił je piękną oracją, wysławiającą korzyści z prawa i porządku i zaproponował złożenie władzy naczelnej w ręce personata, władnego nagradzać mężnych i cnotliwych, a karać występnych wedle ustanowionych przez wspólnotę państwową praw, którymi powinien się kierować. Władza jego nie byłaby dożywotnia ani dziedziczna, lecz wygasałaby po trzech latach, a wtedy wybierano by innego lub zatwierdzano dawnego na stanowisku. Ten system zapewniałby, że najzdolniejszy byłby zawsze u steru rządów, a ze względu na krótką kadencję dostojnik nie śmiałby nadużywać swej władzy. Taki szef nosiłby miano Lorda Konserwatora, a winny mu przysługiwać wszelkie insygnia władzy królewskiej. Wniosek przeszedł nemine contradicente. Konserwatorem został wybrany Misson z tytułem dostojności i prawem mianowania wyższych urzędników tudzież innymi przywilejami. Następnie uchwalono, że mityng będzie się odbywał co najmniej raz na rok, ale ma być także zwoływany z inicjatywy Konserwatora i Rady, jeśli uznają to za konieczne dla dobra

publicznego. Bez aprobaty zgromadzenia nie wolno będzie przedsięwziąć nic ważnego. Krótko mówiąc, pierwsza sesja tego zgromadzenia trwała dziesięć dni. Uchwalono dużo pożytecznych praw, wciągnięto je do rejestru, wydrukowano i rozpowszechniono, bo wspomnieć wypada, że wśród zejmanów byli i zecerzy, i odlewnicy czcionek. Następnie Konserwator zamknął sesję zgromadzenia. Konserwator zaszczycił kapitana Tewa tytułem admirała, a Caracciolego mianował premierem. Do Rady powołał najzdolniejszych z Liberów bez względu na narodowość i kolor skóry, a wszystkie języki w użyciu zaczęły się stapiać w jeden. I do równego podziału poszedł skarb, i podzielono rogaciznę, a każdy zaczął ogradzać grunt dla siebie albo dla sąsiada, chcącego nająć się do pomocy.

„Royal Ann”, jeden z najlepszych ówczesnych okrętów wojennych, studziałowy, z siedemset osiemdziesięcioma ludźmi załogi

Admirał Tew proponował zbudowanie arsenału i powiększenie floty. Pierwszy z tych wniosków zgodzono się przedłożyć zgromadzeniu do aprobaty, lecz powiększenie floty uznano za niepożądane, póki nie będzie więcej obywateli. Gdyby wszystkich zatrudniono we flocie, wynikające z tego zaniedbywanie obowiązków małżeńskich odbiłoby się fatalnie na przyroście naturalnym w kolonii; odrzucono wniosek, wychodząc z takiego założenia. Wtedy admirał zaproponował, aby sprowadzić tych Anglików, którzy odłączyli się za przewodem kwatermistrza, ale Rada odrzuciła i ten projekt, podnosząc, iż ludzie ci odstąpili swego kapitana, czym dowiedli buntowniczego usposobienia, mogliby innych zdemoralizować i posiać zamęt. Można by jednak dać im znać o istnieniu kolonii, a gdyby wówczas w uczciwych zamiarach prosili o przyjęcie do niej i kwatermistrza opuścili, to uwzględniono by tę prośbę w drodze łaski za wstawiennictwem admirała, ręczącego słowem honoru, że będą

sprawowali się dobrze. Potem admirał wystąpił z projektem wyprawy. Miał nadzieję spotkać wschodnioindyjskie okręty i sprowadzić trochę ochotników. Dowodził, że bogactwem nacji jest mnogość poddanych, a kolonia bardziej potrzebuje ludzi niż czegokolwiek innego. Nie wątpił w sukces, miał zamiar w drodze na Północ odwiedzić swych dawnych marynarzy. Jak sobie życzył, w parę dni „Victoire” była gotowa i admirał odpłynął z trzystu ludźmi. Zakotwiczył przy osiedlu swych zejmanów, podniósł banderę angielską i odpalił z działa. Dłuższy czas czekał na odsygnalizowanie, w końcu przybił do brzegu w szalupie i odesłał ją. Wkrótce po powrocie łodzi do okrętu wyszli do Tewa dwaj jego zejmani. Powiadomił ich o kolonii Missona. Zaprosili go do lasu, obejrzał ich kolonię i naradził się z kamratami nad projektem przeprowadzki. Gubernator, a był nim właśnie ów kwatermistrz, przyjął Tewa nader uprzejmie, lecz odpowiedział, że nie dopatruje się korzyści dla nich w odmianie, zyskałaby na tym tylko nowa kolonia, wzmagając się przez pozyskanie wielu dzielnych ludzi. Oni opływają we wszystko, mają w bród artykułów pierwszej potrzeby, są wolni i niezależni od całego świata i byłoby szaleństwem poddawać się jakiemukolwiek rządowi, choćby najłagodniejszemu, lecz bądź co bądź wywierającemu presję. On został wybrany gubernatorem przez kamratów na przeciąg trzech miesięcy, lecz władza jego ogranicza się do rozstrzygania drobnych sporów, w czym, ma nadzieję, jest bezstronny. Zobowiązali się - mówił - pod przysięgą wykonywać postanowienia gubernatora podczas jego kadencji, aby niczyje złe humory nie zakłócały im spokoju. Tylko w ciągu kwartału gubernator utrzymuje się przy władzy, przechodzącej następnie do innego, wybranego w głosowaniu, byle nie był on już przedtem funkcją tą zaszczycony, nie wolno bowiem przedłużać niczyich rządów. I w ten sposób każdy z kolei zostanie wyniesiony na to stanowisko, nie przez jednanie sobie stronników lub czyjeś wstawiennictwo, lecz w drodze wyboru. To uniemożliwia stronniczość, zapewnia spokój niezbędny dla zgodnego współżycia. - Jednak - ciągnął - gdyby pan zamierzał udać się do Europy lub Ameryki i przedstawić korzyści, mogące przypaść Anglikom z tutejszych kolonii, my przez miłość ojczyzny i dla wyzbycia się obrzydliwego miana piratów radzi poddamy się personatowi, przybyłemu z nominacją legalnego rządu. Natomiast śmiechu warta myśl, abyśmy stali się poddanymi gorszych od nas łotrów. Na wypadek gdyby pan chciał skorzystać z mej rady, zaraz przyniosę, żeby pan widział, co mam w tej materii, mój skrypt, gdyż wyłożyłem moje zamysły na piśmie. - Z tymi słowy kwatermistrz wszedł do swego blokhauzu - nie sposób określić inaczej jego gubernatorskiej rezydencji - i wyniósł zwitek, który wręczył Tewowi. Przekonany, że kwatermistrz wyraził zapatrywania wszystkich swych kamratów, Tew pożegnał się z nim i wrócił na okręt. W kabinie swej odczytał notatki kwatermistrza, które przytaczam ku satysfakcji ciekawych. „Owa Wyspa Madagaskar dostarcza wszystkiego, co potrzebne do życia, i nie ustępuje żadnej innej zarówno pod względem zdrowej aury, jak i urodzajnej gleby. Dookolne wody obfitują w ryby, puszcze w ptactwo, a i wnętrze ziemi jest bogate, są kopalnie doskonałego żelaza, o czym dowiedziałem się od krajowców, widząc u nich broń z tego samego materiału. Niezawodnie są tu też złoża złota i srebra w górach. Gleba będzie dostarczała cukru, bawełny, indygo i innych produktów daleko mniejszym kosztem niż w innych koloniach amerykańskich, jak tego dowiodę przez porównanie kosztów urządzenia młyna oraz innych inwestycji na Barbadosie z tutejszymi kosztami. Rozstawienie wiatraka na Barbadosie wyniesie sto funtów szterlingów, bo wszystkie materiały i robocizna wypadną bardzo drogo. Tu jednak drzewo i kamienie młyńskie można mieć tylko za cenę robocizny, toteż przy dowozie z Europy wyrobów przemysłowych, niezbędnych części żelaznych i miedzianych, można założyć cukrownię za bardzo niewielkie pienią-

dze. Murzyni na Barbadosie idą po trzydzieści, czterdzieści i pięćdziesiąt funtów szterlingów głowa, a ja śmiem sądzić, że na Madagaskarze można kupić czarnego niewolnika za równowartość dziesięciu szylingów w towarze europejskim. Kupiliśmy chłopa na schwał za stare ubranie. Żywność na Barbadosie jest bardzo droga, a tu można wyżywić niewolnika, jak i samemu się utrzymać za darmo, a zatem więcej on wyrobi od barbadoskiego niewolnika, który niemal przymiera głodem wskutek drożyzny żywności. Choć garbarnia wypada taniej na Barbadosie, wypasanie koni i bydła jest bardzo kosztowne. Ale przejdźmy do innych korzyści. Można stąd do Europy wywozić wszelkie gatunki drzew leczniczych i farbiarskich, a również potrzebnych do meblarstwa, jak drzewo żelazne, cedry, mahoń i inne tu rozpowszechnione. Gdyby na Madagaskarze założono praworządną kolonię, to nie ulega wątpliwości, że można by tutaj fabrykować wiele artykułów, które sprowadzamy z Indii, jak jedwab, bawełnę itp., ponieważ gleba nadaje się pod uprawę kultur roślinnych. Krajowcy są, w każdym razie wydają się bardzo dobroduszni; mają także mnóstwo bydła rogatego, tak że wołu wagi osiemset funtów kupiliśmy za parę spodni. Ponadto kolonia tutaj stałaby piratom na zawadzie i byłaby wielkim udogodnieniem dla liniowców naszej Wschodnio-Indyjskiej Kompanii, które zaopatrywałyby się tu w świeży prowiant i marynaty, a w rezultacie nie obciążałyby się tak wielkimi zapasami jak obecnie, co dałoby Kompanii wielkie oszczędności”. Dął wiatr zachodni, więc kapitan Tew, nie mogąc zdjąć się z kotwicy, zjechał wieczorem na brzeg. Pytał gubernatora, jak nawiązał kontakt z krajowcami. Dowiedział się, że spotykali ich na polowaniu i traktowali przyjaźnie. Jednego z nich przywabili do swych chat. Było ich trzech, a krajowiec sam, więc uznał, że najlepiej będzie udawać, że idzie dobrowolnie. Po nim przyszło jeszcze kilku i ułożyły się między nimi bardzo dobre stosunki. Kapitan zabrał na brzeg rum, wódkę i siedział właśnie z dawnymi kamratami przy wazie ponczu, gdy zerwała się gwałtowna burza. Kapitan Tew co tchu pobiegł na brzeg sygnalizując o szalupę, żeby się dostać na okręt, ale fala była za wysoka, aby dało się spuścić łódź. Sztorm wzmagał się z każdą chwilą. „Victoire” w niecałe dwie godziny zerwał się z kotwic i rozbił o stromy brzeg. Okręt zginął wraz z całą załogą w oczach kapitana. Kapitan Tew przebywał u swych dawnych towarzyszy, nie wiedząc, jak wrócić do przyjaciół pozostałych z Missonem, z których ani jednego nie było na rozbitym okręcie. Po trzech miesiącach, na dystans widoczności okiem, wypatrzyli duży okręt, który Tewowi wydał się „Bijoux”, ten jednak, pomimo palenia ognisk, nie podszedł bliżej. Spodziewając się, że wkrótce powróci, Tew z kamratami rozkładali duże ogniska co noc na brzegu i często tam wartowali. W jakiś miesiąc potem, gdy wybrali się na strąd bardzo wcześnie, zobaczyli ku swemu zdumieniu dwa slupy na kotwicy o strzał działowy od nich. Gdy tak stali, przyglądając się, niebawem z jednego slupu spuszczono kanu z sześciu wioślarzami i sternikiem. Tew wkrótce poznał w nim kapitana Missona. Przybił do brzegu i witając Tewa gorącym uściskiem powiedział, że obróciły się wniwecz ich piękne marzenia o szczęśliwej przyszłości. Bez najmniejszej prowokacji z Libertatii w głuchą noc nadciągnęły duże hordy i sprawiły okrutną rzeź. mordując bez względu na wiek i płeć, zanim zdążono zorganizować obronę. Caraccioli (poległ w bitwie) i on, Misson, zebrali ludzi, ile się dało i próbowali się bronić, lecz wszelki opór takim tłumom był daremny. Widząc to, zdołał zabezpieczyć znaczną ilość diamentów i sztab złota, przedostał się na dwa slupy z czterdziestu pięciu ludźmi. Wyprawa „Bijoux” i zabranie przez Tewa licznej załogi osłabiły kolonię, co rozzuchwaliło krajowców i pchnęło do napaści, lecz z jakiego powodu, nie ma pojęcia.

Tew opowiedział kompanowi, jak rozbił się okręt. Wyrzekali na zły los, który doścignął obu, a Tew wysunął projekt, aby razem udali się do Ameryki. Misson ze skarbami, jakie posiada, mógłby tam, nikomu nie znany, opływać we wszystko. Misson odrzekł, że nie potrafi zdobyć się na jakąkolwiek decyzję, choć przychodziło mu czasem na myśl, aby wrócić do Europy i w sekrecie odwiedzić rodzinę. Może jego najbliżsi żyją jeszcze? Potem wyrzekłby się świata. Obiad jedli z kwatermistrzem, który naglił w podróż do Ameryki dla zdobycia mandatu na założenie kolonii. Misson powiedział Tewowi, żeby wziął jeden ze slupów i tylu z załogi, ilu na ochotnika zechce mu towarzyszyć, bo on, nieszczęściem zgnębiony, wyrzekł się wszelkich planów zakładania kolonii. Ocalone bogactwo podzieli równo między kompanię, ba, on sam ograniczy się ledwie do sumy zapewniającej mu utrzymanie. Na tę wieść czterech kolonistów kwatermistrza zgłosiło się do załogi Tewa. Po południu zlustrowali oba slupy. Misson zwrócił się do załogi. Piętnastu ludzi z nim pozostało, a trzydziestu, choć z wielkim żalem opuszczali swego dowódcę, przeszło na slup Tewa. Wraz z czterema dawnymi jego zejmanami załogę miał z trzydziestu czterech ludzi. Zmitrężyli z tydzień w nadziei, że ,,Bijoux” znów zawita na pobrzeże, lecz nie pokazał się. Misson podzielił się skarbem z Tewem oraz resztą swych przyjaciół i towarzyszy. Potem podnieśli żagle. Misson spodziewał się spotkać „Bijoux” na wodach Gwinei, dokąd wyruszył. Koło Cape Infantes dostali się w sztorm, w którym nieszczęsny slup Missona poszedł na dno na dystans strzału muszkietowego od slupu Tewa, który nie miał możności przyjść mu z pomocą. Tew pożeglował dalej do Ameryki i przybył bez przygód do Rhode Island. Jego zejmani rozproszyli się wedle swych zajęć. Tew wysłał na Bermudy właścicielom slupu (który zabrał) czternastokrotną jego wartość. Przez nikogo nie napastowany wiódł bardzo spokojne życie. Francuzi Missona wracali rozmaitymi drogami, a jeden z nich dożył swych dni w Rochelle. Wśród papierów Missona znaleziono jego po francusku pisany manuskrypt, który został mi przesłany przez mego przyjaciela i korespondenta. Tewa nie ścigał nikt i nie napastował. Miał on znaczną fortunę i zamierzał pędzić spokojne życie w rodzinnych stronach, lecz mieszkający w pobliżu kamraci, roztrwoniwszy swe udziały, nieustannie upraszali go, aby wyruszył na nową wyprawę. Dłuższy czas pozostawał głuchy na ich prośby. Ale te niespokojne duchy opowieściami o bogactwach do zdobycia zgromadziły dużo chwatów i molestowały kapitana, aby choć jedną dowodził wyprawą. Byli tak zapaleni, że nie oparł się ich prośbom. Zarmowali mały slup, w szybkim przedreju dotarli na Morze Czerwone, gdzie napotkali i zaatakowali okręt Wielkiego Mogoła. W bitwie Tew dostał postrzał w brzuch, który rozdarł mu otrzewną. Moment jeszcze stał, zaciskając rękoma wypadające jelita, a kiedy padł, zrobiło to na jego zejmanach tak piorunujące wrażenie, że dali się ująć bez oporu.

ROZDZIAŁ X

Opis Magadoxy zaczerpnięty częściowo z Dziennika kapitana Beavisa, a także z autentycznego manuskryptu pewnego Mulata, który wzięty był do niewoli przez krajowców i przeżył między nimi szesnaście lat.

W 1700 roku kapitan William Beavis, dowodząc okrętem „Albemarle”, podówczas na służbie Kompanii Wschodnio-Indyjskiej, żeglował z Londynu do Suratu w Indiach Wschodnich. Zmitrężywszy cale miesiące na pływaniu, miał nieszczęście trafić w przeciwne musony, które go zbiły ze szlaku. W rezultacie zniosło go ku wybrzeżom Zanzibaru, w górnej Etiopii na Czarnym Lądzie. Tam szukał bezpiecznego miejsca, gdzie okręt mógłby kotwiczyć, a także zaopatrywać się w artykuły potrzebne dla utrzymania załogi w zdrowiu i doczekać zmiany wiatrów, czego należało się spodziewać za trzy do czterech miesięcy. Żeglarze podeszli do lądu i rzucili kotwicę dziewiątego listopada 1700 roku. Dziesiątego dęło sztormowo, lecz jedenastego kapitan, korzystając ze sprzyjającej pogody, wysłał jolkę w dwa różne punkty wybrzeża, oddalone znacznie jeden od drugiego. Odkryli wszędzie piaszczyste grunta i zarośla, lecz nigdzie nie zobaczyli domów ani najmniejszego śladu istoty ludzkiej. Znaleźli tam pomiot wilków, zajęcy i innych zwierząt, lecz nie widzieli ich wcale. Blisko brzegu było mnóstwo skorup langust, lecz nic żywego. Wywnioskowali z tego, że zostawiły je tam jakieś zwierzęta, które je poławiały i stale się nimi żywiły. Uważając te miejsca za całkiem niegościnne, zdjęli się z kotwicy i pożeglowali wzdłuż wybrzeża aż do siedemnastego tegoż miesiąca, kiedy to kapitan dostrzegł przez lunetę trzech czy czterech ludzi, chodzących i od czasu do czasu przysiadających na strądzie. Wciąż nie było ani szałasu, ani ognia i dymu. Lecz płynąc milę dalej, zauważyli odnogę morską albo zatokę. Kapitan przypomniał sobie, że może tam znajdować się ujście rzeki. Zarysowała się również kępa wysokich drzew, pierwszych, jakie pokazały się na tym wybrzeżu, a to kapitanowi nasunęło myśl, że są tam ludzie. Wobec tego rzucili kotwicę i obsadzili łódź. Kapitan polecił panu Baldwinowi, trzeciemu oficerowi, wpłynąć na zatokę, żeby zobaczył, czy nie ma tam ujścia jakiejś rzeki. Gdy byli na zatoce, blisko brzegu, zobaczyli kilkudziesięciu ludzi na ławicy w pobliżu strądu. Jeden z nich odłączył się, podchodził ku nim z kawałkiem płótna na kiju i wymachiwał. Zrozumieli to jako znak przyjaznych intencji i odwzajemnili się podobnym sygnałem. Wtedy osobnik na brzegu zamachał ku nim ręką, co wzięli za zaproszenie na brzeg. Przybili i wyszli na strąd. Dwóch zejmanów z obsady łodzi mówiło trochę po portugalsku i pozdrowiło krajowców w tym języku. Podeszli bliżej. Gesty krajowca robiły wrażenie bardzo uprzejmych, lecz w odpowiedzi jego nie zdołali wyrozumieć ani sylaby. Znaki, jakie dawał, mogły oznaczać, że zaprasza ich do chat, gdzie sobie popiją i pojedzą. Lecz tym razem nie uznali za wskazane zatrzymać się dłużej. Wrócili na okręt z meldunkiem, co napotkali i że nie widzieli rzeki. Opisywali krajowców. Ładni, dobrze zbudowani, czarnoskórzy, głowy i brody mają gładko wygolone, noszą turbany z jakiejś tkaniny, na biodrach rodzaj opaski z perkalu, a poza tym są zupełnie nadzy. Do załogi okrętu należał Mulat, mówił po turecku i po arabsku, toteż spytano go o zdanie, jakim językiem mogli mówić krajowcy. Przypuszczał on, że jakimś narzeczem arabskim, gdyż to, co mieli na sobie, przypominało Arabów z pustyni. Mogli być ich potomkami. Wziąwszy to pod uwagę, kapitan postanowił powtórnie wysłać łódź na brzeg, a w niej Mulata, niech spróbuje choć trochę pojąć gwarę krajowców, żeby dowiedzieć się, gdzie jest woda słodka i gdzie można dostać świeżą żywność. Miał również zapytać o port czy zatokę, gdzie okręt mógłby zakotwiczyć bezpiecznie aż do ustania wschodnich wiatrów. Tego dnia, a był wtedy dziewiętnasty, wiał taki wiatr, że łodzi na brzeg wysłać nie mo-

gli. Wszyscy oglądali się za ogniem, gdziekolwiek na lądzie, lecz nic nie odkryli. Wydawało się dziwne, że w zamieszkałych stronach nie pokazuje się ani dym za dnia, ani ogień po nocy. Nasuwało to przypuszczenie, że chaty krajowców są daleko w głębi kraju. Jednak dnia następnego wysłano łódź z Mulatem jako tłumaczem i panem Courserem, czwartym oficerem. W obawie napaści kapitan kazał obsadzić łódź i zabrać broń. Kiedy zbliżali się do brzegu, kilku krajowców pobiegło na strąd, ale, gdy zobaczyli, że wioślarze przy lądowaniu biorą broń z łodzi, uciekli w panicznym strachu na ląd i nie zbliżyli się już ani razu. Zejmani posunęli się nieco w głąb kraju i natrafili na chaty, kryte skorupami żółwi. Widocznie krajowcy chwytali te stworzenia we właściwej porze roku, żywili się nimi, a szyldkretu używali na dachy swych siedzib. Widzieli też żeglarze z dala krowy, uciekały bardzo prędko i nie były większe od naszych saren, a także pokazywały się inne zwierzęta. Nie upolowali ani jednego i powrócili na okręt nie zdobywszy żadnych informacji. Należało zatrzymać się przy brzegu i oznajmić się sygnałem jak za pierwszym razem. Skłoniłoby to krajowców do poczekania na nich. Przestraszyli ich, wychodząc nagle na brzeg z bronią w ręku, jakby przybyli z morderczymi zamiarami. A zatem kapitan widząc, że daremnie próbowaliby poinformować się w tym punkcie wybrzeża, kazał odkotwiczyć i pożeglował nieco dalej na zachód. Następnego ranka, dwudziestego pierwszego, rzucili kotwicę i znów wysłali łódź z panem Baldwinem, trzecim oficerem, i konstablem *. Nie opodal punktu wodowania były góry. Oficer i konstabl wybrali się na najwyższą, aby rozejrzeć się w terenie. Wrócili do okrętu około czwartej po południu z wieścią, że za górami ciągnie się piękna dolina, z pięć mil wzdłuż i tyleż wszerz. Nie widzieli w niej ani domów, ani mieszkańców, tylko zwierzynę, np. kozły. Przywieźli na okręt trzy ustrzelone antylopy i dwie perliczki, a widzieli dużo tych zwierząt w zaroślach na górskich zboczach. Antylopy były małe, lecz niezwykle foremne, nie większe od zajęcy, lecz miały o wiele dłuższe skoki, sierść biało-czarną, bardzo gładką, mocno lśniącą i rogi, długie na trzy cale. Żeglarze zdjęli się z kotwicy i pożeglowali z wolna ku zachodowi. Nazajutrz, dwudziestego trzeciego, kapitan dostrzegł przez lunetę siedmiu czy ośmiu ludzi blisko brzegu, więc posłał łódź dla rozmowy. Krajowcy odeszli, gdy zauważyli zbliżanie się łodzi. Jednak wioślarze wyszli na brzeg i z oddali zobaczyli ludzi z dwoma wielbłądami i dwoma objuczonymi osłami. Zrobili wszystko, co mogli, aby porozumieć się z tymi ludźmi. Nadaremnie. Krajowcy ledwie zauważyli, że biali idą ku nim, pogonili tak prędko, że zbliżyć się było niepodobieństwem. Nazajutrz z rana przy niezwykle jasnej pogodzie kapitanowi wydało się, że widzi przez lunetę w zachodnim kierunku kilka wysokich iglic. Odkotwiczył i wziął kurs na nie. O czwartej po południu wyraźnie rozróżnił duże miasto, a o szóstej zakotwiczył w pobliżu na redzie. Ale tego wieczora nie wysłał na brzeg łodzi. Dopiero nazajutrz z rana kazał trzeciemu oficerowi, panu Baldwinowi, rachmistrzowi, panu Sale'owi, i Mulatowi, mówiącemu po turecku i arabsku, wziąć jolkę i ruszyć z czterema wioślarzami pod białą flagą, znamionującą przyjazne i pokojowe zamiary. Przestrzegł ich przed powiedzeniem lub zrobieniem czegokolwiek, co mogłoby się wydać brutalnością lub wyzwaniem. Ledwie łódź podwiosłowała do brzegu, krajowcy wysypali licznie na spotkanie i okazywali wielką uprzejmość. Mulat przemówił do nich po arabsku. Oświadczył, że na te wybrzeża zostali zaniesieni wiatrami. Niefortunnie minęli się z celem podróży. Brakuje im wody słodkiej, proszą, aby im wskazać, gdzie można się zaopatrzyć. Gdyby zechciano dostarczyć im prowiantu, zapłacą w monecie lub towarem i europejskimi osobliwościami. Tubylcy mówili narzeczem arabskim, dzięki czemu Mulat mógł się doskonale dogadać z nimi. Mówili, że ich króla nie ma w mieście, więc nic nie mogą zrobić, dopóki nie wróci. * Kanonier, nadzorujący artylerię okrętową.

Ale przyjedzie tej nocy, bo zawiadomili go o przybyciu okrętu, zaledwie ukazał się na horyzoncie. Niemniej mogą być pewni, że król uwzględni ich prośby, a źródła wybornej wody zostaną im wskazane. Mulat zwrócił swym rozmówcom uwagę, że źródła są z dala od wybrzeża, a grunt dokoła urwisty i nierówny. Trudno będzie toczyć beczki tak daleko po tak złej drodze, pytał więc, czy nie ma źródła bliżej morza. Odpowiedzieli, że nie ma. Ale król może dać im woły, aby zaciągnęły beczki do łodzi. Przy tych rozmowach żeglarze wrócili na okręt z podarkami od syna królewskiego, na które składały się puszka prasowanych daktyli, plecionka z konfiturami i cztery owce. Wczesnym rankiem dwudziestego szóstego kapitan znowu wysłał na brzeg jolkę z tymiż oficerami, aby się dowiedzieli, czy król przybył i czy udzielił pozwolenia na sprowadzenie wody słodkiej. Gdyby pozwolono brać wodę, kapitan kazał zasygnalizować, żeby szalupa poszła na brzeg. Wkrótce po przybiciu jolki do brzegu, dano stamtąd umówiony sygnał i okręt wysłał niezwłocznie szalupę. A potem kapitan zobaczył wracającą do okrętu jolkę. Wróciła z czterema wioślarzami. Kazano im powiedzieć, że szalupa niebawem wróci, wioząc w darze od krajowców krowę, mieli też przypomnieć kapitanowi, aby odwzajemnił się jakimś podarunkiem Shubanderowi, tj. synowi królewskiemu. Oficerowie, pan Baldwin, konstabl i tłumacz Mulat pełniący na okręcie funkcje kwatermistrza, zostali u niego na obiedzie.

Nowy Jork widziany od południa, według ryciny Harrisa (Wyżej: Nowy Jork z wcześniejszego okresu, jako Nowy Amsterdam, z piratem wiszącym na szubienicy).

Kapitana zdumiała nierozwaga oficerów, tym bardziej że kazał im mieć się na baczności i strzec przed zdradą, wydał im muszkiety do obrony na wszelki wypadek i zabronił

odchodzić dalej od łodzi. Nic jednak nie mogąc poradzić, kapitan posłał na powrót jolkę z lusterkiem, wielką osobliwością w tych stronach, w podarunku dla księcia. Kazał je marynarzom oddać i powiedzieć oficerowi, konstablowi i Mulatowi, aby wracali jak najprędzej, gdy tylko będą mogli, a pozostali mieli czekać w jolce, w pewnym oddaleniu i z bronią w pogotowiu. Obserwując jolkę, wysłaną z podarunkiem, kapitan spostrzegł, że jego ludzie wbrew rozkazom wyszli na brzeg. Po niejakim czasie spojrzał znów i zobaczył, że szalupę bez masztu i zupełnie bez załogi krajowcy ciągną ku miastu po strądzie, wkrótce znikła z oczu. Kapitana mocno niepokoiła nieopatrzność jego marynarzy. Obawiał się fatalnych konsekwencji - i rzeczywiście nie mylił się. O krajowcach wiedział, że tu i ówdzie na tych wybrzeżach są ludożercami. Nie chcąc ryzykować zbyt wiele na raz, nie zaufał krajowcom i postanowił nie wysyłać szalupy aż do powrotu jolki z więźniami. Cały ten dzień spędził w trwodze, trzymając nieustannie wartownika patrzącego przez lunetę na wybrzeże, a to w nadziei, że spostrzeże cokolwiek znamionującego, co dzieje się z marynarzami. Ale wszystko nadaremnie. Przez cały dzień żeglarze nie dostrzegli ani swych towarzyszy okrętowych, ani ich łodzi. I w nocy dręczyły ich obawy o los pozostałych na brzegu, biadali nad nimi. Następnego ranka kapitan zdecydował się wysłać szalupę ku brzegowi pod dowództwem pierwszego oficera, pana Nyna, nakazując podnieść białą flagę, gdy tylko zobaczą zbliżających się ku nim ludzi. Zabronił im wychodzić na brzeg, mieli mówić do krajowców z łodzi i starać się dowiedzieć, dlaczego zatrzymano marynarzy. Gdyby zatrzymano ich jako jeńców lub dla obrócenia w niewolników, mieli za pośrednictwem Mulata ułożyć się o okup. Pan Nyn skrupulatnie zastosował się do rozkazów. Kiedy zbliżyli się do brzegu, zatrzymał szalupę z białą flagą na maszcie. W tym samym czasie pokazał się wielki tłum, zmierzający z miasta ku strądowi. Z okrętu kapitan również dostrzegł tłum, ocenił go na cztery do pięciu tysięcy ludzi. Jednak krajowcy zamiast podejść do szalupy dla pertraktacji, pomaszerowali wszyscy bez wyjątku na ławicę naprzeciw miejsca postoju szalupy. Tam zatrzymali się, jakby w zasadzce, nie odpowiadając na sygnały i nie zdradzając najmniejszej chęci do porozumiewania się z marynarzami w łodzi. Zakrawało na to, że zamierzają ich zaskoczyć, gdyby poważyli się wyjść na brzeg, więc pan Nyn postanowił wracać do okrętu. Kiedy wiosłowali wzdłuż brzegu, wynajdując przejście przez krawędź przybrzeżnej rafy koralowej, krajowcy wypuścili ku nim serię strzał, bez skutku, na szczęście, bo łódź była poza zasięgiem łuków. Pan Nyn kazał załodze wypalić z muszkietów ku ławicy na postrach tylko, bo wiedział, że oszańcowanym krajowcom kule nie uczynią szkody. Szalupa wróciła do okrętu. Od tej pory kapitan stracił nadzieję, że jeszcze kiedykolwiek zobaczy swych ludzi. Najlepsze, co mogłoby ich spotkać, sądził, to niewolnictwo. Nie dopuszczał myśli, że mógł ich spotkać gorszy los, okrutny los. Postanowił podjąć jeszcze jedną próbę, aby dowiedzieć się, co ich spotkało. Trzeba było zrobić to tak, aby wykluczyć ryzyko, że przyczyni się do zguby kogokolwiek z nich, jeśli jeszcze żyją. Napisał list, który umocowano na wysokim drągu, i kazał przewieźć na brzeg głuchą nocą. Marynarze mieli ten drąg wbić w ziemię, a dla większej widoczności przytwierdzić na drzewcu flagę. Jeśli jego ludziom, rozumował, wolno chodzić po okolicy, to przyjdą po list, który muszą zauważyć, a jeśli nie wolno, to krajowcy, nie mogąc listu przeczytać, przyniosą im to pismo. W liście polecał panu Baldwinowi i panu Sale'owi, trzeciemu oficerowi i rachmistrzowi, aby wdali się w pertraktacje o okup własny i czterech zejmanów, jacy byli z nimi, oraz Mulata. Godzi się na wszelkie, jakie mu postawią warunki, skoro nie ma innego sposobu odzyskania przez nich wolności. Niech umieszczą odpowiedź na tym samym drągu. Załącza ołówek i arkusz papieru w przewidywaniu, że nie mają inkaustu i pióra. W nadziei, że zostawią odpo-

wiedź, kazał wbić drąg na samym skraju strądu, gdzie nie ma w pobliżu ławic, aby dało się zdjąć pismo bez narażenia się na zasadzkę. Kapitan nie potrafił wymyślić nic lepszego, aby przyjść z pomocą swym nieszczęsnym rodakom, którym podówczas, niestety, nie mógł nikt pomóc. Łódź posłano z owym pismem, a dwaj marynarze zeszli na brzeg i umocowali drąg. Wrócili do łodzi, która odbiła i zakotwiczyła w pewnej odległości od strądu, aby obserwować, co się z pismem stanie. Czekali do południa, potem zdjęli się z kotwicy, aby wrócić do okrętu na posiłek. Niedaleko odżeglowali, gdy zobaczyli człowieka, który przyszedł i uniósł drąg. Wkrótce potem znaleźli się naprzeciw już opisanej ławicy, skąd powitano ich salwą z muszkietów. Jedna z kul utkwiła w łodzi, a wiele plusnęło bardzo blisko. Marynarze rozpięli wszystkie żagle, spiesząc do kapitana z meldunkiem. Użyta przeciw nim broń palna pochodziła z szalupy, na której krajowcy znaleźli także sześć pudelek z nabojami. Sposób, w jaki skorzystali z tej zdobyczy, przekonał kapitana, że kategorycznie odmawiają wszelkich pertraktacji, nie chcą układać się o okup za niefortunnych jego towarzyszy. Niemniej z okrętu nie przestali dozorować brzegu w nadziei, że dostrzegą sygnał wzywający do odebrania odpowiedzi. Dłuższy czas trwało to oczekiwanie, ale bez skutku, co utwierdziło kapitana w przekonaniu, że nieborakom przytrafiło się coś najfatalniejszego i więcej ich nie zobaczy. Już wszelką utracił nadzieję, gdy błysnęła mu nowa myśl. Możliwe, pomyślał, że krajowcy odstawili ich w głąb kraju, tam, dokąd udał się król, a list mogli wysłać w ślad za nimi i dlatego tak długo nie ma odpowiedzi. Czepiając się tego promyka nadziei, kapitan postanowił jeszcze trochę zmitrężyć. Wolał raczej się łudzić niż odpłynąć i opuścić swych ludzi. Dzień po dniu upływał w oczekiwaniu na odpowiedź. Wysyłano łódź, aby krążyła w pobliżu brzegu na wypadek, gdyby stamtąd zasygnalizowano. Któregoś dnia zauważono ciżbę wychodzącą z miasta i zmierzającą ku brzegowi. Na okręcie w radosnym nastroju spodziewano się, że wnet wydadzą im przyjaciół. Czujnie wiedli oczyma za tłumem krajowców. Sądzili, że lada moment zobaczą flagę parlamentariusza. Zamiast tego krajowcy podążyli wprost na ławicę i tam zatrzymali się, jakby przyczajeni w zasadzce. To przekreślało wszelkie nadzieje. Łódź wróciła do okrętu, zameldowano kapitanowi, co w niej dostrzegli. Zwołał oficerów na naradę, zapytując jak, ich zdaniem, mogliby pomóc towarzyszom. Ktoś zaproponował, aby wysłać łódź do brzegu, aby spaliła dżonki, podciągnięte do skraju wybrzeża na strzał muszkietowy. Ale kapitan nie zgodził się na to. Co prawda zemściliby się w ten sposób, ale nie pomogliby swym nieszczęsnym uwięzionym kolegom. Wprost przeciwnie, sprowokowaliby krajowców do zamordowania ich, jeżeli nie zrobili tego do tej pory. A ponadto, owe dżonki stały dość blisko ławicy, więc marynarze naraziliby się na ostrzelanie z łuków przez tych krajowców, którzy teraz nieustannie czyhali w zasadzce. W rezultacie mogliby stracić jeszcze więcej ludzi. Z tych względów projekt upadł. Kapitan uznał, że na otwartej redzie okrętowi grozi niebezpieczeństwo, więc czwartego grudnia odkotwiczył i pożeglował wzdłuż wybrzeża szukając zatoki lub wrębu, dających osłonę przed wiatrami i niepogodą. Nadto przyświecała mu wciąż myśl, aby trzymać się w pobliżu i zabrać nieszczęśników, gdyby szczęśliwie uciekli lub jeśliby krajowcy zmiękli i przyjęli za nich okup. Po trzech, czterech godzinach powolnej żeglugi zakotwiczył, gdy odkryło się miasto Magadoxa na rombie Północny Wschód ku Wschodowi. Zobaczyli, że miasto ciągnie się wzdłuż płaskiego i gładkiego brzegu, pozbawionego zatoki lub jakiegokolwiek innego schronienia dla kotwiczących okrętów, toteż dnia następnego, dziesiątego grudnia, wypłynęli na pełne morze. Naradzali się, co począć w tych okolicznościach. Wzięli pod uwagę, że nigdzie nie znaleźli dotychczas punktu nadającego się do bezpieczniejszego kotwiczenia. Gdyby o wiele dalej na wybrzeżu natrafili na dogodną zatokę, to i tak nie pomogłoby to ich nieszczęsnym towarzyszom, bo nie wiedzieliby, gdzie się znajdują. A od krajowców nie mogliby nabywać świeżego prowiantu w obawie przed napaścią i

zdradą. Tymczasem z braku pożywienia załoga słabła i upadała na duchu. Wszystko więc przemawiało za koniecznością odpłynięcia. Wzięli kurs na wyspę Johanna. Choć z wielkim żalem i w trwodze o los towarzyszy, musieli jednak pozostawić ich na łasce Opatrzności. Opuszczam ich w dalszej podróży, która, oprócz tego jednego wypadku, przebiegła dość szczęśliwie, i przejdę do relacji wydarzeń na brzegu. Odtwarzam ich przebieg wedle manuskryptu Mulata. On jeden się uratował i wrócił do Anglii po przeżyciu szesnastu lat wśród barbarzyńców. Jak już podałem, pan Baldwin, trzeci oficer, i pan Sale, rachmistrz, zlekceważyli na swe nieszczęście przestrogę kapitana, by mieli się na baczności. Posunęli się w swej nierozwadze tak daleko, że przyjęli zaproszenie syna królewskiego na obiad. Odesłali jolkę do okrętu po prezent, jako się rzekło, a sami z Mulatem w charakterze tłumacza poszli ku miastu w asyście krajowców, którzy im przynieśli zaproszenie. Zaledwie dotarli do pierwszej z miejskich bram, otoczył ich wielki tłum, brutalnie wciągnięto ich przez małe drzwiczki pod bramą do ciasnej jamy i tam zamknięto. Przesiedzieli już dwie godziny, gdy usłyszeli z zewnątrz wielki tumult, po czym drzwi lochu otworzyły się i wyciągnięto ich. Zobaczyli, że na skutek tego okropnego hałasu marynarze, wysłani na okręt po dar dla królewskiego syna, wrócili. Zostali pojmani w ten sam sposób, co i oficerowie. Otaczało ich takie mrowie, że wnet zniknęli z oczu oficerom, których rozdzielono i trzymano każdego z osobna. Kiedy Mulat pytał, co to wszystko znaczy i czym obrazili krajowców, powiedzieli mu, że muszą się stawić przed accabo. Tak zwali swego władcę, który wcale nie opuszczał miasta, co przedtem utrzymywali. Mulata pod liczną strażą poprowadzono. Spodziewał się, że tam, gdzie go prowadzą, spotka się ze swymi towarzyszami. Kiedy przybyli do domu królewskiego (później ten dom opiszę), przeszli przez kilka komnat, nim znaleźli się w obecności króla. Siedział on na podłodze krytej matą. Miał na sobie długie, sięgające do palców nóg pantalony z sinopurpurowego jedwabiu, ale ani trzewików, ani pończoch na nogach, a poza tym obszerny płaszcz z tegoż jedwabiu i biały turban na głowie. Ośmiu innych osobników siedziało wkoło króla. Byli ubrani wedle tej samej, co i król, mody, ale ich pantalony i płaszcz były z grubej tkaniny w białe i niebieskie pasy, a nie z jedwabiu. To byli królewscy doradcy i faworyci. Król mówił arabskim narzeczem. Spytał Mulata, z jakiego pochodzi kraju. Mulat odpowiedział, że z Kantonu w Chinach. Wtedy zapytał król, jak doszło do tego, że sprzymierzył się z tymi ohydnymi białymi ludźmi. Słysząc to, biedny Mulat struchlał. Trzęsąc się ze strachu, usprawiedliwiał się, dając swym towarzyszom okrętowym dobre świadectwo. Wychwalał ich uprzejmość, hojność i inne przymioty. Upewniał, że kapitan wykupi ich, jeśli król raczy przyjąć okup. Na tę propozycję król nie odpowiedział, spytał tylko o ładunek okrętu. Mulat wymienił, jakie wiezie towary. Król chciał się dowiedzieć, czy wszyscy biali zejdą na brzeg. Mulat powiedział, że nie wie tego, ale gdyby im pozwolono wrócić na okręt, to z pewnością zejdą. W razie ich powrotu kapitan przyjdzie odwiedzić króla, jak zamierzał. Ale król nie przyzwolił na to i kazał Mulata odprowadzić do więzienia. Więzienie, które zwą baulaub, jest czworobocznym budynkiem z kamienia, jakichś dwudziestu stóp wysokości, z płaskim dachem, a stoi przy jednej z najszerszych ulic. Nie ma tam okien i żelaznych krat jak w naszych więzieniach, natomiast w murach są przebite otwory kwadratowe na osiem, dziesięć cali i tylko przez nie przenika światło i powietrze. Tam wtrącono biednego Mulata. Trapił się bardzo o los swych niefortunnych towarzyszy, których nie widział, odkąd zostali rozdzieleni po wypuszczeniu z lochu. Dlatego rad zobaczył starego człowieka, patrzącego przez jedną z owych dziur w murze. Zapytał go, co się stało z białymi ludźmi, i usłyszał smutną historię. Przybyli na ostatniej łodzi czterej żeglarze, wysłani na okręt po prezent dla syna królewskiego, zostali zamordowani przez motłoch na ulicach, a ponieważ bronili się, rozerwano ich na sztuki. Każdy rad był porwać porcję ich mięsa i zjeść. Starzec pokazał jakieś ochłapy, było tego ze dwie uncje, wyproszone od osobnika, któremu

udało się porwać duży kawał ciała ofiary. Od dziecka wychowywano krajowców w nienawiści do białego człowieka. A co się tyczyło wysokiego i małego człowieka, którzy byli z Mulatem w lochu (pana Baldwina i pana Sale'a, mata i rachmistrza), to z rozkazu króla odstawiono ich do bodizau, miejsca, gdzie trzymano dla satysfakcji króla tygrysy i inne drapieżniki, i rzucono zwierzom na pożarcie. Oto całkiem pewna relacja z krwawej masakry tych nieszczęśników, historia, która musiała biednego Mulata przejąć grozą, bo sam przekonany był, że też bliski jest jakiejś okrutnej śmierci. Wmawiał sobie, że krajowcy go oszczędzą, ponieważ jest Mulatem, ale z drugiej strony, gdy wziął pod uwagę, że dobrze mówił o białych ludziach, sądził, że już tego wystarczy, aby mógł uważać siebie za nieboszczyka.

Holenderskie okręty wojenne walczą o Cochin z Portugalczykami. Zdjęcie to pokazuje, jak miasto Cochin wyglądało w okresie napadów pirackich.

Tak targany wątpliwościami i strachem spędził noc w miejscu zabrudzonym ekskrementami, gdzie nie było najprymitywniejszych urządzeń dla załatwienia naturalnej potrzeby i gdzie, nawet gdyby nie był w trwodze, nie mógłby zasnąć. Z rana ktoś zajrzał przez jedną z dziur i z wielką uciechą powiedział, że więcej białych ludzi przybywa na brzeg. Osobnik ten nie mówił tego, aby udzielić więźniowi dobrych wieści, ale radował się na myśl, że będą mieli sposobność zamordowania więcej białych ludzi. Z całego serca pragnął Mulat dać im znać, co się stało, ostrzec ich w jakiś sposób, lecz przez wzgląd na własne bezpieczeństwo musiał ugryźć się w język. W kilka godzin potem przyszedł rozkaz stawienia go przed królem. Myślał, że idzie na stracenie, ale kiedy znalazł się wobec władcy, dano mu list do ręki, aby przeczytał. Biali przybyli z okrętu, zatknęli to na drągu i odeszli, zanim można było z nimi mówić. Od pierwszego rzutu oka Mulat zorientował się, że list jest od kapitana i dotyczy okupu. Gdyby wyłożył to królowi, zmusiliby go do zwabienia jeszcze więcej żeglarzy na brzeg i

zamordowaliby ich. Wiedział o zamordowaniu tych, za których kapitan ofiarowywał okup, więc odpowiedział, że nie zna obyczajów białych ludzi i nie rozumie, co znaczy owo pismo. Wtedy król zapytał, czy może przekonać białych z łodzi, zakotwiczonej na dystans od brzegu, żeby zeszli na brzeg. Odrzekł, jeśli taka wola króla, spróbuje to zrobić. Król poszeptał ze swymi doradcami, lecz nie podjął więcej tej sprawy z Mulatem, pewnie mu nie dowierzał. Rzeczywiście Mulat zamierzał powiedzieć żeglarzom, co się stało, a gdyby go nie trzymano, skoczyć w morze i zaryzykować dopłynięcie do nich. Nie wątpił, że załoga łodzi była uzbrojona w broń palną, co uchroniłoby go przed pościgiem. Ale nie dano mu sposobności do takiej ucieczki. Następnie król kazał sobie przynieść jeden z muszkietów, wziętych z szalupy, i kazał Mulatowi pokazać, jak się z nim obchodzić. Mulat nie miał wyjścia, musiał pokazać, a barbarzyńcy użyli niebawem broni palnej do ostrzelania łodzi, jak to już opisałem. Potem odprowadzono go do więzienia. Rozmawiając ze strażnikiem więziennym - a zwano go kasboo - pytał, jak sądzi, co król zamierza z nim uczynić. Strażnik upewnił, że nie zamierzają postąpić z nim jak z białymi, ponieważ król kazał go żywić. Dodało to Mulatowi otuchy. I rzeczywiście strażnik przyniósł mu plantago i bananów, a był to pierwszy kęs strawy, jaki do ust włożył od czasu wstąpienia na brzeg. Pokrzepiwszy się owocami i napiwszy się z alabo - tak zwą dzban - poprosił o cokolwiek do sprzątania celi. Strażnik przyniósł mu wiązkę zielonych prętów, zwaną tosee, a która służyła za miotłę. Z tym w ręku i czymś w rodzaju szufli oczyścił swe pomieszczenie. Kiedy skończył, zauważył zaglądającego przez dziurę w murze starca i wdał się z nim w rozmowę, zapytał, czy okręt już odpłynął. Starzec zaprzeczył, lecz dodał, że inna łódź waruje w pobliżu lądu, a mnóstwo ludzi z miasteczka czeka na zejście załogi na brzeg. Mulat poprosił tego starca, aby mu przyniósł parę liści palmowych do położenia na klepisku, dzięki czemu tej nocy wypoczął o wiele lepiej niż poprzedniej. Nazajutrz wezwano Mulata do króla, który zapytał, czy potrafi z muszkietu zabić coway. Odpowiedział twierdząco i był rad z tego polecenia, sądząc, że zdoła w ten sposób przypodobać się królowi, a co najmniej zyskać sobie tyle łaski, żeby darował mu życie. Poprowadzono go na brzeg rzeki, a król był z nim osobiście. Dostał muszkiet do ręki. Kulę ubijał, aż się wydłużyła, a potem rozdrobił ją na śruciny, mniej więcej na śrut kaczy; nie zaryzykował strzału kulą, skoro los jego mógł zależeć od trafienia. Dzięki tej ostrożności trafił od pierwszego strzału. Król zdawał się bardzo zadowolony i kazał sobie nabić muszkiet tak samo, wziął broń i odpalił do innego coway'a, którego również zabił. Coway to piękny ptak, większy od łabędzia i podobny do niego z kształtu. Ptak jest mlecznobiały, lecz kitkę na głowie i ogon upiększają mu różnokolorowe pióra. Dziób ma nieco zakrzywiony, nierówny, nogi ładnego żółtego odcienia. Wodzą się te ptaki licznie nad wodą, mają po czternaście, piętnaście piskląt z jednego lęgu, a wysiadują po cztery razy do roku. Są wyborne w smaku i wcale nie trącą rybą. Po skończonym polowaniu kazano odprowadzić Mulata do więzienia. Po drodze zapytał strażnika, z którym się już oswoił, co król zamierza z nim zrobić. Usłyszał w odpowiedzi, że, zdaniem kasboo, król będzie go trzymał w więzieniu, póki okręt - okręt zwano sebabew - i biali nie odpłyną, a potem poleci mu pełnienie jakiejś służby. Strażnik obchodził się z nim o wiele przyjaźniej, a kiedy przybyli do więzienia, przyniósł mu patue, potrawę z gotowanego ryżu z oliwą, uchodzącą za bardzo smaczną. Zostawił mu dwa duże alabo. Więźniowi starczyło do picia i do szorowania swojej psiej nory. Noc spędził spokojnie. Biedaczysko zapragnął w tym stanie rzeczy, aby okręt oddalił się, ponieważ nie miał szans na ucieczkę i zyskałby więcej swobody, gdyby białych nie było. Nazajutrz z rana, widząc przez dziurę zaglądającego starca, zapytał, czy okręt wciąż jeszcze jest widoczny. Starzec na to, że widać okręt, a wielki tłum za ławicą uzbrojony w zdobyte samopały i łuki czatuje na białych. Będą strzelać do nich, gdy na brzeg zejdą lub okręt podpłynie. Mulat prosił starca, by dał mu znać, jeśliby coś zaszło, a zwłaszcza, aby go zawiadomił, gdyby okręt

odpłynął. Ten stary człowiek zwał się morasab, a robił wrażenie uprzejmego i życzliwego. Obiecał spełnić życzenie Mulata i wrócić po zapadnięciu nocy (w tamtejszym języku noc zwą rabam). Trochę później przyszedł strażnik. Kasboo przyniósł Mulatowi plantago i bananów na śniadanie i otworzył drzwi wiodące na małe tylne podwórze, gdzie było źródełko czystej, orzeźwiającej wody. Powiedział więźniowi, żeby nabrał jej sobie, ile chce, do oczyszczenia celi, którą zostawił otwartą, bo i tak przez podwórko nie było wyjścia. Pod wieczór przybył znowu z ryżem gotowanym w oliwie, zamknął drzwi na podwórze, zostawiając dostateczną porcję wody, i odszedł na noc. Morasab ukazał się przy jednym z otworów, spełniając obietnicę. Powiedział, że okręt wciąż widać w tym samym miejscu, a za dnia nie widziano łodzi przy brzegu. Następnego ranka morasab powrócił i wielce uradowany oświadczył, że okręt odpływa, bo podniósł żagle. Wkrótce potem, o zwykłej porze, przyszedł kasboo, przyniósł ryż i to samo powiedział więźniowi o okręcie. Mulat stracił nadzieję na ucieczkę, ale chociaż miał nadzieję, że go wypuszczą z więzienia i zażyje swobody, tej najmilszej człowiekowi rzeczy pod słońcem. Wieczorem przyszedł znów morasab, aby powiadomić, że okręt już znika z horyzontu i że król wysłał dwa oddziały na Wschód i Zachód po wybrzeżu, aby czatowały na białych, gdyby gdzie wylądowali po wodę i żywność. Następnego dnia morasab zjawił się, aby Mulatowi powtórzyć wieść otrzymaną przez króla. Okręt widziano w kierunku zachodnim, ale załoga nie zeszła na brzeg. A na trzeci dzień morasab podzielił się z Mulatem wieścią od gońców królewskich, że okręt znikł za horyzontem. Natchnęło to Mulata nadzieją, że wypuszczą go niezwłocznie z więzienia, ale musiał przesiedzieć w zamknięciu jeszcze dziesięć dni. Później dowiedział się, dlaczego tak się stało. Krajowcy, licząc się z możliwością krążenia okrętu u wybrzeża, chcieli mu odjąć wszelką szansę ucieczki. Upewniwszy się, że okręt odpłynął, król posłał po Mulata. Chciał wiedzieć, czy będzie próbował ucieczki w razie zwolnienia z więzienia. Mulat obiecał, że nie ucieknie. Uważał ucieczkę za niemożliwą, próby jej za daremne. Wtedy król wyznaczył go do służby przy swej osobie, miał mieszkać z innymi sługami i nie wolno mu było opuszczać miasta. Życie, jakie tam wiódł, wcale nie było uciążliwe, bo służba lekka. Bardzo mało miał do roboty. Głównym zajęciem Mulata było podawanie pataes, czyli półmisków przy obiedzie króla, który jadał siedząc na podłodze, nakrywanej czasem małą namiastką obrusa, a czasem i bez serwety. Na jadłospis składały się takie dania, jak gotowany ryż z duszonym mięsem, czasem bywała zwierzyna, czasem kozina, wszelkiego rodzaju ptactwo, mniejsze od europejskiego, ale bardzo smaczne. Mieli też krajowcy ptaki u nas nie znane. Jadali wyborną wołowinę i baraninę, ale u nich woły i barany są mniejsze. Również dużo gatunków ryb, które smażą lub gotują. A sosów nie używali wcale, nawet królowi za przyprawę służył tylko kajan - pieprz, bo jadają wszystko bardzo ostre, a gotowany ryż zastępuje chleb. Mulat jadał tedy obficie wybierając, co chciał, z pozostałości królewskich potraw. Niewielu miało taką rozmaitość dań i napitków jak Mulat. Krajowcy, stanowiący pospólstwo, żywili się przeważnie plantago, bananami, gotowanym ryżem, zwanym pasida, oliwą tudzież potrawą kaja, było to plantago ugotowane z ryżem. Niekiedy mieli zwierzynę i dzikie kozły, które upolowali sami, jednak jadali je zawsze z garnków, w których gotowali potrawy, bo tylko dostojnicy używali pataes. Smażone mięso i ryby jadają wprost z ognia. Aby nie parzyć sobie palców, biorą zielony pęd, nadłamują i zginają razem, służy im za kleszcze albo widelec przy przewracaniu mięsa na żarzących się węglach oraz do podnoszenia go, gdy gotowe. Sam król nie używa noża i widelca, rozrywa mięso palcami; krajowcy zręcznie to robią, bez większego trudu. Upłynęły dwa miesiące, nim Mulat odważył się wyjść poza obręb pałacu. Zdarzyło się, że ktoś ze służby, kto miał interes do załatwienia w mieście, poprosił go, żeby z nim poszedł.

Z rozmowy, jaka się wywiązała, dowiedział się, że król nie ma nic przeciw jego wychodzeniu. Tak zachęcony Mulat wypuszczał się z pałacu prawie co dzień w czasie popołudniowej sjesty króla. Przez trzy, cztery miesiące z rzędu pozwalał sobie na takie wycieczki, a nigdy nie spotkała go za to najlżejsza nawet nagana. Zapoznał się z wielu ludźmi w mieście, a miał dość wolnego czasu na zaspokojenie swej ciekawości, obserwował wszystko, co musiało być nowością i osobliwością dla kogoś, kto żył tak długo wśród Europejczyków. Miasto Magadoxa, wedle pomiarów, leży na szerokości jednego stopnia i pięćdziesięciu jeden minut. Zbudowano je między dwiema górami, właściwie na zboczach dwóch gór, a przeważnie na pochyłości góry najbliższej morza. W rezultacie mało je widać z jakiego bądź okrętu na redzie albo żeglującego na wodach przybrzeżnych. Mało ich bywa, bo zdarza się rzadko, aby jaki okręt tam zawitał, chyba przymuszony niepogodą, jak to miało miejsce z „Albemarle”. Krajowcy nie mają własnych okrętów, prócz rybackich, które zwą dżonkami. Mają ich około dwunastu, nie więcej, a niektóre nawet dość duże, pojemności trzynastu lub czternastu ton, ale nigdy nie wypływają daleko od lądu. Miasto liczy trzy do czterech tysięcy domów, niektóre są z nie ciosanego kamienia, inne z marmuru, którego bardzo piękne różnokolorowe odmiany dobywają w wielu kamieniołomach, lecz trzeba go polerować. Najbardziej jednak cenione i kosztowne są z nie ciosanego kamienia, krytego czymś w rodzaju tynku, będącego osobliwością tego kraju. Tynk ten po nałożeniu schnie trzy dni, nie dłużej, i staje się równie twardy i trwały jak sam kamień; największa jednak osobliwość polega na tym, że potrafią go sporządzać, w jakich chcą kolorach. Wszystkie domy możnych są otynkowane, co wygląda bardzo ładnie. Są domy białe, czerwone, żółte i niebieskie. Dom królewski jest otynkowany zielono, a podłogi wewnątrz wyłożone są tymże tynkiem; nie ma dwóch komnat jednego koloru. Barwność sprawia, że miasto wydaje się bardzo ładne, choć ulice w nim wąskie i niechlujne. Zewnątrz domy są ładne, ale wewnątrz pusto, mebli nic ma, za to wszędzie pajęczyna. Naturalnie są maty, które za dnia zastępują obrusy, a posłania w nocy. Krajowcy układają się na tych matach do snu bez poduszki czy wałka, okrywając się mokazem, tkaniną tak nazwaną od drzewa, z którego kory ją wyrabiają. Ubijają tę korę, wyciągając w długie włókna, które przędą, a raczej snują misternymi igłami z drzewa, grubymi lub cienkimi, stosownie do wykonywanej roboty. Doszli w tym rzemiośle do takiej doskonałości, że potrafią sporządzić tkaninę tak gładką i miękką jak angielskie sukno, a o wiele mocniejszą. Jak już zauważyliśmy, nie mają nic w rodzaju szyb, w każdym pokoju są duże otwory okrągłe lub czworoboczne dla dostępu powietrza i światła. Ten rodzaj okien w ciągu całego dnia pokrywają okiennice z grubych desek, w których przewiercono dużo otworów, a to dlatego, żeby z zewnątrz nie przenikał skwar słoneczny. Kominów nie ma wcale. We wszystkich dużych domach znajduje się pomieszczenie do przyrządzania jedzenia, gdzie ogień rozpala się w kącie na podłodze, a zatrudnieni w kuchni muszą się wędzić w dymie. Ludzie z pospólstwa często rozpalają ognisko na dworze, gdyż ryby i ryż zawsze przyrządzają w ten czy inny sposób, ale mięso, dla oszczędzenia sobie zachodu i rozpalania ognia, często jadają na surowo. Król nie ma dworu pod żadną postacią, straży przy swej osobie nie trzyma, często pokazuje się na ulicach w opisanym już stroju, bez obuwia i pończoch. Przy spotkaniu z królem ludzie mijają go, podążając za swymi sprawami, bez jakichkolwiek oznak czci. Ba! Tak obce im jest pojęcie etykiety, że często się zdarza na ulicach załatwianie potrzeb naturalnych przez osoby obojga płci, gdy król przechodzi. Niemniej król ma posłuch jak każdy inny władca. Możni wałęsają się tak samo jak i król niedbale, a poznaje się ich po turbanach. Ludzie ze średniej warstwy społecznej noszą różnokolorowe czapki, reszta chodzi z gołą głową. Królowa także chodzi ulicami bez straży i służby, nie wyróżniałaby się wcale, gdyby nie jej strój. Zwykle nosi spódnicę z purpurowego lub zielonego jedwabiu, sięgającą od bioder po pięty, a we włosach ma kunsztownie wpięte białe, czerwone i zielone pióra. Na

bosaka chodzi jak i reszta, kobiety zaś z pospólstwa całkiem nago, i nawet im przez myśl nie przejdzie, żeby miały się czegokolwiek wstydzić. Żony ludzi wyższej kondycji noszą spódnice i ubierają się podobnie jak i królowa, lecz nie tak jaskrawo i zbytkownie. Przyodziane tak czy inaczej, nie zaniedbują nigdy okazywania nagich piersi. Jeśli miały dzieci, piersi zwisają im na brzuch, co prawdopodobnie uchodzi za ozdobę, skoro się tak obnażają. Barwią też sutki na czerwono, co stanowi ich jedyny zabieg kosmetyczny. Dzieci rodzą prawie bez bólu lub całkiem bezboleśnie i po porodzie nie odrywają się od codziennych zajęć choćby na godzinę. Król występuje z niejaką pompą i okazałością jedynie przy okazji wyjazdów poza miasto. Wtedy zasiada na jednym ze swych słoni, otoczony faworytami i służbą. Na grzbiecie słonia umocowują platformę z desek od ośmiu do dziesięciu stóp w kwadracie. Król siedzi na niej wygodnie jak w pokoju razem z wybranymi towarzyszami, a dwaj słudzy pieszo prowadzą zwierzę. Lecz i wtedy, gdy przejeżdża wśród ciżby, nikt nie zatrzymuje się, by złożyć mu hołd. Wódz nie wymaga tego, uważa, że poddanych nie należy trzymać w ryzach monarszym przepychem. Jeśli się weźmie pod uwagę ceremoniał europejskich dworów, trzeba mu przyznać więcej zdrowego rozsądku. Król utrzymuje swój autorytet wymierzaniem sprawiedliwości osobiście, według najlepszego swego rozumienia i zdolności, a ten sposób zyskiwania sobie powszechnego szacunku lud jego przedkłada nad próżne pozory, za którymi kryje się nieraz pogarda i nienawiść. Król nie tylko sprawuje władzę, ale i jako sędzia rozstrzyga spory, dość nieliczne zresztą, i sam wysłuchuje skarg. Pomaga mu w tym i asystuje siedmiu czy ośmiu personatów, doradców. Nigdy nie powstało podejrzenie nawet, aby który z nich starał się wpłynąć na wyrok królewski, skaptowany łapówką, kubanem czy obietnicą. Rzadko się zdarza, aby kogoś skazywano na śmierć, ponieważ wszystko, co jedzą krajowcy, zdobywają łowiectwem czy rybołówstwem, prócz ryżu, plantago, oliwek itp., a więc mało mają okazji do kradzieży. Jednak, gdy ktoś zasłuży na karę śmierci, zwykłym sposobem egzekucji skazańca jest wrzucenie go do zwierzyńca, zwanego bodizau, między drapieżne bestie, tygrysy, lamparty i krokodyle, które przedtem się głodzi. Krajowcy w bodizau trzymają i inne stworzenia, właściwe faunie kraju, takie jak augazet, następne co do wielkości po słoniu zwierzę. Jest białe, a raczej żółtawe, z czarnymi pręgami wzdłuż całej skóry oraz czarnymi cętkami. Głowę ma podobną do kociej i długie ostre pazury. W stanie dzikim jest niezwykle drapieżne, lecz daje się oswoić i wytresować jak pies domowy. Bozee to ziemnowodne stworzenie, wodzące się zawsze na brzegach rzek i żywiące się głównie rybami. Ma długi dziób i z kształtu podobne jest do ptaka, lecz nie ma skrzydeł, pokryte jest twardymi łuskami, przypominającymi korę drzewa, tak mocnymi, że strzałą ich nie można przebić. Nogi tego stworu są bardzo grube i jak całe ciało kryte łuskami, a zakończone ostrymi pazurami. Krajowcy boją się go bardziej niż jakiegokolwiek innego zwierza w kraju, a zwłaszcza gdy wypada im wędrować brzegiem rzeki nocą. Jest ponoć tak drapieżny i żarłoczny, że rzuca się zarówno na człowieka, jak i na zwierzęta. Massau to inne stworzenie ziemnowodne, bardzo duże, pokryte łuskami, jak bozee, lecz różniące się zabarwieniem, bo czerwonawe. Dziób również ma inny, bo krótki i podobny do gołębiego. To bojaźliwe zwierzę, które na wszelki odgłos natychmiast zmyka do wody. Sachew to zwierzę wielkości dużego lwa, ciemnobrązowe, z cieniami czerni po całym ciele i łuską wzdłuż grzbietu, twardą jak róg. Ślepia ma niezwykle okrutne i w ogóle zwierz ma wygląd przerażający, lecz dziecko może go nastraszyć. Na widok istoty ludzkiej rzuca się do ucieczki i zaszywa w puszczę. Król odwiedza bodizau i przygląda się igraniu z drapieżnikami. Są poskromicielowi całkiem posłuszne i wyuczone różnych sztuk jak psy. Jest to bodaj jedyna rozrywka króla, jeśli nie liczyć drzemki trwającej pół dnia. Wprawdzie jeździ król na słoniach, ale rzadko, i

nie sprawia mu to zapewne satysfakcji. Beztroskie życie, obfitość pożywienia, upalny klimat sprawiają, że krajowcy są leniwi. Nie handlują z sąsiednimi szczepami, wcale tego nie pragną. Co prawda niewielki u nich rynek zbytu, bo łowcy kozic i innej zwierzyny wymieniają swą zdobycz nieraz na tkaniny. Krąży też między krajowcami trochę złota i srebra, lecz kruszce są w bardzo niskiej cenie. Nie zdają się przejawiać w stosunku do siebie okrucieństwa, tylko do białych, do których nienawiść wpaja się im od dziecka, choć prawie ich nie widują. Nie mając ksiąg, ustnie przekazują tradycję historyczną, wedle której kraj najechali biali ludzie i dopuścili się wielu okrucieństw względem krajowców. Rzeczywiście mogli w tych stronach wylądować niegdyś Portugalczycy, kiedy odkrywali Indie. Możliwe, że potraktowali krajowców jak niewolników i stąd powstała ta tradycja, źródło nienawiści do białych ludzi po dziś dzień. Mulat miał dużo wolnego czasu, a rozrywką dla niego było obserwowanie zwyczajów tych dziwnych ludzi, nie prowadzących handlu, odciętych od reszty świata. Razu pewnego, gdy spacerował po mieście, zdumiał się i przeraził na widok ptaka, potwornie wielkiego, sztywno kroczącego tuż przy nim po ulicy. Krajowcy zwą tego ptaka pyone. Nie dziw, że Mulat przestraszył się, skoro nie widział do tej pory okazów tego gatunku. Nie wiedział, że to stwór potulny i nieszkodliwy. Pyone kształtem różnią się od wszystkich naszych ptaków. Są w odcieniu jasnobrązowym, a w lotce każdego skrzydła mają po pięć czarnych i pięć szkarłatnych piór, bardzo szerokich i ponad stopę długich. Ich nogi są jaskrawoczerwone, trochę za małe do podtrzymywania tak dużego kadłuba, a długie na trzy stopy. Mają szyję również nadzwyczajnie długą, tak że przeciętnie biorąc od nóg do czubka głowy wysokość ich wynosi dziesięć stóp. Lęgi odbywają się w górach, za jednym razem wysiadują nie więcej niż dwa jaja, z których wykluwa się zawsze samiec i samica. Krajowcy chwytają je za młodu i wypuszczają na ulice, lubując się tymi okazami, bo wcale nie robią szkody i żywią się wszystkim, co im pod dziób popadnie. Okazywana Mulatowi pobłażliwość ośmieliła go, więc myślał, że wolno mu chodzić, gdzie chce, a ograniczenia swobody poruszania się milcząco zostały zniesione. W tym przekonaniu, wiedziony ciekawością, przekroczył jednego dnia granice miasta i widziało to bardzo wielu ludzi. Dnia następnego accabo (król) zapytał Mulata, czy opuszczał miasto. Przerażony gniewnym wyrazem twarzy króla i wiedząc, iż dopuścił się czynu zakazanego, nie potrafił zdobyć się na odpowiedź. Obecny przy tym syn królewski spytał Mulata z uśmiechem na ustach, czemu nie odpowiada. Przywróciło to trochę przytomność umysłu Mulatowi i odważył się przyznać, że wyszedł poza miasto. Wtedy król, już mniej surowo, zapytał, czy był na jego moorzackach, czyli grobowcach. Nie, nie był, odrzekł, choć bardzo chciałby zobaczyć cmentarzysko, o którym dużo słyszał. I tak upiekło mu się tym razem. Następnego dnia po południu król wyjechał w opisany już sposób na słoniu, a Mulatowi kazał sobie towarzyszyć. Droga wiodła do moorzacków, grobów przodków króla, znajdujących się o trzy, cztery mile poza miastem. Wprost nieprawdopodobne było piękno i wspaniałość tych grobów, zważywszy, że stworzył je kraj barbarzyński. Mulata zdumiała imponująca ich monumentalność. Król zauważył zdumienie Mulata i nie bez satysfakcji zapytał, jak mu się groby podobają, on zaś odrzekł, że nic podobnego nie widział w życiu i mniema, że ludzie zjeżdżaliby się tu ze wszystkich stron, gdyby o tym wiedzieli. Wtedy król zapytał o grobowce białych ludzi i pogrzebowe obrzędy krajów znanych Mulatowi. Opowiedział jak najdokładniej, jednocześnie wychwalając grobowce z Magadoxa ponad wszystkie inne na całym świecie. Król spytał, czy nie wie, jak się robi proch. Nie, nie wie, odrzekł. Proch fabrykują biali ludzie, a on z ich zwyczajami jest mało obeznany. Taką odpowiedź podyktowała mu ostrożność. Wzięto by mu za złe, gdyby o białych mówił z uznaniem, taką krajowcy żywili do nich odrazę. Na ogół król zdawał się zadowolony z rozmowy i Mulat łudził się, że pozyska sobie jego łaskę. Ale w parę dni potem nastąpiło wydarzenie, które nim wstrząsnęło. Wyszedł jak zwykle

i dotarł do owych moorzacków, urzeczony ich pięknem. Traf zrządził, że właśnie był potrzebny. Nie znaleźli go w domu królewskim ani na mieście, więc rozesłano gońców w różnych kierunkach. Jeden z posłańców znalazł go między grobowcami i sprowadził z powrotem. Mulat był zrozpaczony, gdy zrozumiał, że naraził się królowi. Wobec tego, gdy stanął przed nim, padł plackiem, jak to czynili winowajcy w strachu przed królem. Spytany ostro, gdzie był, odrzekł, iż na moorzackach. Król podejrzliwie rozpytał gońców wysłanych po Mulata. Potwierdzili, że tak było rzeczywiście. Słysząc to, złagodniał natychmiast i powiedział do Mulata: korah. Dosłownie oznacza to wstać, lecz słowo to pada z ust władcy tylko, gdy przebacza i puszcza płazem czyjąś winę. Wtedy zapytał, czy nie spróbuje uciekać, jeśli mu każe zamieszkać wśród strażników wyznaczonych do strzeżenia grobowców. Mulat zapewnił, że nie ucieknie, będzie mu miło spędzić resztę życia w tak pięknym miejscu i nigdy już nie zapragnie ujrzeć swojej ojczyzny. Kazano mu odejść, lecz nazajutrz został ponownie wezwany do króla. Rozkazał mu iść do moorzacków, tam posługiwać i pełnić funkcję jednego ze strażników cmentarnych. Za Mulatem posłano bamzawa, czyli kapłana, który miał nauczyć go nowych obowiązków. Po drodze kapłan wytłumaczył mu, że bez ustanku ma przebywać wśród grobowców, a o życiowe sprawy może się nie troszczyć, będą mu dostarczać mięso i napitek i będzie miał gdzie mieszkać. Nie wolno mu chodzić do miasta, a nawet przekraczać wyznaczonych granic, jakie mu wskażą inni strażnicy, mieniący się passau. Jego obowiązkiem będzie wartować co drugą noc, uważać, aby w lampach, które płoną w grobowcach, nie zbrakło oliwy i aby nigdy nie zgasły, a groby utrzymywać w czystości i porządku. Kiedy przybyli na miejsce, bamzaw kazał zwołać wszystkich strażników, owych passau, i powiadomił ich, że król przysyła Mulata do pełnienia tejże służby. Jednego ze strażników wywołał, aby z nim razem powrócił, a na miejsce jego, wedle życzenia króla, wyznaczył Mulata. Wywołany, rad z odmiany losu, odszedł z kapłanem. Owi strażnicy grobów przyjęli Mulata dość przyjaźnie. Wnet zaczęli go wprowadzać, wyjaśniając szczegółowo obowiązki strażnika i pokazując granice, w których obrębie może się poruszać. Gdyby je przekroczył, musieliby go zabić. Zakaz wydał mu się zbyt surowy, ale przypuszczał, że powiedzieli to tylko dla zastraszenia, aby nie próbował uciekać. Pocieszał się tak z dwóch względów. Po pierwsze dlatego, że król jednak potraktował pobłażliwie jego wyprawę poza miasto, a po drugie kapłan, wziąwszy strażników na stronę, zalecił im prawdopodobnie, aby tak utrzymywali. Dano mu gotowanego ryżu z oliwą na zimno i powiedziano, że ma stróżować tej nocy, ponieważ warta przypadała strażnikowi, którego zastąpił. Na wartę nocną dostał kaftan z włosia, który tak kunsztownie wyrabiają, że cały jest z jednej sztuki, bez szwu. Zwisa z ramion po pięty, jest bez rękawów, to raczej peleryna niż kaftan. Słońce zaszło i trzeba było iść na wartę. Każdy ze strażników zaczął ustawiać pobalick przy wejściu do moorzacka, którego miał pilnować. To wymaga wyjaśnień. Pobalick to rodzaj namiotu, chroniącego przed niepogodą, bo noce w tych stronach, zwłaszcza podczas deszczów, bywają bardzo zimne. Do rozbicia namiotu służą cztery ośmiostopowe drągi, które zamiast wbijać w ziemię, zatykają w czterech gniazdkach z kamienia, umieszczonych odpowiednio przed każdym z grobowców. Drągi łączą poprzecznymi tyczkami, a szkielet ten pokrywają nie płótnem, lecz pozszywanymi liśćmi palmowymi. Dwaj najstarsi strażnicy zajmują posterunek przed grobowcem króla, pozostali przed innymi wedle starszeństwa, którego pilnie przestrzegają. Młodszy w każdym namiocie przynosi drwa na ognisko, które koniecznie trzeba palić dla ochrony przed moskitami i wilgocią. On również, skoro świt, składa pobalick, zmiata bardzo starannie popiół pozostały po ognisku i wynosi, aby miejsce nocnej stróży pozostało całkiem czyste. On też musi iść do bankoo — tak zwą intendenta - po dzienne racje prowiantu, które następnie przyrządza zarówno dla siebie, jak i dla kolegi z namiotu. Obowiązki te nie ciążyły Mulatowi. Książek do czytania nie było i, gdyby miał być całkiem bezczynny, popadłby w melancholię. Racje żywnościowe straży były wystarczające i

z lepszych wiktuałów. W niedziele i wtorki dawano mięso, wołowinę, baraninę i koźlinę, a ryż zamiast chleba. W środy była kaja, potrawa już opisana. W poniedziałki i piątki ryba i plantago. Ryby, trzeba przyznać, bardzo smaczne, lecz smażyli je bez patroszenia, a wnętrzności zastępowały sos. Mulat zwrócił im uwagę, że tak ryb się nie przyrządza i przed smażeniem oczyścił, a wszystkim też lepiej smakowały po oczyszczeniu, więc wprowadzili tę innowację. Gdy tak pędził dość znośne życie, razu pewnego accabo przysłał straż z rozkazem odstawienia go do miasta. Był bardzo wystraszony niespodziewaną odmianą losu i wypytywał konwojentów, co to znaczy. Nie potrafili powiedzieć, tylko przynaglali do pośpiechu. Po przybyciu do miasta nie poprowadzili Mulata do króla, jak przypuszczał, lecz wprost do haulaub, do więzienia, gdzie był uprzednio zamknięty. W niecałe dwie godziny potem przybył dawny przyjaciel Mulata, morasab, więc go spytał, czemu przypisać to nagłe uwięzienie. Morasab odrzekł, iż na jego rozum, stało się tak, ponieważ w znacznej odległości od brzegu dostrzeżono schabew, czyli okręt. Obserwowano okręt z gór, a znów inny oddział postawiono w zasadzce dla zaskoczenia załogi, gdyby lądowała. Podczas tej rozmowy przyszedł kasboo i przyniósł gotowany ryż i rybę. Strażnik potwierdził przypuszczenia morasaba, uspokoił swego więźnia zapewnieniem, że nic złego nie zamierzają mu zrobić, znalazł się w zamknięciu, aby nie mógł uciec. Mulat wiedział, że każde słowo, jakie powie, powtórzą królowi, do którego wszyscy o każdej porze (jeśli nie feruje wyroków) mają dostęp. Toteż rzekł swemu kasboo, że odeszła go wszelka chęć powrotu do rodzinnego kraju, gdzie nie ma ani żony, ani dzieci. Nic pragnie też zwiedzać innych stron tego lądu, powziął mocne postanowienie bardzo ściśle przestrzegać rozkazów i nie przekraczać nigdy krańca moorzacków. Kasboo odrzekł, że tak będzie najlepiej dla niego i, jeśli mu życie mile, niech się tego trzyma, bo złapany w ucieczce nic uniknąłby losu, jaki spotkał białych żeglarzy. Mulat przyznał, że zasłużyłby na to, skoro król okazał mu tyle łaski, nie tylko darował mu życie, ale i osadził w najpiękniejszej, jaką widział kiedykolwiek, miejscowości. Treść tej gawędy powtórzono tejże nocy królowi, co sprawiło, że Mulata kazał sprowadzić do siebie nazajutrz. Na wstępie spytał go, czy na tym schabew tutaj przybył? Odrzekł, że nie wie, musiałby ów okręt zobaczyć. Było to jednak niemożliwe, bo okręt odpłynął, nie rzucając kotwicy i nie wysyłając na brzeg łodzi. Król zapytał, czy chciałby wrócić do moorzacków. To jego najgorętsze pragnienie - odpowiedział i upiększył tymi samymi słowami, jakie już powiedział kasboo. Zauważył, że słowa te połaskotały próżność króla, wprawiły go w dobry humor, a w rezultacie został na powrót odesłany do grobowców. Przybył tam z lekkim sercem, po tylu chwilach trwogi, i z przyjemnością przekonał się, że wszyscy ucieszyli się jego powrotem. Wśród grobowców pędził życie beztrosko, wszelkie potrzeby miał zaspokojone i cały dzień wolny, mógł robić, co mu się podobało. Tylko stróżować musiał nocą, gdy na niego wypadała kolej i o pierwszej kwadrze księżyca wyprzątać moorzacki, dbać, aby w lampach dokoła płonących nie zbrakło oliwy i nie oddalać się nigdzie poza obręb cmentarza. Zauważył, że wszyscy jego koledzy w czasie wolnym od zajęć sporządzają jakieś curiosa, po które przychodzą ludzie z miasta i kupują, co umożliwia strażnikom zaopatrywanie się w trunki i inne przyjemności. Towarzysz, z którym dzielił namiot, zabawiał się wyrabianiem sieci, lecz różniły się one bardzo od używanych w Europie. Były z trawy morskiej, wysnutej na pewną długość, a do włókna przytwierdzało się haczyki. Krajowcy nie mieli pojęcia o możliwości łowienia ryb bez haczyków. Ów towarzysz z łatwością sporządzał jedną sieć tygodniowo. Mulat, przyjrzawszy się jego robocie, uznał, że i on to potrafi. Dlatego poprosił go o trochę trawy morskiej i spróbował swych sił w sieciarskim rzemiośle. Udało mu się wyśmienicie, w parę dni ukończył sieć, którą wymienił na większy zapas materiału. Do nowego rzemiosła wziął się tak gorliwie, że sieci jego przewyższały wyroby kolegów starannością wykonania, a w rezultacie lepiej zarabiał. W krótkim czasie z tych zarob-

ków kupił sobie tkaninę, z której uszył kamizelkę angielskiego kroju i długie pantalony. Nosił jednak to ubranie zaledwie parę dni, bo bankoo, intendent moorzacków, kazał mu kamizelkę zdjąć, aby nie odróżniał się od innych, którzy dla okrycia nagości noszą tylko przepaskę na biodrach. Widząc, że nie warto mu pracować na ubiór, zniechęcił się do pracy, jednak, za pozwoleniem bankoo, kupił sobie mobaz, czyli koc do okrywania się w nocy. Rozmawiał z kolegami o sieciach i opisywał, jak się je sporządza w Europie. Bankoo spytał go, czy potrafiłby taką sieć zrobić. Widząc, że nie może zarobkami swymi dysponować, jak mu się podoba, powiedział, że nie potrafi. Wkrótce zaszły jednak wydarzenia, dzięki którym znalazł się w wielkich łaskach. Do obowiązków Mulata należało udawać się do bankoo z rana po wiktuały na dzień bieżący. Zauważył przy tej okazji, że nie żałowano wszelkich produktów prócz soli. Razu pewnego, gdy mieli do jedzenia plantago i ryż z oliwą, poprosił o trochę soli. Bankoo odmówił twierdząc, iż nie mógłby mu dać soli bez upośledzenia innych, gdyż u nich w kraju sól jest niezmiernie rzadka. Soli nie potrafią warzyć, a to, co mają, pochodzi z poszukiwań na skałach nadmorskich, z których ją zbierają bryłkami wielkości orzecha, rzadko zaś większymi. Na skałach bywa sól produktem naturalnym, który morze osadza, gdzie fala stale przybija w jednym miejscu, ale tylko w bardzo małe ilości można zaopatrywać się w ten sposób. Niechby mu dano tylko swobodę - oświadczył na to Mulat, choć rozczarowany - a soli byłoby w Magadoxa tyleż, co w Europie. Tego dnia bankoo powiadomił accabo o tym, co Mulat powiedział, i dnia następnego został on zawezwany do pałacu. Ledwie się tam zjawił, król zapytał, czy mógłby robić sól. Zdaje mu się, że tak, potrafiłby - odpowiedział królowi. Prawdą było, że widywał, jak sól warzą. I opisał, jak można otrzymywać sól *. Accabo kazał Mulatowi natychmiast przystąpić do dzieła i zaofiarował ludzi do pomocy. Mulat zakrzątnął się w mig i tak mu się dobrze powiodło, że w pół roku było tyleż soli w Magadoxa, co i gdzie indziej na świecie. Accabo posłał znów po Mulata chcąc dowiedzieć się o sieci używanej w Europie. Mulat opisał ją królowi, który zapytał, czy potrafi zrobić taką sieć. Przedtem z tym samym pytaniem zwrócił się do niego bankoo, wtedy zaprzeczył. Wziąwszy jednak pod uwagę, że miał spędzić całe życie wśród krajowców, Mulat uznał, że powinien jednać sobie ich łaski wszelkimi sposobami. Odrzekł, że nigdy jeszcze tego nie robił, ale spróbuje, co potrafi, jeśli accabo każe. Ujęty chęcią usług Mulata, król pytał, czy potrzebuje pomocników. Odpowiedział, że potrzebuje osiem osób do snucia, a sześć do wiązania sieci. Ludzie ci mieli pracować wedle wskazówek Mulata. Zabrali się do roboty i w dwa miesiące sporządzili sieć długości osiemdziesięciu sążni. Kiedy tę sieć ukończyli, accabo chciał się przekonać na własne oczy, jaki będzie rezultat połowu i czy lepszy niż przy łowieniu sieciami krajowymi. Otoczony faworytami, udał się na jedną z dżonek z kilku najbardziej doświadczonymi rybakami. Szczęśliwie przy pierwszym zaraz zarzuceniu sieci wyciągnęli mnóstwo ryb, a wśród nich wiele gatunków, dotychczas w kraju tym nie znanych. Były to ryby trzymające się zawsze głębi, które na haczyki nigdy nie brały. Accabo dał do poznania, że jest bardzo zadowolony, i kazał sporządzić jeszcze kilka takich sieci. Teraz krajowcy mogli je wyrabiać już bez Mulata, bo ich tego nauczył. W rezultacie mieli ryb niewspółmiernie więcej niż dotychczas. Mulat spodziewał się jakiejś niezwykłej nagrody za oddaną całemu społeczeństwu przysługę. Wyobrażał sobie, że najmniejszą z łask, jaką go powinni obdarzyć, byłoby udzielenie mu swobody obywatelskiej, pozwolenia na osiedlenie się w mieście i zarabianie wedle swych możliwości. Ale spotkał go wielki zawód; w nagrodę odesłano go z powrotem na moorzac* Mowa tu prawdopodobnie o otrzymywaniu soli z solanek czy wody morskiej sposobem wyparowywania i przekrystalizowania, a nie dobywania soli kopalnej.

ków na tych samych, co uprzednio, warunkach. Co prawda pędził tam życie bardzo spokojne i prawie pogodził się już z myślą, że pozostanie w tym miejscu do kresu swych dni. Przyszedł do przekonania, że niczym nie zdoła wkraść się w łaski krajowców, aby mu zwrócili wolność, a zdarzył się wypadek ukazujący w straszliwym świetle ich surowość. Jeden z passau udał się w noc wolną od stróżowania potajemnie, wbrew zakazowi, do miasta, a powrócił przed świtem. Ale wydała się ta eskapada, bo ktoś go widział i doniósł accabo. W rezultacie przybył po niego wysłannik królewski następnego ranka. Sprowadzony przed króla winowajca bez dalszych ceregieli został stracony w taki oto sposób... Musiał klęknąć i podać naprzód głowę, a kat pałką zadał mu cios w potylicę, aż mózg z czaszki wyprysnął. Przykład ten taką grozą przejął Mulata, że w ciągu piętnastu lat nie poważył się ani razu wyjść poza wytyczoną granicę, chyba że wezwał go accabo lub brał udział w pogrzebie któregoś z passau. Bo jeśli zmarł któryś ze strażników grobów, to Mulat musiał uczestniczyć w jego pogrzebie. Nie chowano ich w moorzackach, jak zresztą nikogo z pospólstwa. Ale pora na opis miejsca, stanowiącego największą osobliwość, i to nie tylko tego kraju. Moorzacki uchodziłyby za dzieła monumentalne także wśród nacji, u których kwitną sztuki i nauka. A wypada w tym przedmiocie wypowiedzieć się szczegółowiej, bo zadziwiać może, iż ów lud tak barbarzyński pod każdym innym względem zachowuje tyle wystawności i dekoracji w swych obrzędach pogrzebowych. Cmentarz zwany hoynatz leży w pięknej dolinie między dwiema górami, o dwie mile angielskie od Magadoxa. Znajduje się na nim dwadzieścia dziewięć moorzacków, a wszystkie zostały zbudowane przez królów, na których utrzymaniu są passau. Czterech przypada na jeden grobowiec. Stróżują kolejno po dwóch, ich zadaniem jest utrzymywać palące się lampy i wszystko w idealnym porządku. Choć owe moorzacki w zasadzie należą do króla, lecz grzebane tam są też prochy i innych osób z najwyższego szczebla hierarchii społecznej. Czasami król obdarza któregoś ze swych faworytów grobowcem na miejsce wiecznego spoczynku jego rodziny. Ale pomimo takiej darowizny, gdy umiera osoba z owej rodziny, trzeba za każdym razem wyjednywać pozwolenie króla na jej pochowanie w moorzacku. Dzieje się tak dlatego, że nieraz personat zaszczycony przywilejem grobowca rozgniewa króla, czego król nie daje do poznania za życia. Dopiero gdy umrze, zabrania się za karę pochować go w grobowcu. Skoro tak wielkim zaszczytem jest złożenie czyichś prochów w jednym z moorzacków, dowodzi to, w jakiej czci krajowcy mają to miejsce. Rzeczywiście jedną z największych przyjemności zarówno króla, jak i pospolitych ludzi, stanowi częste odwiedzanie grobów, co czynią ze swoistym nabożeństwem. Największy ze wszystkich moorzack należy do króla, nikogo, prócz niego, chować tam nie wolno. Wzniesiony z kombinacji białego i czarnego marmuru, zajmuje on osiemdziesiąt stóp kwadratowych i ma kształt kopuły zakończonej wysoką iglicą. Wewnątrz zarówno podłoga, jak i ściany są z misternie polerowanego białego marmuru, a pułap, tj. kopuła od wewnątrz, pomalowany jest na zielono. Zawiera czterdzieści pięć booze ze złota, stojących na tyluż czterostopowej wysokości cokołach z czarnego marmuru. Booze to rodzaj okrągłego naczynia z przykryciem o średnicy pięciu cali i głębokiego na mniej więcej osiem. Tu przechowywane są popioły zmarłych, bo zwłoki są palone. Znajduje się tam szesnaście dużych lamp złotych z dziewięciu brenerami, czterema po rogach i jednym dwuknotowym w środku. Poboczne bywają zapalane tylko podczas uroczystości pogrzebowych, ale środkowe światło pali się stale. Skoro było czterdzieści pięć booze, należało wnosić, że prochy tyluż królów miejscowych spoczywają w tym miejscu, tak też poinformowano Mulata. Następny pod względem wielkości grobowiec przeznaczony był dla cossue, czyli królowych. Wypada nadmienić, że mężczyzn i kobiety chowano w tych moorzackach oddzielnie,

nigdy razem. Trzeci grobowiec był dla acobib, czyli książąt. Były w nim pięćdziesiąt trzy booze, stojące na cokołach z czarnego marmuru, trzynaście lamp srebrnych, każda o siedmiu brenerach. Czwarty grobowiec dla matotze, księżniczek. Piąty dla foramzep, męskich potomków księcia. Szósty dla sqeenzib, tj. żeńskich potomków księcia. Jeden z grobowców jest przeznaczony na miejsce spoczynku baamzan, arcykapłana. Jeden dla baulumzu, podskarbiego. Jeden dla moorenzep, wodza naczelnego. Jeden dla cassa, sekretarza. Jeden dla paremzeb, tj. noszących ten tytuł walecznych personatów. Potem dla ich żon, tepsbaye. Następnie dla morepzu, czyli wodzicieli słoni. Potem dla hammon, komendantów miasta. Jeden dla hoyzep, głównego nauczyciela słoni. Jeden dla sancof, naczelnego lekarza. Jeden z grobowców trzymają w rezerwie dla wojownika nie uprawnionego do tego zaszczytu z innego tytułu, a osławionego czynem bohaterskim na wojnie. Jeden grobowiec należy do zansbaw, pierwszego muzyka królewskiego. Jest grobowiec dla diwatzabowe, konkubin królewskich. Grobowiec dla pampuzam, synów konkubin królewskich. Grobowiec dla parrasqua, synów arcykapłanów. Grobowiec dla gauzet, żon naczelnego wodza. Grobowiec dla matotza, żon komendantów miasta. Grobowiec dla hoydetteb, żon podskarbiego. Grobowiec dla akenzeg, żon głównego dowódcy. Nie oznacza to wcale, że grobowiec taki jest przeznaczony wyłącznie dla danego dygnitarza i jego dziedziców, bo chowają tam personata, obejmującego po nim urząd. Dziedzice tego zaszczytu wcale nie dostępują, chyba że przejmują funkcje swego przodka. Grobowce te są z marmuru różnej barwy, większe i mniejsze, czworoboczne i okrągłe, niektóre z iglicą na szczycie, inne bez niej. Ale ozdoby wewnątrz w wielu przypadkach są równie drogocenne jak w grobowcach króla lub księcia. Tak więc wszystkie booze w moorzackach arcykapłana, podskarbiego, generała i sekretarza są ze złota. W innych niektóre ze złota, inne ze srebra, a biorąc pod uwagę ich ilość, można rzec, że pomniki te reprezentują wielkie bogactwo. Kiedy umiera król, książę lub inna osoba uprawniona do złożenia jej prochów w mauzoleum, natychmiast obnażają zwłoki, zarówno mężczyzny, jak kobiety, potem kładą na marach, nakrywają całunem z purpurowego jedwabiu, wynoszą i wystawiają ceremonialnie w budynku przeznaczonym wyłącznie na ten cel, nie opodal miasta. Cały budynek to jedna wielka sala sześćdziesięciu stóp długości, dwudziestu sześciu szerokości i trzydziestu wysokości, z płaskim sufitem. Wszystko to jest wykonane z osobliwego białego marmuru. Oświetla się ją od wewnątrz mnóstwem srebrnych lamp. Pośrodku znajduje się płyta marmurowa na sześciu postumentach również z marmuru, na trzy stopy wysokich, i na nich spoczywają zwłoki. Wynosząc ciało na hoynatz, czyli cmentarz, krajowcy ściśle przestrzegają pory zachodu słońca. W tym czasie zjawia się arcykapłan w asyście wszystkich uprawnionych do pogrzebania w grobowcach i oni tylko mają prawo być obecni przy ceremonii. Dobywszy ostrego narzędzia, zwanego mockdoo, służącego za nóż, arcykapłan rozcina zwłoki, wyciąga serce i oddaje do rąk najbliższemu krewnemu nieboszczyka stojącemu w pogotowiu po prawicy duchownego. Potem ciało przenoszą w niższy koniec sali, gdzie płonie ogień w lochu, głębokim na pięć stóp i tyleż szerokim. Ciało opuszczają w ogień, który je zwęgla. Wtedy krewny zmarłej osoby ponownie wręcza serce arcykapłanowi, który je składa do małego kamiennego naczynia, wystawia na ogień i trzyma w nim, póki nie wyschnie na proch. Następnie popioły z ciała i z wysuszonego serca wsypują do booze. Ruszają na hoynatz, a najbliższy z krewnych niesie booze. Kiedy dotrą do moorzacka, oświetlonego wszystkimi lampami na tę uroczystość, booze oddaje się znów kapłanowi, który wchodzi do mauzoleum sam jeden i zamyka za sobą drzwi. Pozostaje tam kwadrans, umieszcza booze na właściwym cokole i wraca. Na tym kończy się ceremonia.

Wszystko to odbywa się w zupełnym milczeniu. Krewni zmarłej osoby niczym nie zdradzają swego żalu, nie lamentują. Obyczaj również nakazuje nie wspominać nigdy nieboszczyka ani wymieniać jego imienia. Takie to są obrządki i ceremonie pogrzebowe u krajowców. Wspaniałe grobowce prezentują się imponująco z daleka. Ale i z bliska są nie mniej piękne, gdyż wzniesiono je z drogocennego budulca, a i w przepięknej okolicy. Ale o religii krajowców niewiele da się powiedzieć, bo sami mają o niej mętne wyobrażenie. Nigdy nie zapytali Mulata, choćby ogólnikowo, o jego wyznanie, a kiedy pytał o ich religię, bardzo mało mieli do powiedzenia. Pletli banialuki i nic z tego nie zdołał pojąć. O pół mili od miasta była świątynia, a raczej meczet, o którym opowiadano bajkę, że został wzniesiony w ciągu jednej nocy. Nikt nie potrafił wyjaśnić, jak się to stało i kto ów meczet zbudował. Na ogół mniemano, że wzniósł go Hios, bóg morza. W pewne dni ludzie zwykli się tam tłumnie udawać na jakieś obrzędy, lecz nie potrafili powiedzieć, po co i z jakiego powodu. Mulat jednak z czasem zdołał się zorientować, że wśród krajowców są wyznawcy kilku wierzeń. Niektórzy modlili się do posążka, który kształtem przypominał jakby wilka. Ów posążek przechowywano w domach. Obyczaj ten był tak rozpowszechniony, że biedniejsi rzeźbili małe posążki z drzewa i sprzedawali je na ulicach. Do chrześcijan krajowcy wcale nie żywią nienawiści ani odrazy, jak np. Turcy i prawie wszyscy muzułmanie różnych sekt. W gruncie rzeczy nie wiedzą oni, co to takiego chrześcijanin. Natomiast, jak już wspomniałem, wpaja się im, że biali ludzie to potwory. Nienawidzą białych i brzydzą się nimi jak ropuchami i innymi jadowitymi stworami, ale nie ze względu na religię, tylko na kolor skóry. We wzajemnych stosunkach trzymają się ściśle zasad współżycia społecznego i pewno mniej tam u nich szalbierstwa i krzywd niźli w którymkolwiek z chrześcijańskich krajów. Mulata, dostatecznie ciemnoskórego, aby nie wzbudzał odrazy i strachu, traktowali krajowcy tak samo jak innych passau, strażników cmentarnych, lub kogokolwiek tejże kondycji. Początkowo Mulat łudził się, że polepszy sobie egzystencję wśród krajowców lub uzyska wolność w nagrodę za nauczenie ich rzeczy pożytecznych, przydatnych całemu społeczeństwu, jednak wyrzekł się tych próżnych nadziei, gdy accabo ujawnił zupełny brak wspaniałomyślności i wdzięczności. A przeto z rezygnacją pragnął tylko spokoju w melancholijnym życiu, jakie wieść był zmuszony w obrębie moorzacków, póki nie nastąpiło wydarzenie, które nastawiło go wprost przeciwnie, co dowodzi, jak głęboko w naturze ludzkiej tkwi umiłowanie wolności. Wybuchły rozruchy w Saeni, miejscowości położonej o dwadzieścia mil na wschód od Magadoxa w tymże królestwie Zanzibaru. Zbuntowała się ludność i zabiła hammana, czyli gubernatora Saeni, który dopuścił się oburzających opinię publiczną gwałtów. Wprawdzie accabo nie utrzymywał ani wojska, ani straży, prócz passau do pilnowania grobów, jednak, ledwie wieści dotarły do Magadoxa, postawił w szyku bojowym dwa tysiące wojowników uzbrojonych w łuki i oszczepy. Wyruszył na ich czele, aby stłumić bunt. Następnego dnia od wymarszu dościgła go wieść, że widziano schabew w pobliżu cieśniny Bandan, o dziesięć mil na wschód od Saeni, a trzydzieści od Magadoxa. Bezzwłocznie po otrzymaniu tej wiadomości kazał sześciu ludziom co tchu wracać do moorzacków, zabrać Mulata i przyłączyć się z nim do wojska. Zastali go przy pełnieniu obowiązków i oznajmili, że ma wyruszać natychmiast, biorąc łuk i strzały, broń passau, a więc raczej w charakterze żołnierza niźli więźnia. Po dwóch dniach forsownego marszu przybyli do wojska biwakującego w pewnej odległości od miasta Saeni. Accabo wysłał grupę wojowników ku miastu, wzięto kilku jeńców. Sprowadzeni do obozu jeńcy powiedzieli, że wszyscy mieszkańcy opuścili miasto na wieść o zbliżaniu się króla i uciekli daleko. Równocześnie jeńcy podali takie przykłady tyranii hammana, gubernatora, i tak uzasadnili konieczność swego postępku, że król zdawał się godzić z tym, co zaszło. Kilku jeńcom kazał odnaleźć zbiegłych mieszkańców i powiedzieć im, niby

puszczając urazę w niepamięć, że mogą wracać do domów, bo darował im winę i wyznaczy lepszego gubernatora. Dnia następnego począł z wojskiem wycofywać się ku Magadoxa, lecz posuwali się bardzo powoli. Pod wieczór doszli do wielkiego lasu, w który król kazał zagłębić się całemu wojsku na nocleg. Nazajutrz z rana zabronił pod karą śmierci wychodzić z lasu komukolwiek. Tymczasem mieszkańcy Saeni, otrzymawszy uspokajające wieści, zaczęli wracać do swych siedzib. Accabo tegoż jeszcze dnia o zmroku dał rozkaz do wymarszu, i to bardzo forsownego. Nad ranem, gdy mieszkańcy po powrocie mocno spali, wojownicy weszli po cichu do miasta. Kiedy wszczął się alarm i mieszkańcy zaczęli wyskakiwać na ulice, accabo kazał swym wojownikom uderzyć na nich. Wymordowano mnóstwo Saeńczyków, ale wielu też miało szczęście ujść pod osłoną nocy. Z tych jednak, co nie uciekli, tylko czterdziestu trzech wzięto do niewoli, resztę wybito. Mulat wdał się w rozmowę z jednym z jeńców, ów lamentował nad losem swych nieszczęsnych współobywateli, opisywał ich ucieczkę z miasta, potem powrót. Kiedy podchodzili do wybrzeża morskiego - opowiadał - o jakie dziesięć mil od Saeni i z półtorej od Bandanu, zobaczyli schabew. I jeszcze opisał Mulatowi, gdzie był ów okręt. Mulat zmiarkował, że to wprost na wschód od nich, tj. od Saeni. Wypytał jeńca o rozmiary okrętu; jeniec odpowiadał wedle swego rozumienia, ale między innymi zakomunikował mu ważną okoliczność. Reje i topy okręt miał spuszczone, co wskazywało, że żeglarze mają zamiar kotwiczyć w tym miejscu czas pewien. Zapytał jeńca, kiedy widział okręt po raz ostatni. Okazało się, że przed dwoma dniami. Wnet zaświtało Mulatowi w głowie, że Opatrzność zsyła mu okazję do ucieczki, a jeśli z niej nie skorzysta, nigdy już mu się druga nie nadarzy. Wiedział, że nic go już nie powstrzyma, że ucieknie tej nocy. Nim odkryją, będzie miał pewnie już kilka godzin marszu za sobą. Pocieszał się myślą, że wysłani w pościg nie powinni go dogonić, choćby obrali właściwą drogę, a przecie mogło się zdarzyć, że zabłądzą. Spędził cały dzień w trwodze i nadziei. Przerażeniem napełniała go myśl, że może zgubić drogę albo okrętu nie zastać na miejscu. Wtedy czekała go pewna śmierć, bo nie miał żadnych szans ukrycia się w terenie, jak to potrafiłby krajowiec. Z drugiej strony dodawała mu otuchy okoliczność, że okręt nie mógł odpłynąć, skoro jeszcze dwa dni temu miał spuszczone reje i topy masztów. A poza tym skoro znał tak dobrze drogę do miejsca postoju okrętu, to nie mógł zabłądzić. W rezultacie przez cały dzień rozglądał się i notował sobie w pamięci drogę, jaką zamierzał przebyć. Tej nocy, gdy tylko wszystko się uciszyło, a towarzysze Mulata, będący też jego dozorcami, pozasypiali, zdobył się na odwagę i puścił się w drogę. Z początku wszystko poszło gładko, nie natknął się na żadne przeszkody, nikt go nie zaczepił, nic zobaczył, nie usłyszał. Krajowcy, nie mając pojęcia o taktyce, nie wystawiali nocą wartowników. Mulat spieszył co sił w nogach. Kiedy się rozwidniło, zobaczył małą mieścinę o jakieś dwie mile. Musiało to być owo Bandan, sądząc z opisu jeńca. Zgadywał, że znajduje się w pobliżu wybrzeży morza, niewidocznych z powodu terenu górzystego. Dlatego co sił podążał, aby wspiąć się na wierzchołek najbliższej góry, skąd dopiero roztoczył się widok na morze. Długo się rozglądał, nim wreszcie dostrzegł przymglony kształt okrętu, lecz tak daleko, że ledwie był rozpoznawalny. Jednak poczuł się wzmocniony na duchu i prawie już uratowany. Poza tym spostrzegł dość szeroką rzekę w pewnej odległości w dolinie. Musiał ją przebyć, bo przecinała mu drogę, ale był dobrym pływakiem. Okazało się jednak, że to bardzo bystra rzeka. To go zaniepokoiło. Był znużony wędrówką i bał się, że nurt może być za silny, może go porwać i wynieść na morze. Łatwiej byłoby przepłynąć rzekę na zakręcie, gdzie nurt zawsze jest słabszy i mniejsze grozi niebezpieczeństwo. Ale zakręt trzeba było odszukać i w tym celu zagłębić się w teren. Zastanawiał się, co począć, błądząc wzrokiem dokoła i wypadkiem rzucił okiem na górę, z której dopiero co zszedł. Na szczycie stało sześciu ludzi. Odniósł wrażenie, że rozglą-

dają się, a oto nagle ruszyli i pędzą wprost ku niemu. A więc to pościg. Najpierw stanęli, aby rozejrzeć się za zbiegiem, a teraz sadzą wielkimi susami po zboczu. Zdjęty strachem przed okrutną kaźnią, już bez namysłu skoczył do rzeki. Wprawdzie prąd był bardzo silny, lecz poszło mu lepiej, niż przypuszczał. Widać Opatrzność nad nim czuwała, bo przy podpływaniu do przeciwnego brzegu dostał się w odnogę rzeczną, w której samym skrętem wody został zniesiony na płyciznę. Mniej więcej w pół godziny wylądował bezpiecznie na przeciwnym brzegu. Osłabł nieco z wysiłku i przysiadł dla nabrania sił. Raptem poderwał się na równe nogi, tak przerażony, jakby cale wojsko deptało mu po piętach. Zobaczył pod pochyłością brzegu potwornego krokodyla. Był ogromny niczym dąb leżący w wodzie i Mulat głowę dałby za to, że mógłby połknąć wołu. A prześladowcy dobiegali już przeciwnego brzegu. Puścił się pędem i uciekał strachem uskrzydlony. Wzdłuż rzeki ciągnęła się gęstwina niskich zarośli. Mulat miał tyle przytomności umysłu, że przez nie utorował sobie drogę. Wiedział, że potwór nie przedostanie się przez zarośla. I rzeczywiście, bardzo to prawdopodobne, że uratował się dzięki tej szczęśliwej myśli. Biegł coraz prędzej, podcinany biczem strachu, choć czasem oglądał się za siebie. Sprawiało mu ulgę, że nie zobaczył ani razu za sobą potwora ani też prześladowców. Po dwóch godzinach forsownego biegu dotarł do parowu między dwoma zboczami, skąd otwierał się widok na morze. Na jakąś milę od brzegu zobaczył okręt. Był zaskoczony i przejęty do głębi. Natychmiast pospieszył na sam skraj strądu i machając czapką nad głową wzywał żeglarzy na ratunek. Wołanie na taki dystans byłoby daremne. Długi czas sygnalizował w ten sposób coraz niecierpliwiej i z coraz większym strachem, bo z okrętu nie odpowiadano mu wcale. Bał się, że go nie dostrzegą, a może nie zechcą pospieszyć z pomocą. Ale to był już ostatni paroksyzm trwogi, bo raptem spoza najbliższego cypla wyłoniła się łódź. Żeglarze w tej łodzi mieli za zadanie posuwać się wzdłuż wybrzeży i przekonać się, czy kraj jest zamieszkały. Na widok łodzi z ludźmi, w których poznał Europejczyków po ubiorze, nie posiadał się z radości. Nie starczyło mu cierpliwości, aby czekać, aż podwiosłują, i rzucił się wpław. Okazało się, że byli to Holendrzy. Wciągnęli go za burtę. Widząc jego radość, która aż biła w oczy, chcieli się dowiedzieć, kim jest i skąd przybywa, odezwali się więc do niego po holendersku. Mulatowi ten język był prawie nie znany, lecz dał im do zrozumienia, że mówi po angielsku. Paru z załogi rozumiało angielski, a jeden władał bardzo dobrze. Mulat, przekonawszy się o tym, w krótkich słowach opowiedział, że jest chrześcijaninem, że przez szesnaście lat był więźniem czy też niewolnikiem w Zanzibarze, uciekł i ściga go teraz sześciu barbarzyńców. Mając broń w łodzi, żeglarze postanowili zatrzymać się i przekonać, czy ukażą się owi barbarzyńcy, gdyż ani razu nie widzieli istoty ludzkiej podczas postoju u wybrzeża. Byli pewni, że to kraj niezamieszkały (a przecie krajowcy obserwowali okręt ze stromizn górskich). Czekali nie odejmując rąk od wioseł. W jakie pół godziny ukazało się pięciu ludzi uzbrojonych w łuki. Holendrzy wystrzelili z dwóch muszkietów. Barbarzyńcy na brzegu rozproszyli się i pierzchli. Ale po chwili dwóch spośród nich wróciło. Łuki i strzały cisnęli o ziemię, skoczyli w morze i zdawali się zmierzać wpław do łodzi. Holendrzy nie wiedzieli, co o tym myśleć, ale czekali spokojnie, bo ze strony dwóch nagusów nic im nie mogło grozić. W krótkim czasie podpłynęli i zwrócili się z prośbą do Mulata, aby ich przyjął na łódź, bo w przeciwnym razie zostaną straceni w okrutny sposób za to, że nie pojmali zbiega. Holendrzy chętnie na to przystali wiedząc, że dobrze sprzedadzą ich w niewolę. W łodzi ludzie ci opowiedzieli, co im się przytrafiło. Jednego z nich porwał krokodyl, pewnie ten sam, którego widział Mulat. Zdarzyło się to w miejscu, gdzie dostrzegli zbiega, podczas przepływania rzeki. Trzej pozostali powędrują jak najdalej od swego kraju, w ten sposób ratując życie. Oni jednak wolą zdać się na łaskę i niełaskę białych niż ryzykować pojmanie lub śmierć

głodową w wędrówce przez nieznane krainy. Po przybyciu na okręt Mulat opowiedział kapitanowi wszystkie swoje przygody, a kapitan, przekonawszy się, że ma do czynienia z zejmanem znającym się na nawigacji, wciągnął go na listę załogi w charakterze starszego marynarza. Wobec wciąż przeciwnych wiatrów stali tam trzy tygodnie na kotwicy, pobierając wodę słodką i drewno, a zabawiając się łowieniem ryb. Następnie pożeglowali do Batawii w Indiach Wschodnich, gdzie dostarczyli ładunek, a załadowali towary z Indii dla Holandii. Na tym okręcie Mulat odbył parę rejsów, ale w 1724 roku, gdy był w Holandii, zapragnął zobaczyć się ze swym dawnym kapitanem i dwudziestego ósmego marca udał się z Holandii do Anglii. Kapitan, którego zastał przy życiu, rad Mulatowi, obdarzył go hojnie. On to skłonił go do szczegółowego opisu doznanych przygód, a niniejsza relacja wiernie je oddaje na podstawie kopii oryginału. O dalszych losach Mulata wiadomo, że wrócił do Holandii i zostaje nadal na służbie Holenderskiej Kompanii Wschodnio-Indyjskiej, chyba że ostatnio rozstał się z życiem.

ROZDZIAŁ XI

Kapitan Bellamy Nie rozporządzając pewnymi danymi z biografii tego człowieka od początku, rozpoczynam relację od chwili, kiedy zaczyna on występować jako zdecydowany wróg ludzkości. Kapitan Bellamy i Paul Williams, wyprawiwszy się w dwóch slupach na hiszpański wrak * i zawiódłszy się w swoich rachubach, nie chcieli, aby ich cały trud poszedł na marne, i zawarli układ o dalszym wykonywaniu rzemiosła. Pierwszym, który miał nieszczęście wpaść w ich ręce, był kapitan Prince, żeglujący z Jamajki do Londynu na galeonie zbudowanym w tym porcie, z ładunkiem słoniowych kłów, złotego piasku i innych cennych towarów. Ten pryz nie tylko wzbogacił, ale i wzmocnił piratów. Niezwłocznie zamontowali na tym galeonie dwadzieścia osiem dział i obsadzili go załogą ze stu pięćdziesięciu ludzi różnych narodowości. Bellamy'ego obwołano kapitanem, a okręt zachował swą dawną nazwę „Whidaw”. Wtedy, należycie wyposażeni, mogli myśleć o realizacji swych desperackich zamiarów. Wzięli kurs na Wirginię, gdzie stali się zakałą wybrzeża i zdobyli kilka statków. Tam też, kiedy na nową zmierzali pozycję, niewiele brakowało, żeby zostali strąceni w czeluście piekielne, jak powiada psalmista. Kopuła niebieska osiadała nisko, wróżąc sztorm. Niebo przybierało wygląd groźny. Bellamy kazał skrócić żagle, a Williams zrefować podwójnie wielki żagiel. Ledwie uporano się z żaglami, oba okręty znalazły się w chaosie piorunowego sztormu i ulewy, tak gwałtownych, że „Whidaw” był bliski wywrócenia dnem do góry. Natychmiast wykręcili i popłynęli z wiatrem. Tylko to mogli zrobić, bo pozostał im na masztach jedynie fokżagiel pośrodku umocowany. Pomyślną okolicznością było, że wichura szła z zachodu ku północy, a nie ze wschodu, bo wówczas rozbiliby się niezawodnie na brzegu. Sztorm wzmógł się pod noc. „Whidaw” był nie tylko odarty z żagli, ale jeszcze trzeba było spuścić reje. Sterować mogli tylko taliami, trzymając czterech ludzi w sterówce, a dwóch u koła, a wszystko to wystarczało zaledwie, aby utrzymać dziób na falę **. Okręt zatonąłby niechybnie, gdyby choć raz wypadł spod wiatru. Niebo w tym czasie okrywało się płachtami błyskawic, co morze zdało się imitować wirowiskiem słonego pyłu. * Jeden z rozbitych hiszpańskich galeonów srebrnej floty w Zatoce Florydzkiej (przyp. aut.). ** Aby utrzymać ster, trzeba było rządzić nim linami przechodzącymi przez wielokrążki. Szturwał, rządzący piórem steru na galeonie, znajdował się we wnętrzu, w części rufowej, i dlatego posłano tam czterech marynarzy.

Panowały ciemności, o jakich mówi się w Biblii, ciemności namacalne. Wstrząsający, tubalny ryk wichru walczył o lepsze z trzaskaniem piorunów. Było to, razem wziąwszy, dość straszne, aby posiać strach i w najzuchwalszym sercu przed Istotą Najwyższą, panującą nad morzem i wichrami. Ale nie wśród nędzników, bo oni bluźnierstwem, wyklinaniem i obrzydliwymi złorzeczeniami usiłowali zdławić tumult skłóconych żywiołów. Bellamy pienił się, że nie może zwolnić z uwięzi swych dział *, aby odpowiedzieć salutem na piorunowy ogień nieba, urągał bogom, iż się popili i wodzą się za łby. Całą noc dryfowali ** bez strzępu żagla na masztach. Kiedy z rana wielki maszt pękł w gnieździe ***, musieli go zrąbać, a równocześnie tylny maszt poszedł za burtę. Nic mogąc się pogodzić z tymi przeciwnościami, bluźnili zawzięcie, a jeszcze gorzej, kiedy przekonali się, że okręt nabrał dużo wody. Nieustannie musieli pompować, żeby wodę z przecieku utrzymać na jednym poziomie. Slup, jak i galeon, był zdany na łaskę i niełaskę żywiołów. Wicher, wykręcając po róży kompasowej ****, wzbijał tak wielką i stromą falę, że tracili nadzieję na ocalenie. Fala spiętrzyła się na rufie, rozbiła o tylne nadburcie, poraniła dwóch ludzi od koła sterowego, a uratowali się tylko dlatego, że zmyło ich w sieć ochronną. Po czterech dniach i trzech nocach sztorm osłabł i ustalił się w kierunku kompasowym północna północ ku wschodowi. Z godziny na godzinę ucichał wiatr, rozpogodziło się, więc porozumieli się ze slupem i przełożyli kurs na wybrzeża Karoliny. Tego kursu trzymali się w ciągu doby, lecz wiatr przeskoczył na południowy, co wpłynęło na zmianę decyzji piratów i ruszyli ku Rhode Island. Przez cały czas nie ustawał przeciek na „Whidaw”, był tak duży, że nieustannie czynną pompą z zawietrznej strony zaledwie dawało się utrzymać wodę we wnętrzu na jednym poziomie. Umocowano maszty awaryjne, a kiedy cieśla wykrył na dziobie przeciek, załoga odzyskała animusz. Jedyną szkodą, jaką poniósł slup, była utrata wielkiego żagla, zerwanego z bomu pierwszym sztormowym szkwałem. W rejsie wzdłuż Rhode Island, na początku kwietnia, pochwycili slup z Bostonu pod dowództwem kapitana Beera, co stało się na szerokości Południowej Karoliny, o czterdzieści mil od lądu. Kapitana trzymali na swoim flagowcu „Whidaw”, gdy plądrowali i grabili, co się dało, na jego statku. Bellamy i Williams chcieli statek szyprowi zwrócić, lecz załogi ich były temu przeciwne. Piraci zatopili pryz, a Beera wysadzili na pobrzeżu Block Island. Nie mogę pominąć milczeniem przemowy kapitana Bellamy'ego do kapitana Beera. Niech to dunder świśnie - powiedział. - Mierzi mnie, że nie chcę aści oddać aścinego slupu, bo nie lubię robić świństw, jeżeli nic na tym nie zyskuję. Do diabła ze slupem, musimy go puścić na dno, acz mógłby przydać się aści. Wszelako pal diabli i aści, boś spietrany matoł jak wszyscy szanujący prawa ukute przez bogaczy dla swego własnego bezpieczeństwa. Tym podszytym tchórzem pętakom brak męstwa, aby w inny sposób bronić tego, co draństwem swym nabyli. Was wszystkich pal sześć! Pał sześć bandę zbzikowanych łajdaków, tudzież i aści, sługusa zgrai półgłupków o zajęczym sercu. Te szuje szkalują nas, kiedy między nimi i nami ta tylko różnica, że oni grabią biedaków pod osłoną prawa, a my rabujemy bogaczy za tarczą naszej własnej odwagi. Czyż nie lepiej aści zostać jednym z nas, niźli dla chleba czołgać się za tyłkiem tych niegodziwców? - Kapitan Beer odrzekł, że sumienie nie pozwala mu łamać praw, prawa boskiego i ludzkiego. - Diablo skrupulatny z aści łapserdak, pal cię sześć! - Bellamy na to. - Jam wolny jak książę, a głos sumienia mi mówi, że takąż samą mam rację toczyć wojnę z całym światem, jak i ten, co ma na morzu sto uzbrojonych w żagle statków czy sto tysięcy żołnierzy w polu. Ale nie warto wdawać się w dyskursa z wami, skamlącymi pętakami. Możnym dajecie pomiatać sobą, jak im się spodoba, i pokładacie ufność * Ówczesne działa okrętowe były na lawetach, do odpalenia lawetę trzeba było odmocować. ** Znosiło okręt wichrem, falą. *** Podstawa, In. platforma masztu. **** Tarcza w kompasie z podziałką na 32°, teraz 360°.

w rajfurstwie pulchnego klechy, który sam ani nie praktykuje tego, o czym każe, ani nie wierzy w to, czym oszwabia cymbałów, słuchających kazań. Na „Whidaw” nie brakło prowiantu i wody, naprawiono awarię, piraci zabawiali się krotochwilami. Mieli kamrata, wędrownego komedianta, który za swych waganckich czasów był świadkiem i aktorem w scenkach z życia wziętych, a i sam majstrem od koloryzowania. Do zbyt wielkich rzeczy czul się powołany, jak mawiał, aby kontentować się wędrownym aktorstwem, więc przerzucił się do mniej nużącego zawodu poborcy. Dlatego w hrabstwie York pożyczył sobie wybornego wałacha - cytuję jego własne słowa - z siodłem łowieckim i uździenicą, a kieszonkowe pistolety już posiadał. Tak zaopatrzony, rozpoczął awanturnicze życic, nie rozstając się ze swą kompanią. Chciał się potykać z błędnymi rycerzami, ale nie mieli ochoty stawać do walki, więc obdarłszy ich, rzucał łup do stóp swojej Dulcynei. Jednak zły czarodziej wziął nad nim górę. Zazdrosny o zdobytą przezeń orężnymi czynami chwałę, w strachu, że zaćmi rycerza, którego faworyzował, czarownik ów zrozumiał, iż nie wyjdzie z tej walki zwycięsko, więc sztukami magicznymi wtrącił go, zakutego w kajdany, do ohydnego więzienia. Ale czuwał nad nim pewien mędrzec, który zamierzał opisać jego chwalebne czyny. Ów duch opiekuńczy sprawił, że został on zaokrętowany i wysłany na słynną wyspę Jamajkę. Po wielu odmianach losu opiekun zbratał go z morskimi sokołami, będącymi biczem na tyranów i skąpców, a mężnymi obrońcami wolności *. Ten okrętowy facecjonista ułożył sztukę, a nazwał ją „Królewski pirat”. Był to utwór, którym cynik musiałby się udelektować, a odegrany został na pokładzie rufowym. Nie tylko sam autor był ze swej sztuki zadowolony, ale i cała zacna kompania nagradzała aktorów rzęsistymi brawami. Jednakże zaszedł wypadek, który farsę zamienił w tragedię i sprawił, że rada okrętowa zabroniła dalszych przedstawień. A stało się to w momencie, kiedy Aleksander Wielki w asyście przybocznej straży ferował wyrok na pojmanego pirata. Pijany konstabl „Whidaw” wziął widowisko na serio i uroił sobie, że jego towarzysz okrętowy znajduje się w niebezpieczeństwie, gdy Aleksander Wielki mówił: „Wiedz, że na śmierć zostajesz skazany za twe wielkie zbrodnie. I jutro wczesnego rana zawiśniesz ubrany w konopny kołnierz”. - Do diaska - ryknął konstabl - niech no tylko zrobić to spróbujesz! - Z tymi słowy skoczył do kabiny, gdzie przy ponczu siedziało trzech równie strąbionych, jak on sam piratów. Rzekł im: - Mają wieszać zacnego Jacka Spinckesa. Tych, którzy pozwolą na to, powinno się wywieszać jednego po drugim. Diabła zje, komu się to uda! Zmiotę ich z pokładu. - Chwycił granat i tlący się lont. Na czele swych towarzyszy, biegnących z dobytymi puginałami, wypadł na pokład, zapalił granat i rzucił między aktorów. Widzowie byli na trapach i na rufie, nie mieli przy sobie kordelasów, a w rezultacie biednemu Aleksandrowi ucięto lewą rękę, a Jack Spinckes miał złamaną nogę. Powstał tumult, napastników ujęto, bo w przeciwnym razie dokonaliby rzezi wśród przybocznej straży Aleksandra, albo przez tę straż, występującą z bronią na scenie, zostaliby poszatkowani. Aleksander Wielki pomścił utratę ręki zabiwszy sprawcę swego nieszczęścia. Konstabla i dwóch współwinnych pozostałych przy życiu zakuto w kajdany. Dnia następnego odbył się nad nimi sąd, który nie tylko ich uniewinnił, lecz i pochwalił za przejawiony wigor. Aleksander pogodził się z wrogami, a sztukę zakazano wystawiać. W dwa tygodnie po wylądowaniu kapitana Beera Williams zdobył abordażem statek z Cape Cod, załadowany winem. Żeglarze tego statku zwiększyli liczbę jeńców. Siedmiu kamratów swych piraci wysłali na pryz, nakazując trzymać się przy galeonie Bellamy'ego i slupie Williamsa, a szypra pryzu zostawić na nim. Długo już nie oczyszczano okrętu ni slupu, wobec czego piraci posunęli się na północ i forsownie pożeglowali ku rzece Penobscott, płynącej między Nową Szkocją a prowincją * Aluzje do „Don Kichota” Cervantesa służą za kanwę szyderczego opisu kariery zbója, deportowanego do kolonii, co praktykowano w Anglii; zaprzedawano w niewolę kolonistom zbrodniarzy, a czasem i wrogów politycznych.

Maine, bo na niej zamierzali okręty swe krenować. Ten pas lądu wzdłuż wybrzeża zajmuje obszar stu dziewięćdziesięciu mil z zachodu na wschód, licząc od prowincji Maine do St. Croix, i trzysta mil z północy na południe, od rzeki Quebec do morza. Król Karol II nadał to terytorium w 1663 roku Jego Królewskiej Wysokości Jamesowi, księciu Yorku, który założył kolonię w Pemaquid. Rosną tam rozmaite gatunki drzew, wyborny len i konopie, kraj może zaspokajać wszelkie potrzeby okrętowe. Znajdują się w tym kraju bogate kopaliny, miedź, cyna, ruda żelazna, wody obfitują w wieloryby, jesiotry, śledzie, makrele, łososie, ostrygi, skorupiaki jadalne itp. Gleba wydaje wszelkie odmiany europejskich zbóż i owoców, a lasy kryją liczną zwierzynę płową, jak łosie, jelenie, daniele. Ten kraj, gdy zostanie zasiedlony, przyniesie wielką korzyść Anglii. Niech czytelnicy darują tę niewielką dygresję, do której skłoniło mnie zainteresowanie wszystkim, co zmierza do wzbogacenia i rozszerzenia dominiów naszej wspaniałej Brytanii, mej umiłowanej ojczyzny. Ale wracam do rzeczy. Znalazłszy się w ujściu rzeki, piraci uznali za lepsze krenować na rzece Machias. Wpłynęli na nią, posunęli się w górę biegu Machias na dwie i pół mili, gdzie zakotwiczyli ze swymi pryzami. Następnego ranka wysadzili na brzeg wszystkich jeńców pod dozorem strażników, każąc im budować chaty. Przewieźli na ląd działa i usypali szańce ze strzelnicami dla armat po obu brzegach rzeki. Nieszczęśni jeńcy, traktowani przez piratów jak Murzyni na zachodnioindyjskich plantacjach, musieli wykopać głęboki magazyn podziemny i pokryć go dachem. Zabezpieczywszy proch i usunąwszy cały sprzęt, przekrenowali slup, oczyścili i z powrotem osadzili na miejsce. Wyholowali „Whidaw” przy pomocy największego z pryzów. Podczas tych robót wędrowny aktor zwrócił się z przemową do dowódców. Mogliby, twierdził, położyć podwaliny pod nowe królestwo, które z czasem miałoby szanse podbicia świata i objęcia więcej krain niż samo imperium rzymskie. - To prawda - mówił - iżem syn młynarza, lecz ambicja moja i skąpstwo właściwie predestynują mnie na kanclerza. Byłem służącym w Oksfordzie, nim zostałem wagantem. I jeśli wasze cesarskie mości zechciałyby skorzystać z mych uzdolnień przy wynoszeniu tej krainy na wyżyny cesarstwa, to niech będą pewne, że okazałbym się prawdziwym patriotą. A to znaczy, że stworzyłbym postać, będącą ozdobą waszego dworu, a drąc skórę z waszych poddanych - pod pozorami wolności trzymałbym ich w nikczemnym służalstwie - pompowałbym z nich takie sumy, że zawsze byliby w nędzy, a mój skarb pełny. Światowładną Romę założyło paru złodziei owiec, a zaludnili zbiegli niewolnicy i dłużnicy niewypłacalni. W o ileż korzystniejszym położeniu bylibyście przy zakładaniu nowej monarchii. Wasi poddani to ludzie zaprawieni w rzemiośle wojennym, a nie są otoczeni, jak owi z Rzymu, zawistnymi sąsiadami. Mogą was wzmocnić, może ich przybyć, jeśli roztoczycie opiekę nad Indianami z tych stron oraz niezadowolonymi i desperackimi elementami z sąsiednich, francuskiej i angielskiej, kolonii. Wzmacniając swą władzę, nadajcie każdemu człekowi jakąś godność państwową i między swych personatów rozdzielcie jeńców, tj. tych, którzy nic złożą wam przysięgi na wierność, jako niewolników, niegodnych swobód obywatelskich. Pobudujcie więcej jednostek pływających, utrzymujcie je stale w kompanii i nie przebierając w środkach, zmuszajcie jeńców do uznawania waszego suwerenatu. Na tę modłę powstawały największe imperia światowe. Przemożną siłę uznawano zawsze za władzę z legalnego tytułu, a starożytni jeńców swych, których życie mieli w ręku prawem silniejszego, uważali za przypadających im legalnie niewolników. Zwycięzca eksploatował niewolnika w swej służbie uważając, że ma on obowiązek spłacać dług wdzięczności za darowanie mu życia. Pod troskliwą rozwagę waszych światłych umysłów zdaję, czy nie lepiej stworzyć państwo i prowadzić wojnę, powołując się na wasz monarszy legalny autorytet, niźli narażać się na obelżywe przezywanie zbójcami, złodziejami, łotrami bez czci i wiary, piratami. Proszę o wybaczenie waszych królewskich mości za tak śmiałą mowę, ale dyktuje mi ją gorliwość służbowa i wzgląd na dobro powszechne. Was i waszych poddanych świat nie częstuje dworniejszymi epitetami. Wszelako, gdy raz ogłosicie się prawowitymi monarchami i na straży tytułu postawicie dostateczną siłę, wszystkie uniwersytety świata wyniosą wasze rządy jure

divino, a królowie i książęta zewsząd wyślą ambasadorów, aby ubiegali się o sojusze z wami. Bellamy i Williams odrzekli, że rozważą propozycję i powiadomią go, co postanowili, rządząc się swym wielkim rozumem. Tymczasem dziękują za radę, obiecują uczynić projektodawcę premierem, gdy przystąpią, uznawszy to za korzystne, do zakładania monarchii. Albo uczynią go kwatermistrzem na lądzie, a gdy zbogaci siebie i swą rodzinę obskubywaniem współobywateli, zabezpieczą go aktem immunitetu przed odpowiedzialnością. A skończyło się na tym, że kapitanowie kazali postawić wazę ponczu w każdej messie. Po oczyszczeniu „Whidaw” piraci podjęli nową wyprawę i wzięli kurs na Fortune Bay w Nowej Fundlandii. Zdobyli kilka pryzów na ławicach werbując załogi przemocą, a statki zatapiając. Postanowili powtórnie udać się do Nowej Anglii, ponieważ „Whidaw” wyszedł mocno skołatany z ostatniej bitwy, z przestrzałami pod linią wodną. Żeglując wzdłuż wybrzeża, między St. George's Bank i ławicami Nantucket schwytali „Mary Anne”. Na tym statku, pochwyconym już raz koło Cape Cod, zostawili szypra. Był on dobrze obeznany z wybrzeżem, więc kazali mu żeglować na czele, okazując światło rufowe. Trzymali go zwykle na sterze. Otóż razu pewnego w nocy piraci hulali na okrętach i wszyscy popili się, co widząc ów szyper skorzystał z okazji i około północy wpakował swój statek na mieliznę w pobliżu Eastham. Ale płynący w ślad torowy za pryzem na światło rufowe „Whidaw” spotkał tamże fatalny los. Pryz był małym statkiem, siadł w piaszczystej zatoce i załoga bez trudu dostała się na ląd. Kiedy „Whidaw” utknął, piraci wymordowali wszystkich swych jeńców, tj. zwerbowanych przymusowo. Wypada wnosić z okaleczonych trupów, które zniosło na ląd, iż nie ocalał nikt z jeńców na galeonie, jak i na slupie Williamsa, który uległ rozbiciu. Mieszkańcy schwytali siedmiu ocalałych piratów i na podstawie relacji uratowanego szypra, tudzież przyznania się do winy samych piratów, uwięziono ich, skazano i stracono. Wszyscy byli cudzoziemcami, ciemnymi i upartymi ludźmi, jednak pewien cnotliwy i uczony pastor, niosący im pociechę duchowną, nie zniechęci! się. W końcu, ze szczególną łaską boską otworzył skazańcom oczy na nikczemność zbrodni, jakich się dopuścili, i sprawił, że okazali skruchę.

ROZDZIAŁ XII

O kapitanie Williamie Fly i jego załodze Pochodzenie tego pirata jest nieznane, daremne były wszelkie dotychczasowe dociekania w tym przedmiocie. Lecz gdyby poszukiwania te nam się powiodły, to czyż byłoby to ważne? Z zachowania się jego wynika, że był synem ludzi bardzo ciemnych. Na żeglarstwie się nie znał. Wobec braku wykształcenia był żeglarzem nieudolnym i odznaczał się tylko okrucieństwem, którego dał liczne dowody wykonując swe nikczemne rzemiosło. Poinformowano nas, że służył jako prosty majtek na pirackim okręcie. Uszedłszy sprawiedliwości, mógł odpokutować za popełnione zbrodnie, mógł legalnie zarabiać na życie w charakterze starszego marynarza czy też podoficera. Ale nic podobnego. Acz niepiśmienny, żywił ambicję dojścia do władzy i aby ją zdobyć, nie cofał się przed najbardziej barbarzyńskimi czynami. W kwietniu 1726 roku na Jamajce kapitan Green z Bristolu zaokrętował owego Fly'a w charakterze bosmana, żeglując bristolską sniggą * „Elizabeth” ku wybrzeżom Gwinei. Fly wśliznął się na statek z kilku kamratami, znanymi z gotowości do każdego nikczemnego czy* Dwumasztowy, bardzo zwrotny żaglowiec.

nu, postanowił opanować sniggę, zamordować kapitana i pierwszego oficera, samemu objąć dowództwo i puścić się na piraterię. Zakomunikował swój zamysł zacnym kumotrom i uzyskał na to ich zgodę. Dwudziestego siódmego maja, pełniąc wachtę o pierwszej w nocy, z Aleksandrem Mitchelem, Henry'm Hillem, Samuelem Cole'em, Thomasem Winthorpem i innymi spiskowcami podszedł do stojącego na sterze Morrice'a Cundena i szpetnie poprzysiągł, iż łeb mu rozwali, gdyby on pisnął słowo, ruszył ręką lub nogą. Zakasawszy rękawy powyżej łokcia, dobył noża i razem z Mitchelem wlazł do kajuty kapitana, któremu powiedział „wynocha”. Zapytany, o co chodzi, odparł, iż nie mają czasu odpowiadać na głupie pytania. Jeżeli kapitan bez oporu wyjdzie na pokład, oszczędzi to im potem zachodu oskrobywania kabiny z jego krwi. A jeżeli kapitan nie pójdzie dobrowolnie, to wystarczy parę wiader wody i skrobaczka, żeby ani jedna plamka krwi nie pozostała. Kamraci wybrali kapitanem sniggi jego, Fly'a, i nic będą trwonili okrętowej prowizji na żywienie bezużytecznego człowieka. Skoro tak postanowili, odrzekł kapitan Green, nie będzie stawiał oporu, lecz prosi, żeby się na nim mordu nie dopuszczali, bo pozostawszy przy życiu, wcale im nie będzie przeszkadzał w ich zamiarach. Nigdy nie był przykry dla kogokolwiek z załogi, a więc nie mogą zabijać go przez zemstę. A jeżeli chcą dopuścić się zbrodni przez wzgląd na swe bezpieczeństwo, to czy nie wystarczy jego słowo, że nic nie uczyni wbrew ich zamierzeniom? Mogą go zakuć do czasu, aż wysadzą go gdzieś na brzegu. - A niech cię dunder świśnie - Fly na to - ty masz żyć, aby nas, jeżeli kiedy chwycą, powieszono. Nie, nie, wstawaj i wynocha! Nie damy się wziąć na hak, na którym tylu poczciwców zawisło. - Mitchel do spółki z Fly'em wzięli się za kapitana i ściągnęli go z koi. Nieszczęśnik błagał o zlitowanie, chciał najuroczyściej poprzysiąc, że nigdy nie będzie przeciwko nim świadczył. Nie będąc człekiem nieskazitelnej prawości, nie jest jeszcze gotów stanąć przed Bogiem, upada pod brzemieniem grzechu i czeka go wieczne potępienie. Wyprawić go na tamten świat, zanim łzami skruchy obmyje zbrukaną duszę, to daleko okrutniej niźli pozbawić życia wtedy, gdy na śmierć byłby przygotowany. Nic im nie zawinił, a chcą go skazać na wiekuiste męki. Jeśli mniemają jednak, że życiem swym zagraża ich bezpieczeństwu, błaga o trochę czasu na przygotowanie się do wielkiej odmiany. O tyleż zaledwie łaski, ile im samym okazano by przy wymiarze sprawiedliwości, gdyby potem zostali ujęci. - Dość tych kazań! - przerwał kapitanowi Mitchel. - A bądź sobie potępiony, co nas to obchodzi? To twoja sprawa. Na pokład, psie, nie mamy czasu cackać się z tobą! Wyciągnęli kapitana z kajuty przez międzypokład i wypchnęli na górny pokład, gdzie jeden z tych piekielników zapytał go, czy, jak odważnemu przystoi, sam skoczy za burtę, czy ma być wyrzucony niczym struchlały hultaj? Green zwrócił się do Fly'a: - Na miłość boską, bosmanie, nie rzucajcie mnie za burtę, bo jeśli to uczynicie, piekło mnie czeka za popełnione grzechy. - A na to Fly: - Wciórności mnie biorą. Skoro jest tak diablo nabożny, to dam mu czas się pomodlić i sam mu będę pastorem. Powtórz za mną, zmiłuj się nade mną, Boże! Krótkie modlitwy są najskuteczniejsze. Dość gęby strzępić i za burtę z nim, bracia! Kapitan nie przestał błagać o zmiłowanie, o jedną tylko godzinę zwłoki. Wszystko daremnie. Nędznicy pochwycili go i wyrzucili za burtę. Lecz uchwycił się szkotu * wielkiego żagla i zawisł na nim. Widząc to, Winthorp przyniósł wielką siekierę bednarza i odrąbał rękę nieszczęsnego szypra, którego pochłonęła toń. Po takim rozprawieniu się z kapitanem pochwycili pierwszego oficera Thomasa Jenkinsa i przyprowadzili na pokład, aby z nim postąpić tak samo okrutnie. Błagania tyleż mu pomogły, co i kapitanowi. Zapadłego już wyroku nie chcieli odwołać. Pozostali głusi na prośbę i perswazje oficera, ludzkość i litość to uczucia im obce. Skoro z kapitanem jadał przy jednym stole, to niech sobie dalej razem popijają. Dobrych kumpli szkoda rozłączać. * Lina umocowana do rogu żagla.

Tak urągali wijącemu się w rozpaczy Jenkinsowi. Stawił jednak pewien opór, co rozzłościło morderców. Jeden z nich porwał za topór, którym Winthorp odrąbał rękę kapitanowi i mierząc w głowę trafił ofiarę w obojczyk. Nieszczęśnika strącono w morze. Choć ranny, płynął i wołał doktora, żeby mu rzucił linkę. Ów medyk biedaczysko nie mógł usłyszeć wołania, bo zakuty w kajdany leżał w swej kabinie. A gdyby nawet usłyszał i zbawienną linkę cisnął, to czego mógł Jenkins spodziewać się po kamiennych sercach nędzników? Czyżby się ulitowali? Ale tonący i brzytwy się chwyta. Do ostatniego tchnienia łudzimy się, że ocali nas jakiś szczęśliwy przypadek. Następnie piraci deliberowali, co począć z doktorem. Niektórzy chcieli posłać go w ślad za kapitanem i oficerem, lecz przeważyło zdanie większości, iż z medyka zawsze ma się pożytek, więc oszczędzono go. Nic już mordercom nie stało na przeszkodzie, toteż Mitchel złożył Fly'owi jako kapitanowi powinszowania sukcesu i wraz z resztą kamratów, należących do spisku, oddał mu dość ostentacyjnie kajutę do dyspozycji. W kajucie zmieszano poncz, zawezwano do środka Morrice'a Cowdena, a na ster miast niego postawiono niejakiego Johna Fitzherberta. Równocześnie do Fly'a przyprowadzono cieślę okrętowego i Thomasa Streatona. Fly rzekł im, że z nich hultaje i aż nadto zasługują na los, jaki spotkał kapitana i oficera, jednak zlitują się nad nimi. Nie zostaną z zimną krwią zamordowani, tylko przez wzgląd na bezpieczeństwo załogi skuci. Kazał ich wyprowadzić i zakuć w kajdany. Potem zwrócił się do kamratów z pytaniem, jaki wziąć kurs, lecz nim do dyskusji doszło, zameldowano, że jakiś okręt jest przy nich bardzo blisko. Przerwano obrady. Wkrótce potem, gdy piraci sklarowali już sniggę do boju, rozpoznali w pobliskim okręcie „Pompay”, który równocześnie z nimi opuści! Jamajkę. „Pompay” żeglował ku snidze, która nie zmieniła kursu. Na obwołanie z okrętu, jak kapitan się miewa, Fly odpowiedział, że całkiem dobrze. Piraci nie zdecydowali się napaść na okręt, podjęli obrady i postanowili nawiedzić Północną Karolinę. Po przybyciu na to wybrzeże wyśledzili slup, stojący na kotwicy poza wałem podwodnym. Zwał się „John and Hannah”, a dowodził nim kapitan Fulker. Myśląc, że snigga potrzebuje pilota, zeszedł do łodzi ze swym oficerem, dwoma pasażerami, panem Atkinsonem i panem Roanem, i jeszcze młodym chłopcem, aby wpilotować przybyszy. Kiedy przybili do sniggi, powiedziano im, że „Elisabeth” to frachtowiec z Jamajki. Kapitana Fulkera i pana Roana poproszono, aby zeszli po trapie do kapitana, który czeka w kajucie. Fly przyjął ich bardzo układnie, kazał wnieść wazę ponczu, a dowiedziawszy się, że kapitan Fulker przybył z dwoma pasażerami, zaprosił do kajuty i pana Atkinsona. Kiedy wniesiono poncz, kapitan Fly oznajmił gościom, że zwykł jasno stawiać sprawę. On i jego kamraci to Rycerze Fortuny. Chcą przekonać się, czy slup kapitana Fulkera nie jest lepszym żaglowcem od sniggi. Jeżeliby się lepiej nadawał do piraterii, muszą go mieć i basta! Piraci zakotwiczyli mniej więcej o milę od slupu. Fly kazał Fulkerowi zejść do łodzi z sześciu swymi zejmanami. Kazał podprowadzić slup do burty sniggi. Ale wiatr był przeciwny, wszelkie usiłowania spełzły na niczym i wrócili łodzią, wioząc kapitana Fulkera z powrotem. Ledwie stanęli na pirackim pokładzie, Fly w paroksyzmie pasji przywitał Fulkera stekiem wyzwisk za to, że nie wywiódł slupu poza podwodny wał. Kapitan udowodnił, że to było niemożliwe. Na to pirat: - Łżesz jak pies, ale jako żywo za to szelmostwo oćwiczę ci skórę. A jeżeli nie zdołam ściągnąć slupu, spalę go tam, gdzie jest. - Z tymi słowy posłał kapitana Fulkera na miejsce okrętowych kaźni. Perswazje, argumenty, wszystko było daremne. Kapitana piraci odarli z odzieży i oćwiczyli w bestialski sposób. Łódź wysłali powtórnie celem podciągnięcia slupu, ale z wielkim zachodem udało im się tego dokonać tylko do podwodnego wału, gdzie „John and Hannah” nadział się na kamienie, nabrał wody i z rozprutym dnem zatonął. Nadwodną część wraku piraci próbowali spalić, co im się też nie udało. Snigga wyruszyła na zdobyczne łowy. Fulker i inni jeńcy domagali się zwolnienia.

Piraci odmówili, czyniąc jednak nadzieję, że ich wyślą na pierwszym statku, jaki zdobędą. Piątego czerwca opuścili Karolinę, a następnego dnia wypatrzyli żagiel. Statek zwał się „John and Betty”, żeglował pod dowództwem kapitana Gale'a z Barbados do Gwinei. Fly ruszył za nim w pościg, a nie mając przewagi w szybkości, uciekł się do podstępu, wzywał ratunku, podnosząc swój proporzec * na topie wielkiego masztu. Na tę przynętę statek nie dał się chwycić i uchodził z żaglami rozpiętymi od skrzydła do skrzydła. Całą noc Fly nie ustawał w pościgu, a kiedy wiatr osłabł, zbliżył się na strzał działowy i z podniesioną czarną banderą ostrzelał statek. Kompletnie bezbronny wobec piratów, gotowych do abordażowania, kapitan Gale opuścił banderę. Fly wysłał szalupę z ustawionym pateraro ** w dziobie. Piraci, zbrojni w pistolety i puginały, wdarli się na pokład pryzu, załogę uwięzili, a kapitana Gale'a zabrali jako jeńca na sniggę. Pryz był bez wartości dla piratów, wzięli z niego tylko trochę żaglowego płótna i ręcznej broni palnej i przymusowo zwerbowali sześciu z załogi. Kapitana Fulkera i jednego pasażera (ale nie pana Atkinsona), lekarza i kapitana Greena puścili na pryz. Nie zwolnili Atkinsona. Wiedzieli, że był dobrym nawigatorem, a ostatnio szyprem brygantyny „Boneta”. Był obeznany z przybrzeżnymi wodami Nowej Anglii i chcieli mieć w nim pilota u tych wybrzeży. Kiedy Atkinson upominał się o zwolnienie wraz z innymi, kapitan Fly wypalił mu na swój sposób: — Słuchaj no, kapitanie Atkinson, za kompanią twą nie przepadamy ani ździebko, ma się rozumieć. Z nami masz sztamę trzymać, a gdybyś do hultajstwa się posunął, to niech mnie kule biją, jeżeli w łeb ci nie palnę. Owóż, wybieraj, kapitanie Atkinson, co ci się podoba. Możesz okazać się synem zdziry i pilotować nas fałszywie, ale to byłoby szelmostwo horrendalne, bo zdradziłbyś ludzi, którzy ci zawierzyli. I nie spodziewaj się dożyć dnia, kiedy będą nas wieszali. Krótko a węzłowato, za rzetelność będziemy cię dobrze traktowali. Okażesz się łotrem, zdradzisz nas, to choćby mi diabli szykowali poczęstunek z siarki ognistej, ciebie w mig poślę do piekieł. Gęby nie będę strzępił po próżnicy, wiesz, czego się trzymać. Całą załogę biorę za świadków, jeżeli mu w łeb palnę, to sam sobie będzie winien. Atkinson protestował przeciw obarczaniu go zadaniem nad siły. Wcale nie utrzymywał, że wybrzeże mu jest znane, a zmusza się go do pilotowania. Za każdą pomyłkę, wywołaną nieznajomością rzeczy, grożą mu karą na gardle. Niech go puszczą na statek kapitana Gale'a. Lepiej niech polegają na sobie samych. Niewątpliwie wśród załogi znajdzie się lepszy od niego żeglarz. - Nie, nie - odmówił Fly - nic z tego, nie wykpisz się. Muchas palabras no valen nada - powiadają Hiszpanie. Więc albo nie zawiedziesz naszego zaufania, jak uczciwemu przystało, albo mortus. W przeciwnym razie własnoręcznie poślę cię w diabły. Dość tego gadania. Po takim rozstrzygnięciu sprawy wzięli kurs ku wybrzeżom Nowej Anglii. W pobliżu zatoki Delaware wypatrzyli slup, który żeglował pod dowództwem niejakiego Harrisa z Nowego Jorku do Pensylwanii. Wiózł około pięćdziesięciu pasażerów. Fly ścigał slup, dogonił, podniósł czarną flagę i wezwał do poddania się, co też nastąpiło natychmiast. Fly wysłał na pryz kapitana Atkinsona z trzema swoimi piratami. Kazał Atkinsonowi żeglować pryzem, lecz zabronił dawać mu do rąk jakiejkolwiek broni. Piraci splądrowali pryz, lecz nie znaleźli na nim nic użytecznego. Przytrzymali ten statek dobę, po czym pozwolili mu odpłynąć ze wszystkimi ludźmi oprócz jednego krzepkiego młodzieńca, niejakiego Jamesa Benbrooke'a. Po zwolnieniu pryzu Fly kazał kapitanowi Atkinsonowi wsterować sniggę do Martha's Vineyard, on jednak umyślnie ominął to miejsce. Znalazłszy się poza Nantucket i odkrywszy, że plany jego zostały pokrzyżowane, Fly zawezwał Atkinsona i powiedział: - Jesteś łajdakiem, synem sfrancowanej dziwki, nie godzi się oszczędzać takiego suk....na, który chce tylu dzielnych ludzi utrupić. - Atkinson wymawiał * Flaga dziobowa. ** Urządzenie do miotania kamieni.

się nieznajomością wybrzeża, nigdy nie twierdził, że je zna: to okrutne zabijać człowieka dlatego, że się go ma za zdatniejszego, niż jest w istocie. Gdyby zaofiarował się na pilota i dowiódł, że nie potrafi tego, zasługiwałby na karę. Ale było wprost odwrotnie. Został zmuszony do podjęcia się tej funkcji, uprzedziwszy, że nie potrafi się z niej wywiązać, a w tym stanie rzeczy nie mogą go zamordować za swą własną pomyłkę. - Do diabła z tobą - rzucił w odpowiedzi Fly - uparty z ciebie nędznik i zmierzasz do tego, żeby nas wywieszali. Ale nie dożyjesz tej chwili. - Wpadł do swej kabiny i porwał za pistolet, żeby zastrzelić Atkinsona, tylko Mitchel to udaremnił. Dzięki niemu Atkinson ocalał. Atkinson, czując stale, że życie jego wisi na włosku, ubiegał się o łaski piratów. Mogliby, dawał do zrozumienia, łagodnym traktowaniem skłonić go do związania się z nimi. Tego nie wypowiedział wyraźnie, lecz od czasu do czasu uronił znamienne słówko, jakby zdradzając się niechcący. Piratom uśmiechała się bardzo perspektywa pozyskania sobie tak dobrego nawigatora. Nieraz ten i ów napomykał Atkinsonowi, że mógłby objąć dowództwo. Byli gotowi zdegradować kapitana Fly'a, który przejawiał zbyt wielki despotyzm. Wiedzieli, że Fly zna się na żegludze tyle zaledwie, co każdy bosman. Atkinson uważał za stosowne utrzymywać piratów w błędzie co do pobratania się z nimi, ale gdy wspomnieli o powierzeniu mu dowództwa, protestował za każdym razem. Dzięki temu piraci obchodzili się lepiej z Atkinsonem i nie pozwalali Fly'owi nim poniewierać. Fly spodziewał się zdrady po Atkinsonie przy lada okazji i nieraz podjudzał do spławienia go za burtę, lecz natrafił na opór załogi. Z Nantucket wzięli kurs wschodni i w pobliżu Ławicy Browna wytropili rybacki szkuner *. Fly dogonił ten statek, odpalił z działa, podniósł czarną flagę i zaklinał się: - Jeżeli nie staną w dryf ** i natychmiast nie dobiją łodzią do naszej burty, zatopię! - Szkuner usłuchał i wysłał łódź do sniggi. Fly wypytywał szypra o statki, jakie w pobliżu mógłby spotkać, obiecał, że go zwolni ze statkiem, jeśli wskaże kurs, na którym mogliby spotkać szybkobieżny żaglowiec. W przeciwnym razie, groził, zatrzyma szkuner. Niefortunny szyper zdradził, że towarzyszy mu daleko lepszy statek, który wkrótce powinien się pokazać. I rzeczywiście, tegoż dnia, dwudziestego trzeciego czerwca w południe drugi szkuner dźwignął się spod horyzontu. Wówczas Fly posłał na pryz sześciu piratów i jeńca, George'a Taskera, i kazał ścigać drugi szkuner, a na snidze zatrzymał nie więcej niż trzech piratów, kapitana Atkinsona (już byli w lepszej komitywie) i piętnastu przymusowo zwerbowanych zejmanów. Na pokład jednak Fly wychodził uzbrojony. Przeciwni Fly'owi byli Atkinson, oficer kapitana Fulkera i dwóch młodych z załogi tegoż, cieśla okrętowy i konstabl z dawnej załogi kapitana Greena z sześciu zejmanami, już wspomniany Benbrook z załogi kapitana Harrisa i trzej ludzie z załogi szkunera. Atkinson, zmiarkowawszy, że na snidze wypada pięciu przymusowo zwerbowanych na jednego pirata, postanowił odzyskać wolność. I jak na zachętę do ryzyka zarysowało się na horyzoncie kilka statków rybackich wychodzących wprost na kurs sniggi. Więc Atkinson zawołał do Fly'a, że na horyzoncie dostrzega kilku innych rybaków, żeglujących im naprzeciw, więc prosi, aby kapitan przyszedł na dziób i przyniósł swą perspektywę ***. Fly tak też i zrobił. Broń zostawił na pokładzie rufowym i siadł na kabestanie ****, aby przyjrzeć się statkom. W przewidywaniu takiej okazji Atkinson zmówił się uprzednio z niejakim Walkerem i Benbrookiem. Zawładnęli oni bronią na rufie i dali znak, że można ująć Fly'a, co też i udało się bez większego trudu. Pochwycili też i trzech pozostałych piratów i opanowali sniggę. Reszta jeńców, nie wiedząc, jakie spiskowcy mają zamiary, zachowała się całkiem biernie. Potem sniggę z piratami poprowadzili do Great Brewster, gdzie przybyli dwudziestego ósmego czerwca, i statek został * Statek z ożaglowaniem skośnym. ** Zatrzymać się przez przeciwstawienie żagli. *** Rodzaj prymitywnej lunety. **** Kołowrót do wyciągania cumy kotwicznej, lin.

natychmiast obsadzony strażą. W krótkim czasie odbył się sąd nad piratami, uznano ich winnymi morderstw i piraterii, skazano na śmierć i stracono dwunastego lipca. Fly został powieszony w łańcuchach u wejścia do przystani w Bostonie. Krótkie było panowanie tego zakamieniałego w zbrodni łotra, któremu brakowało tylko kunsztu i sił, żeby dorównać słynnym infamisom, pladze mórz.

ROZDZIAŁ XIII

O kapitanie Dawidzie Williamsie i jego załodze Urodził się w Walii, był synem bardzo ubogich ludzi, którzy wychowywali go do pługa i strzyżenia owiec, i na tym tylko się znał, póki nie wyruszył na morze. Piraci nie mieli go za orła, wiedzieli, że jest analfabetą. Jeśli pominąć umiejętności przeciętnego marynarza, to tyleż znał się na prowadzeniu okrętu, co na historii i fizyce, w których był równie biegły. Ponury, skwaszony, cholerycznego temperamentu, łatwo brał sobie do serca afront, do którego dzielny i światlejszy człowiek nie przywiązywałby wagi. Ale nie był okrutny, piratem stał się nie ze skłonności do złego i chciwości, po prostu tak zrządził przypadek. Choć nie został przymusowo wciągnięty w piraterię, to, śmiem twierdzić, nie mógł uniknąć pirackiego życia. Kiedy podrósł i okrzepł, świata był ciekaw i postanowił szukać szczęścia, jak to zwykli mawiać młodzieńcy ze wsi, pragnący uniezależnić się od ojców. Zawędrował do Chester, gdzie znalazł pracę i zamustrował się na statek kabotażniczy. Na tym statku obznajmił się z takielunkiem, nauczył się wiązania węzłów i splatania lin, słowem, zwykłych czynności żeglarza. Potem po przybyciu do Londynu zaciągnął się na liniowiec indyjski „Mary”, wypływający z przeznaczeniem do Bengalu i Madras. Ów rejs odbył w jedną stronę, nie powrócił zaś tym samym okrętem do kraju. Zdarzyło się, że w powrotnej podróży żeglarzom brakowało wody, więc skierowali się do wyspy Madagaskar i dotarli do niej od wschodniej strony pod dwudziestym mniej więcej równoleżnikiem. Kapitan obsadził i wysłał na brzeg szalupę w poszukiwaniu słodkiej wody, ale przybój był tak gwałtowny, że zakotwiczyła na pewną odległość od brzegu. Dawid Williams wraz z innym marynarzem, obaj dobrzy pływacy, zostawili odzież i rzucili się wpław do brzegu na poszukiwanie wody. Kiedy byli na brzegu, dmący wprost ku lądowi wiatr wzmógł się tak, że pas przyboju stał się dla pływaków nie do przebycia, a szalupa po pewnym czasie, nie mogąc ściągnąć ich na powrót, odkotwiczyła i ruszyła do okrętu, który rozwinął żagle i podążył na St. Augustine's Bay, skąd pobrał wodę i kontynuował rejs. Tak to się stało, że nasz biedny Williams z towarzyszem znaleźli się na nieznanej wyspie, ogołoceni ze wszystkiego, bez odzieży ani jedzenia. Żywili się tylko owocami. Czas jakiś wędrowali wzdłuż brzegu, aż napotkali krajowców, którzy zaprowadzili ich w głąb wyspy. Obeszli się z nimi po ludzku, przyodziali ich i nakarmili. Lecz towarzysz Williamsa był niepocieszony. Tak wziął sobie do serca rozstanie z okrętem, że rozchorował się i zmarł niebawem. Po pewnym czasie miejscowy władca, na którego utrzymaniu pozostawał Williams, poswarzył się z sąsiednim królem, co wywołało wojnę. Williams wyruszył na wojnę wraz ze swym patronem, lecz im się nie powiodło. Nieprzyjaciel był liczniejszy i wziął wielu wojowników do niewoli, a wśród niefortunnych znalazł się i Williams. Król, w którego moc się dostał, był dla niego bardzo łaskawy. Miał jakiś stary muszkiet, który dał swemu jeńcowi, ponieważ, jak twierdził, biały człowiek lepszy ze strzelby potrafi zrobić użytek niż ktokolwiek z jego poddanych, nie nawykłych do broni palnej. Obiecywał go mieć za druha i towarzysza, jeśli zgodzi się być mu na wojnie pomocny. Nie pożałuje, będzie opływał we wszystko jak

sam król. Wymaga to pewnych objaśnień. Wschodnia część wyspy dzieli się na mnóstwo państewek o ustroju monarchicznym. Toczą one między sobą nieustanne wojny z przyczyn nader błahych. Bydło i niewolnicy stanowią ich jedyne bogactwo, toteż kacykowie, szukając okazji do rabunku, z lada powodu wszczynają kłótnie z sąsiadem, zwłaszcza takim, który ma dużo bydła. Po jednej lub paru przegranych bitwach pokonany kacyk zawiera pokój, oddając tyle wołów i niewolników zwycięzcy, ile ten żąda. Państewka po zachodniej stronie wyspy podlegają przeważnie jednemu, rezydującemu kolo Methelage władcy, który jest nader przyjazny białym ludziom, a to z tej przyczyny, że ojciec jego dzięki pomocy Europejczyków utworzył państwo i nakazał synowi, aby białym dostarczał wszystkiego, czego zażądają, świadczył im wszelkie przyjazne usługi. I zagroził, że gdyby tego n i e d o p e ł n i ł, w z i ą ł kiedykolwiek rozbrat z białymi lub p r z e l a ł krew białego człowieka, wtedy on powróci, odbierze mu królestwo i przekaże młodszemu synowi. Tymi groźbami władca bardzo był przejęty, bo wierzył niezachwianie, iż w razie nieposłuszeństwa ojciec je spełni. Nie ma na świecie bardziej przesądnych ludzi od tych krajowców. Ale wracajmy do Williamsa. Żył on u władcy bardzo spokojnie, ceniony wielce, bo z musu nauczył się grzeczności. W pewien czas potem nowy opiekun Williamsa dowiedział się, że pokonany wróg utworzył przeciw niemu koalicję. Potentat postanowił uprzedzić napaść, wtargnąć na terytorium sprzymierzonych i spustoszyć najbliższe ziemie, zanim zdołają oni zebrać siły. Zmobilizował wojowników i zgodnie z planem pociągnął na południe. Na wieść o pochodzie mieszkańcy opuścili wszystkie małe osiedla i, rozsyłając gońców do swych przyjaciół, zgromadzili znaczne siły przeciw agresorowi. Wielki szmat kraju odstąpili bez stawiania oporu. Wreszcie, wzmocnieni posiłkami, uderzyli, kiedy wojownicy napastnika byli już zmęczeni i obciążeni łupami, i odnieśli decydujące zwycięstwo. Królowi poszczęściło się uciec, ale Williams po raz wtóry dostał się do niewoli. Przyprowadzono go przed zwycięzcę, który na własne oczy miał sposobność przekonać się, jak odważnie walczył biały człowiek. Williams zabił wielu nieprzyjaciół, strzelając z muszkietu, a kiedy go otoczyli, długo bronił się kolbą. Zwycięzca podał rękę Williamsowi i oświadczył, iż prowadził on wojnę tylko ze swym wrogiem, a białych w ogóle nie ma za wrogów i rad byłby z nimi pozostawać w przyjaźni. W tym kraju Williams cieszył się bodaj większym jeszcze poważaniem niż u poprzedniego swego patrona. Kilka lat przebył u nowego wodza, ale wybuchła znowu wojna, ponieśli klęskę w walnej bitwie, w której Williams brał udział wraz z wodzem. Niefortunny Walijczyk, salwując się ucieczką i wiedząc, że ujść nie zdoła, cisnął swój muszkiet pod drzewo, na które wlazł, i poddał się. Był w okropnym strachu, że go rozerwą na strzępy, bo powystrzelał i poranił dużo nieprzyjaciół. Lecz kapitulację jego przyjęli na dobrych warunkach i dotrzymali słowa. U króla Maratanu, któremu się dostał, Williams był w takim samym zachowaniu, jak u poprzedniego władcy. Zabierał on Williamsa w każdy pochód. Fortuna bardziej im sprzyjała. Oddziały, którymi Williams dowodził, zawsze zwyciężały nieprzyjaciół i wracały z licznym pogłowiem bydła i niewolnikami. Szeroko po kraju zasłynął Williams z odwagi i powodzenia, aż imię jego stało się straszne, a wieść, że stoi na czele jakiejś grupy wojowników, wystarczała, aby nieprzyjaciel pierzchał bez boju. Dotarła w końcu do potężnego władcy Dempaino, rezydującego o dwieście mil. Sprawował on władzę zwierzchnią nad kilku lennikami, płacącymi mu daninę. Ów Dempaino wysłał posła z żądaniem wydania mu białego. Ale patron Williamsa, nie mając wcale ochoty rozstawać się z nim, zaprzeczył, aby miał jakiegokolwiek białego człowieka w służbie, a ten, którego wydania żądają, to krajowiec. Dla lepszego zrozumienia sytuacji trzeba wyjaśnić, że mieszka tam plemię, zwane białymi ludźmi, osiadłe od niepamiętnych czasów na Madagaska-

rze, a pochodzące od Arabów. Pomieszali się oni z Murzynami i stworzyli szczep Mulatów, nie różniących się sposobem życia od czarnych krajowców. Ale wracajmy do rzeczy. Poseł chciał go koniecznie zobaczyć. Williams był mocno opalony, mógł więc uchodzić za Mulata, zwłaszcza że władał wyśmienicie językami krajowców. Poseł jednak spytał go, z jakiego pochodzi kraju i czy to prawda, iż z Madagaskaru? Williams odparł, że jest Anglikiem i ze szczegółami, które podałem, opowiedział, jak pozostawiono go na brzegu. A nadto, iż od pięciu lat przebywa na wyspie. Wtedy poseł oświadczył królowi, że musi oddać białego człowieka, a on zabierze go ze sobą w powrotną drogę, gdyż tak nakazał wielki władca Dempaino. Dla niego, pomniejszego władcy, byłoby niebezpiecznie zlekceważyć rozkaz tak wielkiego monarchy. Król odrzekł, iż poddani Dempaino muszą swego władcy słuchać, ale nie on. Nikogo nie uznaje ponad sobą, a przeto nikt nie będzie mu rozkazywał. Z tymi słowy odprawił posła, który za powrotem do swego pana dosłownie powtórzył odprawę, zaznaczając, iż dano mu ją wyniośle. Dempaino, nie nawykły do sprzeciwiania się jego rozkazom, kazał jednemu ze swych generałów wyruszyć na czele sześciu tysięcy ludzi i zażądać wydania białego. W razie odmowy generał miał wypowiedzieć wojnę i przez umyślnego powiadomić Dempaino, który nadciągnie z wojskiem i wymusi posłuszeństwo. Rozkazy te wykonano natychmiast, a w rezultacie miasto opanowano, zanim je wieść doszła o zbliżaniu się nieprzyjaciół. Generał oświadczył królowi, że pokój albo wojna z jego władcą zależą od wydania mu białego człowieka. Król, tak zaskoczony, musiał wbrew swym życzeniom oddać Williamsa generałowi, który rozpoczął powrotny pochód do Dempaino bez stosowania represji. Jednak groził oblężeniem miasta i wymordowaniem wszystkich kobiet i dzieci, jeśli król nie pokryje kosztów wyprawy po białego człowieka, które ocenił na sto niewolników i pięćset sztuk bydła. Król protestował przeciw tak wielkiej grzywnie nałożonej niesłusznie, lecz był zmuszony przyjąć warunki. Pominąłem dość charakterystyczną okoliczność: król Maratanu odesłał Williamsa bez żadnego sługi. Generał więc zapytał, czy biały jest niewolnikiem. Król odpowiedział, że nie miał go za niewolnika. - Skłonnym sądzić - rzekł generał - że jest odwrotnie, skoro przysłałeś go bez nikogo do posług. - Zniósłszy tę naganę, król w darze posłał Williamsowi niewolnika. Dempaino przyjął Williamsa bardzo łaskawie. Przyodziano go pięknie wedle krajowej mody, wyposażono w niewolników i we wszystko, czego potrzebował do życia i wygody. Rzekłby kto, Dempaino zadał sobie trud wysłania sześciu tysięcy wojowników w tym jedynie celu, aby okazać, jak bardzo ceni sobie Europejczyków. Williams przebywał u tego władcy aż do przybycia okrętu w kilka lat po opuszczeniu przezeń Maratami. Na wybrzeże zawitał piracki okręt „Bedford”, którym dowodził Walijczyk Achen Jones. Przyjął on Williamsa. Wyruszyli do Augustine, gdzie przy wyciąganiu się na brzeg złamali przez niedbalstwo kil i stracili okręt. Tam załoga pozostała aż do przybycia „Pelikana”, również pirackiego statku. Część załogi dostała się na ten okręt i pożeglowała do Indii Wschodnich. Williams z „Pelikana” przeszedł na fregatę „Mocha”, okręt piracki, dowodzony przez kapitana Culliforda, na którym po odbyciu rejsu powrócił do St. Mary, gdzie podzielono łupy zdobyte na Morzu Czerwonym. Niektórzy pochodzili z Indii Zachodnich, ci skorzystali z okazji, aby powrócić w swoje strony. Ale Williams udał się powtórnie do Maratanu, jak o tym czytamy w życiorysie Northa. Król przy spotkaniu zapytał, jakimi prezentami wywdzięczy się za uprzednio doznane łaski. Nic się królowi nie należy, odparł Williams. Został już i tak hojnie obdarzony przez władcę, od którego zabrał go, a nadto on sam, Williams, oddał królowi znakomite przysługi. Maratański majestat za tę odpowiedź tak się na Williamsa rozgniewał, że kazał mu opuścić kraj. Williams dostał się na „Prosperous”, okręt pod dowództwem kapitana Howarda, który

pożeglował na St. Mary, a potem ku kontynentowi. Otóż Williams był jednym z piratów, pozostawionych na lądzie celem zdobycia holenderskiej plantacji Ort Van Tyle'a. Ów Holender zmuszał go do ciężkich robót, sadzenia kartofli i innych prac fizycznych, mszcząc się za szkody i straty wyrządzone na plantacjach przez załogę okrętu „Prosperous”. Sześć miesięcy był Williams niewolnikiem, aż nadarzyła się sposobność ucieczki. Zrzuciwszy jarzmo srogiego i mściwego pana, dostał się do kacyka Rebaiharanga, u którego przebywał pół roku. Wywędrował stamtąd i przyłączył się do niejakiego Johna Pro, również Holendra, gospodarza małego osiedla na wybrzeżu. Przebywał tam do przybycia okrętu wojennego „Severn”, pod dowództwem komandora Richardsa, który obu, plantatora Pro i jego gościa, Williamsa, zakuł w kajdany i uwiózł. Tak przybyli na Johannę, gdzie kapitan „Severna” podjął się wyruszenia przeciw Mohillanom za dwa tysiące dolarów. W tej kompanii poległo kilku z załogi, dwaj więźniowie zaś uciekli małą canoe na Mohillę. Czas pewien ukrywali się w puszczy, która ich żywiła, a potem powiosłowali na Johannę. Tam zaciągnęli się i wyruszyli na Mayotte, wyspę osiemnaście mil długą. Od władcy tej wyspy dostali łódź, prowiant i zaopatrzenie. Wyruszyli na Madagaskar, gdzie w Methelage, na szerokości 16°40’ przystali do kapitana White'a. Na tych wodach trzymali się około trzech miesięcy, potem spalili swą łódź, przeszli na łódź White'a i opłynąwszy północny przylądek, przybyli do Ambonavoula. W tej miejscowości Williams pozostał aż do przybycia kapitana White'a na okręcie „Hopewell”, na który zaciągnął się w stopniu marynarskim i odbył rejs na Morze Czerwone. W czasie tego rejsu obrano go kwatermistrzem. Za powrotem zawinęli do Mascarene po żywność, tam prawie połowa załogi zeszła na brzeg i rozlokowała się na kwaterach. Z Mascarene wzięli kurs na cypel Madagaskaru Hopewell (przez niektórych zwany Hopefull). Tam podzielili między sobą łupy i osiedlili się. W rok potem przybyła brygantyna „Charles” pod dowództwem kapitana Halsaya. Williams zaciągnął się na nią i wyruszył w rejs. Po powrocie udali się do Maratanu, zamieszkali na wybrzeżu i pomagali królowi wojować ze swym bratem. Wojna skończyła się klęską brata, a równocześnie pirat, zamieszkały w Ambonavoula, wysłał szalupę do Manangoaro, odległego o dziesięć mil od Maratanu. Williams z resztą załogi udał się na szalupę, a po trzech miesiącach pobytu w Ambonavoula został wybrany kapitanem szkockiego pryzu. O ten okręt miał wielkie staranie. Szkockich jeńców zmuszał do ciężkiej pracy przy armowaniu go w rejs. Już okręt był niemal gotów do wypłynięcia, gdy rozbił się, wpędzony huraganami na brzeg. Po pewnym czasie podjął na nowo budowę statku i wykończył slup, na którym z dziesięciu towarzyszami zmierzał do Mascarene. Ale nie trafili na tę wyspę i opłynęli Madagaskar do Methelage, gdzie wyciągnęli statek na brzeg i przebyli rok. Williams jednak uprzykrzył się miejscowemu władcy swym ponurym usposobieniem. Z nikim nie potrafił wyżyć w zgodzie, aż w końcu kazano mu odpłynąć. Przygotował się do podróży zamierzając okrążyć północny przylądek wyspy, rejs był jednak niefortunny. Wiatr wiał z południo-wschodu, przeciwny prądowi z północo-zachodu. W rezultacie Williams zawrócił do portu, zwanego Boyna, odległego o dziesięć mil od Methelage, na terytorium podległym temu samemu królowi, który kazał mu opuścić kraj. Gubernator tego kraju był arabskiego pochodzenia, a port stanowił punkt wymiany handlowej z Arabami. Po zakotwiczeniu Williams z trzema swymi zejmanami i dwoma Murzynami z wiosek wyruszył na brzeg. Towarzyszy miał zaledwie pięciu. Dwóch z nich, Dawid Eaton i William Dawson, zażądało przewodnika, chcąc dotrzeć do rezydencji króla. Gubernator posłał im krajowca, ale po drodze urządził zasadzkę i zostali zamordowani. W Boyne Williams i niejaki Meyeurs, Francuz, który przyjechał z nim w canoe, wyszli na brzeg, aby kupić paciorki agatowe, zwane samsam. Kiedy oglądali towar, otoczyła ich wysłana przez gubernatora szajka. Meyeursa zamordowali na miejscu. Williamsa mordercy skrępowali i cały dzień torturowali,

rzucali mu w twarz i na głowę gorący popiół i małym chłopcom kazali tłuc swą ofiarę kijami. Proponował gubernatorowi dwa tysiące dolarów, byle mu życie darował, ów jednak odrzekł, że pieniądze jego już ma tak samo, jak życie. Storturowanego Williamsa dobili dzidami. Po dokonaniu tych bestialskich zbrodni gubernator postanowił zawładnąć slupem, na którym było tylko dwóch białych, sześciu Murzynów i kilka czarnych niewolnic. Pomimo to wolał uciec się do podstępu. Do wiosłowania wysłaną przez gubernatora canoe zamustrowano dwóch Murzynów przybyłych z Williamsem. Dwunastu uzbrojonych Murzynów wiozło w niej kozę i kilka tykw dla niepoznaki, aby slup zaskoczyć. Podwiosłowawszy do statku bardzo blisko, zawołali, aby ich na pokład wpuszczono. Ktoś z załogi zapytał Murzynów Williamsa, gdzie jest kapitan; odpowiedzieli, że popija z gubernatorem, który posyła załodze prowiant i trunek. Jedna z młodych Murzynek, podejrzewając zdradę, upominała niejakiego Williamsa Noakesa, że czterech udało się na brzeg i nikt z nich już się nie pokazał. Radziła mu, by nie wpuszczał przybyłych na slup. Ale odpowiedź z canoe wystarczyła Noakesowi i zdecydował się przyjąć obcych. Przegnał Murzynkę kopniakiem, wrzasnąwszy: - Precz! Czyż nie trzeba nam świeżego żarcia, aby wam dogodzić? - Przywołał czarnych z canoe. Ledwie wstąpili na pokład, jeden z Murzynów wyrwał Noakesowi pistolet i w łeb mu palnął, a drugiego białego schwycili, cisnęli za burtę i utopili. Będąc panami slupu splądrowali, co się dało, i odżeglowali. Król był podówczas na tradycyjnych łowach, bo było u krajowców w zwyczaju przez trzy miesiące w roku polować na dziki. Niemniej wieść o tych zbrodniach doszła go prędko. Nie zaprzestał polować i wrócił do rezydencji dopiero w odpowiednim czasie, lecz kiedy za powrotem biali z jego otoczenia zażądali pomsty, zapewnił, iż mogą być spokojni, sprawiedliwości stanie się zadość. Wysłał umyślnego do gubernatora Boyne i zakomunikował mu, że dobrze zrobił, pozbywszy się Williamsa z załogą. Posłuży to za przykład, jak uwolnić kraj od takich ludzi. Ma do omówienia z gubernatorem niektóre sprawy. Więc niech gubernator przybywa do dworu jak najprędzej, ale ma się na baczności, aby biali go nie widzieli, bo usiłowaliby pomścić na nim śmierć swych współplemieńców. Gubernator przybył niezwłocznie na wezwanie i zatrzymał się w małym osiedlu o dwie mile od stolicy, skąd przysłał gońca, że czeka na rozkazy. Król kazał mu przyjść do siebie wcześnie z rana, kiedy biali ludzie będą jeszcze spali. Gubernator wyruszył nazajutrz o świcie, lecz został ujęty przez Murzynów, rozstawionych umyślnie po drodze, i przyprowadzony przed króla, który go zgromił za bestialskie czyny i odesłał białym, aby ukarali zbrodniarza w sposób, jaki uznają za stosowny. Biali jednak odparli, że tylko król może rozporządzać życiem swych poddanych, oni nie przeleją krwi nikogo, kto jemu podlega. Wobec takiego obrotu sprawy stryj króla kazał gubernatora zakłuć dzidami. Po egzekucji król sprowadził z Boyne cały dobytek Williamsa i jego załogi. Rozdzielił wszystko między białych z tymi słowy: - Żałuję, iż nędznik ten miał jedno tylko życie do odpokutowania za zbrodnie, jakie popełnił.

ROZDZIAŁ XIV

O kapitanie North i jego załodze Kapitan North urodził się na Bermudach, był synem tracza, który go do swego przyuczał rzemiosła. Ale syn jął się żeglugi. Mając siedemnaście lat zaciągnął się za koka na slup, zbudowany przez pewnego dżentelmena z Barbadosu. Statek przeznaczono na korsarski. Slup powędrował do portu swych właścicieli, ale szyper po drodze zawinął na Santa Udas i załadował statek solą. Kiedy przybyli na Barbados, całą załogę zwerbowano przymusowo do floty

wojennej. North z towarzyszami znalazł się na „Reserve”. Szyper zwrócił się do gubernatora i uzyskał zwolnienie wszystkich swych zejmanów, prócz Northa. Jako wyrostek został zlekceważony i pozostawiony na okręcie, który wkrótce pożeglował na Jamajkę. Zanim zdjęto „Reserve” z tej pozycji, Northowi nadarzyła się okazja do ucieczki i udało mu się zdezerterować. Zaciągnął się na frachtowiec cukrowy, na którym żeglował około dwóch lat. Wyćwiczył się na zdolnego marynarza, choć nie zaznajomił z nawigacją. Proponowano mu stanowisko szypra na statku kabotażniczym, lecz odmówił i zamustrował się na kaperski. W pierwszej korsarskiej podróży zdobyli parę pryzów, dzięki czemu udziały uczestników wyprawy były bardzo duże. Jak łatwo przyszły Northowi pieniądze, tak prędko i poszły w zacnej kompanii hulaków, do której się przyłączył i z której brał przykład. Kto zna sposób życia jamajskich kaprów, gdy im się poszczęści, wie, jak budujący dają przykład trzeźwości i oszczędności. Gdy pieniądze się rozeszły, North chwycił się tegoż, co i uprzednio, sposobu ich nabywania, słowem wyruszył znów w rejs kaperski, uwieńczony takim powodzeniem, że zachęciło go to do podejmowania następnych ryzykownych wypraw. Korsarze zarmowali swego „Pelikana”, inwestując w to przedsięwzięcie kapitał udziałowy całego bractwa. Wypada przy tym zauważyć, że w zamierzonej przez nich kampanii do Indii Wschodnich nastąpił rok zwłoki z powodu braku żelaznych obręczy w Nowej Anglii, wskutek czego musieli wziąć beczki zbite drewnianymi. Sklarowawszy do wyjścia w morze, podnieśli żagle i wzięli kurs na Przylądek Dobrej Nadziei, który opłynęli w czerwcu. Potem forsowali żaglami do Madagaskaru i zakotwiczyli w Zatoce Św. Augustyna, gdzie zaprowiantowali się i pobrali wodę słodką. Jednak na to wszystko stracili dużo czasu, był już sierpień, za późno na rejs do Indii Wschodnich. Zdecydowali udać się do Mauretanii. Nie chcieli dopuszczać się piraterii na Europejczykach, natomiast postanowili uczciwie i spokojnie rabować Maurów, jacy im się po drodze nawiną. W ten sposób mogliby wrócić z czystym sumieniem i czystymi, choć pełnymi rękoma, nie przekraczając krótkiego okresu ważności wystawionych im listów kaperskich. Z Augustine popłynęli na Johannę. Tymczasem zaczęły się psuć źle nasolone na Madagaskarze marynaty i wydzierać odzież, co skłoniło korsarzy do desperackiego pomysłu ujęcia króla wyspy Johanny i ściągnięcia z niego okupu. Jednak szyper, nie obeznany z wybrzeżem, nie chciał brać odpowiedzialności za okręt. Krążyli między wyspami, wylądowali na Gomoro, zdobyli miasto, lecz udało im się złupić tylko trochę srebrnych łańcuchów i farbowanych tkanin. Stamtąd popłynęli na Mayotte, gdzie trafili na Francuza, utrzymywanego przez króla wyspy. Naradzali się z nim, jak zaskoczyć i zdobyć stolicę. Francuz odradzał tego kroku, gdyż królowi zawdzięczał życie. Jednak korsarze mieli go w ręku, musiał więc robić, co mu kazali. Po trzech dniach postoju w mieście otoczyli dom królewski, ujęli króla i wszystkich mieszkańców pałacu prócz syna królewskiego, który z puginałem w ręku przebił się przez cały tłum napastników, choć potem padł od kuli. Za pretekst do napaści użyli korsarze oskarżenia, jakoby król miał wytruć załogę okrętu, z którym żeglowali w koniunkcji. Król wypierał się tego energicznie, ale bez skutku. Korsarze nie wiedzieli sami nic o tym okręcie, któremu nadali fikcyjną nazwę. Więzili króla na okręcie, innych jeńców zamknęli w budowli podobnej do świątyni, a do strzeżenia ich wyznaczyli trzydziestu sześciu ludzi. Zawrzało w całym kraju. Krajowcy ściągnęli kilkutysięcznym tłumem i zaatakowali straż, ale z okrętu usłyszano strzały, a widząc góry, oblepione przez Murzynów, otworzono ogień z dział dużego kalibru, naładowanych kartaczami. Okrutna rzeź, jaką sprawiły, zmusiła krajowców do rejterady. Król wykupił się srebrnymi łańcuchami wartości tysiąca dolarów tudzież prowiantem, którego dostarczył, ile od niego zażądano. Poprzysiągł też korsarzom posłuszeństwo jako panom kraju, a ponadto zaklinał się, że nigdy więcej nie struje białych ludzi.

Po tej znamiennej eskapadzie korsarze pozostali w kraju jeszcze dwa tygodnie, mając się wciąż na baczności, a potem wrócili do Augustine, uwożąc około dwudziestu niewolników, wziętych do posług. Na Augustine wybuchła wśród załogi zaraza. Pobudowali chaty na brzegu. Pomimo starań i przedsięwzięcia wszelkich środków ostrożności febra zabrała im kapitana i trzydziestu kamratów. Gdy zaczęła wygasać, pomyśleli o wyjściu na morze. Ale oględziny beczek na wodę wykazały, że obręcze na nich są stoczone przez robactwo i zbutwiałe do tego stopnia, że niepodobna z nimi wyruszać. Jednak na tę biedę znalazł się sposób. Mieli bednarza, przemyślnego człeka, który, wziąwszy niewolników z Mayotte, poszedł w puszczę i nazbieranymi giętkimi prętami tudzież pnączami naprawił beczki i uszczelnił. W uznaniu tej zasługi wybrali go kapitanem, a Northa kwatermistrzem. Na Augustine korsarze zwerbowali różnych włóczęgów, wśród których znalazł się Dawid Williams. Przy zamustrowaniu okazało się, że na okrętowej roli figuruje stu pięciu kamratów. Wtedy uznali swój statek za wolny okręt, a więc że wszyscy, w równych częściach, będą uczestniczyli w podziale łupów, i wyruszyli ku wrotom Morza Czerwonego. W czasie rejsu napotkali dwa okręty. Jednym z nich była czterdziestodziałowa fregata „Mocha” pod dowództwem Culliforda, dawniejszy liniowiec wschodnioindyjski, którym przedtem dowodził kapitan Stout. Drugi szesnastodziałowy okręt zwał się „Soldada”, a kapitanował mu Shivers. Przy obustronnym obwołaniu się okręty oznajmiły sobie, że są „z mórz”. Za wzajemną zgodą okręty tej nocy legły w dryf. Z rana załogi wdały się w pertraktacje i stanął układ, że wszystkie łupy z pryzów, jakie którykolwiek z okrętów zdobędzie w ciągu dwóch najbliższych miesięcy, zostaną rozdzielone między wszystkich w równych częściach. „Pelikan” użyczył kapitanowi Cullifordowi drzewa, wody i paru swoich kamratów, wśród których był Williams. W dziesięć dni po sprzymierzeniu się trzech okrętów zarysował się na horyzoncie mauretański okręt. Był tak duży, że potem piraci zamontowali na nim siedemdziesiąt dział. Wszystkie trzy okręty ruszyły w pościg, lecz najmniejszy z nich dogonił Maura pierwszy. Maur wymienił kilka salw z „Soldada” i „Pelikanem”, lecz to „Soldada” zobaczył go i abordażował, zanim „Pelikan” zdążył wprowadzić na pokład nieprzyjaciela swoich abordażników. Maurowie złożyli broń. Całoburtna salwa, którą mauretański okręt przyjął abordażującego „Soldada”, była bezskuteczna, spowodowała tylko dwa przestrzały, od kul zginęło dwóch piratów. Były to jedyne straty, jakimi sprzymierzeni okupili zdobycie okrętu z tysiącem ludzi, licząc pasażerów i żeglarzy. Piraci wszystką monetę przenieśli na fregatę „Mocha” do podziału między załogę tego okrętu i „Soldada”. „Pelikanowi” odmówili należnego udziału, nie usiłując nawet tłumaczyć się z tej odmowy, lecz czelnie odpierając, że tak im się podoba. Żeglarze z „Pelikana” powoływali się na użyczenie fregacie wody i drzewa, bez czego „Mocha” nie mogłaby trzymać się na swej pozycji. Na te argumenty piraci dali tylko jedną odpowiedź: by poszli precz, bo ich zatopią. Korsarze odparli, że nie mogą odpłynąć, gdyż brak im wody i drzewa, które pożyczyli. Obaj piraci dali im tysiąc dolarów i nieco wody zdobytej na pryzie, i radę, żeby drzewo nabyli, gdzie zdarzy się okazja. Zostawili „Pelikana” własnemu losowi i pożeglowali na Wybrzeże Malabar, gdzie wysadzili jeńców i zdobyte konie i zatopili „Soldada”. Potem wyruszyli na wyspę St. Mary koło Madagaskaru. Tam spoczywa teraz wrak mauretańskiego okrętu. Z podziału zdobyczy na tym okręcie przypadło na dolę każdego pirata tysiąc funtów szterlingów w srebrze i w złocie, nie licząc innego dobra, a na obu zbójeckich okrętach było trzysta pięćdziesiąt ludzi. „Pelikan” utrzymywał się na tej samej pozycji, aż wreszcie na horyzoncie ukazał się duży okręt mauretański. Korsarze rzucili się do pościgu, a Maur, nie podejrzewając w „Pelikanie” wroga, nie zwrócił się do ucieczki. „Pelikan” podszedł blisko do Maura i przed dziób

posłał mu kulę rozkazując się zatrzymać. Ale Maur podniósł wszystkie żagle, choć nie bez straty w ludziach, bo „Pelikan” z pobliża strącał ich z omasztowania ogniem muszkietowym. Maur jednak ożaglił się od skrzydła do skrzydła, przez co między obu okrętami utrzymywał się spory dystans. „Pelikan” nie dochodził do pozycji, z której mógłby abordażować, choć biegł nie dalej, niż o strzał pistoletowy za rufą Maura. Ilekroć podchodził z zawietrznej burty Maura, ów wysokomasztowy okręt odcinał wiatr „Pelikanowi”, który nie mógł przebić się na jego stronę nawietrzną. Korsarze ścigali Maura wytrwale w ślad *, nie zdołali jednak, mimo starań, uszkodzić mu steru ani w inny sposób spowodować awarii. Wreszcie, skorzystawszy z paniki i złego posterowania na nieprzyjacielskim okręcie „Pelikan” porównał się z nim. A jednak choć przez czas pewien okręty biegły burta w burtę, „Pelikan” nie zahaczył Maura i musiał wyskoczyć przed niego. Skorzystał z tego Maur i dokonał zwrotu. „Pelikan” również manewrował do zwrotu przeciw wiatrowi. Powstało zamieszanie, zwłoka, nie od razu udało się korsarzom dokonać zwrotu, wskutek czego Maur oderwał się od „Pelikana” na znaczny dystans. Pod wszystkimi żaglami rozwinął większą szybkość od korsarza i uszedł cało. Wymknięcie się tego okrętu było dla załogi „Pelikana” ciosem tak dotkliwym, że między korsarzami powstał rozłam. Jedni, mając „Pelikana” za niezdarny żaglowiec, chcieli wracać do kraju, drudzy, zarzucając sobie nawzajem sfuszerowanie przy zahaczaniu burty Maura, proponowali rozbiórkę okrętu na Madagaskarze. Był jednodenny i prawdopodobnie stoczony przez robactwo. Lecz z upływem czasu stopniowo ustawały spory wywołane rozczarowaniem. Uspokoili się i postanowili ruszyć na wody przybrzeżne Malabaru, na których w krótkim czasie pochwycili trzy mauretańskie pryzy. Pierwszy z nich zwolnili, złupiwszy sześć tysięcy, drugi zajęli dla siebie, uzbroili w dwadzieścia sześć dział i przezwali „Delfinem”. Trzeci sprzedali na wybrzeżu za osiemnaście tysięcy dolarów. Swego „Pelikana” puścili na łaskę fal i wiatrów. Z tych wybrzeży udali się na Madagaskar. W miesiąc po ich przybyciu tam pokazały się trzy angielskie okręty wojenne, co skłoniło korsarzy do holowania „Delfina” na brzeg, a kiedy się okazało, że nie wytoczą go na właściwe miejsce, do spalenia swego statku. Komodor Littleton ogłosił, że będą ułaskawieni. Wielu tak postąpiło i powróciło do kraju. North również prosił o ułaskawienie, ale nie wierzył, że zostanie objęty aktem łaski, bo przewidziany w nim termin poddania się dla piratów ** upłynął przed przybyciem okrętów wojennych. Większość piratów opuściła wyspę St. Mary, gdzie kotwiczyły królewskie okręty. North bał się tam pozostawać. Załadował cały swój dobytek na łódź z „Delfina” i wypłynął, aby przyłączyć się do kamratów na caliźnie Madagaskaru. Ale szkwał wywrócił łódź, wszyscy z niej potonęli, prócz samego Northa, który przepłynął cztery mile, i Murzynki wciągniętej przez niego na kil wywróconej łodzi. I oto znalazł się sam na lądzie, całkiem nagi. Napotkani Murzyni na jego widok pierzchli. Wzięli go za diabła morskiego. Ale trafiła się Murzynka, handlująca drobiem z białymi ludźmi. Murzynka nie uciekła, a kiedy podszedł, poznała w nim białego człowieka. Dała mu połowę tkaniny, którą miała na sobie, aby okrył swą nagość, i przywołała Murzyna, który nosił jej towar, a ze strachu zaszył się w gąszcz. We dwoje pomogli Northowi, wyczerpanemu pływaniem, dostać się do osiedla białych odległego o szesnaście mil. Kamraci przyjęli go życzliwie i odziali. Pozostał u nich w gościnie, aż odzyskał siły, a potem udał się do znajomego czarnego wodza, u którego przebył cały rok, póki nie pojawił się statek kapitana Fourgette. Na tym statku opłynął północny przylądek wyspy, przybył do Methelage, a po śmierci kapitana Bootha został przez jego następcę Bowena mianowany kwatermistrzem kapitana. * Dziobem za rufą. ** Wynika z tekstu, że załogę, do której North należał, po ekspiracji listów kaperskich uważano za piracką. Stąd mowa o piratach.

Następny rejs odbył na „Speedy Return”. Dowodził kapitan Drummond, a North był kwatermistrzem załogi. Zamierzali krążyć po Morzu Czerwonym, ale po drodze ugodzili się z kapitanem Howardem spotkanym na wyspie Mayotte. Stamtąd wyruszyli na Augustine po prowiant. Z kapitanem Bowenem obiecali spotkać się za dwa miesiące. Wrócili zgodnie z przyrzeczeniem, a nie zastawszy Bowena pożeglowali na Mayotte po informacje. Dowiedzieli się, że wyruszył w rejs, a ponieważ za miejsce spotkania obu statków obrano wody w pobliżu Gór St. John, tam się skierowali. Tam bowiem mieli się połączyć i czatować na mauretańską flotę z Mochy. W przebiegu na pozycje spotkał ich gwałtowny sztorm i omal nie poszli na dno. Naskoczył z rufy, zmusił do rzucenia w morze wszystkich dział, oprócz dwóch z wnętrza, i wpędził na Zatokę Perską. Zdobyli na niej kilka małych stateczków, które przydały im się do reperacji okrętu. Brak wody dawał się we znaki, bo podczas sztormu podziurawili wszystkie beczki ratując okręt, a na zdobytych stateczkach wody było niewiele, więc wysłali łódź w pościg za statkiem rybackim tylko w tym celu, aby dowiedzieć się, gdzie szukać wody słodkiej. Rybacy uciekali przed nimi co sił, a gdy z okrętu zaczęli strzelać, wszyscy powyskakiwali za burtę. Jedni potonęli, drudzy schronili się na brzeg, prócz jednego, którego łódź dogoniła. Ale wioślarze nie mogli go pochwycić, bo za każdym razem, gdy byli tuż, nurkował i umykał tak przez półtorej godziny. Chcąc zasięgnąć języka, nie strzelali do niego. North był w łodzi i w końcu wziął rozporę *, którą przy wynurzeniu się uderzył pływaka, chcąc go ogłuszyć, ale uderzył tak mocno, że wybił mu szczękę. Ujęli rybaka, zawieźli na okręt, posłali po felczera. Już stracili nadzieję, że będzie mówił, gdy poprosił o fajkę. Po wypaleniu fajki i pociągnięciu rumu, wydawał się całkiem rześki. Mieli na okręcie kilku czarnych niewolników mówiących wschodnioindyjskim narzeczem. Kazali niewolnikowi dowiedzieć się od rybaka, gdzie szukać wody, i obiecali go za tę wskazówkę zwolnić. Zachęcony tym przyrzeczeniem, wypilotował okręt na dogodne do lądowania miejsce i pokazał na brzegu studnię. Była pełna błota i z wielkim zachodem wycedzili tylko trzy wiadra wody, której ledwie starczyło dla trzydziestu ludzi biorących udział w wyprawie na brzeg. Zawiedzeni, opadli jeńca ogarnięci pasją, ów jednak odrzekł, aby poczekali do zachodu słońca, a wody będą mieli w bród. Źródło w studni zacznie wtedy bić i nie ustanie przez całą noc. I przekonali się, że mówił prawdę. Napełnili dwadzieścia beczek wodą i wrócili z jeńcem na okręt. Obdarzyli go różnymi użytecznymi przedmiotami, a nadto trzydziestu dolarami, które zebrali między sobą. Ofiarowując dary, zobowiązali rybaka do pomocy. Ilekroć pokaże się na wodach przybrzeżnych okręt, dający te same co oni sygnały, niech rybak przybija do burty i odda przybyszom, jakie będzie mógł, przysługi. Zapewniali go, że zawsze spotka się z dobrym przyjęciem i sowicie będzie wynagrodzony. Następnie krążyli kilka dni po Zatoce Perskiej oglądając się za sprzymierzeńcem. Byli przekonani, że musiał ucierpieć podczas sztormu. Czas na wspólną żeglugę już upłynął, a okręt nie pokazał się, więc wzięli kurs na wyznaczone miejsce spotkania w pobliżu Gór St. John, blisko Suratu. Gdy wystąpił zarys brzegu, dostrzegli wysokomasztowiec. Niezwłocznie sklarowali do boju i ruszyli za nim. Przypuszczalny nieprzyjaciel postąpił tak samo, wkrótce okręty zeszły się i ku obustronnej radości poznały się, bo był to poszukiwany sprzymierzeniec. Kapitan Howard powiedział, że już od dziesięciu dni trzymał się na tej pozycji i wcale nie przeszedł przez sztorm, w którym tak bardzo ucierpiał „Speedy Return”. Kiedy opowiedzieli o swych biedach i o rzuceniu za burtę armat i prowiantu, kapitan Howard użyczył im świeżej żywności i z wyrazami współczucia przedłużył przymierze o dwa miesiące, co oznaczało zgodę na dzielenie równo między oba okręty spodziewanych pryzów. Po dwugodzinnym krążeniu na tych wodach dostrzegli siedem * Drążek do rozciągania żagla.

wysokomasztowców. Okazały się flotą mauretańską z Mochy. Obydwaj sprzymierzeńcy ruszyli w pościg, ale „Speedy Return”, jako bardziej szybkobieżny, pierwszy dogonił jeden z nieprzyjacielskich okrętów, zaskoczył go i zdobył bardzo prędko, nie poniósłszy prawie żadnych szkód prócz utraty bukszprytu. Kapitan Howard kontynuował pościg i zdobył inny statek, który stał na kotwicy. „Speedy Return” ze swym pryzem wziął kurs na wybrzeże malabarskie, gdzie wedle umowy miał czekać dziesięć dni na sprzymierzeńca. Kapitan Howard przybył w ciągu sześciu dni, lecz bez pryzu, który splądrował, jak to opisałem w innym życiorysie. Na miejscu postoju podzielili równo łupy z pryzów, spalili „Speedy Return” i drugi okręt, przenieśli się na mauretański, wyszli na pełne morze i krążyli wzdłuż wybrzeży zdobywając na tych wodach kilka pryzów. Kiedy dopłynęli do Cochin, na okręt ich przybyli czarni kupcy, złotnicy i kilku Holendrów, zwożąc w dużych ilościach cekiny i różne złote monety do wymiany na hiszpańskie talary *. Wielu piratów, zamierzając wziąć rozbrat ze swym rzemiosłem i wrócić do kraju, płaciło po pięćset talarów za dwieście cekinów ze względu na dogodniejszy transport złotej monety. Złotnicy porozstawiali swe piecyki do pławienia metalu i mieli pełne ręce roboty przy sporządzaniu guzów, sprzączek i wszelkich zamawianych ozdób. Piraci zaopatrzyli się nadto obficie w arak, prowiant i artykuły osobiste. Potem wzięli kurs na Madagaskar. Po drodze natknęli się na wyspę Mauritius, gdzie zawinęli do portu zwanego Północno-zachodnią Przystanią. Tam pobrali drzewo i wodę. Port ten obfituje w jadowite ryby znane pod mianem czerwonych trzaskawek. Kapitan Bowen wiedział o tym i ostrzegał swych żeglarzy przed jedzeniem tych ryb, co jednak zlekceważyli, gdyż będąc w porcie nie liczyli się ze zdaniem kapitana. Widząc, że trwają w uporze i nie sposób im wyperswadować, kapitan jadł ryby wraz z nimi, wolał bowiem podzielić los załogi, niż pozostać sam, zdany na niełaskę Holendrów i świadom, na co sobie zasłużył. Najedli się ryb co niemiara, a potem długo raczyli się trunkami. Wkrótce zaczęli okropnie puchnąć. Nazajutrz z rana przybyli na okręt plantatorzy z drobiem, kozami i inną żywnością, a widząc, w jakim stanie są piraci, radzili im pić na umór trunki co ognistsze, bo to jedyny sposób wydalenia trucizny, od której byliby dawno pomarli, gdyby po swej fatalnej uczcie tyle nie wypili. Do pijaństwa nie trzeba było piratów zachęcać. Dzięki trunkom oraz biegłym i zaopatrzonym w leki medykom uratowali się wszyscy prócz czterech, którzy życiem przypłacili swój upór. W przystani piraci oskrobali, uszczelnili i zaprowiantowali swój okręt. Po trzech miesiącach postoju gubernator wyspy zakomunikował im, żeby wyszli na pełne morze, bo spodziewa się przybycia liniowca holenderskiej Kompanii Wschodnio-Indyjskiej. Bezzwłocznie skorzystali z rady, sklarowali do wyjścia z portu i wypłynęli, choć kilku kamratów zostało na miejscu. Stamtąd wzięli kurs na Madagaskar, a w przebiegu zatrzymali się na Mascarene, gdzie załadowali dużo świń, kóz, owiec, różnego drobiu i zielonych żółwi. Tam kapitan Bowen z czterdziestu ludźmi przeniósł się na brzeg pozyskawszy sobie prezentami gubernatora. Owi zejmani chcieli wyrzec się piraterii i przy pierwszej sposobności wracać do kraju. Po półrocznym w tym kraju pobycie kapitan Bowen zachorował na beriberi, chorobę tam równie, jak w Zachodnich Indiach, rozpowszechnioną. Został pochowany w nie poświęconej ziemi, bo księża odmówili mu jako heretykowi miejsca na cmentarzu. Ale wracajmy do biegu wypadków. Kiedy Bowen zjechał na brzeg, wybrano kapitanem Northa. Po dokonanym wyborze, czy jednomyślnie, czy też większością głosów, odbywa się ceremonia instalacji kapitana. Ostentacyjnie przynoszą mu kord i wręczają z powinszowaniami i życzeniami, aby jako najzdolniejszy ze wszystkich objął dowództwo i zajął kajutę kapitańską. A kiedy oznajmi, że dowództwo przyjmuje, odprowadzają go do kajuty i sadzają * Wymiana srebra na złoto.

u stołu, przy którym są tylko dwa krzesła, jedno dla kapitana, a drugie, w przeciwnym końcu, dla kwatermistrza. Gdy obaj zasiądą, kwatermistrz wita kapitana zwięzłym przemówieniem. Doświadczenie - powiada - nauczyło załogę cenić go za słuszne postępowanie i odwagę. Dlatego załoga zaszczyca go naczelnym stanowiskiem nie wątpiąc, że ze zwykłą zachowa się brawurą i że wszystko, co uczyni, wypadnie z korzyścią dla ogółu. W tym przekonaniu on, kwatermistrz, ogłasza go kapitanem, a w imieniu załogi przyrzeka, iż ludzie będą słuchali słusznych jego rozkazów. Z tymi słowy kwatermistrz ujmuje kord, już darowany kapitanowi, a potem odkłada, wręcza mu broń i mówi: - Oto masz upoważnienie do działania i oby wypadło ono fortunnie dla ciebie i dla nas! - Następnie palą z dział, wznoszą na cześć kapitana trzy chóralne okrzyki. Ceremonia kończy się, kapitan zaprasza na obiad, kogo uzna za stosowne, a wielką wazę ponczu posyła do każdej messy. Opuszczając wyspę, kapitan North wziął kurs na Madagaskar, przybył do Cape Dolphin na południowym krańcu i zakotwiczył. Jednak wichura zmusiła go do wyjścia na pełne morze i pozostawienia na brzegu rzeki łodzi z trzydziestu ludźmi. North żeglował wzdłuż wschodniego wybrzeża wyspy i dotarł do miejscowości zwanej Ambonavoula, położonej na szerokości 17°38’, a tam piraci przewieźli na ląd część swego dobytku i zakwaterowali się wśród Murzynów po kilku w chacie. Rządzili się wśród tubylców jak książęta. Mauretańskich jeńców trzymali na okręcie i dowozili im świeży prowiant w dostatecznej ilości. North potajemnie doradził bosmanowi Maurów, aby nocną porą skorzystał z odlądowej bryzy i uciekł z okrętem i wszystkim, co na nim pozostało. Uprzedzał, że w przeciwnym razie piraci wkrótce wyholują okręt na strąd, wszystko przeniosą na brzeg. Jeńcy nigdy już nie ujrzą swej ojczyzny. Bosman postąpił wedle wskazówek Northa. Jak mu kapitan zalecił, zachował ten zamiar w sekrecie przed swymi Maurami do chwili wykonania. Upatrzywszy ciemną noc, jak najciszej zdjęli się z kotwicy i wypłynęli na pełne morze. Nazajutrz z rana niektórzy z piratów chcieli udać się na okręt, aby zabrać żelaziwo i inne przedmioty nadające się na handel z krajowcami, lecz jakże byli zaskoczeni przekonawszy się, że okrętu nie ma! Zaalarmowali towarzyszy. Tłumnie pobiegli zawiadomić kapitana o wydarzeniu. To ich własna wina, oświadczył North, że Maurowie uciekli i uprowadzili okręt, bo powinni byli pozostawić na pokładzie dość swoich ludzi, aby się przed tym zabezpieczyć. Nic nie pozostaje do zrobienia, bo do ścigania Maurów brak im statku, cierpliwie trzeba czekać, chyba że uważają za możliwy pościg łodziami. Ten i ów podsuwał myśl, aby się rozejrzeć, czy okręt nie tkwi na jakiej mieliźnie, bo cuma mogła się przetrzeć na głazie i okręt zdęło na pełne morze. Wnet pobiegli na wzniesienie, z którego wypatrzyli okręt daleko, choć jeszcze w zasięgu wzroku, ze wszystkimi żaglami podniesionymi. Mieli zatem niezbity dowód, że okręt utracili nieodwołalnie. Była to ciężka chwila dla piratów. Nic im nie pozostawało, tylko wygodnie urządzić się na lądzie. Zasoby swoje porozwozili do różnych niedalekich siedzib, gdzie się ulokowali. Kupowali bydło i niewolników, utrzymywali ze sobą sąsiedzkie stosunki w ciągu następnych pięciu lat. Objęli pod uprawę dużo gruntów i obsadzili je korzeniami jam, kartoflami i innymi jarzynami. Między Murzynami, wśród których mieszkali, powstawały częste zatargi i wojny, lecz wdawali się w te spory i starali się je załagodzić. North często rozstrzygał spory Murzynów, przestrzegając ściśle sprawiedliwości. Wszyscy cenili w nim wielkie zalety charakteru. Kierował sprawami tak umiejętnie, że nawet strona potępiona odchodziła przekonana o słuszności i sprawiedliwości jego decyzji. Piraci starannie wystrzegali się wszelkich kłótni, trzymali się zasady, żeby wszystkie pretensje wzajemne oddawać pod trzeźwą rozwagę Northa i dwunastu swych towarzyszy. Dzięki podtrzymywaniu pokoju oraz współżyciu w przyjaźni, piraci pozyskali sobie wielki autorytet u krajowców. W dbałości o zgodę wśród nich samych strofowali publicznie każdego

kamrata, który odezwał się ze złością lub opryskliwie, a zwłaszcza w obecności krajowców, choćby to był nawet niewolnik winowajcy. Rozumowali całkiem słusznie, że jedność i zgoda stanowią jedyną gwarancję ich własnego bezpieczeństwa. Kolorowi, gotowi do wojny z najbłahszego powodu, skorzystaliby z byle jakiego rozłamu między białymi i wymordowaliby ich przy pierwszej sposobności. North często zalecał kamratom liczyć się z tą ewentualnością i nieraz podnosił korzyści wynikające z jednomyślności. Krajowcy okazywali im za to szacunek i hołdowali jak panującym książętom. Widzimy zatem, że sama natura uczy najciemniejszego nawet człowieka ostrożności, bez której nie ostałby się przy życiu. Strach zmusza człowieka do poprawy tam, gdzie religia utraciła nad nim tę moc. Stało się tak przez tych, którzy uważają, że do nich należy wyłącznie nauczanie religii, a praktykowanie pozostawiają laikom. Duszpasterstwo uprawiają oni jak każdy inny zawód i dyskredytują religię skandalicznym sposobem życia. Zważmy, iż ludzie zwani nie bez racji zakałą ludzkości, oddani wszelkim występkom i czerpiący środki do życia z grabieży, stają się, kiedy widzą w tym swój interes, skrupulatni i prawi, i to nie tylko w stosunkach między sobą, ale i w stosunku do krajowców, wśród których żyją. Są wstrzemięźliwi i trzeźwi, pojmując, że gwoli własnego bezpieczeństwa muszą trzymać na wodzy namiętności, którym czarnoskórzy niewolniczo ulegają. Wprawdzie oni wszyscy mają po wiele żon, lecz to nie skandal w społeczeństwie potępiającym współżycie z ciężarną kobietą. Uważają to za grzech przeciw naturze zmierzającej do rozmnożenia. Jeżeliby się ktoś dopuścił takiego występku, byłby gorszy niż bestia. Przeciwnie, kto idzie za pędem naturalnym, spełnia, czego domaga się natura, i daje przykład roztropności. Mówiłem o wstrzemięźliwości piratów w tym sensie, że nigdy nie wkraczali w prawa swych kamratów ani krajowców. Może czytelnik ciekaw, jak przystępowali do pojednania zwaśnionych, i to przy najbłahszym powodzie. Jak już wspomniałem, postępowali tak w przekonaniu, że nawet najmniejsze zadrażnienie może pociągnąć za sobą zgubę całej gromady, podobnie jak nie wygaszona iskra może wywołać wielki pożar, który i najpiękniejsze miasto obróci w popioły. W razie nieporozumienia, kłótni lub czyjegoś grubiaństwa, wszyscy rozchodzili się, a jeden z obecnych wylewał swój kielich na ziemię mówiąc, że swary ich zgubią, a przeto składa ofiarę diabłu dla odwrócenia gorszej biedy. Potem pod groźbą wygnania z gromady i wysłania w inne okolice wzywano obie skłócone strony, aby nazajutrz z rana stawiły się przed kapitanem Northem, a do tego czasu nie wolno im było opuszczać swych siedzib. Następnego rana spotykały się strony. W obecności wszystkich białych kapitan wywoływał powoda i pozwanego i oznajmiał, że póki napastnik nie naprawi wyrządzonego zła, a poszkodowany nie puści w niepamięć swej krzywdy, wszyscy będą ich uważali za wrogów społeczeństwa, nikt z nimi nie będzie się przyjaźnił i zadawał. Następnie North wypisywał na karteczkach nazwiska wszystkich zgromadzonych, zwijał je i wrzucał do kapelusza. Potrząsano tym kapeluszem i strony wybierały z niego sześć karteluszy. Odczytywano nazwiska sześciu asesorów, którzy wraz z kapitanem mieli rozpatrzeć i rozstrzygnąć spór wzywając i badając świadków. Toczyła się rozprawa, po czym odraczano ją do dnia następnego. Przeciwnicy musieli stawić się znów nazajutrz, do tego czasu nie wolno im było opuszczać domów, do których odchodzili w asyście paru osób. Gdyby odprowadzało ich więcej kamratów, niewolnicy względnie Murzyni z okolicy mogliby domyślać się, że zaszło nieporozumienie. Następnego rana spotykały się strony. W obecności wszystkich białych składali zeznania, jakby tego przedtem nie robili. Można było porównać ich wypowiedzi z zeznaniami spisanymi w przeddzień. Potem rozprawę znów odraczano i skłócone strony pozostawały w odosobnieniu do następnego ranka, kiedy ogłaszano wyrok sprowadzający się do nałożenia grzywny, proporcjonalnej do obrazy. Powaśnionych rozłączano, aby tą uciążliwą karą odjąć im ochotę do dalszych kłótni, a także zapobiec nieuniknionym incydentom, gdyby mieli zupełną swobodę. Tak więc piraci przykładem własnym oraz troską o zgodę wśród sąsiadów sprawili, że

pokój zapanował w całej okolicy. Ale po trzech latach kapitan North i towarzysze powzięli zamiar wyprawy na południe krainy celem nabycia niewolników i bydła. W rezultacie North wyruszył z pięćdziesięcioma białymi i trzystoma czarnymi, ze znacznymi zapasami prochu i broni oraz z niezbędnym zaopatrzeniem. Po przewędrowaniu osiemdziesięciu mil na południe przybyli do zasobnego w niewolników i bydło szczepu, zamieszkałego u brzegów największej na wyspie rzeki. Szczep zwał się Mangora. Za strzelby i proch nabyli od tych ludzi dużo niewolników i bydła. W tym czasie owi Mangorianie wojowali z sąsiednim kacykiem i błagali Northa o pomoc, za którą obiecali mu stu niewolników i pięćset sztuk bydła oraz jeńców, jakich wezmą do niewoli. Na tych warunkach North udał się z kompanią i wyruszył przeciwko wielkiemu miastu, z którego warunki naturalne uczyniły niezdobytą twierdzę. Wzniesiona na wysokiej, urwistej skale była dostępna tylko drogą wiodącą do wrót obwarowanych liczną strażą. Czarni wojownicy chcieli miasto obejść i zapuścić się w głąb kraju po łupy. North tłumaczył, że byłoby niebezpiecznie pozostawić za sobą garnizon nieprzyjacielski, który mógłby nieustannie szarpać tylną straż wojska i przeszkodzić w uprowadzeniu nagromadzonej zdobyczy. A przy tym twierdza posłużyłaby za schronienie całej ludności. Tam uciekliby wszyscy mieszkańcy i zebraliby siły wystarczające, aby zejść z góry i wydać bitwę w polu. Nieprzyjaciel miałby wszelkie szanse na zwycięstwo. Miałby wypoczętych wojowników, a wojsko Northa byłoby pochodem zmęczone, obciążone łupami i w niedogodnej sytuacji, bez żadnej osłony na równinie. Wódz sprzymierzonych Murzynów uznawał słuszność tych argumentów, lecz nie zmienił przekonania. Miasto było nie do zdobycia, twierdził. Doświadczenie tego uczyło. Wielokrotnie oblegane, nigdy nie zostało zdobyte. Oblężenie tej twierdzy to strata czasu i ludzi. North chciał sam dowodzić podczas oblężenia. Wódz wyraził zgodę na to, lecz z zastrzeżeniem. Zdobywanie szturmem miasta, które ufortyfikowała sama przyroda, uważali za krok nierozsądny. Wszechmogący nigdy nie pozwoli go zdobyć. Rodacy wodza podjęli już wiele takich prób i kosztowało ich to tyle strat w ludziach, że zliczyć nie sposób. North rozlokował swoje siły, osaczając skałę ze wszystkich stron, a potem wysłał do miasta parlamentariusza z posłannictwem, żeby się poddali, bo w przeciwnym razie nie oszczędzi nikogo, nie zważając na wiek i płeć. Mieszkańcy miasta odpowiedzieli drwinami. Nie wierzą, aby nieprzyjaciel posiadł sztukę latania, a skoro nie fruwa, gróźb się nie boją i nie dadzą zastraszyć. Spośród swych białych kamratów wybrał trzydziestu ludzi i oddał im pod rozkazy trzy kompanie, po stu ludzi każda. Miał granaty ręczne, którymi prędko rozproszył straż u podnóża góry i zajął tę pozycję. Broń palna była znana Murzynom, ale nie granaty, była to zupełna dla nich nowość. Widząc okropne skutki wybuchów, rzucili broń i, choć nie bez straty, uciekli na główną pozycję skalnej twierdzy, obsadzoną przez inny oddział. Gdy wojownicy u podnóża góry pierzchali w popłochu, North wysłał białych z trzystu czarnymi na tę pozycję, a innym kamratom kazał wspiąć się na skałę, rozproszyć straż, a jeśli się da, to sforsować wrota twierdzy, depcząc po piętach uciekającym wojownikom. Szli pod górę w ordynku drogą tak wąską, że tylko trzech mogło się zmieścić rzędem. Kiedy dotarli do nieprzyjaciela na odległość rzutu, zasypał ich oszczepami. Trzech białych strzelców osłaniało trzech czarnych, którzy szli na przedzie z tarczami. Za tymi trzema postępowali tak samo osłonięci biali ludzie, otoczeni czarnymi w takim szyku, że dwóch Murzynów wypadało na jednego muszkietera. Wojownicy zdawali się zaciekle bronić przejścia, lecz wycofali się prędko na szczyt skały, wyrzuciwszy wiele oszczepów bezskutecznie i tracąc ludzi. Na wierzchołku, gdy nadeszły posiłki z miasta, zatrzymali się w postawie zdradzającej chęć oporu. Ludzie Northa ruszyli w pościgu, dali salwę, którą wywołali popłoch, co im pozwoliło zbliżyć się i rzucić granaty. Wybuchło kilka, sporo obrońców zginęło, wówczas pierzchli, szukając schronienia w mieście. Ale mieszkańcy w obawie, że wraz z uciekającymi wedrą się napastnicy, zamknęli wrota zarówno przed swoimi, jak wrogami. W rezultacie Murzyni z wojska Northa dokonali

wśród podbitych strasznej rzezi, choć biali usiłowali temu zapobiec. Niektórych uratowali, kazali odprowadzić do obozu, a równocześnie posłali po proch do sporządzenia petardy. Tymczasem leciał na oblegających grad oszczepów z miasta, lecz skutecznie osłaniali się przed nimi tarczami. Ponownie wezwano miasto do poddania, lecz obrońcy i tym razem odmówili. Ludzie Northa, czekając na proch, osłaniali się, jak mogli. Gęstym ostrzałem z flint sprawili, że mniej ku nim miotano oszczepów, gdyż mało kto z obrońców ważył się wychylić głowę spoza palisady. Proch sprowadzono. Oblegający ścięli i wydrążyli drzewo, nabili pień prochem i bardzo mocno uszczelnili ładunek. Pod osłoną tarcz i ognia z flint dostali się do wrót, wykopali pod nimi dół tak głęboki, aby się pień zmieścił, i podpalili lont. Petarda wybuchła z ogłuszającym hukiem, rozniosła wrota w drzazgi, otwierając przejście, w które rzucili się ludzie Northa, zasileni oddziałem pięciuset czarnych przybyłych z prochem. I zaczęła się rzeź okrutna. Każdego, kto się poddawał, biali brali w ochronę, a pomimo to miasto było usiane trupami i konającymi. Triumfatorzy wrócili do obozowiska z trzema tysiącami jeńców. Sprzymierzeńcy murzyńscy uwiódłszy jeńców do swoich kwater wybrali spośród nich stare kobiety, dzieci i mężczyzn, nie nadających się na niewolników, i skierowali do Northa, dając tym do zrozumienia, że tak spełniają obietnicę, która skłoniła białych ludzi do udzielenia im pomocy. Wobec takiej nieuczciwości North przywołał wodza Mangorian i rzekł, iż w myśl umowy jemu tylko należą się wszyscy jeńcy, a i sama sprawiedliwość wymaga tego, skoro wódz odradzał oblegania miasta uważając je za beznadziejne. Wódz nie tylko zawdzięcza Northowi powodzenie wyprawy, ale i ocalenie swej armii, a także łupy. North myślał, że wdaje się w układy z prawymi ludźmi, a teraz z przykrością stwierdza, że się pomylił. Mangorianie tak mało liczą się z umową, że miast wszystkich niewolników odesłali mu tylko tych, z którymi nie wiedzieli, co zrobić. Niech im się nie wydaje, że jest tak naiwny. Dobrze zdaje sobie sprawę, jak szalbierczo z nim postąpili. Nie brak mu stanowczości i siły, aby wziąć odwet za takie praktyki. Potem North zapytał, co się stało z wielu młodymi i ładnymi kobietami, które widział wśród pojmanych. Wódz odpowiedział, że kobiety te są spokrewnione z nim i z jego poddanym, a przeto niepodobna, aby uczyniono je niewolnicami. Z tymi słowy wódz odszedł. Wyniosłość jego odpowiedzi rozdrażniła Northa i kamratów. Piraci chcieli natychmiast rozprawić się z Mangorianami, lecz North poprosił, aby okazali cierpliwość. Zgodzili się poczekać, a North posłał tłumacza z rozkazem, aby wywiedział się sekretnie wśród kobiet, w jakim są pokrewieństwie z nadrzeczną ludnością. Pojmane odpowiedziały, że niektórzy z ich przodków mieli żony znad rzeki. Ludność, tu zauważyć wypada, posługuje się jednym językiem na całej wyspie, lecz w dialektach szczepów takie są różnice, że rozumieją je dobrze tylko krajowcy lub osiedleńcy od bardzo dawna zamieszkiwali, dłużej niż North z kamratami, dlatego posługiwał się on tłumaczem zarówno przy porozumiewaniu się z wodzem, jak i z jeńcami. Kiedy dowiedział się prawdy, przemówił do wodza. Dziwne to bardzo, rzekł, iż wódz wojuje ze swymi krewniakami, skoro oświadczył jednak, że to jego krewni, niech ich sobie trzyma aż do czasu, gdy on, North, nic zdoła udowodnić swoich silniejszych praw do nich. Wziął bowiem tych jeńców do niewoli i spróbuje uzasadnić swoje do nich pretensje, niech więc wódz ma się na baczności. Oświadcza, iż nie jest już sprzymierzeńcem wodza, lecz zdecydowanym wrogiem takich, jak on, wiarołomnych ludzi. Po tym oświadczeniu North stojąc na czele swych Murzynów, wziął rozbrat z Mangorianami. Murzynów swoich podzielił na kompanie i oddał pod dowództwo białym. Z nabitych kulami flint kazał strzelić nad głowami swych niedawnych sojuszników. Pierwsza salwa

wprawiła ich w osłupienie, niektórzy rzucili się do ucieczki. Lecz North kazał dać jeszcze dwie salwy na postrach, jedną po drugiej, i ruszył na ogłuszony tłum wszystkimi siłami, aż wódz ze swą starszyzną padli na ziemię i zaczęli przed nim pełzać. Całowali białych po nogach, co jest u nich najwyższym wyrazem pokory, i błagali, aby nie zrywali z nimi przyjaźni; zapewniali teraz, że biali mogą rozporządzać wszystkim, czym zechcą. North wygłosił mowę. Oszustwo dowodzi nikczemności i tchórzostwa. Jeżeli wódz uważał, że on, North, bierze za dużo - choć wódz obiecał oddać mu jeńców i choć to on, North, wziął ich do niewoli, a nie wódz - jeżeli był jednak takiego zdania, to powinien był jawnie z tym wystąpić i powiedzieć, co myśli, a pewnie nie doszłoby do starcia. Ani on sam, North, ani jego kamraci nie są chciwi i nierozsądni. Wódz nie miał odwagi jawnie zażądać niewolników i podle ich ukradł, z czego wynika, że sam swoją pretensję do tych jeńców miał za niesłuszną. Nie może być dwóch zdań w tym przedmiocie. Cała starszyzna wodza może zaświadczyć, że on się zgodził, aby wzięci do niewoli jeńcy zostali oddani białym i ich towarzyszom, co już dostatecznie potwierdza prawo własności. Postanowił surowym skarceniem pokazać Mangorianom, jak ludzie o białej skórze brzydzą się niewdzięcznością i oszukaństwem i jaka jest różnica między walką sprawiedliwą a walką opartą na przemocy, złu i krzywdzie. Skoro uznali jednak swój błąd, nie tylko wybaczy, ale i zapomni, co się stało, byle nową zdradą nie przypomnieli dawnej, bo wtedy im tego nie puści płazem. Tak prawiąc, North kazał sobie przyprowadzić wszystkich jeńców, a Mangorianie wykonali rozkaz bez słowa sprzeciwu i wykrętów. Wybrał najurodziwszych i najzdatniejszych, a całą rzeszę podzielił na dwa równe oddziały. Zatrzymał sobie ten oddział, w którym ulokował doborowych niewolników, a drugi posłał wodzowi, oświadczając przy tym, co następuje: Choć ani oszustwem, ani przymusem nie wydarto by mu nawet jednego niewolnika, czyni wodzowi dar z połowy zdobyczy gwoli sprawiedliwości, gdyż część Mangorian również się narażała, a także gwoli wrodzonej mu wspaniałomyślności. W wojnie więcej nie będzie brał udziału. Wódz powinien zadowolić się wzięciem miasta, które uważał za niezdobyte. A jeśli nadal zechce wojować, to niech siebie tylko wini, gdy okaże się, że nie będzie w stanie sam temu podołać. Wódz i jego współplemieńcy podziwiali przenikliwość, brawurę i hojność białych. Kazał powiedzieć, że bardziej jest białym obowiązany za naukę niźli za podarowanych niewolników, choć dar ten ocenia, jak należy. Na przyszłość będzie się brzydził wszelkich nikczemności, ponieważ od białych nauczył się, jak słusznie jest stawiać sprawę otwarcie. Równocześnie wódz podziękował Northowi za dar tudzież za umiarkowanie w gniewie, zważywszy, iż postrachem tylko zmusił go do wypełnienia zobowiązania. On rozumie, że biali powodowali się ludzkością, strzelając im tylko nad głowami; mają zmiłowanie nad nieprzyjaciółmi wbrew obyczajowi jego rodaków, którzy nie darują życia nikomu, nawet kobietom i dzieciom, aby potem nie było mścicieli. Wódz prosił, żeby przez wzgląd na poddanie się Mangorian biali nie odjeżdżali. Ale North nie przychylił się do tej prośby. Biali z rzeszą przybyłych z nimi Murzynów zawrócili ku swym siedzibom, zabierając niewolników i bydło, a choć Mangorianie mieli o to urazę do Northa, rozstano się bardzo przyjaźnie. W powrotnej drodze uczestnicy wyprawy zetknęli się z innym plemieniem, z Timuzami, których wódz przyłączył się do Northa z pięciuset ludźmi i poprzysiągł wiernie dochować przyjaźni. Ceremonie, towarzyszące zawieraniu przyjaźni, są tak niezwykłe, iż opisem ich, mniemam, zainteresuję moich czytelników. Przedstawiciele stron, przysięgających sobie wierność, splatają palce u nóg i rąk, więc z konieczności muszą usadowić się jeden przy drugim. Kiedy tak złączą się rękoma i nogami, przysięgają sobie nawzajem świadczyć wszelkiego rodzaju przyjacielskie przysługi, być sprzymierzeńcem ich sprzymierzeńców, a wrogiem - wrogów. Na wypadek gdyby złamali złożoną przysięgę, grożą sobie klątwami, jako to, żeby padli przebici dzidą lub żeby pożarł ich krokodyl, albo żeby dotknęła ich kara boska. Potem nacina się

zawierającym przymierze skórę na piersi i, wytarłszy krew kawałkiem chleba, daje obroczony krwią sprzymierzeńca chleb obu do zjedzenia. Przysięgę tę mają krajowcy za nienaruszalną zarówno wtedy, kiedy składają ją sobie równie możni, jak i wódz poddanym, gdy pierwszy zobowiązuje się bronić słabszego, a drugi słuchać silniejszego, a tak właśnie było przy układzie Northa z kacykiem. Wiarołomstwo zdarza się rzadko, ale jeśli ktoś się okaże tak zły, że złamie uroczystą przysięgę, to wedle wierzeń krajowców zawsze spotyka go nieszczęście, jakie w przekleństwach zostało wspomniane. Udręczony wojnami z potężnymi sąsiadami kacyk opuścił swoje terytorium, zabrał całą swą starszyznę, żony, krewnych i z pięciuset wojownikami przyłączył się do pochodu Northa, aby osiedlić się w sąsiedztwie. Pozostał w okolicy dwa lata, póki North był w tych stronach. Przez ten czas North wspomagał kacyka bronią palną, prochem i niewielkimi posiłkami, ów zaś dokonał kilku najazdów na sąsiednie kraje i zmusił je do poddaństwa kapitanowi. Po upływie dwóch lat przybył kapitan Halsey na brygantynie. Rejs brygantyny był nieudany i załoga niezadowolona ze swego kapitana zwróciła się do Northa, aby objął nad nią dowództwo. North odmówił. Odpowiedział, że Halsey pod każdym względem jest na wysokości zadania, nie powinni degradować człowieka, któremu nie mogą zarzucić ani braku odwagi, ani złego postępowania. North nie przyjmie stanowiska po kimś, kto, jak Halsey, nie zasługuje na usunięcie. Pomimo to załoga trwała w uporze. Tylko staraniom Northa zawdzięczał Halsey, że pozostawiono go przy dowództwie. Jednak North z kamratami zubożeli, wydali tak dużo na założenie plantacji i tak brakowało im odzienia, że się zamustrowali. North przyjął funkcję kwatermistrza pod rozkazami Halseya, a jego towarzysze poszli na zwykłych Rycerzy Fortuny, żeglarzy. Wkrótce kapitan Halsey objął dowództwo pryzem, pozostawiając Northowi stanowisko kapitana na brygantynie, okręcie, na którym przybył. Żaglowce te rozpędził sztorm, lecz obydwa zmierzały na Madagaskar. Halsey dotarł na Ambonavoula, gdy tymczasem North natrafił na Maratan. Okazało się tam, że brygantyna jest stoczona przez robactwo i nabiera dużo wody, toteż załoga postanowiła jednogłośnie schronić się na ląd, zabierając cały dobytek, a okręt porzucić na brzegu. Wszyscy zostali bardzo dobrze przyjęci. W tym czasie król Maratanu wojował ze swym bratem, a North spędzał czas z siostrą królewskiej mości sam na sam. Kiedy król, pobiwszy brata, wrócił, był wielce na gościa oburzony za takie spoufalenie się z rodziną monarszą, postanowił ukarać go grzywną w wysokości dwustu cekinów za uczyniony afront jego znakomitemu domowi, lecz North zwąchał pismo nosem i ułagodził władcę stu cekinami. Piraci bawili cały rok w tych stronach, w końcu powzięli zamiar dostania się na Ambonavoula. Poprosili króla o pomoc w budowie łodzi. Za tysiąc dolarów dał im Murzynów do pracy pod kierownictwem kapitana Northa. Tak powstał statek piętnastotonowy, który niebawem wywodowali. Tą łodzią pożeglowali na rzekę Manangaro, odległą o trzydzieści mil od Maratanu. Tam przybyło do nich kilku kamratów w łodzi ze szkockiego okrętu „Neptune” i pomogło w przetransportowaniu dobytku na Ambonavoula, gdzie North niegdyś zamieszkiwał, miał tam kobietę i troje dzieci. W niedługim czasie po powrocie do twej siedziby Murzyni z sąsiedztwa donieśli Northowi, że przybyli z południa Timuzowie chcą się zbuntować, zamordować i jego, i innych białych. Zbyt pochopnie uwierzywszy tym oskarżeniom, North wypędził Timuzów z kraju za nie popełnione winy. Po pewnym czasie North zbudował slup i wyruszył do Antongil, gdzie kupił dziewięćdziesięciu niewolników i pochwycił szkockiego supercargo, pana George'a Crookshanka, którego zamierzał odstawić na Maskareny. Ale wszyscy kamraci byli temu przeciwni, twierdząc, że supercargo przyprawi ich o zgubę, jeśli dostanie się do Europy. North perswadował, że to okrucieństwo nie dać wrócić do kraju, rodziny i przyjaciół komuś, kogo pozbawiło się prawie

całego majątku. Gdyby Szkot był jego jeńcem, nie prosiłby kamratów o zgodę na ten humanitarny postępek. Tylko w ten sposób do pewnego stopnia mogą naprawić wyrządzoną panu Crookshankowi krzywdę, boć niepodobna zwrócić mu zrabowane towary, już podzielone między załogę. Na tak gorące wstawiennictwo Northa oddano sprawę pod glosowanie. Wielu piratów poczuwało się do wdzięczności wobec Northa, toteż zdołał ich usposobić przychylnie do supercargo; w rezultacie czterdziestu ośmiu na pięćdziesięciu czterech glosowało za uwolnieniem go. Kiedy North przeprowadził tę sprawę, piraci zapytali go, czy zamierza puścić wolno swego ulubieńca, niejakiego J.B., który był miczmanem na „Neptune”. Ten młody Szkot był dobrym nawigatorem, wyśmienitym żeglarzem, nadawał się na dowódcę w każdym rejsie. North odparł, że musi wziąć J.B., bez jego pomocy nie może obejść się w żegludze, bo to dobry nawigator. Piraci odpowiedzieli na to, że J.B. z pewnością wymknie się Northowi, co byłoby z wielką dla wszystkich szkodą, bo nawigować on potrafi. North zapewnił wszystkich, że nie pozwoli mu uciec choćby przez wzgląd na własne bezpieczeństwo. Nikt inny z załogi nie potrafiłby okrętu doprowadzić z powrotem do Ambonavoula. North udał się na Maskareny, gdzie był na brzegu supercargo ze swym Murzynem i ze wszystkimi pieniędzmi. Miał on około tysiąca sześciuset dolarów, bo kiedy piraci zdobyli „Neptune”, nie zrabowali ani kapitanowi, ani supercargo, ani nikomu z załogi tych pieniędzy, które przedtem sami wpłacili za trunki i inne artykuły. Uważaliby to za nikczemny, niehonorowy postępek. Prawa rościli tylko do okrętu i pozostałego ładunku. Co prawda zmusili kupców z „Greyhound” do zwrotu pieniędzy, które ci kupcy wzięli, ale nim czytelnik uzna to za krzywdę i postępek sprzeczny z zacytowaną zasadą, niech weźmie pod uwagę okoliczności. Oni nie zdobyli tego okrętu. Nie, oni wysłali „Greyhound”, dobrze zaprowiantowany, na odbycie rejsu zaopatrzeniowego i, niech wolno będzie zaznaczyć, mieli do niego uzasadnione pretensje, bo należał do nieprzyjaciela i wpłynął bez pozwolenia do ich portu. Nadto nie ograbili kupców z pieniędzy, które im przedtem dali zarobić, lecz wzięli je w zapłacie za trunki, których dostarczyli na „Greyhound” z zapasów „Neptune”. Kupcy, uczciwie myśląc, nie mogli przecież spodziewać się, że dostaną je darmo. Ale przypuśćmy, że piraci byliby zabrali pieniądze przemocą, a nie na zasadach handlowych, choć tak miały się rzeczy naprawdę. W takim razie, w ich pojęciu, byłby to tylko akt sprawiedliwości. Natomiast niczym nie da się usprawiedliwić postępku tych kupców, którzy doradzili pochwycenie szkockiego statku. Ale wracajmy do relacji. North nic pozwalał J.B. zjechać na brzeg. Rekompensatę za to ograniczenie swobody dał mu w postaci czterech Murzynów, których młody człowiek sprzedał za trzysta dolarów, a poza tym dbał o dobry wikt i wygodę swego nawigatora. North udał się na wyspę, aby uzyskać pozwolenie na umieszczenie tam i wychowanie w chrześcijańskiej wierze swych dzieci, czego dopiął u gubernatora kubanami, a potem wrócił na Madagaskar. W tym rejsie zwierzył się swemu protegowanemu J.B., że zamierza dzieci swoje zostawić na Maskarenach i jakiemuś uczciwemu księdzu powierzyć fundusz, aby udzielał im chrześcijańskiej edukacji. Lepiej, mówił, aby zostały papistami, niźli w ogóle nie były chrześcijanami. Następnie chciał wrócić do Maratanu, odpokutować za grzechy swego dawnego życia i już nigdy nie opuszczać wyspy. Postanowił wyrzec się wszelkich wypraw, swój slup podarować J.B. i dwieście dolarów, aby J.B. mógł wrócić do kraju, bowiem mądrze postąpił nie przyłączając się do piratów. Po przybyciu na Madagaskar North dowiedział się, że francuski okręt tam zawitał i pozostawił swych ludzi. Na tę wieść North zboczył sto mil na południe, aby wywiedzieć się o los opuszczonych i wspomóc ich. Piękny to rys charakteru, którego nie należy pomijać milczeniem, bo North humanitarnością zawstydza wielu wśród nas, podających się za ludzi religijnych, a postępujących bardziej po barbarzyńsku od tych, których ścigamy, niszczymy jako plagę cywilizowanego

świata i zakałę ludzkości. A kto ten pogląd uważa za zbyt surowy, niech pomyśli o tysiącach ludzi gnijących po więzieniach za długi przez okrucieństwo wierzycieli. Niech zda sobie sprawę z cierpień ludzi wtrąconych do grobu za życia. Niech rozejrzy się pośród tych, którzy gwoli nieubłaganym zasadom rokrocznie giną śmiercią głodową. A potem niech spróbuje usprawiedliwić prawo angielskie, dozwalające wierzycielowi najokrutniejszym rodzajem śmierci, bo głodem, karać nieszczęśliwego człowieka za to, że mu się nie powiodło. Niech spróbuje, powtarzam, uwolnić wierzyciela od piętna barbarzyństwa. Proszę mi wybaczyć tę dygresję, podyktowaną jedynie troską o charakter narodowy Anglików. Na miejscu North znalazł tylko jednego człeka, którego zabrał do swej siedziby, przyodział i nakarmił. Kiedy powrócił do Ambonavoula, zastał rokosz w całym kraju. Wszyscy szykowali się do prowadzenia wojny. Ale przybycie Northa wystarczyło, aby przywrócić dawny porządek. Po czterech miesiącach, spędzonych w domu, przysposobił slup do wypłynięcia do Antongil po niewolników. Niewielu znalazł tam odpowiadających jego wymaganiom, w ciągu dwóch miesięcy kupił tylko czterdziestu, a potem powrócił do swej siedziby. Chciał odwieźć dzieci na Maskareny, jednak J.B. odradził mu wyprawę ze względu na porę roku. Wybrał się tedy do Methelage po zachodniej stronie wyspy w poszukiwaniu samsamów. Kupił znaczną ilość agatowych paciorków i wyruszył na Johannę, a stamtąd na Mayotte. Chciał żeglować na Madagaskar, lecz musiał zawrócić na Mayotte, bo z powodu prądu nie mógł opłynąć północnego przylądka. Po zachodniej stronie wyspy zawinął do portu Suarez, do którego przed nim zawinął w celach handlowych okręt z Anglii pod dowództwem niejakiego Prince'a. Otóż Prince zjechał na brzeg ze swym medykiem i został tam zatrzymany, wraz z obsadą łodzi, aż wykupił się wraz z medykiem za dwieście baryłek prochu i tysiąc strzelb, lecz wioślarzy musiał zostawić. Nie miał już czym okupić ich wolności, choć żądano tylko po dwie flinty za człowieka. Tych nieszczęśników sprzedano potem Arabom. Dowiedziawszy się o tym, North wylądował tam z towarzyszami, spalił duże miasto i zniszczył, co tylko się dało. Z Mayotte znów udał się na Madagaskar, gdzie od zaprzyjaźnionego wodza dowiedział się, że w Ambonavoula toczy się wojna między białymi i krajowcami. Kupił trzydziestu niewolników, odnowił swą załogę i wyruszył do domu. Na wieść o jego powrocie krajowcy przysłali posłów z zaofiarowaniem pokoju, lecz nie chciał z nimi pertraktować. Nie wdając się w układy zmobilizował wojsko, spalił liczne osiedla i wziął wielu jeńców. Zwyciężeni krajowcy pokornie prosili o zaprzestanie działań wojennych, mieli rzekomo pokojowe intencje. Po czterech miesiącach North przystał na te propozycje. Wtedy nieprzyjaciele Northa podjudzili krajowców z okolicy, zaskoczyli go i zamordowali w łóżku. Wieść o tym postawiła pod broń jego towarzyszy, ruszyli w pościgu na morderczy tłum kładąc trupem jednego wroga za drugim. Przez siedem lat jeszcze prowadzili wojnę mszcząc się za Northa. Opanowali całe okoliczne ziemie i wygnali stamtąd wszystkich, którzy im nie przysięgli posłuszeństwa. Przy zwłokach Northa znaleziono testament. Powierzał J.B. przewiezienie swych dzieci na Maskareny w slupie, który po nim dziedziczył. J.B. zobowiązany ostatnią wolą Northa do zaopatrzenia slupu w rejs wydał na ten cel większą część pozostawionych mu w spadku pieniędzy. Ale piraci nie pozwolili J.B. oddalić się, póki trwały wojny, w obawie, że nie powróci, gdyż nigdy nie brał on udziału w ich zbójeckich czynach. Z tego to powodu za jednomyślną zgodą spalili slup, a J.B. przytrzymali. I pozostawał tam długie lata, a może nawet wciąż jeszcze jest w ich mocy.

SPIS TREŚCI Przedmowa I. O kapitanie Avery'm i jego ludziach II. Kapitan Teach alias Czarnobrody III. O majorze Stede Bonnet i jego załodze IV. O Mary Read i Annie Bonny, piratkach V. O kapitanie Howel Davisie i jego ludziach VI. O kapitanie Bartholomew Robertsie i jego załodze VII. O kapitanie Anstisie i jego załodze VIII. O kapitanie Missonie i jego załodze IX. O kapitanie Tewie i jego załodze X. Opis Magadoxy XI. Kapitan Bellamy XII. O kapitanie Williamie Fly i jego załodze XIII. O kapitanie Dawidzie Williamsie i jego załodze XIV. O kapitanie North i jego załodze

002 005 012 023 032 041 055 080 084 103 116 136 140 145 149
Johnson Charles - Historia najsłynniejszych piratów - I

Related documents

163 Pages • 93,715 Words • PDF • 3.2 MB

241 Pages • 31,652 Words • PDF • 47.3 MB

32 Pages • 9,624 Words • PDF • 6.3 MB

101 Pages • 72,605 Words • PDF • 1.6 MB

302 Pages • 72,507 Words • PDF • 1.9 MB

105 Pages • 49,119 Words • PDF • 60 MB

3 Pages • 604 Words • PDF • 140.6 KB

251 Pages • 67,660 Words • PDF • 829.3 KB

266 Pages • 69,455 Words • PDF • 1.3 MB