Kucharczyk G. - Pierwszy Holocaust XX wieku

74 Pages • 47,732 Words • PDF • 809 KB
Uploaded at 2021-09-24 08:46

This document was submitted by our user and they confirm that they have the consent to share it. Assuming that you are writer or own the copyright of this document, report to us by using this DMCA report button.


Grzegorz Kucharczyk

PIERWSZY HOLOCAUST XX WIEKU WARSZAWA 2004 Redakcja GRAśYNA KURKOWSKA Korekta ER BOCIANOWSKI Projekt okładki JAN ZIELIŃSKI Skład i łamanie JAN ZIELIŃSKI Specjalne podziękowania dla pana RUBENA JESAJANA, bez którego pomocy niniejsza ksiąŜka nie mogłaby powstać. ISBN 83-88747-65-7 Wydawca Stowarzyszenie Kulturalne Fronda ul. Marszałkowska 55/73 00-676 Warszawa Druk Apostolicum 05-091, Ząbki, ul. Wilcza 8

Wysłuchaj, o Panie, jęku, który wznosi się z tego miejsca, jęku zmarłych z otchłani Metz Yeghern, krzyku niewinnej krwi, która woła jak krew Abla, jak Rachel płacząca za swoimi dziećmi, których juŜ nie ma. Jan Paweł II w Muzeum Ludobójstwa Ormian w Erewanie, w dniu 26 września 2001 roku

Niewiedza o zaginionych PodwaŜa realność świata Wtrąca w piekło pozorów Diabelską sieć dialektyki Głoszącej, Ŝe nie ma róŜnicy Miedzy substancją a widmem. Zbigniew Herbert Pan Cogito o potrzebie ścisłości

WSTĘP LUDOBÓJSTWO DOKONANE NA LUDNOŚCI ormiańskiej przez władze tureckie w czasie I wojny światowej i tuŜ po jej zakończeniu było pierwszym ludobójstwem popełnionym w XX wieku najokrutniejszym stuleciu w dziejach ludzkości. Według róŜnych szacunków, Turcy zamordowali wówczas od 600 tysięcy do półtora miliona Ormian, jeśli zaś uwzględnić ofiary masakr z lat 18951896 i 1909, liczba ta dochodzi do około dwóch milionów. Szczególne nasilenie akcji eksterminacyjnej miało miejsce w latach 1915-19161. Ślady tego ludobójstwa, napotykane przez Europejczyków odwiedzających Bliski Wschód jeszcze w kilkanaście lat po tragicznym dla narodu ormiańskiego roku 1915, były wystarczająco świeŜe, by wywrzeć na nich wstrząsające i niezatarte wraŜenie. Tak było w przypadku Franza Werfla, późniejszego autora poruszającej powieści „Czterdzieści dni Musa Dagh”2, który odwiedził pewną syryjską tkalnię, gdzie pracowały ormiańskie dzieci - sieroty po ofiarach masowych morderstw. Podobnie stało się z Agathą Christie, towarzyszącą na początku lat 30. poprzedniego wieku swojemu męŜowi w wyprawie archeologicznej do północnej Syrii. Poznała tam pewnego Ormianina, Aristide’a, który „łagodnym, pogodnym głosem opowiedział jej swoje dzieje. Dzieje chłopca, który w wieku siedmiu lat wraz ze swoją rodziną i innymi ormiańskimi rodzinami został wrzucony przez Turków do głębokiego dołu. Wylano na nich smołę i podpalono. Jego ojciec, matka, dwaj bracia i siostry spłonęli Ŝywcem. Ale on był mały, znalazł się pod spodem i Ŝył jeszcze, kiedy Turcy odeszli”3. Mimo świadectw tak znakomitych pisarzy, ludobójstwo to wciąŜ pozostaje najmniej znanym w serii „ostatecznych rozwiązań” podejmowanych przez róŜne reŜimy i XX-wieczne ideologie. KsiąŜka, którą oddajemy Czytelnikom do rąk, ma przynajmniej w drobnym stopniu wypełnić tę lukę, naszkicować tło ideologiczne i polityczne oraz kontekst międzynarodowy towarzyszący „likwidowaniu” problemu ormiańskiego w imperium ottomańskim w pierwszych latach ubiegłego wieku. Zajmiemy się równieŜ omówieniem ciągle toczącej się, a popieranej przez władze w Ankarze kampanii zakłamywania prawdy o tych wydarzeniach. Monografia tego ludobójstwa jest tym bardziej potrzebna, Ŝe niewiedza o eksterminacji narodu ormiańskiego oraz brak potępienia autorów tej strasznej zbrodni przez ówczesną opinię międzynarodową nie tylko prowadziły do zapomnienia, ale wręcz zachęciły przyszłych ludobójców do podejmowania analogicznych przedsięwzięć. 22 sierpnia 1939 roku w Obersalzberg, na ostatniej odprawie najwyŜszego dowództwa Wehrmachtu przed rozpoczęciem „Fali Weiss”, czyli agresji na Polskę, Adolf Hitler nakazywał swoim generałom prowadzenie bezwzględnej, totalnej wojny. Nie tylko przeciw polskim Ŝołnierzom, ale takŜe przeciw kobietom, starcom i dzieciom. Po czym przywódca narodowych socjalistów dodawał tonem zachęty: „KtóŜ jeszcze dziś pamięta o wyniszczeniu Ormian?”. Dlatego tak istotne jest, abyśmy pamiętali o tych wydarzeniach. NaleŜy się to ofiarom - w przewaŜającej części właśnie kobietom, starcom i dzieciom, których setki tysięcy ginęły w niewysłowionym udręczeniu na wyŜynie wschodnioanatolijskiej i na pustyniach północnej Syrii. Masowe egzekucje tureckich Ŝołnierzy ormiańskiej narodowości, ormiańskie rodziny wypędzane ze swoich domów i lokalnych ojczyzn, w których mieszkały od ponad tysiąca lat, ładowane do bydlęcych wagonów lub maszerujące w kolumnach śmierci na miejsce kaźni - wszystkie te praktyki powtórzą i twórczo rozwiną ludobójcy z NKWD i Gestapo oraz pozostali autorzy XX-wiecznych czystek etnicznych. Pamięć o tragedii narodu ormiańskiego powinna być pielęgnowana szczególnie przez nas, Polaków. Nie tylko dlatego, Ŝe kwestia zbrodni popełnionej na Ormianach i bezkarności jej sprawców miała swój pośredni związek z początkiem dramatu Polski w 1939 roku. RównieŜ dlatego, Ŝe przez kilka stuleci byli oni mieszkańcami i wiernie słuŜyli dawnej Rzeczypospolitej, współtworzyli polską historię i kulturę. Naród ten wydał wiele znakomitych i prominentnych postaci, waŜnych szczególnie w trudnym okresie naszego dobijania się o niepodległość. Dość wspomnieć chociaŜby księdza Grzegorza Piramowicza - sekretarza Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych, które z ramienia Komisji Edukacji Narodowej opracowywało pierwsze, nowoczesne polskie podręczniki, Dawida Abrahamowicza - wybitnego polityka galicyjskiego z II polowy XIX wieku, czy wreszcie arcybiskupa Józefa Teofila Teodorowicza - lwowskiego metropolitę ormiańskokatolickiego, wspaniałego kaznodzieję i Ŝarliwego polskiego patriotę. Parę słów o źródłach historycznych, które posłuŜyły równieŜ do opracowania niniejszej ksiąŜki. A jest ich, wbrew temu, co twierdzą niektórzy tureccy negacjoniści, całkiem sporo. Największą wartość mają wydawnictwa - w części wydane jeszcze przed 1918 rokiem - zawierające relacje naocznych

świadków zbrodniczych akcji tureckiego rządu, czyli zagranicznych misjonarzy, nauczycieli, inŜynierów, dziennikarzy, którzy wówczas przebywali na obszarze poddanym ludobójczej czystce etnicznej4. NaleŜy podkreślić, Ŝe świadectwa te pochodzą zarówno od przedstawicieli państw z Turcją zaprzyjaźnionych, jak i tych, z którymi kraj ten pozostawał w latach I wojny światowej w zbrojnym konflikcie. DuŜą wartość poznawczą mają takŜe raporty dyplomatów oraz członków misji wojskowych, przebywających w Stambule w interesującym nas okresie5. Niebagatelne znaczenie posiadają teŜ akta procesu wytoczonego w 1919 roku w Stambule przywódcom młodotureckim przez nowy rząd powołany przez sułtana; niestety, dla większości oskarŜonych był to proces zaoczny. Akta te zawierają zeznania tureckich urzędników i wojskowych, dokumentujące cele i przebieg działań rozpoczętych w 1915 roku wobec ludności ormiańskiej. Z pewnością wiele cennych materiałów moŜna by było odnaleźć w tureckich archiwach, gdyby dokumenty te nie były tak skrzętnie ukrywane przed historykami. Dosyć obfita jest współczesna literatura dotycząca eksterminacji Ormian w Turcji. Począwszy od lat 60. i 70. w coraz szerszym zakresie jest ona dostępna zachodnim czytelnikom, zwłaszcza anglo- i francuskojęzycznym6. Co charakterystyczne, historycy prowadzą coraz częściej studia komparatystyczne, konfrontujące ludobójstwo, którego doświadczył naród ormiański, z podobnymi zjawiskami z następnych dziesięcioleci XX wieku7. Dorobek polskiej historiografii jest pod tym względem dość skromny. Nie powstało, jak dotąd, całościowe omówienie tego zagadnienia, jeśli nie liczyć kilku artykułów prasowych i opracowań cząstkowych8. Niniejsza ksiąŜka jest podzielona na trzy części. W pierwszej z nich, po skrótowym naszkicowaniu historii Armenii, aŜ do początków panowania Osmanów, zajmiemy się zagadnieniem krwawego preludium do ludobójstwa, czyli masakrami Ormian, które miały miejsce pod koniec XIX wieku, oraz ewolucją podejścia mocarstw europejskich do kwestii prześladowania tej nacji w imperium osmańskim. Druga część poświęcona będzie omówieniu ideologicznych korzeni młodotureckiego ludobójstwa. Znajdzie się w niej równieŜ opis rzezi z lat 1915-1916 wraz z analizą stosunku krajów europejskich do tych wydarzeń. Tutaj szczególnie interesujące będzie zbadanie zagadnienia współwiny Niemiec - najwaŜniejszego sojusznika wojskowego i gospodarczego, nieledwie protektora Turcji w latach I wojny światowej. Część trzecia będzie traktować o podejmowanych przez Turków po 1916 roku, kolejnych próbach „ostatecznego rozwiązania” kwestii ormiańskiej. W tym kontekście datą końcową jest rok 1923, kiedy to odbyła się w Lozannie konferencja pokojowa, ustanawiająca granice nowo powstałej Republiki Tureckiej oraz sankcjonująca desinteressement zachodnich przywódców nie tylko sprawą istnienia niepodległego państwa ormiańskiego, ale równieŜ kwestią ukarania winnych zbrodni przeciwko ormiańskiemu narodowi. W tej części zajmiemy się takŜe organizowaną i wspieraną przez Ankarę kampanią negującą fakt ludobójstwa Ormian Ŝyjących we wschodniej Anatolii - od wielu stuleci ich historycznej i jedynej ojczyzny.

CZĘŚĆ I Ormianie w imperium osmańskim do rewolucji mtodotureckiej w 1908 roku

ARMENIA - PIERWSZE CHRZEŚCIJAŃSKIE PAŃSTWO HISTORYCZNA ARMENIA to wyŜyna między Kaukazem, Azją Mniejszą a Persją (obecny Iran). Początek kształtowania się narodu ormiańskiego wiąŜe się z upadkiem pod koniec VI wieku p.n.e. istniejącego na tym obszarze państwa Urartu, które właśnie wtedy zostało zniszczone przez Medów. Na te tereny napłynęły z północy plemiona indoeuropejskich Hajów i to właśnie ich członkowie, po wymieszaniu się z dawnymi mieszkańcami Urartu, dali początek protoplastom Ormian9. Odrębna państwowość armeńska zaczęła tworzyć się w epoce hellenistycznej (wcześniej obszar jej podlegał władzy imperium perskiego, państwa Aleksandra Wielkiego i helleńskiej monarchii Seleucydów), a utrwaliła się dzięki ponad 600-letniemu panowaniu - od końca II wieku p.n.e - dwóch dynastii: Artaszesydów i Arsacydów. Przez niemal 500 lat władcy z tych rodów potrafili zachować trwałość państwa armeńskiego, mimo ciągłych walk z imperium rzymskim - na zachodzie, oraz z państwem Partów - na wschodzie. Wiek IV i V po Chrystusie to przełomowa epoka dla dziejów tego państwa i narodu. Otwiera się ona datą 301 roku, kiedy to władca Armenii, Tlrydates Ul - dotychczas zdecydowanie zwalczający chrześcijaństwo - przyjął tę religię dzięki misji św. Grzegorza Oświeciciela; według tradycji, jeszcze wcześniej próbowali ją zaszczepić na tych ziemiach dwaj apostołowie: św. Juda Tadeusz i św. Bartłomiej. Decyzja Tirydatesa III sprawiła, Ŝe Armenia stała się pierwszym w historii chrześcijańskim państwem. Przypomnijmy, Ŝe Francja, której przysługuje miano „pierworodnej córy Kościoła”, przyjęła chrzest katolicki niemal 200 lat później - w 496 roku10. Okres po przyjęciu przez Armenię chrześcijaństwa, a zwłaszcza przełom IV i V wieku, to takŜe czas dynamicznego rozwoju kultury. Na początku V wieku ormiański duchowny, Mesrop Masztoc, opracował liczący 36 liter alfabet. Pierwsze słowa w nim zapisane brzmiały: „pojąć mądrość i radę, zgłębić prawdy rozumu”. V wiek przyniósł teŜ wspaniały rozkwit języka ormiańskiego, który będzie odtąd przez wieki głównym obok Kościoła czynnikiem pozwalającym Ormianom zachować własną toŜsamość. Rozwijało się piśmiennictwo, powstał ormiański przekład Biblii oraz tłumaczenia innych dzieł religijnych i filozoficznych, zwłaszcza z języka greckiego i syryjskiego11. Jednak równolegle z rozwojem kultury następował proces rozpadu ormiańskiej państwowości. Pod koniec IV wieku kraj został podzielony pomiędzy cesarstwo bizantyjskie a Persję Sasanidów. W latach 640-650 doszło z kolei do podboju większości jego terytorium przez Arabów; we władaniu Bizancjum pozostała wtedy tylko tzw. Armenia Mała, połoŜona na południowo-wschodnim wybrzeŜu Morza Czarnego. Pod koniec DC wieku znaczna część Armenii oderwała się od abbasydzkiego kalifatu w Bagdadzie i utworzyła odrębne królestwo pod władzą dynastii Bagratydów. Państwo to upadło w 1045 roku pod naporem, z jednej strony - Bizancjum, z drugiej strony - Turków seldŜuckich, nowej siły wojskowej i politycznej na Bliskim Wschodzie. Pod wpływem tych wydarzeń rozpoczął się wśród ludności ormiańskiej silny ruch migracyjny. Jednym z kierunków uchodźstwa były obszary Azji Mniejszej, pozostające pod władzą Bizancjum. Ormianie przenosili się takŜe do Cylicji, gdzie w 1080 roku załoŜyli własne królestwo z dynastią Rubenidów; państwo to przetrwało aŜ do końca XIV wieku, kiedy to ostatecznie padło pod ciosami egipskich Mameluków. Druga fala migracji Ormian została wywołana najazdami na ich ojczyste tereny Mongołów (12351249), a następnie Turków osmańskich (początek XIV wieku). Osiedlają się wówczas na północnym wybrzeŜu Morza Czarnego, m.in. na Krymie, a takŜe na ziemiach ruskich, tzn. dawnej Rusi HalickoWłodzimierskiej oraz Podolu i Pokuciu, które nieco później wejdą w skład Królestwa Polskiego, a następnie Rzeczypospolitej Obojga Narodów12.

ORMIANIE W IMPERIUM OSMAŃSKIM (DO DESTRUKCJI SYSTEMU MILLET)

W PAŃSTWIE STWORZONYM przez Turków osmańskich Ormianie podzielili los innych społeczności chrześcijańskich. Turcy tolerowali co prawda praktykowanie przez nich ich religii, jednak w sensie

publiczno-prawnym naród ten spotykał się z faktyczną dyskryminacją. Podobnie jak i innych chrześcijan mieszkających na terytorium Porty (np. Greków czy syryjskich nestorian), traktowano Ormian jak obywateli drugiej kategorii13, a moŜliwość korzystania z pełni praw publicznych, czyli np. dostęp do wyŜszych urzędów państwowych lub stanowisk oficerskich w armii, mogło im gwarantować tylko przyjęcie islamu. Wynikało to z całej tradycji tej religii, która zakazywała wyznawcom Chrystusa na podbitych ziemiach chrześcijańskich nie tylko noszenia takich samych szat, jak muzułmanie, ale nawet jeŜdŜenia konno - przywileju zastrzeŜonego tylko dla mahometan14. Społeczność ormiańska była równieŜ dyskryminowana przez sądownictwo państwowe, kierujące się aŜ do połowy XTX wieku przepisami muzułmańskiego prawa religijnego - szarijatu. Chrześcijanie w Turcji Osmańskiej byli teŜ zaleŜni od dobrej lub złej woli sułtana, który na bieŜąco mógł zmieniać ich status publiczno-prawny. NaleŜy pamiętać o tym, Ŝe był on nie tylko zwierzchnikiem świeckim, ale od początku XVI wieku łączył z tym równieŜ funkcje religijnego przywódcy wszystkich muzułmanów - kalifa. Sułtan-kalif, stojący na czele dar al-is-lam, miał więc niczym nieograniczone prawo ustalania modus vivendi z „niewiernymi” Ŝyjącymi na władanym przez niego obszarze. Rząd sułtana-kalifa nie czynił zresztą nic więcej ponad to, co nakazuje Koran. Ten święty tekst muzułmanów mówi: „O, wy, którzy wierzycie! Nie bierzcie sobie za przyjaciół Ŝydów i chrześcijan” (sura V,51), i dalej o „ludziach Księgi”, czyli śydach i chrześcijanach: „[...] wielu z nich to ludzie bezboŜni” (sura LVII,27). Inny fragment Koranu brzmi jeszcze dobitniej: „To nie wy ich zabijacie, lecz Bóg ich zabijał. To nie ty rzuciłeś, kiedy rzuciłeś, lecz to Bóg rzucił; aby doświadczyć wiernych doświadczeniem pięknym” (sura VIII, 17)15. Trzeba teŜ podkreślić, Ŝe dyskryminacja chrześcijan w Ŝyciu publicznym w imperium ottomańskim nie była bynajmniej przejawem jakiejś szczególnej „tureckiej nietolerancji”. Znowu płynęła ona po prostu z przepisów Koranu. A fragment DC sury tej księgi, który brzmi: „Zwalczajcie tych, którzy nie wierzą w Boga i w Dzień Ostatni, którzy nie zakazują tego, co zakazał Bóg i Jego Posłaniec, i nie poddają się religii prawdy - spośród tych, którym została dana Księga - dopóki oni nie zapłacą daniny własną ręką i nie zostaną upokorzeni”, stał się uzasadnieniem dla istnienia całego systemu obciąŜeń ekonomicznych, dotykających przede wszystkim właśnie chrześcijan; nie będziemy w tym miejscu rozwijać wątku haniebnej „daniny krwi” - dewszirme, polegającej w pierwszym okresie istnienia Porty na przymusowej brance chrześcijańskich dzieci i przeznaczaniu ich do słuŜby w korpusie janczarów. Ormianie zobowiązani byli więc do uiszczania trybutów, którymi nie była objęta ludność muzułmańska. Na przykład podatek pogłówny płacony przez wszystkich nie-muzułmanów płci męskiej między 15. a 65. rokiem Ŝycia, specjalne podatki umoŜliwiające zwolnienie ze słuŜby wojskowej czy opłaty celne prawie o połowę wyŜsze dla „niewiernych” niŜ dla Turków. Do tego dochodził cały szereg podatków nadzwyczajnych, nakładanych przez miejscowe władze. Do najbardziej uciąŜliwych naleŜał tzw. podatek gościnności, czyli przysługujące przedstawicielom tureckich władz prawo do korzystania bez Ŝadnych ograniczeń z dóbr gospodarzy w ormiańskich domach przez trzy dni w roku. Podobną naturę miał równieŜ tzw. kishlak - przyznane Kurdom prawo do przebywania w ormiańskich domostwach na tzw. zimowych kwaterach, co w praktyce niejednokrotnie przeradzało się w półroczną, systematyczną grabieŜ ormiańskiego mienia16. Podatki często były przedmiotem dzierŜawy, a naturalnym dąŜeniem dzierŜawców była maksymalizacja zysków za pomocą wszelkich moŜliwych środków. PoniewaŜ zaś, w myśl zasad szari-jatu, zeznanie złoŜone przez chrześcijanina było bezwartościowe wobec przeczącego mu zeznania muzułmanina, ludność ormiańska raczej nie mogła znaleźć w tureckich sądach pomocy przeciw panoszącej się samowoli urzędników i poborców podatkowych. Statystycznemu ormiańskiemu rolnikowi po uiszczeniu wszystkich opłat nie pozostawało więcej niŜ jedna trzecia plonów17. W XV i XVI wieku ukształtował się w Porcie wobec społeczności nie-muzułmańskich - chrześcijan i śydów - system rządzenia oparty o tzw. millet. Polegał on na wyposaŜeniu tych mniejszości w pewną dozę autonomii, oczywiście pod warunkiem wypłacenia islamskiemu państwu tych wszystkich podatków i danin, które ciąŜyły na „niewiernych”. Najistotniejszym wydarzeniem w procesie kształtowania się milletu ormiańskiego było utworzenie w 1461 roku w Stambule, na mocy decyzji sułtana Mehmeda II, ormiańskiego patriarchatu. Patriarcha miał być nie tylko zwierzchnikiem duchowym Ormian znajdujących się pod władzą sułtana, ale równocześnie głową swego rodzaju ormiańskiego samorządu, działającego najpierw w stolicy państwa, a później takŜe na prowincji. Jego wybór musiał być kaŜdorazowo zatwierdzany przez sułtana. To właśnie patriarcha wraz z reprezentantami

moŜniejszych rodów ormiańskich sprawował nadzór i był odpowiedzialny przed władzami tureckimi za funkcjonowanie tej administracyjnej autonomii. NaleŜy jednak podkreślić, Ŝe ta decyzja sułtana wprowadzała niemałe zamieszanie w Ŝycie ormiańskiej społeczności. Od IV wieku bowiem zdecydowana większość Ormian uznawała tradycyjne przywództwo katolikosa - zwierzchnika ormiańskiego Kościoła gregoriańskiego, rezydującego w Eczmiadzynie, duchowej stolicy Ormian, ustanowionej przez samego św. Grzegorza Oświeciciela. Miało to teŜ swoje polityczne odniesienie, zwłaszcza od początku XIX wieku, kiedy to Eczmiadzyn znalazł się pod władzą Rosji, mocarstwa uznawanego w Stambule za śmiertelnego wroga Turcji. W okresie od XVI do XVIII wieku, a więc w czasie, gdy państwo tureckie było prawdziwą potęgą, społeczność ormiańska w stolicy Porty naleŜała do najlepiej prosperujących i zyskała nawet miano „najwierniejszego milletu”. Składała się przede wszystkim z kupców, lekarzy i rzemieślników. Przez jakiś czas to właśnie Ormianom powierzano zarząd nad mennicą państwową, z ich usług korzystała takŜe turecka dyplomacji18. W tym miejscu naleŜy jednak poczynić pewne waŜne rozróŜnienie między sytuacją ludności ormiańskiej zamieszkującej Stambuł, a losem Ormian Ŝyjących na prowincji, którzy stanowili przecieŜ większość populacji. Ci ostatni byli w znacznie większym stopniu gnębieni samowolą lokalnych urzędników i napaściami ze strony Kurdów. System oparty o millet krył teŜ w sobie powaŜne niebezpieczeństwa. NajwaŜniejsze z nich wynikało z tego, Ŝe jego funkcjonowanie podlegało całkowitej kontroli ze strony sułtana. Przy utrzymujących się wśród Turków antychrześcijańskich nastrojach, mających swoje źródło w Koranie, zaleŜność ta mogła być - i jak zobaczymy później, była - łatwo przez niego instrumentalizowana, w celu wzmocnienia jego własnej, słabnącej pozycji. Działo się tak chociaŜby poprzez sugerowanie muzułmanom, Ŝe „niewdzięczność” i „spiski niewiernych” naleŜy krwawo karać. Dla dobrego funkcjonowania milletu konieczne było istnienie dwóch przesłanek: silnego państwa tureckiego oraz braku większych aspiracji politycznych wśród nie-muzułmańskich społeczności. JuŜ na początku XIX wieku stało się zupełnie jasne, Ŝe warunki te nie są do spełnienia. W tym czasie Turcja Osmańska zaczęła być postrzegana jako „chory człowiek Europy”. Pierwszym powaŜnym sygnałem, świadczącym o postępującej dekompozycji imperium, była udana walka Greków o niepodległość (1822-1829) oraz wojna rosyjsko-turecka (1828-1829), w wyniku której do Rosji została przyłączona część historycznej Armenii, wraz z Erewanem. Rozpad państwa tureckiego był hamowany tylko przez brak zgody wśród europejskich mocarstw co do przyszłości Turcji. Wielka Brytania i Francja z nieufnością spoglądały na postępującą i realizowaną zwłaszcza za panowania cara Mikołaja I ekspansję Rosji w kierunku Bałkanów i Bosforu. Wynikiem tych rozbieŜności i nabrzmiewającej „kwestii wschodniej” była wojna krymska (18531856) pomiędzy Wielką Brytanią, Francją, Piemontem i Turcją - z jednej strony, a Rosją - z drugiej. W zawartym 30 marca 1856 roku w ParyŜu traktacie kończącym tę wojnę zwycięskie mocarstwa zachodnie zabezpieczyły na ponad 20 lat terytorialną integralność Porty, ale jednocześnie w artykule 9. zobowiązały Stambuł do przeprowadzenia reform wewnętrznych. Reform, które choć zostały zadeklarowane juŜ w 1839 roku, pozostawały nadal jedynie w sferze projektów. Turcja ponownie więc zobowiązywała się do zapewnienia swoim mniejszościom wyznaniowym swobody kultu i wewnętrznej autonomii, gwarantowanych juŜ przez system millet. Ponadto - było to novum - miała zapewnić wszystkim obywatelom jednakowy dostęp do urzędów, jednolite obciąŜenia podatkowe na rzecz państwa oraz równość wobec prawa, co wiązałoby się z koniecznością zerwania z prawem szarijatu. Jednak i po podpisaniu traktatu zobowiązania te nadal pozostały tylko na papierze. Jedyną konkretną zdobyczą dla społeczności ormiańskiej w Turcji była proklamowana w marcu 1863 roku przez sułtana Abdülaziza tzw. ormiańska konstytucja narodowa19. Nie zrywała ona z milletem, ale dostosowywała go do zmieniających się okoliczności. Władza w millecie naleŜeć miała, jak dawniej, do patriarchatu, odtąd jednak patriarcha miał być wybierany przez specjalne zgromadzenie złoŜone ze 140 osób - przedstawicieli ormiańskiej społeczności w Turcji; większość delegowana była przez Ormian zamieszkałych w stolicy. Zgromadzenie to wyłaniało równieŜ dwie rady, które zajmowały się odpowiednio: sprawami Kościoła ormiańskiego (gregoriańskiego) oraz kwestiami czysto świeckimi, np. finansami czy szkolnictwem. O ile pierwsza połowa XIX wieku była dla Turcji czasem postępującej marginalizacji na arenie międzynarodowej, to dla Ormian zamieszkałych na obszarze Porty był to okres prawdziwego renesansu kulturowego, przejawiającego się przede wszystkim w rozwoju szkolnictwa i literatury, oraz idącego z tym w parze rozbudzenia świadomości narodowej. Niemałe zasługi w tym względzie połoŜył - obok narodowego Kościoła ormiańskiego - powstały w 1717 roku na wyspie św. Łazarza w

Wenecji katolicki zakon mechitarystów, załoŜony przez Mechitara, ormiańskiego zakonnika przybyłego z Turcji; w późniejszym okresie drugim ośrodkiem mechitarystów stał się równieŜ Wiedeń. Według Hranta Pasdermadjiana, badacza dziejów Armenii i Ormian, zakon ten na przełomie XVIII i XIX wieku był Jak podpora dla kulturowego wzlotu narodu ormiańskiego, wychodzącego z tego długiego okresu letargicznego uśpienia, który został mu narzucony przez zewnętrzne okoliczności”20. W sytuacji, gdy z jednej strony, ewidentnie słabło państwo tureckie, a z drugiej strony, rozwijała się nowoczesna świadomość narodowa Ormian, widoczne stało się, Ŝe system oparty o millet, nawet zreorganizowany przez ormiańską konstytucję z 1863 roku, jest przeŜytkiem. Rzecz jasna, rozkwit świadomości narodowej w XIX wieku miał miejsce nie tylko w społeczności Ormian znad Bosforu, ale takŜe u niemal trzech milionów ich rodaków, zamieszkujących w zwartych skupiskach wschodnioanatolijskie prowincje (wilajety): Wan, Erzurum, Diarbekir, Siwas, Harput i Bitlis21. Skutkowało to zrodzeniem się w połowie XIX wieku tzw. kwestii ormiańskiej, co z kolei wiązało się z koniecznością ułoŜenia na nowo stosunków między rządzącymi Turkami a aspirującymi do coraz większej autonomii Ormianami. Było oczywiste, Ŝe wkrótce stanie się ona problemem międzynarodowym. Kwestia ormiańska po raz pierwszy pojawiła się na forum międzynarodowym w 1878 roku, podczas obrad kongresu berlińskiego, kończącego wojnę rosyjsko-turecką (1877-1878). Była na nim obecna równieŜ delegacja ormiańska - z patriarchą konstantynopolitańskim Hrimianem Hairikiem na czele. W memorandum zredagowanym na potrzeby kongresu Ormianie zwracali uwagę reprezentantom mocarstw europejskich na konieczność nadania ich społeczności, zamieszkującej prowincje wschodniej Anatolii, szerokiej autonomii wewnętrznej. Projekt przewidywał m.in. powołanie urzędu generalnego gubernatora dla tzw. Ormiańskich prowincji - sześciu wymienionych wyŜej wilajetów który rezydowałby w Erzurum. Powoływany miał być przez sułtana na okres pięciu lat. Przed upływem tego czasu mógłby zostać odwołany tylko za zgodą mocarstw europejskich. W jego gestii leŜałoby kierowanie lokalną administracją, w tym nadzór nad aparatem fiskalnym. Ormianie postulowali takŜe, aby tylko 20 procent ściąganych na miejscu podatków było odprowadzane do centralnego skarbca. Reszta miała być uŜyta na miejscu, na potrzeby administracji cywilnej i wojskowej oraz wymiaru sprawiedliwości i edukacji. Lokalna Ŝandarmeria miała składać się w równych częściach z Ormian i muzułmanów. Działalność finansową autonomicznego rządu powinna zaś kontrolować polityczna reprezentacja miejscowych Ormian, wyłoniona drogą pośrednich wyborów22. Plany te nie uzyskały jednak akceptacji państw europejskich - m.in. zdecydowanie występował przeciwko nim niemiecki kanclerz, Otto von Bismarck. Jedyne, co Ormianom udało się osiągnąć, to zapis artykułu 61. w traktacie przyjętym na berlińskim kongresie, głoszący, Ŝe „NajwyŜsza Porta bezzwłocznie przystąpi do urzeczywistnienia ulepszeń i reform, których wymagają lokalne potrzeby w prowincjach zamieszkanych przez Ormian i zagwarantuje ich bezpieczeństwo przeciw Czerkiesom i Kurdom. Okresowo informować ona [Porta] będzie mocarstwa o środkach podjętych w tym celu; mocarstwa będą sprawdzały ich zastosowanie”23. Program autonomii dla ormiańskich wilajetów został więc odłoŜony ad calendas Graecas. Mocarstwa europejskie zobowiązały się jedynie do zagwarantowania przestrzegania przez Porte wspomnianego artykułu 61. To z kolei - jak zobaczymy później - było mocno ograniczane przez sprzeczne interesy, jakie nad Bosforem realizowały lub próbowały realizować poszczególne państwa. Dla rządu tureckiego zgoda na zapis o reformach była tylko martwą deklaracją, koniecznym ustępstwem, które musiał poczynić, by jak najszybciej zawrzeć pokój kończący przegraną wojnę z Rosją. Mało tego, obecność Ormian na kongresie berlińskim w 1878 roku oraz artykuł 61. traktatu stały się dla rządu sułtańskiego dogodnym pretekstem do podgrzewania i tak juŜ zdecydowanie widocznych w społeczeństwie tureckim antyormiańskich nastrojów. Oficjalna propaganda zaczęła ich przedstawiać nieledwie jako zdrajców, szukających z pomocą chrześcijańskich mocarstw europejskich skutecznego sposobu rozbicia imperium osmańskiego i sprawienia krwawej łaźni ludności muzułmańskiej. Wszystko to działo się za wiedzą i pełną aprobatą panującego od 1876 roku sułtana Abdulhamida II, władcy pozbawionego szerszych horyzontów myślowych, węszącego wszędzie spiski przeciwko własnemu tronowi. Niekiedy ocierało się to o prawdziwą obsesję - tak było w przypadku zarządzonego przez sułtańską cenzurę zakazu rozpowszechniania w Turcji angielskiego podręcznika do chemii, sprowadzonego nad Bosfor przez amerykańskich misjonarzy. Cenzorom nie spodobał się wzór chemiczny wody: H20. Zinterpretowali go jako politycznie wywrotowy komunikat, Ŝe (Abdiil)

Hamid Drugi jest równy zeru24. Sułtan nie ukrywał zresztą celu, jakiemu miało słuŜyć podsycanie tej antyormiańskiej histerii. Jeszcze przed zakończeniem wojny z Rosją oświadczył on brytyjskiemu ambasadorowi nad Bosforem: „Być moŜe przyjdzie taki dzień, gdy nie będę juŜ w stanie powstrzymać słusznego oburzenia moich poddanych, którzy widzą swoich współwyznawców masakrowanych w Bułgarii i Armenii. Gdy zaś ich fanatyzm zostanie obudzony, świat zachodni, a zwłaszcza imperium brytyjskie, będą miały czego się bać”25. Komunikat, jaki Abdiilhamid II przekazywał Zachodowi, był prosty: nad Ormianami wisi groźba wybuchu „słusznego oburzenia” ludności muzułmańskiej; jeśli zaś do tego dojdzie, nie będzie to wynik machinacji sułtana, który raczej czyni wszystko, by „powstrzymać” tę eksplozję nienawiści. Tyle mówiła propaganda. Fakty zaś były zupełnie inne - sułtan jak najstaranniej przygotowywał krwawą rozprawę z Ormianami, uznając ich za „winnych” postępującego upadku znaczenia Turcji Osmańskiej na arenie międzynarodowej i coraz częstszej ingerencji mocarstw europejskich w jej wewnętrzne sprawy. Szczególne znaczenie w jego planach miało utworzenie w 1891 roku specjalnej formacji wojskowej o nazwie hamidije (kawaleria sułtana), czyli oddziałów złoŜonych przewaŜnie z Kurdów, których zadaniem było zwalczanie „ormiańskich rebeliantów”. Hamidije odegrała pierwszoplanową rolę w przeprowadzaniu pogromów ludności ormiańskiej w latach 90. XIX wieku. Nieprzypadkowo bojownicy kawalerii sułtana rekrutowali się spośród Kurdów. Od lat byli oni dla sułtańskiego rządu najlepszymi gwarantami tego, Ŝe ludność ormiańska w prowincjach wschodniej Anatolii będzie „trzymana w ryzach”. Innymi słowy, to właśnie Kurdowie, którzy liczyli na zagarnięcie ziem i majątków pozostałych po „ukaranych” ich rękami „niewiernych”, byli wykonawcami - dodajmy, Ŝe bardzo chętnymi - represyjnej wobec Ormian polityki Stambułu. Sułtan dzięki temu zyskiwał podwójnie - zrzucał winę za masakry na innych oraz wzmacniał własną pozycję wewnątrz państwa, w myśl starej zasady: „dziel i rządź”. JuŜ w 1850 roku Kurdowie pod wodzą Beder Chana za cichym przyzwoleniem rządu zamordowali 12 tysięcy Ormian i syryjskich nestorian we wschodniej Anatolii. Praktycznie przez cały wiek XIX ormiańskie wioski na tym terenie były zagroŜone nie tylko fizyczną likwidacją ze strony okolicznych plemion kurdyjskich, ale były równieŜ naraŜone na bardzo dotkliwy wyzysk ekonomiczny. Kurdyjscy bejowie kazali sobie drogo płacić za „ochronę” ormiańskich osad. Do reguły naleŜało więc wymuszanie haraczu pod nazwą kiafir (roczna danina ze zboŜa, trzody i wyrobów rzemiosła) oraz opłaty - hala (połowa posagu wnoszonego przez pannę młodą do rodziny pana młodego)26. Przypomnijmy, Ŝe w ostatniej ćwierci XIX stulecia nie ustawał równieŜ ekonomiczny ucisk stosowany wobec Ormian przez władze tureckie. Gdy w latach 1879-1880 zamieszkałe przez nich wilajety wschodniej Anatolii dotknęła najpierw klęska nieurodzaju - częściowo wywołana faktem spustoszenia tych terenów podczas dopiero co zakończonych działań wojennych - a następnie głodu (ocenia się, Ŝe zmarło wówczas z tego powodu około 60 tysięcy ludzi), władze tureckie zaŜądały od mieszkańców tych obszarów uiszczenia podatków za trzy lata z góry27. Sytuację społeczności ormiańskiej w Turcji pogarszał równieŜ fakt kierowania przez rząd sułtański muzułmańskich imigrantów z obszarów utraconych przez Porte w wyniku przegranych wojen Turków z Bułgarii, Karsu i Ardahanu, Czerkiesów z Zakaukazia -właśnie do wschodniej Anatolii. Ludność ta, w naturalny sposób wrogo nastawiona do chrześcijan, stanowiła dla rządu dodatkowy instrument pacyfikacji miejscowych Ormian. Władze nie omieszkały takŜe obarczać tych ostatnich odpowiedzialnością za wszelkie niedostatki organizacyjne w prowadzonej przez Stambuł akcji osiedleńczej, co dodatkowo miało wzmacniać - i wzmacniało - animozje chrześcijańskomuzułmańskie na tych terenach28. Bardzo istotnym pretekstem, który w latach 90. XIX wieku miał posłuŜyć sułtanowi Abdulhamidowi II do rozprawienia się z Ormianami, było zakładanie przez nich partii politycznych, odwołujących się do rewolucyjnej ideologii29. W1887 roku studenci ormiańscy z Francji i Szwajcarii utworzyli w Genewie partię Hinczak (Dzwon), która nawiązywała do marksizmu oraz programu rosyjskiego narodnictwa. Za swój cel uznawała zaś powstanie niepodległej Armenii, poprzez podjęcie walki zbrojnej przeciwko Turcji, Rosji i Persji. W 1890 roku powstała w Tibilisi druga, równie waŜna jak Hinczak ormiańska partia polityczna o charakterze niepodległościowo-socjalistycznym. Był to Armeński Związek Rewolucyjny, tzw. Dasznak (skrót od ormiańskiego wyrazu dasznakcutjun, oznaczającego „związek”). RównieŜ dasznacy z sympatią odnosili się do programu i metod walki, w tym takŜe terroryzmu, rosyjskich narodników. W 1907 roku partia ta stała się członkiem II Międzynarodówki.

Istnienie tych dwóch ugrupowań politycznych, jawnie deklarujących swoje niepodległościowe i rewolucyjne aspiracje, przez całe lata słuŜyło tureckim władzom jako uzasadnienie podejmowanych przez nie akcji eksterminacyjnych wobec ludności ormiańskiej. Twierdzono nawet, Ŝe to sami ormiańscy rewolucjoniści prowokowali rząd do przeprowadzania pogromów; dodajmy w tym miejscu, Ŝe tych samych argumentów uŜywali później równieŜ sprawcy ludobójstwa z lat 1915-1916, a takŜe władze młodej Republiki Tureckiej30. Przechodzono jednak do porządku dziennego nad dwoma faktami. Po pierwsze, ormiański ruch rewolucyjny był skierowany nie tylko przeciwko Turcji, ale z równą mocą występował takŜe przeciwko carskiej Rosji - uwaŜanej nie tylko za prześladowczynię Ormian na rosyjskim Zakaukaziu, zwłaszcza za panowania Aleksandra III, ale przede wszystkim za zaprzysięgłego wroga ruchów rewolucyjnych. Po drugie zaś, obie wspomniane partie nigdy nie miały charakteru masowego. Znakomita większość Ormian zamieszkujących imperium osmańskie nie identyfikowała się z programem tych organizacji i nawet nie darzyła sympatią swoich rodaków zaangaŜowanych w socjalistyczno-niepodległościową działalność. Ta konstatacja znajduje potwierdzenie w niezaleŜnych źródłach, jakimi są raporty zachodnich dyplomatów pracujących w Turcji u progu lat 90. XIX wieku, np. brytyjskiego konsula z Erzurum, M. Gravesa - w 1893 roku, czy rok później - sir Philipa Currie, ambasadora Jej Królewskiej Mości w Stambule. Obaj uwaŜali, Ŝe ormiański ruch rewolucyjny nie cieszył się poparciem większości Ormian, zwłaszcza tych zamieszkałych we wschodniej Anatolii31. Gdybyśmy chcieli upierać się przy stwierdzeniu, Ŝe eksterminacja Ormian była efektem czyjejś prowokacji, to z całą pewnością powinniśmy mówić o prowokacji ze strony rządu sułtana Abdulhamida II, który poprzez nieustanne akty wrogości wobec Ormian stwarzał bardzo podatny grunt dla powstawania ugrupowań nawołujących do podjęcia walki zbrojnej z tureckim rządem32. Teza o tym, Ŝe pojawiający się gdzieniegdzie opór Ormian był przede wszystkim wywołany represyjną polityką władz tureckich, znalazła swoje potwierdzenie chociaŜby w przypadku tzw. powstania w Sasun w 1894 roku. Ormiańska ludność tego miasta i regionu, znajdującego się w prowincji Bitlis, odmówiła dalszego płacenia morderczych podatków, nakładanych na nią z jednej strony, przez rząd, z drugiej strony, przez lokalnych kurdyjskich wataŜków. Ci ostatni nasilili w odwecie napaści na ormiańskie wioski i osady. Ormianie posłuchali więc wezwań emisariuszy Hinczaku i chwycili za broń. Do tłumienia oporu zdesperowanej ludności sułtan rzucił 15 tysięcy regularnego wojska oraz wspierające je oddziały hamidije. Powstanie zostało brutalnie stłumione. Ocenia się, Ŝe w samym Sasun i jego najbliŜszych okolicach wymordowano w sierpniu i we wrześniu około 8 tysięcy Ormian33. Abdulhamid II, który od czasów wydarzeń w Sasun zasłuŜył sobie w oczach europejskiej opinii publicznej na miano „krwawego sułtana”, nie tylko nie potępił faktu masakrowania niewinnej ludności cywilnej, ale obsypał nagrodami i odznaczeniami dowódców tureckich, kierujących tą zbrodniczą akcją. Oburzenie w Europie, wywołane postępowaniem władz tureckich, było tak wielkie34, Ŝe trzy mocarstwa: Wielka Brytania, Francja i Rosja, zaŜądały od sułtana powołania specjalnej komisji śledczej, w skład której mieli wejść równieŜ delegaci tych państw i której zadaniem miało być zbadanie przyczyn, przebiegu i ustalenia winnych wydarzeń z Sasun. Przez cały okresu funkcjonowania komisji (24 styczeń - 16 lipiec 1895 roku) jej tureccy delegaci robili wszystko, by sabotować prowadzone prace lub utrudniać dotarcie do prawdy. Na porządku dziennym było zastraszanie lub próby przekupywania ormiańskich świadków; dokonywano teŜ niedokładnych tłumaczeń zeznań składanych w języku tureckim lub ormiańskim na języki europejskie. 28 lipca trzej europejscy członkowie komisji sporządzili dla swoich rządów raport końcowy z całości prac. Wnioski były jednoznaczne: Ormianie padli ofiarą zorganizowanej przez władze tureckie i przeprowadzonej w sposób barbarzyński masakry, w której nie oszczędzono ani starców, ani kobiet i dzieci. To, Ŝe nie zginęła większa liczba Ormian, naleŜało zawdzięczać jedynie trudnym warunkom geograficznym - pasma górskie - w których przypadło działać wojskom tureckim35. Dla Abdulhamida II wydarzenia w Sasun były tylko próbą generalną przed kolejnymi pogromami, które miały rozpocząć się parę miesięcy później.

KRWAWE PRELUDIUM LUDOBÓJSTWA - MASAKRY W LATACH 1895-1896 30 WRZEŚNIA 1895 ROKU partia Hinczak zorganizowała w Stambule manifestację, której celem miało być zwrócenie uwagi sułtańskiego rządu i międzynarodowej opinii publicznej na trwające przez cały czas prześladowania ludności ormiańskiej we wschodniej Anatolii oraz samowolę lokalnych urzędników, korzystających ze wsparcia kurdyjskich band. Demonstranci domagali się od rządu przeprowadzenia reform, do realizacji których Turcja zobowiązała się w 1878 roku podczas kongresu berlińskiego. Jednak rząd nie zamierzał nawet wysłuchać petycji niesionej przez pochód, który wyruszył spod ormiańskiej katedry Kom-Kapu i kierował się w stronę siedziby wielkiego wezyra. Nie doszło do jej przekazania władzom tureckim, poniewaŜ oddziały wojska, które zostały wysłane w kierunku manifestantów, otworzyły do nich ogień. Zginęło około 20 Ormian. Krwawe rozpędzenie tej demonstracji stało się sygnałem do pogromów w Stambule. Na całym obszarze tureckiej stolicy urządzono prawdziwe polowanie na Ormian. I w tym przypadku na czoło, pod względem okrucieństwa, wybijały się bojówki kurdyjskie pozostające na usługach rządu. Uzbrojeni w pałki napastnicy atakowali napotkanych na ulicach Ormian, bijąc ich i zabijając. Przebieg wydarzeń wskazywał wyraźnie, Ŝe spotykało się to z Ŝyczliwą akceptacją rządu. Dość wspomnieć, Ŝe Ormianie byli bezkarnie i oficjalnie mordowani przez bojówkarzy takŜe na dziedzińcu tureckiego ministerstwa spraw wewnętrznych36. Takie odraŜające czyny miały miejsce równieŜ na terenie innych instytucji rządowych. Francuski ambasador nad Bosforem, Paul Cambon, zszokowany pisał do swojej matki o urzędnikach tureckiego ministerstwa spraw zagranicznych, którzy kopaniem dobili rannego Ormianina, szukającego schronienia na dziedzińcu tureckiego MSZ. „Czy moŜesz wyobrazić sobie naszych młodych ludzi na Quai d’Orsay [siedziba francuskiego MSZ w ParyŜu], kopiących dla własnej przyjemności jakąś zranioną osobę po demonstracji?” - pytał retorycznie37. Przekonanie o rządowej inspiracji antyormiańskiego pogromu widoczne jest równieŜ w dyplomatycznej korespondencji ambasadorów państw zachodnich, którzy rezydowali nad Bosforem. Nawet Niemcy, zazwyczaj Ŝyczliwi sułtanowi i gotowi przymykać oko na zbrodnie jego reŜimu, byli przeświadczeni, Ŝe prawdziwi pomysłodawcy masakry kryli się w jego pałacu. W poufnym raporcie, przesłanym 4 października 1895 roku do kanclerza Chlodwiga Hohenlohe przez Antona von JeltschSaurmy, niemieckiego ambasadora w Stambule, czytamy: „Władze tureckie są odpowiedzialne za krwawe ekscesy popełniane przez muzułmańską ludność Stambułu. Zamiast zapobieŜenia za pomocą wojska demonstracji planowanej przez Ormian, o której to demonstracji władze były poinformowane, władze te celowo dopuściły do jej zaistnienia, podczas gdy policja potajemnie zaopatrywała tłum w broń, zwłaszcza w grube pałki”38. Ofiary pogromów szukały schronienia w swoich kościołach. Ocenia się, Ŝe azyl znalazło tam około 2 tysięcy osób; w samej ormiańskiej katedrze było ich ponad 500. Jednak i nad nimi zawisło śmiertelne niebezpieczeństwo, gdy 6 października Porta nakazała wojsku blokadę wszystkich ormiańskich świątyń. Na szczęście mocarstwa europejskie w porę zdecydowały się na interwencję w obronie ludności ormiańskiej. W tym samym dniu, w którym rozpoczęło się oblęŜenie, Francja, Wielka Brytania, Rosja, Niemcy, Austro-Węgry i Włochy wystosowały notę do tureckiego rządu z Ŝądaniem natychmiastowego zaprzestania wrogich wobec Ormian aktów przemocy oraz gwarancji bezpieczeństwa dla tych, którzy schronili się w kościołach. Wspólna akcja europejskich mocarstw odniosła oczekiwany skutek. Rząd wycofał nasłane przez siebie bojówki, a azylanci, niezagroŜeni dalszymi represjami, mogli opuścić mury świątyń. Wydarzenia w Stambule uświadomiły wreszcie krajom europejskim, a przynajmniej niektórym z nich, Ŝe nadszedł najwyŜszy czas na wyegzekwowanie od Porty wykonania zobowiązań, które zostały na nią nałoŜone przez międzynarodową wspólnotę i które miały na celu poprawę losu jej ormiańskich poddanych. W dniach od 13 do 15 października rządy Francji, Wielkiej Brytanii i Rosji za pośrednictwem swoich ambasadorów zaŜądały od sułtana podjęcia odpowiednich działań, słuŜących rozwiązaniu tej kwestii. W efekcie 31 października sułtan Abdulhamid II ogłosił wprowadzenie w Ŝycie reform mających zapewnić autonomię i bezpieczeństwo Ormianom mieszkającym w sześciu wschodnich prowincjach. Do ich przeprowadzenia oddelegował swojego specjalnego przedstawiciela, Chakira Paszę, któremu towarzyszył Fethi Bej, katolik obrządku syryjskiego, mający zagwarantować przestrzeganie praw chrześcijańskiej ludności39. Sułtan jednak po raz kolejny w najmniejszym stopniu nie zamierzał wywiązywać się ze swoich obietnic. W zamian za to zdecydował się pokazać Ormianom „ich miejsce w szeregu” i jednocześnie

uprzytomnić im, Ŝe liczenie na międzynarodową interwencję jest bardzo ryzykowne. O tym wszystkim miała ich przekonać cała seria pogromów, które począwszy od października 1895 roku, przetoczyły się przez wschodnią Anatolie i Cylicję. Przebieg i tej fali masakr wyraźnie pokazał, Ŝe ich scenariusz był pisany w gabinetach rządowych. Mordowanie Ormian odbywało się zawsze - przy oznaczającej przyzwolenie - bierności lokalnej administracji, niekiedy zabijano ich nawet w miejscu urzędowania tureckich urzędników, np. w Erzurum pierwsze ofiary straciły Ŝycie 30 października w pałacu gubernatora40. Do absolutnych wyjątków naleŜała postawa, jaką zaprezentował w krytycznych dniach listopada i grudnia 1895 roku gubernator Angory (dzisiejsza Ankara), Tewfik Pasza, który zapobiegł antyormiańskim czystkom na swoim terenie41. Krwawe pacyfikacje przeprowadzane były według jednolitego, jak gdyby z góry ustalonego wzoru: najpierw rozbrojenie ludności ormiańskiej, rozdanie broni miejscowej ludności tureckiej, plądrowanie dobytku Ormian, a następnie zabijanie ich na wcześniej ustalony znak najczęściej dźwięk trąbki. W masakrach, obok wypróbowanych w tego rodzaju przedsięwzięciach band kurdyjskich, brały niejednokrotnie udział równieŜ oddziały regularnego wojska tureckiego. Najwcześniej te zbrodnicze wydarzenia rozpoczęły się w wilajecie Trabzon. W samym połoŜonym na wybrzeŜu Morza Czarnego mieście, w którym bardzo liczna była kolonia grecka, masakra rozpoczęła się 8 października i pochłonęła około 600 ofiar. Natomiast między 25 a 15 grudnia w całej prowincji zostało zniszczonych ponad 30 wiosek i osad, co kosztowało Ŝycie dalszych 2 tysięcy Ormian. „Słuszny gniew ludu tureckiego” był precyzyjnie sterowany - domy Greków i przedstawicieli innych mniejszości nie ucierpiały42. 30 października Turcy przystąpili do mordowania ludności ormiańskiej w prowincji Erzurum. W stolicy wilajetu zabili wówczas ponad 400 osób. Ponad tysiąc osób straciło Ŝycie w Erzindjan drugim co do wielkości mieście prowincji. Masakra dokonana w Baiburt przyniosła śmierć 600 ofiarom. W całym regionie doszczętnie spalono 165 ormiańskich wsi43. Wilajet Bitlis stał się areną krwawej rozprawy Porty z Ormianami od 25 października. W tym dniu rozpoczęła się masakra w Bitlis - 30-tysięcznej stolicy prowincji, w której jedną trzecią ludności stanowili właśnie Ormianie. Pogrom pochłonął niemal 800 ofiar. W listopadzie miało miejsce pacyfikowanie ormiańskich wiosek przez bandy kurdyjskie. Co ciekawe, władze tureckie nie kryły zastrzeŜeń co do sposobu działania swoich kurdyjskich sprzymierzeńców. W Kawars, jednej z ormiańskich wiosek dotkniętych ich najazdem, reprezentant tureckiej administracji narzekał: „Kurdowie źle działali. Daliśmy im rozkaz usunięcia Ormian. Oni tymczasem bardziej rabowali aniŜeli zabijali”44. Jednym z najbardziej zniszczonych przez pogromy regionów była prowincja Harput. 4 listopada Turcy i Kurdowie spacyfikowali ormiańską dzielnicę w mieście Malatia. Zginęło około 3 tysięcy osób. W Arabkir w dniach 1-11 listopada Turcy - w tym półtora tysiąca regularnego wojska - i Kurdowie zamordowali 2800 Ormian. Natomiast z 2400. Ormian zamieszkujących w tym czasie miasto Palu zginęło niemal 1700 osób45. W pierwszym tygodniu listopada w wilajecie Diarbekir zamordowano 5 tysięcy osób. W pewnym momencie zagroŜony szturmem tureckich i kurdyjskich bojówkarzy był znajdujący się w stolicy prowincji (Diarbekir) francuski konsulat, w którym schronili się Ormianie ratujący Ŝycie przed niechybną śmiercią. Dopiero stanowcza interwencja francuskiego ambasadora w Stambule, Paula Cambona, uratowała 4 listopada tę placówkę i znajdujących się w niej azylantów. W raporcie pozostawionym przez francuskiego konsula, Meyriera, czytamy m.in.: „Winien jestem to mojemu sumieniu, by zapewnić, Ŝe masakry w Diarbekir zostały uczynione przez ludność muzułmańską, bez Ŝadnej prowokacji [ze strony Ormian]; Ŝe gubernator, komendant wojskowy i szef Ŝandarmerii pozostali zupełnie bierni wobec dokonujących się scen horroru i nie uczynili niczego, aby je powstrzymać”46. Masakra w Siwas, która miała miejsce 12 listopada, pochłonęła Ŝycie półtora tysiąca ofiar. Równolegle z mordowaniem ludności ormiańskiej, zamieszkującej stolicę prowincji, trwały pogromy w całym wilajecie. W Gurun zabito około 1200 osób, tyle samo w Amassi. Ponad 2 tysiące Ormian schroniło się w kościele w Chabin-Karahissar. Nikt się nie uratował47. Obszarem, na którym w 1895 roku doszło do szczególnie okrutnej czystki etnicznej, była prowincja Aleppo, a zwłaszcza miejscowość Urfa - znajdująca się na terenie staroŜytnego ormiańskiego królestwa Edessy - gdzie między 27 a 28 października bojówki kurdyjskie zamordowały 900 Ormian. To był zaledwie początek. Według ocen pozostającego na miejscu brytyjskiego wicekonsula, G. H. Fitzmaurice’a, w dniach 28-29 grudnia zginęło tam jeszcze 8 tysięcy osób. Brytyjski dyplomata zastrzegał jednak: „Nie byłbym zdziwiony, gdyby później okazać się miało, Ŝe bardziej bliŜsza

prawdy jest liczba 9 lub 10 tysięcy”48. Oficjalnym - i jak najbardziej kłamliwym - uzasadnieniem pogromów było insynuowanie, Ŝe były one karą za spiskowanie przeciwko rządowi. Aby przekonać opinię międzynarodową, Ŝe tak w rzeczywistości było, juŜ po zakończeniu akcji eksterminacyjnej na całym obszarze nią dotkniętym władze tureckie rozpoczęły wymuszanie na Ormianach przyznawania się do winy i wysyłania do sułtana dziękczynnych petycji za... „wzięcie Ormian pod ochronę podczas niedawnych niepokojów”. Dla tych, którzy zbytnio ociągali się z okazywaniem wdzięczności za zapewnioną przez rząd „opiekę” i nie znajdywali w sobie Ŝadnej winy, czekały wypróbowane juŜ nie raz przez Turków metody dialogu ze społecznością chrześcijańską: wymyślne tortury49. Jeśliby rozwaŜać wydarzenia 1895 roku w kontekście „ormiańskiej rebelii”, to niewątpliwie naleŜałoby wspomnieć o powstaniu w Zejtun. 24 października Ormianie - wśród których prym wiedli działacze Hinczaku - po uprzednim zablokowaniu dostaw wody do koszar zmusili do kapitulacji 500osobowy turecki garnizon, stacjonujący w tym mieście. Rozbrojeni Ŝołnierze byli trzymani pod straŜą w okolicznych wioskach. śaden z nich nie zginął. W mieście przebywało wtedy około 30 tysięcy ludzi, w tym wielu uchodźców z terenów juŜ wcześniej dotkniętych masakrami. Powstańców pod bronią było około 2. tysięcy. 14 grudnia roku rozpoczęło się oblęŜenie Zejtun przez 20-tysięczny oddział regularnego wojska tureckiego, któremu towarzyszyło 30 tysięcy Ŝołnierzy z formacji nieregularnych - złoŜonych z Kurdów i Czerkiesów. Pomimo przytłaczającej przewagi, Turcy nie byli w stanie przełamać oporu oblęŜonych. ZagroŜenie Ŝycia dziesiątek tysięcy mieszkańców Zejtun - znany juŜ był przecieŜ przebieg masakr w innych częściach Turcji - zmobilizowało do działania mocarstwa europejskie: Francję, Wielką Brytanię, Rosję, Austro-Węgry, Niemcy i Włochy. Wspólnie zaoferowały one swoje usługi mediacyjne. I tym razem wspólny nacisk tych krajów okazał się skuteczny. 12 lutego 1896 roku osiągnięto porozumienie, na mocy którego oblęŜenie zostało zdjęte, uwięzionych w mieście ludzi objęła amnestia, a przywódcy powstania - wydaleni z Turcji - znaleźli schronienie we Francji50. Rok 1896, który rozpoczął się powstrzymaniem Turków przed przeprowadzeniem pogromu Zejtun, nie przyniósł jednak poprawy losu ludności ormiańskiej w imperium ottomańskim. Celem kolejnej akcji pacyfikacyjnej miała stać się tym razem prowincja Wan, oszczędzona w roku poprzednim. 15 czerwca regularne wojsko tureckie, uŜywające całego dostępnego mu arsenału, łącznie z artylerią, rozpoczęło szturm na dzielnicę ormiańską w stolicy prowincji, mieście Wan. Ormianie jednak nie zamierzali biernie oczekiwać na bieg wydarzeń i od 15 do 23 czerwca toczyli zaciętą walkę o kaŜdy dom. W tym czasie Turcy nie oszczędzali nikogo i niczego. Ucierpiały nawet obce przedstawicielstwa dyplomatyczne, w tym konsulat brytyjski. W samym mieście zginęło 10 tysięcy Ormian, a dalszych 20 tysięcy padło ofiarą mordów w miastach i wioskach na terenie całej prowincji. Do tego doliczyć trzeba dziesiątki tysięcy uchodźców, którzy schronili się w Rosji; z samej stolicy prowincji uciekło około 25 tysięcy Ormian51. W 1896 roku areną masakr stał się równieŜ Stambuł. Okazać się miało, Ŝe pogromy z poprzedniego roku, które boleśnie dotknęły kolonię ormiańską nad Bosforem, były zaledwie wstępem do jeszcze większej tragedii. Wszystko zaczęło się od zajęcia w dniu 26 sierpnia budynku Banku Ottomańskiego przez 17 członków partii Dasznak. Okupującym budynek banku nie chodziło jednak o pieniądze, ale raczej o ponowne zwrócenie uwagi międzynarodowej opinii publicznej na bezprzykładny ucisk ludności ormiańskiej w Turcji. Przedstawili oni swoje Ŝądania, pośród których na czoło wybijał się postulat, by mocarstwa europejskie wreszcie wyegzekwowały od Porty przeprowadzenie reform gwarantujących Ormianom bezpieczeństwo w ramach tureckiego państwa. W świetle wydarzeń z 1895 roku było dla nich oczywiste, Ŝe liczenie na dobrą wolę i szczere intencje sułtana jest naiwnością, stąd teŜ domagali się powołania przez te mocarstwa Wysokiego Komisarza dla prowincji ormiańskich, który pochodziłby z jednego z krajów europejskich52. Państwa europejskie zdecydowały się interweniować i w efekcie kryzys wokół Banku Ottomańskiego udało się rozwiązać. NaleŜy jednak podkreślić, Ŝe gotowość tych krajów do mediacji była z pewnością motywowana faktem, Ŝe większość z nich - a zwłaszcza Francja - miała spore udziały w banku i faktycznie kontrolowała działalność tej instytucji53. Dasznacy opuścili budynek, a następnie na pokładzie francuskiego okrętu „Gironde” udali się do Marsylii. Wydarzenia te posłuŜyły sułtanowi za dogodny pretekst do kolejnej krwawej rozprawy ze społecznością ormiańską w stolicy kraju. Podobnie jak masakry na prowincji, równieŜ ta akcja została wcześniej dobrze zaplanowana: juŜ w październiku 1895 roku Turcy oznaczyli wszystkie ormiańskie domy w Stambule i sporządzili listy jego ormiańskich mieszkańców54. 26 sierpnia 1896 roku kurdyjskie bojówki, sprowadzone specjalnie w tym celu do stolicy, rozpoczęły grabienie i

zabijanie w ormiańskiej dzielnicy Galata, później pogromy rozszerzyły się na cały Stambuł. Do Kurdów dołączyły wkrótce oddziały wojska i policji. Ocenia się - i są to oceny ostroŜne - Ŝe w dniach 26-31 sierpnia zginęło tam 6 tysięcy osób. Ogółem w latach 1895-1896 Turcy zamordowali co najmniej 200 tysięcy Ormian. Do listy ofiar naleŜy dopisać jeszcze 50 tysięcy uchodźców, około 100 tysięcy osób przymusowo zislamizowanych oraz podobną liczbę kobiet i dziewcząt uprowadzonych i przetrzymywanych w haremach. Milion osób utraciło w wyniku grabieŜy swój dobytek55. PoniewaŜ zdziesiątkowana i ograbiona społeczność ormiańska była wcześniej warstwą społeczną decydującą w duŜym stopniu o rozwoju gospodarczym Anatolii wschodniej, odtąd ziemie te na wiele lat pogrąŜyły się w ekonomicznym zastoju.

„ORMIAŃSKIE NIEWIERNE PSY”. RELIGIJNE TŁO MASAKR PEWIEN BRYTYJSKI DYPLOMATA, zatrudniony jako główny dragoman (tłumacz) w ambasadzie Zjednoczonego Królestwa nad Bosforem, wyjaśniając tło i szczególnie okrutne prześladowanie Ormian w latach 1895-1896, napisał: „Sprawcy kierują się w swoim ogólnym postępowaniu przepisami prawa szarijatu. Prawo to przewiduje, Ŝe jeśli »rayah«, a więc chrześcijański poddany, poprzez odwołanie się do pomocy obcych państw usiłuje naruszyć granice przywilejów nadanych mu przez jego muzułmańskich panów i usiłuje uwolnić się od ich zaleŜności, jego Ŝycie i dobytek ma przepaść i [on sam] ma znaleźć się na łasce i niełasce muzułmanów. Wedle tureckiego sposobu rozumowania, Ormianie próbowali właśnie przekroczyć te granice, a to poprzez odwoływanie się do mocarstw, zwłaszcza Anglii. UwaŜali więc [Turcy], Ŝe ich religijnym obowiązkiem i rzeczą słuszną jest grabić własność Ormian i pozbawiać ich Ŝycia”56. To spostrzeŜenie człowieka Zachodu znajduje swoje potwierdzenie w dostępnych nam świadectwach, dokumentujących nastawienie przeciętnych Turków do Ormian. Takim źródłem są listy pewnego tureckiego Ŝołnierza, podczas trwania pogromów odbywającego słuŜbę wErzurum (4 kompania, 2 batalion, 25 regiment). 23 listopada 1895 roku pisał on do swojej rodziny w Harput: „Mój bracie, jeśli chcesz poznać wieści stąd, to zabiliśmy 1200 Ormian, wszystkich jako pokarm dla psów [...] Matko, jestem cały i zdrowy. Ojcze, 20 dni temu wypowiedzieliśmy wojnę ormiańskim niewiernym. Dzięki BoŜej łasce nie przytrafiła się nam Ŝadna szkoda [...] KrąŜy pogłoska, Ŝe nasz batalion ma się udać w wasze strony - jeśli tak, zabijemy wszystkich znajdujących się tam Ormian. Poza tym 511 Ormian zostało rannych, jeden lub dwóch umiera kaŜdego dnia. JeŜeli pytacie się o Ŝołnierzy i oddziały nieregularne: nawet jeden z ich nosów nie krwawił [...] Niech Bóg was błogosławi”. Miesiąc później ten sam Ŝołnierz chwalił się przed swoją rodziną: „Zabijałem Ormian jak psy [...] JeŜeli prosicie o wiadomości w tej sprawie, to wiedzcie, Ŝe wyrŜnęliśmy 2500 Ormian i zagrabiliśmy ich majątek”57. Johannes Lepsius, niemiecki pastor zajmujący się organizowaniem pomocy charytatywnej dla Ormian, niezwykle zasłuŜony na polu informowania niemieckiej opinii publicznej o tureckiej polityce eksterminacji tego narodu, zauwaŜył w swoim raporcie o czystkach etnicznych z lat 18951896, Ŝe były one dla Turków swego rodzaju krwawym świętem. „Celebracja” morderstw zaczynała się zazwyczaj na sygnał trąb, a towarzyszyło jej błogosławieństwo mułłów58; nieprzypadkowo zresztą masakry najczęściej odbywały się w piątek - święty dzień muzułmanów59. Sygnał do rozpoczęcia mordów dawano często z minaretów; przykładowo, jedną z największych masakr w Urfie zainicjowało wywieszenie właśnie z minaretu zielonej flagi60, w mieście Siwas z kolei muezini wygłaszali z minaretów specjalne błogosławieństwo dla osób przelewających krew chrześcijan61. O wydarzeniach w Urfie i roli, jaką odegrali w nich muzułmańscy duchowni, informował w 1896 roku „Kurier Poznański”. Gazeta ta, powołując się na francuski „Univers”, pisała: „Ulemasi [ulemowie] i Molahowie [mułłowie] recytowali ustępy z Koranu, w których Mahomet okazuje się najzapalczywszym przeciw chrześcijanom. Powtarzali, Ŝe zabić giaura, jest to czynem najmilszym Allahowi i prorokowi. Mordercy wołali na ulicy: »JeŜeli nie pozabijamy giaurów, nie będziemy mieli raju!«. Kobiety tureckie zagrzewały swoje ośmio- lub dziesięcioletnie dzieci, mówiąc im: »JeŜeli nie moŜecie zabijać, to wciskajcie nóŜ w gardła umierających. Spełniając ten czyn staniecie się ghazi, zwycięzcami«”62. Widzimy więc, Ŝe duchowni muzułmańscy w pełni akceptowali zabijanie Ormian i sami zachęcali do ich mordowania. Ale zdarzały się i takie przypadki, kiedy ich zaangaŜowanie było znacznie większe. Brytyjski wicekonsul, Cecil Hallward, w swoim raporcie na temat przebiegu wydarzeń w prowincji

Diarbekir, przygotowanym dla Foreign Office, napisał, Ŝe w czasie pogromu w mieście Palu Jednym z najgorszych ludzi okazał się mufti, który był bardzo aktywny podczas masakr i sam zamordował prominentnego protestanta Manoog Agę”63. Tylko bardzo nieliczni przedstawiciele muzułmańskiego duchowieństwa potrafili zachować inną postawę. Tak było w przypadku muftiego i kadiego z Hadjin, którzy skutecznie sprzeciwili się zabijaniu Ormian w tym mieście, lub immama meczetu Hagia Sophia w Stambule, który publicznie potępił masakry dokonywane w tym mieście w 1896 roku64. Do religijnej retoryki odwoływały się równieŜ władze cywilne i wojskowe, kierujące na miejscu przebiegiem akcji eksterminacyjnej. W Arabkir rozpoczęcie rzezi tamtejszej ludności ormiańskiej poprzedzał oficjalny komunikat władz: „Wszyscy, którzy są dziećmi Mahometa, muszą teraz spełnić swój obowiązek, a mianowicie zabijać wszystkich Ormian, grabić i palić ich domy. Ani jeden Ormianin nie powinien zostać oszczędzony. Ci, którzy tego nie posłuchają, będą postrzegani jako Ormianie i równieŜ zabijani. Stąd teŜ kaŜdy mahometanin ma okazać swoje posłuszeństwo rządowi w ten sposób, Ŝe najpierw zabije zaprzyjaźnionych z nim chrześcijan”65. Tureccy napastnicy, zachęcani w ten sposób przez przywódców duchowych i władze cywilne, wdzierali się do ormiańskich dzielnic i wiosek. Wstrząsający opis dalszego przebiegu wydarzeń pozostawił pewien Ormianin - protestant - który przeŜył pogrom w Severek (prowincja Diarbekir): „Tłum splądrował kościół gregoriański, zbezcześcił go, wymordował wszystkich, którzy szukali w nim schronienia, i jako ofiarę ściął głowę kapłana na kamiennym progu. Następnie tłum wypełnił nasz dziedziniec. Siekiery wbijały się w drzwi naszej świątyni. Napastnicy wtargnęli, rwali na strzępy Biblię i śpiewniki, łamali i niszczyli cokolwiek tylko mogli, bluźnili krzyŜowi i jako znak swojego zwycięstwa śpiewali muzułmańską modlitwę: »La ilaha ill - Allah, Muhamedin Rasula Ilah« [»Nie ma Boga nad Allaha, a Mahomet jest jego prorokiem«]. Widzieliśmy to wszystko z pomieszczenia, w którym byliśmy wszyscy zgromadzeni [...] Wchodzili schodami na górę [...] kaci i ofiary stanęli teraz twarzą w twarz. Przywódca tłumu krzyczał: »Muhammede salavat« [»Uwierzcie w Mahometa i wyprzyjcie się swojej religii«]. Mimo naszych próśb o ocalenie, powtarzał te słowa straszliwym głosem. Gdy nikt nie odpowiedział, przywódca tłumu powtórzył te słowa jeszcze raz i dał rozkaz do masakry. Pierwszą ofiarą był nasz pastor. Cios siekierą pozbawił go głowy. Jego krew tryskająca na wszystkie strony zabarwiła na czerwono sufit i ściany. Potem znalazłem się otoczony przez katów. Jeden z nich wyciągnął sztylet i uderzył mnie w lewą rękę [...] Po sekundzie straciłem przytomność”66. Tak więc, dla sprawców rzezi Ormian stałym punktem odniesienia był islam. Bardzo wymowne świadectwo tego faktu odnajdujemy w raporcie brytyjskiego wicekonsula, G. H. Fitzmaurice’a, opisującym szczególnie odraŜające wydarzenia, jakie miały miejsce w Urfie. Oto jeden z kurdyjskich wataŜków zgromadził tam około 100 ludzi, spętał ich stopy i ręce, połoŜył na plecach, a następnie własnoręcznie - podrzynał kaŜdemu z nich gardło, recytując wersety Koranu. Dbał przy tym o to, by rzeź dokonywała się według sposobu przewidzianego dla zarzynania owiec w Mekce67. Zachodni dyplomaci donieśli teŜ o podobnym przypadku, który wydarzył się w miejscowości Malatia (prowincja Harput). Tam napastnicy najpierw obrzezali, a następnie w wyŜej opisany sposób zamordowali 100 Ormian68. NaleŜy zauwaŜyć, Ŝe zachęcanie do konwersji na islam - oczywiście na zasadzie „propozycji nie do odrzucenia” - miało miejsce jeszcze przed rozpoczęciem pogromów. Na przykład Ormianom w Urfie polecono wywieszenie na dachach ich domów białych flag, co miało być oznaką, Ŝe rodziny te chcą przejść na islam; w innych miejscowościach podobne znaczenie miało wzniesienie ręki lub palca do góry69. Oblicza się, Ŝe w prowincji Erzurum przymusowo zislamizowano około 15 tysięcy osób. W wilajecie Wan liczba przymusowych konwertytów wynosiła około 10 tysięcy70, łącznie zislamizowano tam 245 wsi, a 116 kościołów zamieniono w meczety71. W Harput los ten stał się udziałem 200 rodzin72, natomiast w wilajecie Diarbekir 105 świątyń stało się meczetami73. W wilajecie Aleppo (miasta Urfa, Biredjik, Severek i Adiaman), według danych podawanych przez zagranicznych dyplomatów, islam zyskał sobie w ten sposób około 5900 „dobrowolnych” wyznawców. Ogółem, podczas trwania masakr z lat 1895-1896 przymusowo zislamizowano niemal 100 tysięcy Ormian74. Władze tureckie doskonale zdawały sobie sprawę z faktu, Ŝe wielu nawróconych w ten sposób Ormian chciałoby wrócić do dawnej religii, dlatego teŜ chwytały się róŜnych sposobów, aby zapewnić nieodwracalność tych konwersji. Do zwyczaju naleŜało więc masowe i publiczne obrzezanie nowo pozyskanych muzułmanów75. Trwałości konwersji miały słuŜyć takŜe „dobrowolne” małŜeństwa świeŜych wyznawców proroka z nowymi braćmi i siostrami w wierze76. Po to, aby zagwarantować przestrzeganie przez konwertytów

obyczajowości nakazywanej przez szarijat, nie cofano się przed kolejnymi zbrodniami. Na przykład w okręgu Yerum, w ormiańskich rodzinach, które liczyły kilku braci, zabijano jednego lub dwóch z nich, dzięki czemu wdowy po nich mogły być poślubione przez pozostałych przy Ŝyciu męŜczyzn77. Przed domami osób podejrzanych o nieszczerą konwersję wystawiano na wszelki wypadek specjalnych obserwatorów, którzy mieli sprawdzać, czy nowi muzułmanie regularnie uczęszczają na modły - rzecz jasna, kaŜde zauwaŜone zaniedbanie w tym względzie było karane śmiercią78. Jak widać, nawet przejście na islam na dawało gwarancji przeŜycia. Niejednokrotnie teŜ okazywało się, Ŝe Turcy wcale nie zamierzali dotrzymywać warunków zaproponowanej przez nich samych transakcji. Taki przypadek miał miejsce w Garmuri, gdzie ormiańscy konwertyci zostali wymordowani zaraz po publicznym obrzezaniu79. Wśród Ormian stojących wobec alternatywy: „islam albo śmierć”, nie brakowało teŜ przykładów naprawdę heroicznej wiary. Tysiące z nich wolało wybrać męczeństwo, niŜ zmienić wyznanie. Fakty opisane w niektórych z dostępnych nam świadectw przywodzą na myśl czasy prześladowań pierwszych chrześcijan i bohaterstwo wiary biblijnych Machabeuszy. Tak było w przypadku pewnej Ormianki z Urfy, która powiedziała do swoich synów, po tym, jak Turcy obiecali darować im Ŝycie w zamian za przyjęcie islamu: „Dajcie się zabić, ale nie wypierajcie się Pana Jezusa!”. Synowie posłuchali matki i cała rodzina, wraz z bohaterską kobietą, została wymordowana80. Istnieje wiele innych przykładów nieugiętej wiary Ormianek. W Bitlis około 100 kobiet, którym Turcy wcześniej zamordowali męŜów, postawiono przed koniecznością wyboru: „Wyrzeknijcie się waszego Jezusa, a będziecie Ŝyć”. Kobiety odparły: „Nie, nasi męŜowie umarli za Niego i podobnie my chcemy uczynić”. śadna z nich nie uszła z Ŝyciem81. Podczas trwania pogromów oprawcy uŜywali najbardziej wyrafinowanych i okrutnych środków, by skłonić do konwersji na islam ormiańskich księŜy. Gdy w klasztorze w Tadem sędziwy archimandryta Ohannes Papizian nie chciał przyjąć nowej wiary, Turcy po kaŜdej odmowie obcinali mu kawałek ręki, aŜ do łokcia. Na końcu został ścięty przed kościołem82. Ksiądz Der-Hagop z Harput w wyniku zadawanych mu tortur postradał zmysły. Wezwani przez oprawców na konsultacje mułłowie orzekli, Ŝe przejście szaleńca na islam nie jest dozwolone, nieszczęśnik został więc wtrącony do więzienia83. Ocenia się, Ŝe w latach 1895-1896 z powodu odmowy zmiany religii z rąk tureckich i kurdyjskich zginęło 170 ormiańskich księŜy84. Przedmiotem barbarzyńskich praktyk stały się nawet ciała ormiańskich duchownych, którzy nie chcieli apostazją okupić własnego Ŝycia. Księdzu Mattheosowi z Busseyid oprawcy odcięli głowę i umieścili ją między kolanami ofiary, a młodzi Turcy zabawiali się biciem tak sprofanowanych zwłok rózgą85. Najczęściej jednak zamordowanych kapłanów obdzierano ze skóry, tak stało się w przypadku księdza Der-Harudiuna z Diarbekir i jego towarzyszy oraz dziesięciu księŜy z okręgu Tadem. Z opata Sahaga z klasztoru Surp-Kacz (prowincja Kizan) ściągnięto skórę, którą następnie wypchano sianem i powieszono na drzewie86. W bestialski sposób pastwiono się takŜe nad ciałami ofiar spoza stanu duchownego. Na przykład w Trabzonie wśród licznych ofiar znalazł się rzeźnik Adam wraz ze swoim synem. Po zastrzeleniu ich Turcy pokawałkowali oba ciała i czyniąc aluzję do profesji ofiar, nawoływali w kierunku przechodniów: „Kto kupi, rękę, nogę, stopy albo głowy?! Tanio! Kupujcie!”87. Turecki humor. Wśród ormiańskiego duchowieństwa byli jednak i tacy, którzy dali się złamać. Ci przymusowi apostaci to szczególnie godne poŜałowania ofiary masakr przeprowadzonych przez Turków. Prześladowcy zmuszali ich do wyparcia się nie tylko własnej wiary, ale i godności. Było to chyba najbardziej bolesne, gdy dotykało ludzi stojących u kresu Ŝycia. Wielu z nich miało nadzieję, Ŝe konwersja jest chwilowa. Tak sądził pewien 70-letni duchowny, który w liście do przyjaciela równieŜ duchownego - w następujący sposób opisywał okoliczności swojego przejścia na islam: „Z wdzięcznością i łzami czytaliśmy słowa pocieszenia waszego ojcowskiego listu. Przyjęliśmy jednak wszyscy chwilowo islam ze strachu przed śmiercią w torturach. RównieŜ ja, wasz niski sługa, uczyniłem to, mając 70 lat. Po tym, jak wielokrotnie niemal cudem uniknąłem śmierci, nie widząc innego wyjścia, pozornie ugiąłem się i przyjąłem ich [Turków] wiarę. Prosiłem jednak, by ze względu na mój podeszły wiek oszczędzono mi obrzezania. Jednak zmusili mnie do tego pod groźbą, Ŝe w razie odmowy zetną mi głowę. Następnie grozili mi najstraszliwszymi torturami, gdybym wrócił do chrześcijaństwa. Podobnie postępowali ze wszystkimi chrześcijanami”88. Aby jeszcze bardziej poniŜyć dawnych księŜy, a jednocześnie utrwalić ich konwersję na islam, Turcy dokonywali na nich publicznego obrzezania. Często teŜ „awansowali” ich na mułłów, względnie muezinów i nakładali na nich obowiązek wołania imienia Allaha z minaretów albo z kościołów pozamienianych w meczety89.

Innym sposobem, który miał zapewnić trwanie w wierze proroka tych szczególnie cennych konwertytów, było wiązanie ich z islamem przez małŜeństwa. Dawnych chrześcijańskich księŜy Ŝeniono więc z Turczynkami; bywało, Ŝe z kilkoma naraz. Niejednokrotnie zdarzało, na przykład w okręgu Yerum, Ŝe były one wcześniej Ŝonami multów, którzy sprawnie przeprowadzili rozwody, po to aby sami mogli poślubić Ŝony dotychczasowych chrześcijańskich kapłanów (niŜsze ormiańskie duchowieństwo mogło się Ŝenić). Tak wytworzone „więzi” rodzinne miały dodatkowo jednoczyć konwertytów ze społecznością wyznawców Allaha90. Kolejnym zjawiskiem świadczącym o antychrześcijańskich nastrojach towarzyszących masakrom ludności ormiańskiej było niszczenie świątyń, zwłaszcza naleŜących do ormiańskiego Kościoła gregoriańskiego. W latach 1895-1896 całkowicie zniszczono 568 kościołów i 77 klasztorów, 328 świątyń zamieniono w meczety91. Do reguły naleŜało, Ŝe Ormianie szukali azylu przed krwawymi rzeziami właśnie w budynkach kościelnych, a te nie były oszczędzane przez Turków. W wielkiej ormiańskiej katedrze w Urfie, która mogła pomieścić w swoich murach ponad 8 tysięcy ludzi, oprawcy spalili około 3 tysięcy chroniących się tam chrześcijan. Przed egzekucją naigrawali się jeszcze z Chrystusa, wołając do zamkniętych wewnątrz Ormian: „NiechŜe Chrystus udowodni teraz, Ŝe jest większym prorokiem niŜ Mahomet”. Jak informował brytyjski dyplomata, G. H. Fitzmaurice, nawet po upływie dwóch miesięcy od tej masakry czuć było w całym mieście nieznośny swąd spalonych ludzkich ciał92. Na porządku dziennym było równieŜ bezczeszczenie Najświętszego Sakramentu. Tak na przykład stało się w splądrowanych kościołach w Zimara i Gasma (prowincja Siwas) oraz w Messis (prowincja Adana)93. Szczególnie barbarzyńskim rysem wszystkich pogromów, a takŜe ludobójstwa z okresu I wojny światowej, było pastwienie się tureckich i kurdyjskich oprawców nad ormiańskimi kobietami. W wielu miejscach jeszcze przed rozpoczęciem masakr napastnicy Ŝądali od ormiańskich matek, by „rezerwowały” dla nich swoje córki, skoro i tak w niedalekiej przyszłości „wszystkie chrześcijańskie dziewczęta będą naleŜeć do nich”94. Grabieniu mienia i mordowaniu niewinnych towarzyszyły nieodłącznie masowe gwałty. Wydaje się, Ŝe hańbienie Ormianek było dla Turków powodem jakiejś szczególnej chwały - widomą oznaką poniŜenia narodowej godności Ormian. Turcy nie skrywali przy tym swoich intencji i czynów. We wsi Husseyinik (prowincja Harput) Ŝołnierze zgromadzili około 600 Ormianek z całej okolicy, następnie publicznie je gwałcili, a po zaspokojeniu swoich zachcianek wszystkie zamordowali95. Charakterystyczne było takŜe to, Ŝe oprawcy czerpali z hańbienia kobiet i dziewcząt ormiańskich jakąś szczególną satysfakcję. Na przykład jeden z kurdyjskich wataŜków, Hadji Begos, chełpiący się tym, Ŝe zabił własnoręcznie 100 Ormian, kazał chrześcijańskiej dziewczynie rozebrać się i chodzić nago głównymi ulicami miasta96. Wiele zrozpaczonych Ormianek wybierało raczej śmierć niŜ perspektywę stania się ofiarą gwałtu lub spędzenia reszty Ŝycia w tureckim albo kurdyjskim haremie. Takie wyjście wybrało kilkadziesiąt kobiet z Lessonk i Ksanta, które - aby uniknąć pohańbienia - rzuciły się do rzeki. Utonięcie w Eufracie okazało się równieŜ jedynym wybawieniem dla kobiet z Uzun Oba97. Dysponując naszą dzisiejszą wiedzą na temat tego, co stało się z ludnością ormiańską w Turcji w latach 1915-1916, moŜemy uznać masakry z lat 1895-1896 zaledwie za wstęp do tego ludobójstwa. Masakry te, jakkolwiek okrutne i przeprowadzone w bestialski sposób, z formalnego punktu widzenia nie mogą zostać uznane za ludobójstwo - czyli próbę „ostatecznego rozwiązania” ormiańskiego problemu w Turcji. Abdulhamidowi II chodziło wtedy przede wszystkim o pokazanie Ormianom ich pozycji w państwie, w strukturze opartej o millet. „Krwawy sułtan” - w przeciwieństwie do rządzących po nim młodoturków - nie mógł pogodzić się z nieuchronnym upadkiem tego systemu, który przez wieki warunkował i określał sposób Ŝycia „niewiernych” w imperium osmańskim. Według niego, i zdecydowanej większości jego muzułmańskich poddanych, to właśnie Ormianie ponosili odpowiedzialność za rozsadzanie tego systemu od wewnątrz. Jedyną metodą, którą wybrał, by temu zapobiec, było przeprowadzenie zbrodniczej eksterminacji. Jak widzieliśmy, rząd sułtański wykorzystał do tego istniejące wśród Turków i Kurdów antychrześcijańskie nastroje. O ile więc masakry z lat 1895-1896 moŜna potraktować jako wynik walki o zachowanie starej, Ottomańskiej Turcji, w której wyznacznikiem statusu społecznego i miejsca w strukturach państwa była wyznawana wiara: islam lub któraś z religii „ludów Księgi”, to ludobójstwo dokonane 20 lat później przez młodoturków było spowodowane przystąpieniem do budowy nowej Turcji, opartej nie o znane od stuleci struktury, ale o ideologię panturanizmu, która przesuwała akcent z kwestii

wyznaniowych na etniczne, co było zresztą logicznym dopełnieniem rewolucji młodotureckiej z 1908 roku98. Nie chodziło juŜ o zachowanie milletu, ale o stworzenie czystej etnicznie Turcji, w której nie było miejsca dla Ormian, tak samo jak i dla innych, niepodatnych na asymilację mniejszości narodowych i wyznaniowych.

EUROPA WOBEC „KRWAWEGO SUŁTANA” OSOBNEGO OMÓWIENIA WYMAGA POSTAWA, jaką wobec rzezi ludności ormiańskiej przyjęły mocarstwa europejskie. W gruncie rzeczy ich aktywność sprowadzała się jedynie do reagowania na fakty juŜ dokonane - państwa te wystosowywały do rządu tureckiego wspólne noty, gdy nieszczęściu nie moŜna juŜ było zapobiec. Tak było od pierwszych masakr w Stambule w październiku 1895 roku, aŜ do ostatnich pogromów z sierpnia 1896 roku. Przez cały czas odbywało się Ŝałosne qui pro quo: kraje europejskie naciskały, sułtan zobowiązywał się do przeprowadzenia reform, po czym zamiast nich następowały kolejne pogromy, itd. Abdulhamid II doskonale zdawał sobie sprawę, Ŝe dopóki gotowość Europejczyków do wzięcia w obronę prześladowanych Ormian ogranicza się do zabiegów dyplomatycznych, masakry mogą być kontynuowane, a ich sprawcy mają gwarancję bezkarności. Strategia ta okazywała się skuteczna aŜ do momentu, kiedy ofiarą padł obywatel jednego z państw zachodnich. Ojciec Salvator Lilii, Włoch z pochodzenia, był franciszkaninem w klasztorze MudŜuk Deressi, nieopodal Marasz. W listopadzie 1896 roku wraz z jedenastoma innymi katolikami został zamordowany przez oddział wojska tureckiego, po tym jak nie chciał wyprzeć się wiary; zwłoki zakonnika i jego towarzyszy zostały spalone na stosie. Pod presją rządu włoskiego sułtan wysłał na miejsce zbrodni komisję śledczą, która ustaliła, Ŝe dowódcą oddziału morderców był pułkownik Mazhar Bej. Nacisk ze strony Włoch i Francji doprowadził do tego, Ŝe oprawcę postawiono wreszcie przed tureckim sądem wojennym. Jednak jego proces okazał się farsą - oskarŜony przetrzymywany był w najlepszym hotelu w Marasz, a w przerwach między rozprawami widywano go, jak wraz z sędziami kupował na targu meble pochodzące ze zrabowanego ormiańskiego mienia. Równie oburzający był wyrok: trzy lata więzienia. Dopiero stanowcza interwencja francuskiego ambasadora, Paula Cambona, który zagroził uŜyciem francuskiej floty, doprowadziła do zmiany zasądzonego wyroku. 21 marca 1897 roku decyzją samego sułtana Mazhar Bej został skazany na karę doŜywotniego więzienia99. Natomiast Ŝaden europejski okręt nie został wysłany w stronę tureckich wybrzeŜy po to, aby wymusić na sułtanie zaprzestanie masakr i wprowadzenie autonomii w ormiańskich prowincjach. Przede wszystkim jednak nadzieje Ormian na poprawę ich losu w tureckim imperium rozbijały się o brak wśród europejskich potęg jednolitego stanowiska odnośnie przyszłego statusu obszarów zamieszkałych przez ludność ormiańską. PrzewaŜała polityczna strategia zmierzająca do utrzymania terytorialnej integralności tureckiego państwa. Nawet w sytuacji, gdy w październiku 1896 roku premier Wielkiej Brytanii, lord Robert Salisbury - kojarzony z apogeum brytyjskiej polityki „splendid isolation” - odchodząc od tradycyjnego stanowiska Londynu w tej sprawie, poprosił swoich europejskim partnerów o podjęcie działań, które mogłyby zmusić sułtana do wprowadzenia w Ŝycie tak długo odwlekanych reform, nie zyskał poparcia Rosji i Niemiec. Natomiast francuski minister spraw zagranicznych, Gabriel Hanotaux, oświadczył, Ŝe III Republika nie przyłączy się do „polityki krucjaty i awantury”. Propozycję lorda Salisbury zaakceptowały jedynie Austro-Węgry100. O ile stanowisko ParyŜa - pomijając naturalny dla antyklerykalnej III Republiki brak predylekcji ku czemukolwiek, co mogłoby kojarzyć się z krucjatą - moŜna było wytłumaczyć tym, Ŝe Francja juŜ wcześniej zagwarantowała sobie wpływy na libańskim i syryjskim wybrzeŜu Turcji, to niechęć Berlina do prób zorganizowania skutecznego nacisku na sułtana miała zupełnie inne korzenie. Brała się ona z dalekosięŜnych i bardzo skomplikowanych, politycznych kalkulacji kanclerza Ottona von Bismarcka, związanych z kwestią Orientu. Polityka prowadzona przez niego po 1878 roku, tj. po kongresie berlińskim, miała na celu doprowadzenie do zbliŜenia między Stambułem a Londynem. W ten sposób pragnął on osiągnąć dwa cele: z jednej strony, ograniczyć moŜliwość ekspansji Rosji w kierunku cieśnin Bosfor i Dardanele, z drugiej zaś - przez większe zaangaŜowanie Wielkiej Brytanii na Bliskim Wschodzie - poróŜnić Londyn z ParyŜem, takŜe aspirującym do zdobycia silnej pozycji w tym rejonie. W tej koncepcji nie było więc miejsca dla tzw. reform ormiańskich w Turcji. Ich ewentualne forsowanie przez państwa europejskie mogłoby -jak sądził Bismarck - popchnąć rząd

sułtański w stronę Rosji, która akurat w latach 80. XIX wieku równieŜ przyjęła ostry kurs wobec Ormian Ŝyjących na jej terytorium101. Postawa „Ŝelaznego kanclerza” wobec Turcji cechowała się zresztą duŜą ambiwalencją. Nie uwaŜał on ewentualnej ekspansji niemieckiej w tym rejonie świata za kwestię priorytetową, a obecność niemieckiej misji wojskowej w Stambule traktował jako „politycznie niezobowiązującą przysługę” względem sułtana102. Przede wszystkim chodziło mu o to, aby poprzez zbyt ostentacyjną obecność Niemców nad Bosforem nie wzbudzić ostrych i niekorzystnych dla Berlina reakcji innych mocarstw, zwłaszcza Rosji i Wielkiej Brytanii103. Z drugiej jednak strony, to właśnie Bismarck osobiście zaangaŜował się w starania o przyznanie przez rząd sułtański zarządzania monopolem tytoniowym w Turcji międzynarodowej grupie kapitałowej, utworzonej przez jego „prywatnego” bankiera, Gersona Bleichrödera104. Począwszy od lat 80. XIX wieku, znacząco zwiększała się gospodarcza, a co za tym idzie - i polityczna penetracja Niemiec w Turcji. W 1888 roku Deutsche Bank zaczął inwestować w rozwój tureckich kolei105. Otrzymana w tym czasie przez Niemcy koncesja na budowę linii kolejkowej na trasie Izmir - Ankara dawała początek największemu niemieckiemu projektowi inwestycyjnego w Turcji: linii Berlin - Bagdad, którego realizacja przypadła na okres po 1890 roku, a więc juŜ po dymisji Bismarcka106. W tym czasie systematycznie zwiększało się równieŜ militarne uzaleŜnienie Stambułu od Berlina. W 1884 doszło do zawarcia wielkiego kontraktu zbrojeniowego na dostawy do Turcji niemieckiej broni. W latach 1883-1895 niemiecki generał, Colmar von der Goltz, kierował pracami nad modernizacją tureckiej armii. Obejmowały one m.in. utworzenie sztabu generalnego, szkolnictwa wojskowego oraz planu mobilizacji. We wszystkich przypadkach, rzecz jasna, wzorcem był model niemiecki107. Na uwagę zasługują równieŜ serdeczne kontakty, nawiązane w latach 80. XIX wieku, pomiędzy panującą w Niemczech dynastią Hohenzollernów a Abdulhamidem II. Cesarz Wilhelm I był jedynym chrześcijańskim monarchą, któremu w latach 1884 i 1885 sułtan donosił o narodzinach swoich dzieci. W sali audiencyjnej jego pałacu od 1886 roku na poczesnym miejscu wisiały portrety niemieckiej pary cesarskiej. Jak sam przyznawał: „Kazał je tam powiesić, aby kaŜdy, kto go odwiedza, widział, jak bardzo ich szanuje”. W1888 roku, gdy umarł Wilhelm I, ubrany w Ŝałobę Abdulhamid II, łamiąc dotychczasowe zwyczaje panujące na jego dworze, przyjął na specjalnej audiencji niemieckiego ambasadora108. Po śmierci Wilhelma I za sterami rządów w Berlinie zasiadło „pokolenie wnuków”, traktujące potęgę Niemiec za rzecz oczywistą, wyzbyte tym samym zahamowań, które towarzyszyły polityce Bismarcka w kwestii tureckiej, a więc obaw przed zadraŜnieniem stosunków z innymi mocarstwami. Nowy cesarz Niemiec, Wilhelm II, był ucieleśnieniem aspiracji tej nowej generacji niemieckich polityków. Pod jego panowaniem Niemcy wchodziły na szerokie wody Weltpolitik, poszukiwały przy tym „własnego miejsca pod słońcem”. Przywódcze elity Rzeszy dość szybko zidentyfikowały to miejsce właśnie w imperium ottomańskim. Niemieckiej ekspansji w Turcji miały słuŜyć nagłaśniane i celebrowane z wielką pompą wizyty Kaisera w Stambule w 1889 i 1898 roku, które były prawdziwym zaprzeczeniem orientalnej polityki Bismarcka109. Druga wizyta miała miejsce zaledwie w dwa lata po zakończeniu krwawych czystek, gdy tureckie zbrodnie pozostawały jeszcze w świeŜej pamięci międzynarodowej opinii publicznej. Jak zawsze podczas podróŜy Wilhelma II, nie brakowało teatralnych gestów i buńczucznych deklaracji. W 1898 roku, podczas pobytu w Damaszku, określił siebie mianem „przyjaciela 300 milionów muzułmanów”. TakŜe w Niemczech Wilhelm II lubił demonstrować swoją „przyjaźń” z Turkami. Dostrzegała to równieŜ prasa polska. W styczniu 1900 roku „Dziennik Poznański” informował, Ŝe „Cesarz Wilhelm II okazuje wielkie zamiłowanie do wszystkiego, co pochodzi z Turcji. Obecnie jeździ tylko na tureckich koniach, pali tytoń turecki, ku zgorszeniu i zmartwieniu plantatorów niemieckich, oraz rozdaje szczodrze pruskie ordery oficerom i urzędnikom tureckim. Pracownicy ambasady tureckiej w Niemczech nie są juŜ w stanie powiesić na swych piersiach orderów, otrzymywanych od Wilhelma II”110. Za tymi ostentacyjnie okazywanymi oznakami sympatii wobec Turków kryły się całkiem realne interesy Niemiec. Słabnąca Turcja była łakomym kąskiem dla Berlina, a to głównie ze względu na jej strategicznie połoŜenie między dwiema wielkimi częściami brytyjskiego imperium kolonialnego: Afryką i Indiami. Wielka Brytania była postrzegana przez Niemców - i jak najbardziej słusznie - za główną przeszkodę w realizacji ich ambitnych planów politycznych. Niemiecką racją stanu było więc utrzymywanie tak długo, jak tylko się da, terytorialnej integralności Turcji, w myśl zasady: „większy kawałek dla nas”. W tym kontekście, wszelkie próby naruszenia tureckiego status quo, choćby

poprzez nadanie prowincjom ormiańskim jakiejś formy autonomii, były traktowane przez Berlin jako działanie wymierzone w jego dalekosięŜne interesy. Tym bardziej, Ŝe europejski nadzór - a więc nie tylko niemiecki - nad planowaną autonomią dla Ormian siłą rzeczy ograniczał wpływy Niemiec w Turcji. W tym duchu zostały sformułowane tezy memorandum sporządzonego w listopadzie 1896 roku przez Alfonsa Mumma von Schwarzensteina, głównego doradcy w departamencie zajmującym się kwestiami Bliskiego Wschodu niemieckiego Aussen-ministerium. W dokumencie tym, zaakceptowanym później przez kanclerza Chlodwiga von Hohenlohe, znalazło się stwierdzenie, Ŝe kaŜda interwencja na rzecz poprawy losu Ormian w Turcji groziłaby naruszeniem terytorialnej integralności tej ostatniej, a to z kolei „byłoby zagroŜeniem dla gospodarczych interesów wielu Niemców” w tym kraju. Zresztą, zdaniem autora, Ormianie sami byli winni pogromów: „to zmyślna i podstępna rasa, która sprowokowała Turków”111. Takim poufnie rozprowadzanym konstatacjom wtórowali publicznie przedstawiciele niemieckiej myśli politycznej. Friedrich Naumann, z zawodu pastor, który zasłynie w latach I wojny światowej jako autor głośnej i wpływowej ksiąŜki „Mitteleuropa”, na początku XX wieku udowadniał w swojej publikacji o Azji (przed 1914 rokiem doczekała się w Niemczech niemal dziesięciu wydań), Ŝe występowanie w jakiejkolwiek formie na rzecz ulŜenia doli ludności ormiańskiej w Turcji nie leŜy w interesie Niemiec. Problem ormiański to „wewnętrzna sprawa turecka”, a eksterminacja Ormian, dokonana przez Turków w latach 1895-1896, była po prostu „częścią walki na śmierć i Ŝycie, toczonej przez stare, wielkie państwo, które nie da się unicestwić bez podjęcia ostatnich, krwawych prób uratowania się”. Ormianie - wskazywał popularny niemiecki autor - są poza tym narzędziami w ręku Rosjan i Anglików, a więc oddzielenie ich od reszty ottomańskiego imperium wiązałoby się z destrukcją całej Turcji, a to nie leŜy w najbardziej Ŝywotnych interesach Niemiec112. Kwestię moralnego wstrząsu, jakiego doznała takŜe niemiecka opinia publiczna - a przypomnijmy, Ŝe jeśli o Niemcy chodzi, wielkie zasługi w informowaniu o pogromach miał Johannes Lepsius - pastor Naumann skwitował jednym zdaniem: „CóŜ powstrzymuje nas od powiedzenia Turkowi prosto w twarz: »Precz, łajdaku«? Powstrzymuje nas to, Ŝe Turek odpowie: »RównieŜ ja walczę o swoje Ŝycie«”113. Friedrich Naumann uczynił zresztą wiele, by upowszechniać w Niemczech negatywny wizerunek Ormianina, prawdziwą „czarną legendę” Ormian - goniących za zyskiem wyzyskiwaczy, bezwzględnie wykorzystujących dobrą wolę swoich tureckich gospodarzy. Przedstawiał ich nie jako ofiary, ale faktycznych agresorów na bezbronnych Turków. Dla ilustracji swojej tezy Naumann przytaczał wypowiedź pewnego niemieckiego zduna, od 19. lat mieszkającego w Stambule: „Jestem chrześcijaninem i miłość do bliźniego uwaŜani za pierwsze przykazanie, ale mówię: Turcy mieli rację, gdy mordowali Ormian. W inny sposób Turek nie moŜe bronić się przed Ormianinem, który w sposób jak najbardziej nieodpowiedzialny wykorzystuje jego szlachetność, ocięŜałość i powierzchowność. Ormianin to najgorszy facet w świecie. Sprzedaje swoją własną Ŝonę, swoją jeszcze niedojrzałą córkę, okrada własnego brata. Cały Stambuł jest moralnie skaŜony przez Ormian [...] To, Ŝe Ormianie Ŝyjący w Azji Mniejszej są lepsi, jest angielskim kłamstwem. Byłem we wsiach [ormiańskich] i znam stan rzeczy. RównieŜ tam Ormianin zajmuje się uprawianiem wszelkiej lichwy. To, Ŝe niemieccy chrześcijanie wychowują ormiańskie dzieci [w szkołach prowadzonych przez ewangelickie misje w Turcji], nic tutaj nie pomoŜe. Później staną się one tak samo złe, jak pozostali. Nie ma jakiegoś uporządkowanego środka, by chronić się przed Ormianami. Turek działa w obronie koniecznej!”114. Zaraz po tym Naumann dodał od siebie: „Nie usłyszeliśmy Ŝadnego innego głosu, który by się inaczej wyraŜał”115. Wystarczy zamienić w powyŜszym tekście słowo „Ormianin” na „śyd” i „Turek” na „Niemiec”, a unaoczni się znana powszechnie retoryka, uzasadniająca kilkadziesiąt lat później „ostateczne rozwiązanie kwestii Ŝydowskiej”. Jak przekonamy się później, publikacja Naumanna zostawiła trwały ślad, zwłaszcza u części niemieckich oficerów, słuŜących w charakterze doradców w Ottomańskiej Turcji. Słowa stambulskiego zduna, tak skrupulatnie przytoczone przez Naumanna, wywołały w 1913 roku ogromne oburzenie niemieckiej opinii publicznej. Pod wpływem tych krytycznych głosów Naumann został zmuszony do przedstawienia swojego własnego stanowiska. Jednak przyszły autor „Mitteleuropy” niedwuznacznie dawał do zrozumienia, Ŝe zacytowana przez niego opinia raczej zgadza się z jego zdaniem na temat Ormian. Przy czym jednak zastrzegał: „Jak wiadomo, rdzeń kwestii ormiańskiej leŜy na obszarze między Araratem a górami Taurus. Tam, być moŜe, opis przedstawiony przez niemieckiego rzemieślnika ze Stambułu nie pasuje. Prawdopodobnie znajdują

się między tamtejszymi Ormianami w duŜej liczbie bardzo godni uznania ludzie”116. Przekonanie o konieczności prowadzenia przez Turcję twardej polityki, mimo nieszczęścia setek tysięcy Ormian, podzielał równieŜ sam Wilhelm II. Według niemieckiego cesarza, rządy sułtana Abdulhamida II były „błogosławieństwem dla jego poddanych, za wyjątkiem garstki Ormian”, a osoba tureckiego władcy mogłaby słuŜyć jako „wzór dla innych krajów”117. Nawet namowy matki cesarza - córki brytyjskiej królowej Wiktorii i wdowy po cesarzu Fryderyku III - by interweniował na rzecz prześladowanego narodu, nie wywarły na nim Ŝadnego wraŜenia118. W hołdowaniu maksymom Realpolitik - przynajmniej w odniesieniu do losu Ormian w Turcji Wilhelm II daleko prześcignął samego księcia Bismarcka. „śelazny kanclerz”, któremu raczej trudno przypisać szczególne moralizatorstwo w polityce, na wieść o masakrach chrześcijan, dokonanych przez Turków podczas wojny rosyjsko-tureckiej (1877-1878), powiedział: „Trudno jest zachować dyplomatyczny spokój w obliczu takiego barbarzyństwa i sądzę, Ŝe uczucie pogardy [wobec sprawców tych zbrodni] jest powszechne pomiędzy wszystkimi chrześcijańskimi mocarstwami”.119 Akceptację Wilhelma II zyskał okólnik wysłany w 1898 roku przez niemieckie ministerstwo spraw zagranicznych do ambasadora w Stambule, w którym polecono mu poinformowanie niemieckich konsulów przebywających na terenie całej Turcji, by nie podejmowali Ŝadnych interwencji na rzecz Ormian ani nie ingerowali w sposób obchodzenia się lokalnej tureckiej administracji z ludnością ormiańską. Podobne instrukcje otrzymali pełniący słuŜbę w Turcji, pochodzący z Niemiec oficerowie120. Bezkarność dla rządu tureckiego, mimo zarządzonych przez niego masakr, była gwarantowana nie tylko przez państwo niemieckie, dodatkowo wzmacniała ją, a tym samym przypieczętowywała tragiczny los Ormian, polityka zagraniczna realizowana przez Rosję. Kraj ten, co prawda, pozował od dziesięcioleci na protektora uciskanych chrześcijan w imperium tureckim, jednak po podpisaniu traktatu w San Stefano w 1878 roku zaczął odstępować od haseł, które stanowiły uzasadnienie jego zaangaŜowania w wojnę krymską i wojnę rosyjsko-turecką. Taka zmiana kursu rosyjskiej polityki była uwarunkowana narastającym w Petersburgu w latach 80. XIX wieku rozczarowaniem z powodu iluzorycznego rozszerzania się wpływów Rosji na Bałkanach, które miało być przecieŜ plonem jej zwycięstw militarnych nad Turkami. Szczególnie boleśnie odczuwano nad Newą stopniowe wycofywanie się z orbity rosyjskich wpływów Bułgarii, czego przejawem było objęcie władzy w tym kraju przez przedstawiciela niemieckiej dynastii saskokoburskiej121. Przyczyny pełnego rezerwy stosunku Rosji do prób wymuszania na Turcji wprowadzenia w Ŝycie zobowiązań, jakie ta ostatnia przyjęła na siebie na kongresie berlińskim, streścił na początku lat 90. XIX wieku rosyjski minister spraw zagranicznych, Mikołaj Giers: „Rosja nie ma najmniejszego powodu, by zapragnąć utworzenia drugiej Bułgarii. Pojawienie się autonomicznego księstwa ormiańskiego [w Turcji] oznaczałoby niebezpieczeństwo dla Rosji, polegające na tym, Ŝe rosyjscy Ormianie chcieliby zostać jego częścią”122. W latach 1895-1896 ta linia rosyjskiej polityki była kontynuowana przez nowego ministra spraw zagranicznych, Aleksego Łobanowa-Rostowskiego. Następca Giersa był wcześniej rosyjskim ambasadorem nad Bosforem i nawiązał wówczas zaŜyłe kontakty z samym Abdulhamidem II. Popierał teŜ jego politykę odwlekania reform w prowincjach ormiańskich, jako najlepszą metodę powstrzymania rzekomej brytyjskiej ekspansji na obszarze państwa tureckiego. Podczas krwawej rozprawy sułtana z jego ormiańskimi poddanymi Łobanow-Rostowski - juŜ jako kierownik rosyjskiej dyplomacji - niejednokrotnie komunikował brytyjskiemu ambasadorowi w Petersburgu, sir Frankowi Cavendish Lascelles, Ŝe rząd rosyjski nie pozwoli na utworzenie u swoich południowych granic „drugiej Bułgarii”, i odrzucał sugestie Londynu, by zdecydowanie wymusić na sułtanie przeprowadzenie koniecznych reform. W podobnym duchu utrzymane były instrukcje wysłane przez Łobanowa-Rostowskiego do Nielidowa, rosyjskiego ambasadora w Stambule, w których polecono temu ostatniemu, aby zapewnił Abdulhamida II o rosyjskim poparciu, i jednocześnie zabroniono mu udziału w jakiejkolwiek inicjatywie innych europejskich mocarstw, wymierzonej w rząd sułtański123. Takie stanowisko rosyjskiej dyplomacji wobec brytyjskiej inicjatywy, mającej dać gwarancje bezpieczeństwa dla Ormian w Turcji, potwierdzają raporty niemieckich dyplomatów rezydujących nad Newą. Ambasador Niemiec w Rosji, ksiąŜę Radolin donosił swoim zwierzchnikom pod koniec 1895 roku: „Podczas, gdy rząd rosyjski na zewnątrz i oficjalnie współpracuje z Anglią, potajemnie wysyła pod adresem sułtana cały szereg uspokajających znaków, zapewniając go, by nie brał zbyt powaŜnie kwestii reform ormiańskich”124.

W sierpniu 1896 roku minister Łobanow-Rostowski niespodziewanie umarł na udar mózgu. Jeśli wierzyć opiniom jego najbliŜszych współpracowników, m.in. wspomnianego juŜ Nielidowa, stało się tak, gdy zapoznał się ze szczegółami tureckich okrucieństw wobec ludności ormiańskiej125. Samym prześladowanym Ormianom niewiele to jednak pomogło. Tym bardziej, Ŝe zgon ministra nie oznaczał jakiejś natychmiastowej i fundamentalnej zmiany rosyjskiej polityki. JuŜ we wrześniu tego samego roku brytyjski ambasador w Petersburgu usłyszał od rosyjskiego wiceministra spraw zagranicznych, Cziczkina, Ŝe Rosja - w porozumieniu z Niemcami i Austro-Węgrami - zgodziła się na „utrzymywanie tak długo, jak to tylko moŜliwe, obecnego reŜimu w Turcji”. Rosja odrzuciła przez to kolejną brytyjską sugestię wspólnego rosyjsko-brytyjskiego nacisku na Turcję, mającego na celu wymuszenie wprowadzenia w Ŝycie ormiańskich reform. OstrzeŜenia brytyjskiego dyplomaty, Ŝe bez takiej wspólnej akcji Londynu i Petersburga „ta przemoc [wobec Ormian] będzie najprawdopodobniej trwała dalej”, nie wywarły na Rosjanach najmniejszego wraŜenia. Podobnie jak odwoływanie się do haseł humanitaryzmu i cywilizacji. Tak więc, u progu XX wieku, mimo werbalnych zapewnień o wraŜliwości na los mniejszości narodowych w Turcji, kwestia ormiańska pozostawała dla mocarstw europejskich de facto wewnętrzną sprawą Porty. Postanowienia kongresu berlińskiego w sprawie Ormian nie zostały zrealizowane. A ich nadzieje na otrzymanie skutecznego wsparcia ze strony europejskich, nominalnie chrześcijańskich potęg, stawały się coraz bardziej iluzoryczne.

WIELKIE I ZŁUDNE NADZIEJE POD KONIEC LAT 80. XIX wieku w Turcji zaczęła się nasilać wewnętrzna opozycja w stosunku do rządów „krwawego sułtana”. Jej społecznym zapleczem były środowiska kształtującej się tureckiej inteligencji i młodej kadry oficerskiej, a miejscami, w których się ogniskowała - szkoły wyŜsze i wojskowe koszary. W1889 roku grupa studentów Wojskowej Szkoły Medycznej w Stambule pod przywództwem Ibrahima Temo - z pochodzenia Albańczyka - zawiązała tajną organizację pod nazwą „Jedność i Postęp”. Jej głównym celem było dąŜenie do detronizacji sułtana Abdulhamida II. Na uwagę zasługuje fakt, Ŝe organizacja ta została stworzona na wzór struktur masońskich (odpowiednie inspiracje zdradza juŜ sama jej nazwa), o czym zadecydowały wcześniejsze kontakty jej przywódcy z masonami włoskimi126. Na początku lat 90. XLX wieku zaczęły się równieŜ aktywizować środowiska młodej tureckiej inteligencji przebywającej na Zachodzie. W 1892 roku jeden z reprezentantów tych środowisk, Halil Ghan, rozpoczął wydawanie w ParyŜu pisma „La Jeune Turąuie” („Młoda Turcja”)127. Bardzo istotna część składowa opozycyjnego wobec rządów sułtańskich ruchu politycznego powstała w 1907 roku w korpusie oficerskim tureckich oddziałów stacjonujących w Macedonii. Powstało wówczas tajne Osmańskie Stowarzyszenie Wolności. Wśród jego załoŜycieli znajdowali się równieŜ cywile, m.in. pewien urzędnik pocztowy o nazwisku Talaat128. We wrześniu 1907 roku z połączenia emigracyjnych środowisk opozycyjnych i oficerskiej konspiracji z Macedonii doszło do powstania Osmańskiego Stowarzyszenia Jedności i Postępu (Ittihadu). Ukonstytuowała się tym samym struktura organizacyjna ruchu młodotureckiego. W politycznych zamierzeniach „Jedności i Postępu” znalazły się postulaty wprowadzenia w Ŝycie konstytucji z 1876 roku oraz modernizacji i okcydentalizacji Turcji. Dla samego Ittihadu, podobnie jak dla wcześniejszych tureckich grup opozycyjnych, to ostatnie hasło wiązało się w pierwszym rzędzie z przyswojeniem organizacyjnych wzorców i rytuałów zachodniej masonerii, np. zaprzysięgania nowych adeptów, hierarchiczności członkostwa i związanego z tym stopniowego wtajemniczania w sekrety organizacji129. Ruch młodoturecki bardzo szybko nawiązał ścisłą współpracę z organizacjami ormiańskimi, zwłaszcza z dasznakami. Do takiego sojuszu politycznego doszło juŜ w grudniu 1907 roku, czyli zaledwie w dwa miesiące po powstaniu Ittihadu, a płaszczyzną porozumienia było dąŜenie do obalenia absolutnych rządów Abdiilhamida II i wprowadzenia w Ŝycie konstytucji z 1876 roku130. Dodajmy, Ŝe ormiańskie środowiska emigracyjne na Zachodzie juŜ wcześniej podjęły współpracę z turecką opozycją, skupioną we Francji wokół Ahmeda Rizy, i z liberałami ks. Sebaheddina131. Na początku lipca 1908 roku postanowili działać konspiratorzy z Osmańskiego Stowarzyszenia Wolności w Macedonii. Zadecydowały o tym dwa czynniki: moŜliwość dekonspiracji oraz realna

groźba wprowadzenia w Macedonii autonomicznych rządów pod międzynarodowym nadzorem (taką decyzję podjeto podczas spotkania brytyjskiego króla, Edwarda VII, z carem Mikołajem II z Rewlu w czerwcu tego roku). Jednym z przywódców buntu, który wybuchł 2 lipca w garnizonie w macedońskim Monastyrze, był młody oficer, Enver Pasza. Sułtański rząd nie zdołał powstrzymać rozszerzenia się rebelii na inne obszary, poniewaŜ wysyłane w celu jej stłumienia rządowe oddziały przechodziły na stronę puczystów W zasięgu zbuntowanych oddziałów wkrótce znalazł się Stambuł. 24 lipca sułtan Abdtilhamid II odpowiedział na postawione mu ultimatum i ogłosił natychmiastowe wprowadzenie w Ŝycie konstytucji z 1876 roku. Młodoturecka rewolucja zakończyła się sukcesem. Pierwsze tygodnie po udanym przewrocie Ittihadu były wypełnione nastrojem uniesienia i euforii, który udzielił się nie tylko tureckim środowiskom inteligenckim i wojskowym, sprzyjającym puczowi, ale równieŜ duŜej części ludności ormiańskiej. W wielu miastach nowi władcy Turcji czynili wszystko, by atmosfera wzajemnego zbratania się Turków i Ormian - jako jednakowo pognębionych przez sułtański reŜim - była jak najbardziej widoczna. Jedno z takich zainscenizowanych pojednań zaobserwował w połowie sierpnia w Smyrnie korespondent francuskiego czasopisma „L’Illustration”: „Na wozie, obficie przystrojonym w kwiaty, stali, trzymając się za ręce: turecki Ŝołnierz i Ormianin. Zostali oni ukoronowani [kwiatami] przez młodą i piękną Ormiankę. Natomiast na innym wozie muzułmanin, Ormianin, Grek oraz Izraelita tworzyli inną sympatyczną grupę. Było to coś nowego, podobnie jak czymś nowym był napis na ottomańskich flagach: wolność, równość, braterstwo, oraz melodia Marsylianki granej przez orkiestrę wojskową. To wszystko od trzech tygodni widzi się i słyszy w konstytucyjnej Turcji”132. Opis ten w wymowny sposób ujawnia ideowe wzorce młodotureckich władz, czerpane wprost z rewolucji francuskiej. RównieŜ w sierpniu doszło w Stambule do znamiennego wydarzenia. OtóŜ, na apel kadetów Szkoły Wojskowej tureccy mieszkańcy stolicy oddali hołd Ormianom, którzy padli ofiarą masakr z 1896 roku i zostali pochowani na miejscowym cmentarzu ormiańskim133. Atmosfera pojednania była tak silna, Ŝe jeszcze w tym samym miesiącu Ittihad zaproponował partii dasznackiej połączenie obu organizacji. Ormianie nie podjęli jednak tej inicjatywy. Zgodzono się natomiast na bliską współpracę obu partii w zbliŜających się wyborach do nowego tureckiego parlamentu134. Takie były nastroje w pierwszym okresie po zwycięstwie młodotureckiej rewolucji. I na tym się skończyło. Brakowało bowiem przesłanek do tego, by mógł powstać trwały i korzystny klimat dla dalszej współpracy Ormian i Turków, współpraca ta bowiem mogła się sprowadzać wyłączenie do sprzeciwu wobec krwawych rządów sułtańskich, których ofiarą na równi - choć nie w sensie liczbowym - padali Ormianie i przedstawiciele politycznej opozycji tureckiej. Nie istniał natomiast Ŝaden pozytywny program współdziałania, poniewaŜ młodoturcy byli przeciwni wysuwanemu przez wszystkie środowiska ormiańskie planowi wprowadzenia w Ŝycie zapowiedzi z 1878 roku o autonomii dla sześciu prowincji ormiańskich we wschodniej Anatolii135. Drugim czynnikiem przesądzającym o niemoŜliwości trwałego porozumienia ormiańsko-tureckiego był brak stosownej legitymacji społecznej. Szczególnie dotkliwie objawiało się to po stronie tureckiej, choć naleŜy teŜ pamiętać o tym, Ŝe dasznacy, ściśle współpracujący w okresie puczu z Ittihadem, nie byli bynajmniej reprezentatywni dla całej ormiańskiej społeczności. Przekonanie o tym, Ŝe sułtan jest krwawym despotą i Ŝe dla uzdrowienia państwa tureckiego konieczne jest nadanie mu rządów konstytucyjnych oraz zwołanie parlamentu, nie było wcale podzielane przez większość ludności tureckiej, przywiązanej do tradycyjnych rządów sułtana-kalifa i nieufnie spoglądającej na porozumienie nowej władzy z „niewiernymi”. Oczekiwania i polityczne sympatie Turków nie były toŜsame z tymi, które dominowały wśród wąskiej warstwy inteligencji i młodej kadry oficerskiej, skupionej głównie w stolicy państwa. W rok po młodotureckim przewrocie, 13 kwietnia 1909 roku, sułtan Abdtilhamid II, korzystając z poparcia wiernych mu oddziałów i Ŝyczliwego nastawienia mieszkańców stolicy, podjął próbę obalenia konstytucji i młodotureckiej władzy oraz przywrócenia osobistych rządów. Jednak okazała się ona nieudana. 24 kwietnia do Stambułu wkroczył wierny rządowi korpus z Salonik i ostatecznie połoŜył kres nadziejom na restaurację absolutnej władzy sułtańskiej. Abdtilhamid II musiał abdykować. Tego samego dnia, gdy w Stambule rozpoczynał się pro-sułtański przewrót, w wilajecie Cylicji stosunkowo mało zniszczonym w czasie masakr z lat 1895-1896 - rozpoczęły się rzezie zamieszkałej na tamtym terenie ludności ormiańskiej136 (w prowincji tej zamieszkiwało wówczas około 100 tysięcy Ormian, na ogólną liczbę 400 tysięcy mieszkańców). W świetle propagandy rozpowszechnianej przez sułtańskich wysłanników ze Stambułu Ormianie przedstawiani byli jako

główni wrogowie sułtana i „niewierni”. Nie trzeba było długo czekać na oddźwięk ze strony większości miejscowych Turków. W stolicy prowincji, Adanie, pogromy rozpoczęły się 14 kwietnia. Ormianie zostali wówczas zaatakowani przez tureckich Ŝandarmów i zwykłych mieszkańców. Ormiańska część miasta była teŜ ostrzeliwana przez oddziały wojska, popierające przewrót nad Bosforem; dogodne pozycje strzelnicze znajdowały się w minaretach. Napastnicy nie zdołali jednak przełamać oporu stawianego im przez obrońców ormiańskiej dzielnicy. 16 kwietnia - przypadał wówczas Wielki Piątek - walki ustały. Jak wiemy, 24 kwietnia Abdulhamid II został ostatecznie pokonany. Zaraz po tym młodoturecki rząd wysłał do Cylicji wierne sobie oddziały, znajdujące się w Damaszku i Bejrucie. Ich zadaniem miało być dopilnowanie, aby w prowincji, a zwłaszcza w jej stolicy, przywrócony został spokój i aby nie dopuścić więcej do napaści na tamtejszych Ormian. Jednak ochrona zapewniona przez tzw. konstytucyjne oddziały okazała się zupełnie iluzoryczna. 26 kwietnia na zaskoczonych Ormian w Adanie napadły nie tylko bojówki złoŜone z miejscowych Turków i Kurdów, ale równieŜ jednostki pozostające pod komendą zwycięskiego juŜ młodotureckiego rządu. Pogrom w Adanie w 1909 roku był powtórzeniem aktów niewyobraŜalnego bestialstwa, znanego juŜ nam z opisu wydarzeń z lat 1895-1896, chociaŜ zdaniem niektórych obserwatorów, oprawcy z roku 1909 czynili wszystko, by prześcignąć w okrucieństwie swoich poprzedników137. Masakry trwały na obszarze całej prowincji aŜ do początków maja. W całej Cylicji (łącznie z Adaną) zginęło wówczas niemal 30 tysięcy Ormian - prawie jedna trzecia całej populacji, zniszczonych zostało ponad 200 ormiańskich wiosek138. Prowincja ta, słynąca niegdyś ze wspaniale rozwiniętej gospodarki rolnej, pod względem ekonomicznym legła w gruzach. Nic w tym dziwnego, jeśli wziąć pod uwagę, Ŝe to właśnie Ormianie wprowadzali tam nowe technologie i organizowali miejscowy rynek rolny. Rzezie w Cylicji w 1909 roku, które - przypomnijmy - zaczęły się podczas puczu „krwawego sułtana” i które znalazły swój tragiczny finał juŜ po ostatecznym zwycięstwie młodotureckiego rządu, przy współudziale „konstytucyjnych” wojsk, połoŜyły kres jakimkolwiek nadziejom Ormian na to, Ŝe nowy porządek w Turcji przyniesie im realną szansę ułoŜenia sobie spokojnej przyszłości w reformującym się państwie. Pogromy cylicyjskie zadecydowały równieŜ o zerwaniu wszelkiej powaŜnej współpracy między Ittihadem a dasznakami139. RównieŜ młodoturcy wyciągnęli wnioski z wydarzeń roku 1909. Przekonali się, Ŝe afirmowanie rządów konstytucyjnych nie gwarantuje poparcia ze strony większości współobywateli, zwłaszcza mieszkających na prowincji. Potrzebny był inny niŜ rządy konstytucyjne „mit załoŜycielski” nowej Turcji. NaleŜało stworzyć nową ideologię.

CZĘŚĆ DRUGA Ludobójstwo Ormian w Turcji w latach 1915-1916

WIELKI TURAN - IDEOLOGICZNE ZAGROśENIE NADZIEJE ORMIAŃSKIEJ SPOŁECZNOŚCI, oczekującej poprawy swojego losu pod konstytucyjnymi rządami, zostały mocno osłabione nie tylko przez fakt wymordowania 30 tysięcy Ormian wiosną 1909 roku w Cylicji. Niepokojąco brzmiały deklaracje przedstawicieli nowej władzy, głoszone jeszcze przed tymi wydarzeniami. Oto bowiem, krótko po udanym przewrocie wojskowym, który utorował młodoturkom drogę do rządzenia krajem, Niazi Bej, naleŜący do grona przywódców puczu w Monasterze, oświadczył: „Jednym z celów organizacji młodotureckiej jest zapewnienie wolności dla kaŜdej narodowości i dla kaŜdej religii w imperium, jednak pod warunkiem, Ŝe chrześcijanie wyrzekną się swoich dotychczasowych aspiracji, które stworzyły stan obecny”140. Złowieszcze słowa. Na sytuacji Ormian w latach 1908-1914 zawaŜyły mocno problemy państwa ottomańskiego, spowodowane przede wszystkim utratą w tym okresie ponad jednej trzeciej jego terytorium i ponad jednej piątej ludności. Na skutek dwóch przegranych wojen bałkańskich (1912-1913) Turcja musiała oddać niemal wszystkie swoje posiadłości europejskie, z wyjątkiem skrawka wschodniej Tracji, pozostającego przy Turcji do dzisiaj. Porta, nolens volens, stawała się pod względem narodowościowym państwem coraz bardziej homogenicznym, a Ormianie - zwłaszcza po utracie przez Turcję jej ziem europejskich - nie byli juŜ tylko jedną z wielu chrześcijańskich mniejszości, ale stawali się najbardziej wyeksponowaną, a tym samym najmocniej naraŜoną na potencjalne ataki

grupą religijną i narodową141. Dodatkowe zagroŜenie dla bezpieczeństwa Ormian stanowiła ideologiczna podbudowa, ów „mit załoŜycielski” nowego państwa, który po 1908 roku stworzyli młodoturcy. Chodzi tu o panturanizm, głoszący ideę Wielkiego Turanu, czyli zjednoczenia w jednym organizmie państwowym terytorium od Bosforu do Ałtaju142. Jak pisał juŜ w 1911 roku w swoim słynnym poemacie zatytułowanym „Turan” czołowy propagator tej ideologii, poeta i pisarz, Ziya Gókalp (Gókalp - to literacki pseudonim, właściwe jego nazwisko brzmiało Mehmed Ziya): „Krajem Turków nie jest Turcja ani nawet Turkiestan. Ich krajem jest ziemia obszerna i wieczna: Turan [...] Ziemia wroga zostanie zniszczona, Turcja powiększy się i stanie się Turanem”143. W innym poemacie Gókalp konstatował: „Jestem Ŝołnierzem, [naród] jest moim dowódcą. Bez pytań wykonuję wszystkie jego rozkazy. Z zamkniętymi oczyma wykonuję mój obowiązek”144. Było to motto dla tych wszystkich, którzy w 1915 roku bez zadawania zbędnych pytań, z uśpionym sumieniem przystąpili do realizacji tego hasła kosztem setek tysięcy istnień ludzkich. Gókalp, przyznający się do zaciągnięcia intelektualnego długu u Emila Durkheima, naleŜał jednocześnie do awangardy ruchu na rzecz postępu i modernizacji, tak bliskich reŜimowi młodotureckiemu. Między 1908 a 1918 rokiem stale zasiadał w kierowniczych gremiach Ittihadu, opowiadał się za całkowitą emancypacją kobiet w Turcji i laicyzacją tureckiego państwa, m.in. domagał się likwidacji szkolnictwa religijnego i zdecydowanego odejścia od stosowania prawa szarijatu w Ŝyciu publicznym. Zresztą cały program panturański, odwołujący się i gloryfikujący przedislamską epokę w historii ludów tureckich, zakładał, Ŝe państwowość turecką moŜna oddzielić nie tylko od imperium ottomańskiego, ale takŜe od islamu145. Dodajmy, Ŝe idea panturanizmu była pojmowana szerzej niŜ pojęcie panturkizmu. Ten ostatni ograniczał się do postulatu skupienia pod rządami Stambułu wszystkich ludów tureckich, takŜe tych Ŝyjących na Zakaukaziu i w rosyjskiej Azji Środkowej, podczas gdy dla propagatorów haseł Wielkiego Turanu jego mieszkańcami powinny być równieŜ ludy pochodzenia mongolskiego, w sensie etnicznym nie mające nic wspólnego z Turkami146. Siłą jednoczącą przy tworzeniu Wielkiego Turanu miała być Turcja - odpowiednio zmodernizowana i uzbrojona. Realizacja programu tureckiego Lebensraumu oznaczała, Ŝe wcześniej czy później zostaną skazane na zagładę ludy i narody, które przeszkadzały w budowie wspólnoty panturańskiej. W samej Turcji byli to przede wszystkim Ormianie i Grecy - narody, które z racji ich ponad tysiącletnich, wielkich tradycji cywilizacyjnych i odrębności religijnej były niezdolne do asymilacji, nie mówiąc juŜ o akulturacji w ramach przyszłego Wielkiego Turanu. O ile jeszcze w imperium ottomańskim społeczności te mogły jakoś funkcjonować i dzięki systemowi millet cieszyć się pewną autonomią - choć ich egzystencja znaczona była ciągłą przemocą ze strony Turków - to pod rządami nowej ideologii nawet taka forma istnienia nie była na dłuŜszą metę moŜliwa. Patrząc na problem ormiański od tej strony, naleŜy przyznać słuszność francuskiemu historykowi, Yves’owi Ternonowi, który twierdzi, Ŝe jedynie przez mit panturanizmu, moŜna zrozumieć mechanizm ludobójstwa”147. Wroga wobec Ormian ideologia została ostatecznie zaakceptowana przez trzeci kongres „Jedności i Postępu”, który odbył się w 1911 roku w Salonikach. Podczas jego trwania Ittihad podjął decyzję o odejściu od głoszonych przez siebie haseł, które w 1908 roku słuŜyły jako uzasadnienie przewrotu wojskowego. Według niektórych historyków, to właśnie postanowienia tego kongresu były juŜ bardzo realną zapowiedzią nadchodzącego ludobójstwa Ormian148. Bardzo symptomatyczne były słowa wypowiedziane juŜ w 1910 roku, podczas drugiego zjazdu Ittihadu w Salonikach, przez jednego z jego przywódców - Talaata. W czasie półtajnego konwentyklu z członkami kierownictwa partii młodotureckiej mówił on do swoich partyjnych towarzyszy: „Wiecie, Ŝe konstytucja proklamuje równość muzułmanów i niewiernych. Jednak my wiemy i uwaŜamy, Ŝe jest to ideał niemoŜliwy do zrealizowania. Szarijat, cała nasza przeszłość, uczucia Ŝywione przez setki tysięcy muzułmanów i uczucia Ŝywione przez samych giaurów, którzy uparcie opierają się ottomanizacji, stwarzają nieprzekraczalną barierę na drodze do urzeczywistnienia rzeczywistej równości”149. Lata 1908-1913 to prawdziwy boom ideologii panturańskiej w rządzonej przez Ittihad Turcji. Powstaje cały szereg pism odwołujących się do mitu Wielkiego Turanu, na czele z czasopismem „Türk Yurdu” („Turecka Ojczyzna”), załoŜonym w 1911 roku i redagowanym przez jednego z twórców ruchu, Yusufa Akcurę, który urodził się w Symbirsku, a kształcił się w Kazaniu. Hasłem programowym tego pisma była triada propagowana równieŜ przez Gókalpa: turkizacja, islamizacja, modernizacja.

Jak grzyby po deszczu zaczęły powstawać organizacje skupiające sympatyków nowego ruchu. Powstały w 1912 roku klub Türk Ocagi (Tureckie Ognisko), tylko w Stambule skupiał w swoich szeregach 3 tysiące osób, z czego jedna czwarta rekrutowała się spośród tureckiej inteligencji: lekarzy, adwokatów, nauczycieli i studentów150. Władze młodotureckie dokładały teŜ wszelkich starań, by przyszła inteligencja kształcona była w duchu jedynie słusznej ideologii, a ministerstwo edukacji na stanowiska uniwersyteckich profesorów zatwierdzało wyłącznie zadeklarowanych zwolenników panturanizmu. Jeszcze przed 1914 rokiem zostały zmodyfikowane programy szkolne począwszy od szkół podstawowych, aŜ do uniwersytetów, nie wyłączając medres, czyli szkół religijnych151. Przyjęcie przez państwo haseł panturanizmu stanowiło śmiertelne zagroŜenie nie tylko dla Ormian, ale równieŜ dla Arabów - najliczniejszej nietureckiej mniejszości w imperium ottomańskim; przy czym naleŜy dodać, Ŝe, jako wyznawcy islamu, nie stanowili oni mniejszości religijnej. Według najbardziej fanatycznych działaczy młodotureckich, równieŜ oni powinni zostać poddani asymilacji, przy uŜyciu wszelkich moŜliwych środków, nie wyłączając przemocy. W sierpniu 1914 roku jeden z działaczy Ittihadu poinformował przedstawicieli ludności arabskiej w Turcji: „Wy i wasza rasa jesteście poddanymi Turków. CzyŜ nie podbiliśmy waszego kraju mieczem? [...] Wy i wasz naród musicie zaakceptować fakt, Ŝe jesteście Turkami i Ŝe coś takiego, jak jeden naród arabski mieszkający w jednym arabskim państwie, nigdy nie będzie istnieć”152. Jednak dość korzystne połoŜenie społeczności arabskiej w Turcji -jej liczba, zajmowane terytorium i wspólna z Turkami religia - sprawiło, Ŝe groźby te nie zostały zrealizowane. Bardzo charakterystyczna i złowroga - zwaŜywszy na dalszy przebieg wydarzeń - była cześć oddawana przez wyznawców ideologii panturańskiej postaci Czyngis-chana. Przeszli oni gładko do porządku dziennego nad faktem, Ŝe w Ŝyłach Czyngisa nie płynęła ani jedna kropla krwi tureckiej. We wspomnianym juŜ poemacie „Turan” Ziya Gokalp nazywał twórcę imperium mongolskiego bohaterem, „który ukoronował [...] rasę [Turków] podbojami”. Z kolei Huseyinzade Ali wychwalał go za to, Ŝe „wstrząsnął horyzontami, od końca do końca”153. Widać stąd, Ŝe mongolski władca i masakry towarzyszące jego podbojom mocno inspirowały działaczy Ittihadu, którzy w 1915 roku zaangaŜowali się w zbrodniczą akcję eksterminacji Ormian. Nail Bej, lokalny przywódca „Jedności i Postępu” w Trabzonie, podczas wiecu zorganizowanego w czerwcu 1915 roku, a więc w momencie, gdy machina ludobójstwa została juŜ puszczona w ruch, tak mówił do swoich rodaków: „Ludzie! Jesteśmy potomstwem takich jak Czyngis-chan, Tamerlan i Osman. Jesteśmy ich godnym potomstwem. W naszych Ŝyłach płynie ich krew. PokaŜemy światu potęgę naszej broni. Tętent podków naszych koni zabrzmi na ziemi naszych wrogów. Wybiła godzina, by pokazać Europejczykom chrześcijańskiej wiary, niewiernym Rosjanom, i ich przyjaciołom [Ormianom], którzy są pośród nas, potęgę naszego miecza”154. Na marginesie moŜna dodać, Ŝe postać Czyngis-chana była niezwykle ceniona takŜe przez Mustafę Kemala Paszę (Atatiirka), twórcę nowoczesnej Turcji. W swojej mowie, wygłoszonej 1 listopada 1922 roku przed Wielkim Zgromadzeniem Narodowym w Ankarze, wychwalał Czyngisa, uznając go za „źródło dumy dla tureckiego narodu”155. Począwszy od 1908 roku, równolegle z pogłębiającą się dekompozycją imperium ottomańskiego oraz postępującą fascynacją rządzących elit ideologią panturańską, coraz bardziej widoczna była zmiana postawy wobec Turcji ze strony mocarstw europejskich. Kraje te pogodziły się juŜ z faktem, Ŝe chylącego się ku upadkowi państwa tureckiego dłuŜej juŜ się nie da utrzymać i Ŝe naleŜy przygotować się do podziału jego terytorium156. To zaś oznaczało przystąpienie do wyznaczenia ich stref wpływu w Turcji. Pod koniec 1910 roku Rosja i Niemcy zawarły układ, na mocy którego ta pierwsza zobowiązywała się respektować budowę przez Niemców linii kolejowej Berlin - Bagdad, natomiast Niemcy zgodziły się nie kontynuować tej magistrali w kierunku Kaukazu, czyli do granicy rosyjsko-tureckiej. W 1913 roku Anglia wymogła na Stambule obietnicę, Ŝe linia ta nie będzie przedłuŜana w stronę Zatoki Perskiej, której rejon rząd turecki musiał uznać za strefę wyłącznych wpływów Londynu. Z kolei w lutym 1914 roku doszło do porozumienia między Francją i Niemcami odnośnie obszarów ich dominacji. ParyŜ zachował wpływy w Syrii, Libanie i Cylicji, uznając jednocześnie Anatolie i rejon Aleppo za strefę niemiecką. Cztery miesiące później Wielka Brytania zgodziła się na pociągnięcie przez Niemców linii kolejowej aŜ do Basry, w zamian za uznanie przez Berlin brytyjskiej dominacji w rejonie Zatoki Perskiej. W ostatnich latach przed wybuchem I wojny światowej równieŜ Rosja zmieniła swoje stanowisko wobec kwestii ormiańskiej w Turcji. Odeszła juŜ w niepamięć polityka realizowana przez księcia

Łobanowa-Rostowskiego, a od 1912 roku car Mikołaj II definitywnie zrezygnował z programu rusyfikacji Ormian zamieszkujących w jego państwie. Rosja porzuciła teŜ wcześniejsze obawy przed „niewdzięcznością” tureckich chrześcijan - Ormian, i ponownie wystąpiła w charakterze ich protektora157. Pod koniec listopada 1912 roku na polecenie ministra spraw zagranicznych, Siergieja Sazonowa, rosyjscy dyplomaci rozpoczęli konsultacje w ParyŜu i Londynie w sprawie podjęcia kolejnej próby wymuszenia na Turcji przeprowadzenia reform, które przyniosłyby ludności ormiańskiej poprawę jej sytuacji. Zainspirowana i kierowana przez Rosję inicjatywa europejskich mocarstw spowodowała, Ŝe 8 lutego 1914 roku Turcja zgodziła się na wprowadzenie w Ŝycie wspomnianych reform. Obszary zamieszkałe przez Ormian zostały podzielone na dwie duŜe jednostki administracyjne. Jedna z nich objęła wilaje-ty Trabzon, Sivas i Erzurum, natomiast druga - wilajety Wan, Bitlis, Harput i Diarbekir. W obrębie tych dwóch duŜych prowincji mieli oni cieszyć się duŜą autonomią. Język ormiański miał być traktowany jako równoprawny wobec języka tureckiego w sądownictwie i administracji, zaś szkolnictwo ormiańskie - rozwijać się bez jakichkolwiek restrykcji. Zdecydowano, Ŝe siły policyjne, dowodzone przez Europejczyka, powinny rekrutować się zarówno spośród Turków, jak i Ormian; Kurdowie mieli być niedopuszczeni do słuŜby w tych formacjach. Gwarancją dla Ormian, Ŝe postanowienia te będą przestrzegane, było postawienie na czele prowincji, jako generalnych inspektorów, Europejczyków. Mieli oni prawo mianowania i odwoływania wszystkich urzędników niŜszego szczebla. W kwietniu 1914 roku na te stanowiska zostali mianowani: Holender Westenenk (pracujący wcześniej w kolonialnej administracji w holenderskich Indiach Wschodnich), oraz norweski major, Hoff Swoje urzędy objęli w kilka miesięcy później, po przybyciu do Turcji. Dla rządu kierowanego przez młodoturków reformy te juŜ w momencie ich ogłoszenia miały jedynie wartość papieru, na którym zostały spisane. Talaat Pasza - minister spraw wewnętrznych i członek ścisłego kierownictwa Ittihadu - w następujący sposób interpretował intencje Stambułu: „CzyŜ Ormianie nie zdają sobie sprawy, Ŝe wprowadzenie w Ŝycie reform zaleŜy od nas. Nie odpowiemy na propozycje, jakie wyjdą od Inspektorów [...] Ormianie próbują stworzyć nową Bułgarię. Nie wydaje się, by pojęli udzielone im lekcje. Wszystkie przedsięwzięcia, które wywołują nasz sprzeciw, są skazane na poraŜkę. Niech no Ormianie poczekają, równieŜ dla nas przyjdzie dogodna chwila. Turcja naleŜy tylko do Turków”158. W tym czasie nie tylko czołowi przedstawiciele rządu przygotowywali się do udzielenia Ormianom kolejnej „lekcji”, która miała definitywnie nauczyć ich „rozsądku”. Sprzyjający ludobójstwu klimat nienawiści obecny był takŜe wśród ludności tureckiej. Świadczą o tym pełne gróźb listy, które pod koniec 1913 roku - a więc w czasie, gdy wiadomo juŜ było o kolejnej interwencji mocarstw europejskich na rzecz reform - zaczęły napływać do ormiańskiego patriarchatu w Stambule; były one podpisywane przez „młodych islamskich Turków”. W jednym z nich znalazły się następujące słowa: „Do tej pory turecki miecz ściął miliony niewiernych, nie stracił równieŜ zamiaru ścięcia kolejnych milionów. Wiedzcie o tym, Ŝe Turcy są zdecydowani i poprzysięgli, Ŝe usuną [dosłownie »wyczyszczą«] ormiańskich giaurów, którzy stali się dla nas zarazkami gruźlicy”159. Tą dogodną chwilą, tak wyczekiwaną przez tureckiego ministra i „młodych islamskich Turków”, okazać się miały „sierpniowe salwy”, pogrąŜenie się Europy w otchłani I wojny światowej.

KU KATASTROFIE WYBUCH I WOJNY ŚWIATOWEJ W sierpniu 1914 roku byl dla Ormian mieszkających w Turcji wielkim ciosem. Nie tylko bowiem oznaczał oddalenie w bliŜej nieokreśloną przyszłość realizacji reform jedną z pierwszych decyzji rządu tureckiego po przystąpieniu do wojny po stronie państw centralnych było wypowiedzenie porozumienia z lutego 1914 roku o reformach w prowincjach ormiańskich - ale stwarzał nową, bardzo groźną sytuację. JuŜ na początku sierpnia było jasne, Ŝe bardzo realny jest wybuch konfliktu rosyjsko-tureckiego. Co prawda, jeszcze do lipca wydawało się, Ŝe Stambuł skłania się raczej w stronę Ententy (wizyty przedstawicieli rządu tureckiego w ParyŜu, u cara Mikołaja II na Krymie, zamówienie budowy statków dla floty tureckiej w brytyjskich stoczniach)160, jednak ostatecznie rząd młodoturecki zadecydował, Ŝe więcej do zaoferowania mają Niemcy. W rezultacie, 6 sierpnia Turcja zawarła z nimi tajny układ sojuszniczy161. Przystąpienie Porty do wojny po stronie państw centralnych było juŜ tylko kwestią czasu. Stało się to faktem 2

listopada. 23 listopada sułtan ogłosił dŜihad - świętą wojnę przeciw niewiernym, wzywając wszystkich muzułmanów na całym świecie do walki z chrześcijanami. Jak widać, proklamacji dŜihadu nie przeszkodził fakt, Ŝe u boku Turcji walczyły chrześcijańskie Niemcy i Austro-Węgry. Krótko po ogłoszeniu „świętej wojny” w młodotureckim dzienniku „Tanin” ukazał się znamienny artykuł, zatytułowany „Duch turecki” - niejako zapowiedź tego, czego mogli się spodziewać wrogowie Turcji i Wielkiego Turanu. Aka Giinduz, autor tekstu, zwracając się do „tureckiego ducha”, pisał: „Zanim pójdę na wojnę, powiem Ci, co zamierzam zrobić: Z kaŜdej piędzi ziemi, po której przejdę, popłynie krew. Jeśli pozostawię kamień na kamieniu, niech zniszczeje ognisko [domowe], które opuszczam. Mój bagnet obróci w cmentarzyska ogrody pełne róŜ. Pozostawię historii opuszczone ruiny, w których przez dziesięć wieków nie zakwitnie Ŝadna cywilizacja [...] Litość nadzieję na koniec mojego jataganu; rozsądek zamknę w łuskach naboi, cywilizację rzucę pod kopyta mojego konia [...] Górskie doliny, cienie lasów, kontury ruin, przez wieki będą mówić: »Tędy przeszedł Turek«”162. Fakt, Ŝe w szeregach rosyjskich słuŜyli Ormianie - byli to carscy poddani oraz Ŝołnierze formacji ochotniczych, stworzonych z uchodźców z Turcji - mógł posłuŜyć i posłuŜył, jak pokazały następne miesiące, za dogodny pretekst do inkryminowania „zdrady” Ormian. Zresztą jeszcze przed wybuchem wojny rząd turecki czynił wszystko, by stworzyć atmosferę sprzyjającą piętnowaniu „zaprzaństwa”. Między 2 a 14 sierpnia obradował w Erzurum ósmy kongres partii dasznackiej. Talaat Pasza zwrócił się wówczas do przedstawicieli tego największego ormiańskiego ugrupowania politycznego z propozycją „nie do odrzucenia”. Zachęcał mianowicie do tego, by tureccy Ormianie zaangaŜowali się w zorganizowanie na rosyjskim Zakaukaziu szeroko zakrojonej akcji dywersyjnej. Perfidia tej propozycji polegała na tym, Ŝe w razie jej zaakceptowania przez dasznaków, na ich współbraci mieszkających po stronie rosyjskiej spadłyby carskie represje. Natomiast odrzucenie tej sugestii byłoby kolejnym „dowodem zdrady” Turcji przez jej ormiańskich mieszkańców. Ostatecznie dasznacy opowiedzieli się w swoich oficjalnym stanowisku za neutralnością Turcji. Zadeklarowali teŜ, Ŝe w razie jej przystąpienia do wojny po którejkolwiek ze stron, Ormianie lojalnie wypełnią swoje obowiązki obywatelskie163. W podobnym duchu został sformułowany cyrkularz centralnych władz Dasznaku, wysłany 23 października ze Stambułu do komitetów partii na prowincji: „Bardziej niŜ kiedykolwiek jest dzisiaj konieczne, by dołoŜyć wszelkich starań w celu zachowania spokoju, tak aby zapobiec nieszczęściu groŜącemu naszemu ludowi. Byśmy mogli współuczestniczyć w zapewnieniu porządku i ogólnego bezpieczeństwa, naleŜy unikać wszelkiej okazji, która moŜe wieść do incydentów lub do szkodliwych zachowań między róŜnymi odłamami ludności”164. Zarówno polityczni, jak i duchowi przywódcy społeczności ormiańskiej w Turcji dołoŜyli wszelkich starań, by postępowanie ich rodaków po przystąpieniu Porty do wojny nie nasuwało Ŝadnych wątpliwości czy podejrzeń. Patriarchat wspólnie z kierownictwem Dasznaku zachęcał Ormian do przestrzegania rozkazu mobilizacyjnego. O skuteczności tych apeli moŜe świadczyć fakt, Ŝe w samej stolicy Turcji większość oficerów rezerwy, którzy natychmiast odpowiedzieli na ten rozkaz, stanowili właśnie Ormianie165. JuŜ po wybuchu wojny i zaangaŜowaniu się w nią Turcji tamtejsza społeczność ormiańska czynnie, głównie przez sowite dary materialne, wsparła działalność Czerwonego PółksięŜyca. Do tej akcji przyłączyli się równieŜ Ormianie mieszkający w Niemczech i Austro-Węgrzech. Dostrzegali to przedstawiciele rządu tureckiego i publicznie dawali wyraz swojej wdzięczności za humanitarną pomoc, niesioną na rzecz obywateli tureckich. Ambasador Turcji w Wiedniu oświadczył nawet, Ŝe „rząd turecki nigdy nie wątpił w wierność i poświęcenie Ormian”166. Władze Turcji nie miały równieŜ powodów, by wątpić w wartość bojową Ŝołnierzy narodowości ormiańskiej, słuŜących w armii. Podjęta przez Turków pod koniec 1914 roku ofensywa na froncie kaukaskim - przeciwko wojskom rosyjskim - dowodzona osobiście przez ministra wojny Envera Paszę, zakończyła się w grudniu klęską w bitwie pod Sarykamyszem. Co ciekawe jednak, pierwsze reakcje powracającego do stolicy Envera diametralnie odbiegały od późniejszej, stworzonej na potrzeby uzasadnienia ludobójstwa, propagandowej wersji wydarzeń, która to właśnie na barki rzekomo nielojalnych ormiańskich Ŝołnierzy przerzucała gros odpowiedzialności za klęskę, za ów „cios w plecy” zadany tureckiej armii przez ludność ormiańską, osiadłą we wschodnioanatolijskich wilajetach. Bezpośrednio po Sarykamyszu turecki minister wojny - główny obok Talaata autor planu fizycznego

wyniszczenia ludności ormiańskiej w 1915 roku - miał zupełnie inne zdanie na temat postawy Ormian. Po przybyciu do Konyi, witając ormiańskiego biskupa, publicznie oświadczył: „śołnierze ormiańscy słuŜący w armii ottomańskiej sumiennie wykonali swój obowiązek na wojnie. Mogę to zaświadczyć, poniewaŜ widziałem to na własne oczy”. Nie ukrywał przy tym, Ŝe ma okazję „wyrazić ormiańskiemu narodowi, którego całkowite oddanie się rządowi imperialnemu jest znane, swoje zadowolenie i uznanie”167. Jednak starania Ormian, by uczciwie dopełnić wszystkich obywatelskich obowiązków, jak teŜ ich ofiarna słuŜba w szeregach tureckiej armii nie mogły zmienić podstawowego faktu, Ŝe wojna światowa i udział w niej Turcji stały się dla młodoturków dogodną sposobnością do ostatecznego rozwiązania kwestii ormiańskiej, co było warunkiem sine qua non realizacji idei Wielkiego Turanu. Tureckie cele wojenne definiowała jakŜe złowróŜbnie dla Ormian brzmiąca deklaracja Ittihadu z 11 listopada 1914: „Nie zapominajmy, Ŝe nasz udział w tej wojnie nie ogranicza się jedynie do odwrócenia groŜącego nam niebezpieczeństwa, ale oznacza równieŜ dąŜenie do realizacji naszego najwaŜniejszego celu: osiągnięcia naszego narodowego ideału. Ideał narodowy naszego ludu i naszej ojczyzny kaŜe nam zniszczyć wroga i osiągnąć naturalną granicę, która pozwoli nam połączyć się z naszymi braćmi tej samej rasy. Z drugiej strony, nasze uczucia religijne kaŜą nam wyzwolić świat muzułmański spod dominacji niewiernych”168. W podobny sposób określił tureckie zamierzenia Talaat Pasza. Zwierzył on się doktorowi Mordtmannowi, dragomanowi w niemieckiej ambasadzie w Stambule, Ŝe jego państwo „ma zamiar skorzystać z wojny w celu kompletnego zlikwidowania jej wewnętrznych wrogów, tzn. miejscowych chrześcijan - co się stanie bez przeszkody ze strony obcych interwentów”169. Rząd przystąpił do wykorzystania sposobności, jaką dla realizacji ludobójczego procederu stworzyła I wojna światowa, z Ŝelazną konsekwencją. Według słów Christophera Walkera, jednego z badaczy zajmujących się ludobójstwem Ormian: „wojna była niczym gruba zasłona z czarnego atłasu, za którą młodoturcy mogli bezkarnie działać”170. JuŜ w sierpniu 1914 roku przystąpiono do tworzenia tzw. Organizacji Specjalnej. Były to nieregularne oddziały, rekrutujące swoich członków przede wszystkim spośród kryminalistów, zwłaszcza tych, którzy oczekiwali wykonania wyroków śmierci, a zostali zwolnieni na polecenie rządu. Formacja ta podporządkowana była nie tyle tureckiemu ministerstwu wojny, ile raczej władzom Ittihadu, z którego wyodrębniono wąską grupę ludzi mających nią kierować. Na czele tych najbardziej zaufanych działaczy stanął Doktor Nazim - szara eminencja partii młodotureckiej i najbliŜszy współpracownik Talaata Paszy. Jeszcze przed wybuchem I wojny światowej Nazim otwarcie zadeklarował: „Państwo ottomańskie musi być tylko i wyłącznie tureckie. Obecność obcych elementów jest pretekstem dla europejskiej interwencji. One [obce elementy] muszą być przymusowo sturczone”171. Nazim był odpowiedzialny za koordynację działań Organizacji na terenie całego kraju, on równieŜ czuwał nad wyekwipowaniem i finansowaniem z kont Ittihadu sieci bojówek będących na usługach rządzącej partii - tym bowiem faktycznie była Organizacja Specjalna172. Pierwszym oficjalnym przeznaczeniem tej formacji było organizowanie akcji dywersyjnej na Zakaukaziu, na zapleczu rosyjskiej armii. Zaś prawdziwym testem dla niej było wzięcie udziału w brutalnych deportacjach 200 tysięcy Greków z tureckiej Tracji i egejskiego wybrzeŜa Azji Mniejszej. Operacja ta została przeprowadzona w pierwszych miesiącach po przystąpieniu Turcji do wojny i kosztowała tysiące istnień ludzkich - Grecy zamieszkali w państwie ottomańskim zostali więc uznani za „element obcy”173. Jednak największym wyzwaniem dla Organizacji Specjalnej będzie udział w zarządzonej przez młodoturków eksterminacji zamieszkujących w Turcji Ormian. Organizacja spełniała dwa warunki, konieczne dla skutecznego przeprowadzenia ludobójczych akcji na wielką skalę: jej członkowie juŜ wcześniej udowodnili, Ŝe gotowi są popełnić kaŜdą zbrodnię; decyzje dotyczące planowanych działań podejmowane były w sposób ściśle tajny i angaŜowały niewielką grupę ludzi. Ludobójstwo było przeprowadzane według jasno określonego wzoru: najpierw naleŜało spowodować, by przyszłe ofiary nie stawiały oporu - dlatego odbierano im broń. Drugim krokiem była likwidacja przywódców duchowych i intelektualnych. Następnym, deportacja pozostałej przy Ŝyciu ludności - przewaŜnie starców, kobiet i dzieci. Na koniec zaś tych, którzy przetrwali piekło marszu w głodzie przez pustynię, ciągłe ataki bojówek kurdyjskich i egzekucje urządzane przez Organizację Specjalną, „osiedlano” w obozach koncentracyjnych na pustyni. Ludzi, którzy nie umarli tam z wycieńczenia, dobijać miały oddziały tureckiego wojska i sterowane przez rząd bojówki Kurdowie i Organizacja Specjalna.

Scenariusz ten był realizowany od stycznia 1915 roku, to znaczy od momentu, gdy rząd polecił rozbrojenie wszystkich słuŜących w sułtańskiej armii Ŝołnierzy ormiańskich. Tych samych, którzy zbierali tak pochlebne oceny od tureckiego dowództwa. Rozkaz skrupulatnie wykonano na obszarze całego państwa. Nie ograniczono się wszakŜe do rozbrojenia. Z pozbawionych broni ludzi - nie czyniono przy tym rozróŜnienia między oficerami a zwykłymi Ŝołnierzami - tworzono specjalne bataliony pracy (Inchaat Tabouri), przeznaczone do najcięŜszych prac na rzecz tureckich oddziałów: Ormianie byli tam traktowani na podobieństwo zwierząt pociągowych. Następnie, w grupach po 50100 osób, wszyscy byli rozstrzeliwani174. 24 kwietnia ministerstwo spraw wewnętrznych wydało rozporządzenie, na mocy którego władze administracyjne i wojskowe zostały upowaŜnione do przeprowadzenia aresztowań ormiańskich przywódców politycznych, zarówno ze szczebla centralnego, jak i lokalnego. Wystarczyło tylko podejrzenie o prowadzenie działalności antyrządowej. Polecenie to zostało wykonane w następnych tygodniach - w samym Stambule zatrzymano wówczas 2345 osób, z których zdecydowana większość nigdy juŜ nie powróciła do swoich domów175. 27 maja w tureckiej prasie został opublikowany z inicjatywy ministerstwa spraw wewnętrznych, kierowanego przez Talaata, tekst Tymczasowego Prawa o Deportacjach. Talaat nie przejmował się przy tym konstytucyjnymi wymogami. Rząd zatwierdził ten projekt dopiero 30 maja, natomiast turecki parlament zajął się nim 4 listopada 1918 roku - a więc juŜ po upadku reŜimu młodotureckiego i po dokonaniu przez niego ludobójstwa - i to tylko po to, aby uniewaŜnić je jako niekonstytucyjne. Jak zauwaŜył ormiański historyk, Vahakn Dadrian: „Turecki parlament uniewaŜnił prawo, na temat którego nigdy nie debatował ani go nie uchwalał, gdy przedmiot tego prawa - cała ludność, która padła jego ofiarą - została eksterminowana”176. Konstytucyjne subtelności nie zmienią jednak podstawowego faktu, Ŝe Tymczasowe Prawo o Deportacjach było oficjalnym aktem, na mocy którego między majem a sierpniem 1915 roku przeprowadzono masowe deportacje ludności ormiańskiej w całym państwie tureckim, choć określenie „Ormianie” nie pada w tym dokumencie ani razu. Władze były juŜ wcześniej upowaŜnione do wywózek całych grup ludności, jeśli wobec nich padło choćby podejrzenie o antypaństwową działalność. Od maja 1915 roku wystarczyło zaledwie „przeczucie” prowadzenia tego rodzaju procederu, a więc skazanie na deportację zaleŜało w praktyce od dobrego humoru lokalnego komendanta lub zwierzchnika miejscowej administracji. Rzecz jasna, władze tureckie zapewniały, Ŝe deportowani „będą chronieni”, w docelowych miejscach oczekiwać na nich będą „nowe domy”, a do swoich starych siedzib będą mogli powrócić, gdy tylko zakończy się wojna. Te propagandowe hasła są do dzisiaj rozpowszechniane przez historyków równieŜ zachodnich - którzy negują fakt ludobójstwa, jednak obywatele obcych państw, znajdujący się w Turcji w momencie prowadzenia przez rząd w Stambule eksterminacji Ormian, nie mieli najmniejszych wątpliwości co do tego, jaki jest prawdziwy cel wysiedleń177. Lewis Einstein, amerykański przedstawiciel Departamentu Stanu, napisał około 1916 roku w swoim raporcie do Waszyngtonu: „Zapewni się im [deportowanym] nowe domy w Deir-es-Zor i na pustyni, przez którą przepływa Eufrat. Tak brzmiał oficjalny eufemizm [...] czarny humor o ojcowskiej trosce, który zazwyczaj maskuje najbardziej barbarzyńskie masakry w Turcji [...]. [To, co się tutaj stało, było] zbrojną polityką deportacji, a jej dokończeniem była eksterminacja [...]”178. Tę opinię dyplomaty z neutralnego państwa - Stany Zjednoczone przystąpią do wojny dopiero w 1917 roku - potwierdzał teŜ Joseph Pomiankowski, austro-węgierski oficer oddelegowany do tureckiego sztabu generalnego. Choć był on przedstawicielem państwa pozostającego w sojuszu z Turcją, stwierdzał jednoznacznie, Ŝe „barbarzyński rozkaz deportacji i osiedlenia całej ormiańskiej ludności Azji Mniejszej w północnych, pustynnych obszarach Arabii, tzn. Mezopotamii, przez którą przepływa Eufrat, w rzeczywistości oznaczał eksterminację wszystkich Ormian z Azji Mniejszej”179. O tym, Ŝe deportacje były pomyślane przez rząd turecki jako niezawodny sposób zniszczenia narodu ormiańskiego, najdobitniej świadczą liczby. Z około 18 tysięcy osób wywiezionych z prowincji Harput i Sivas dotarło we wrześniu 1915 roku do obszaru zasiedlenia w okolicach Aleppo zaledwie 185 kobiet i dzieci. Z 19 tysięcy Ormian, którzy wyruszyli do Aleppo z Erzurum, przeŜyło jedenastu180. Arnold Toynbee, zbierający na zlecenie brytyjskiego rządu dokumentację ludobójstwa Ormian w 1915 roku, na podstawie zebranych przez siebie świadectw opisał schemat, według którego rozpoczynały się deportacje ludności ormiańskiej: „W jakimkolwiek mieście czy wsi, konkretnego dnia [...] publiczny obwoływacz przechodził przez ulice, ogłaszając, Ŝe kaŜdy Ormianin płci męskiej musi stawić się osobiście i natychmiast w budynku rządowym. W paru przypadkach ostrzegano, Ŝe

wojsko i policja zabiją kaŜdego Ormianina napotkanego na ulicy [...] ale zazwyczaj pierwszym stadium było wezwanie do budynku rządowego. MęŜczyźni zjawiali się w strojach roboczych [...] Gdy juŜ przybyli, bez Ŝadnego wyjaśnienia wtrącano ich do więzienia, trzymano tam dzień lub dwa, a następnie wychodzili z miasta w grupach w kierunku południowym lub południowo-wschodnim, przywiązani sznurami jeden do drugiego. Mówiono im, Ŝe rozpoczynają długą drogę - do Mosulu, albo moŜe do Bagdadu [...] Jednak nie mieli długo zastanawiać się nad swoim losem, poniewaŜ zatrzymywano ich i masakrowano w pierwszym ustronnym miejscu na drodze. Tę samą procedurę stosowano wobec innych ormiańskich męŜczyzn [...] których uwięziono w miesiącach zimowych [przełom 1914/1915] pod zarzutem spiskowania i ukrywania broni [...] To była rola odegrana przez władze cywilne [,..]”181. Rządowa propaganda głosiła, iŜ masowe wysiedlenia Ormian, poza tym, Ŝe neutralizowały „wrogi element”, miały równieŜ duŜe znaczenie militarne: zabezpieczały zaplecze na newralgicznym obszarze tureckiego państwa - granicy z Rosją. Jednak władze tureckie nie wahały się ryzykować powodzenia akcji militarnych, po to aby deportacje mogły być dalej kontynuowane. W drugiej połowie 1915 roku, w czasie, gdy armia turecka zmagała się na Półwyspie Gallipoli z korpusem ekspedycyjnym wojsk Ententy, stanowiącym bezpośrednie zagroŜenie dla stolicy państwa, władze kontynuowały wywoŜenie Ormian z prowincji Adana, wykorzystując do tego celu strategicznie połoŜoną magistralę kolejową. Była to jedyna trasa, po której moŜna by było szybko przerzucić z Mezopotamii 6. korpus armii tureckiej i wspomóc dzięki temu wojska walczące w Gallipoli. Jednak urzędnicy tureccy - pomimo, wydaje się, oczywistych priorytetów - ani na moment nie zmniejszyli natęŜenia kolejnych transportów182. Chyba najcelniej o zarządzonych przez rząd młodoturecki masowych deportacjach i towarzyszącej temu hipokryzji wyraził się August Bernau - obywatel Stanów Zjednoczonych, przebywający w Turcji i będący świadkiem dokonywanego tam ludobójstwa. W raporcie przygotowanym dla amerykańskiego konsula w Aleppo napisał: „Zorganizowana masakra, nawet w epoce, gdy konstytucja [turecka] proklamowała Wolność, Równość, Braterstwo, byłaby czymś bardziej humanitarnym, poniewaŜ zaoszczędziłaby tej nieszczęsnej ludności okropieństw głodu, powolnej śmierci w najstraszliwszych cierpieniach, w najbardziej okrutnie wyrafinowanych torturach godnych Mongołów. Ale masakra byłaby mniej konstytucyjna!!! Cywilizacja została uratowana!!!”183. O tym, Ŝe deportacje były zaplanowane, a ich przebieg centralnie koordynowany, świadczy teŜ dostrzegalne następstwo zdarzeń. Opisał je juŜ w 1916 roku Arnold Toynbee: „Kwiecień i maj [1915] przewidziane były na wyczyszczenie Cylicji. Czerwiec i lipiec zarezerwowane były dla wschodu [wschodnioanatolijskich wilajetów]. Kolej na skupiska [Ormian] na zachodzie, połoŜone wzdłuŜ magistrali [Berlin - Bagdad], przypadła w sierpniu i we wrześniu. Gwoli ścisłości, w tym samym czasie proces ten został rozciągnięty równieŜ na ormiańską społeczność na najdalszym południowym wschodzie. Była to przemyślana, systematyczna próba usunięcia ormiańskiej ludności z całego imperium ottomańskiego, i z pewnością odniosła spory sukces”184. Najwcześniej, bo juŜ na początku kwietnia 1915 roku, deportacje Ormian zaczęły się w prowincji Zejtun. Pretekstem było zabicie pod koniec lutego dziewięciu tureckich policjantów przez grupę młodych Ormian, którzy w ten sposób mścili się za zgwałcenie przez tych samych policjantów ormiańskich dziewcząt. 8 kwietnia, po wymordowaniu 50 miejscowych ormiańskich notabli, turecki komendant zarządził deportację całej ludności ormiańskiej; region Zejtun zamieszkiwało w tym czasie około 25 tysięcy Ormian. Z tego niemal 8 tysięcy było pędzonych w kierunku Konyi, reszta kierowana była w stronę Deir-es-Zor na syryjskiej pustyni, do miejsca, które stanie się w niedalekiej przyszłości ostatnią stacją męki tureckich Ormian. Miasto Zejtun zostało przemianowane na Sulejmanija, a w opuszczonych domach władze osiedliły tureckich uchodźców z Bałkanów. Deportacja z okręgu Zejtun była pomyślana jako swego rodzaju demonstracja intencji. Trasa konwojów była bowiem tak poprowadzona - przez Marasz, Adanę, Tars, Aleppo i Aintab - aby widok poniŜanych i wycieńczonych Ormian nie uszedł uwadze ich rodaków zamieszkujących Cylicję i Syrię. W późniejszych latach sprawcy ludobójstwa jako usprawiedliwienie swojej zbrodniczej polityki (np. Talaat w swoich pamiętnikach) podawali sprawę tzw. buntu w Wan. W 1915 roku w stolicy prowincji, noszącej tę samą nazwę, większość stanowili Ormianie; na 50 tysięcy ludności było ich 30 tysięcy. W lipcu 1914 roku Stambuł odwołał namiestnika, Tashina Paszę, który nie był wobec nich wrogo nastawiony. Jego następcą, pełniącym równieŜ funkcję dowódcy wojsk tureckich w rejonie, został DŜewded Pasza - szwagier Envera Paszy. Znany był jednak bardziej pod przydomkiem „kowal

z Bachkali”, a zasłynął tym, Ŝe stosował wobec jeńców wymyślną torturę w postaci ich podkuwania podkuwania w dosłownym znaczeniu tego słowa185. W marcu 1915 roku DŜewded zaŜądał od społeczności ormiańskiej w Wan dostarczenia mu 3 tysięcy Ŝołnierzy, co w praktyce miało oznaczać wydanie tyluŜ zakładników, których czekała pewna śmierć w tzw. oddziałach pomocniczych. Jednocześnie tureckie oddziały, współpracując z Kurdami, rozpoczęły masakrowanie osad i wiosek ormiańskich w okolicach Wan. Między 15 a 18 kwietnia splądrowano i zmasakrowano ludność 80 wsi - w sumie niemal 24 tysiące ludzi. Pertraktacje Ormian z tureckim komendantem zakończyły się aresztowaniem lokalnych ormiańskich przywódców, w tym deputowanych do tureckiego parlamentu. 20 kwietnia oddziały tureckie rozpoczęły szturm na ormiańską dzielnicę w mieście. Pretekstem była interwencja Ormian w obronie ich rodaczki, napastowanej przez tureckich Ŝołnierzy. Reakcją Turków były strzały. OblęŜenie i obrona ormiańskiej dzielnicy Wan trwały przez miesiąc - do 16 maja, kiedy to tureckie wojska wycofały się pod naporem rosyjskiej ofensywy. Dodajmy, Ŝe w skład rosyjskich wojsk zbliŜających się do Wan wchodziły oddziały ormiańskich ochotników. Rosjanie wycofali się z miasta i prowincji pod koniec lipca. Wraz z nimi ewakuowało się 250 tysięcy Ormian; z tej liczby 40 tysięcy zginęło po drodze z głodu i wyczerpania. Pozostali przy Ŝyciu stanowili jedyną większą grupę Ormian ocalonych przed zorganizowanym przez młodoturków ludobójstwem. Uratowało się takŜe około 100 tysięcy ich rodaków ze wschodnich części prowincji Erzurum, którzy na przełomie 1914 i 1915 roku schronili się na rosyjskim terytorium186. Jak wspomnieliśmy, tzw. bunt ormiański w Wan był jednym z pretekstów dla podjęcia masowych przesiedleń ludności ormiańskiej. Oficjalna wersja głosiła, Ŝe Ormianie mieszkający w Wan, przez to, Ŝe wezwali na pomoc rosyjskie oddziały, zdradzili państwo tureckie. Okazali się, krótko mówiąc, rosyjską „V kolumną”. Przebieg wydarzeń - jak widzieliśmy - był jednak zupełnie inny. Akty wrogości ze strony Turków (masakry wiosek wokół Wan, aresztowanie i mordowanie ormiańskich przywódców) spowodowały, Ŝe miejscowi Ormianie nie mieli wątpliwości, iŜ stosowany juŜ w innych miejscach Turcji scenariusz powtórzy się równieŜ w przypadku ich prowincji i ich miasta. Na początku czerwca 1915 roku rozpoczęły się deportacje ludności ormiańskiej z prowincji Erzurum, w której na 645 tysięcy mieszkańców jedną trzecią stanowili Ormianie. Akcję osobiście nadzorował przybyły do Erzurum pod koniec maja jeden z przywódców Organizacji Specjalnej, Behaeddin Sakir. Przebiegała ona bardzo sprawnie, a to dzięki zaangaŜowaniu Organizacji Specjalnej i niezawodnych, gdy chodziło o pomoc w mordowaniu Ormian, Kurdów. Pod koniec lipca w całym wilajecie pozostało zaledwie kilkuset Ormian. Gdy w styczniu 1916 roku do Erzurum weszły oddziały rosyjskie, okazało się, Ŝe z 25-tysięcznej społeczności ormiańskiej przeŜyły zaledwie 22 osoby187. RównieŜ w czerwcu zainicjowano masowe wysiedlenia z prowincji Bitlis, która wówczas liczyła 780 tysięcy Ormian. Masakry wszakŜe zaczęły się juŜ pod koniec maja, kiedy to do miasta Seert weszły wojska wycofującego się z Wan DŜewdeda Paszy. Po wymordowaniu miejscowej ludności „kowal z Bachkali” polecił spalenie Ŝywcem na rynku ormiańskiego biskupa Kościoła gregoriańskiego i arcybiskupa Kościoła nestoriańskiego (chaldejskiego). 3 lipca rozpoczęła się eksterminacja miasta Musz -jednego z największych skupisk ormiańskich w wilajecie Bitlis (25 tysięcy w samym mieście, 60 tysięcy w całym rejonie). Domy ormiańskie zostały zrównane z ziemią przez turecką artylerię. 4 lipca ormiańska dzielnica była juŜ ostatecznie spacyfikowana, co oznaczało śmierć niemal wszystkich jej mieszkańców. Dochodziło do dantejskich scen niszczenia i mordowania. Zdarzało się, Ŝe pochwyceni przez Turków i Kurdów Ormianie byli oblewani benzyną i podpalani Ŝywcem. By uniknąć śmierci w męczarniach, całe ormiańskie rodziny wybierały samobójstwo - w ten sposób zginęła m.in. 70-osobowa rodzina Tigrana Sinojana188. Na początku sierpnia podobny los spotkał ormiańską ludność miasta Sasun - 20 tysięcy mieszkańców oraz 30 tysięcy uchodźców z okolic miasta. Tylko nieliczne grupki przedarły się na rosyjskie Zakaukazie. Z całej ormiańskiej społeczności wilajetu Bitlis do 1916 roku przetrwało około 6 tysięcy osób, głównie kobiet i dzieci poddanych przymusowej islamizacji189. 2 lipca władze tureckie ogłosiły początek deportacji z prowincji Sivas; przed tą datą zamieszkiwało ją 165 tysięcy Ormian. Konwoje liczące od 500 do 1000 osób kierowano w stronę Malatii, jednak zdecydowana większość deportowanych nigdy nie miała tam dotrzeć - została wymordowana nad brzegami Eufratu przez turecką i kurdyjską eskortę oraz oddziały Organizacji Specjalnej190. Na początku czerwca rozpoczęła się eksterminacja prowincji Diarbekir - społeczność ormiańska liczyła tam 120 tysięcy osób. W tym przypadku do popełniania masowych morderstw posłuŜyła woda. JuŜ pod koniec maja ponad 600 Ormian wsadzono na tratwy na Tygrysie i oznajmiono im, Ŝe w ten sposób zostaną przetransportowani do Malatii. Wszyscy zostali utopieni.

1 czerwca wymordowano w Palu 12 tysięcy ormiańskich Ŝołnierzy pracujących w oddziałach pomocniczych. W „etnicznym czyszczeniu” prowincji Diarbekir szczególnie aktywną rolę odegrali Kurdowie. W stolicy prowincji, Diarbekir, głównym organizatorem wywózek Ormian był Omar Bej lokalny kurdyjski przywódca. Deportowani mieli być kierowani do Malatii i Mardin. Tylko nieliczni dotarli do celu, pozostali zostali wymordowani. KaŜdy środek był dobry - 5 tysięcy ormiańskich kobiet zepchnięto do przepaści Judan Derę („przepaść, która pochłania”) w okolicach Czenkusz, między Diarbekir a Harput. We wrześniu gubernator prowincji, Reszid Bej, donosił w zaszyfrowanym telegramie do ministerstwa spraw wewnętrznych, Ŝe liczba Ormian wywiezionych z całego wilajetu wyniosła 120 tysięcy osób191. W prowincji Trabzon ormiańska populacja była stosunkowo nieliczna - 53 tysiące osób na ponad milion mieszkańców. Systematyczne deportacje rozpoczęły się 6 lipca. Z 14 tysięcy ormiańskich mieszkańców stolicy wilajetu 12 tysięcy wysłano w konwojach w kierunku Gumuch-Hane. Jednak wkrótce po opuszczeniu miasta większość z nich została wymordowana przez Kurdów i oddziały Organizacji Specjalnej. JuŜ wcześniej tureckie władze zaokrętowały kilkuset Ormian, w tym chorych, starców i dzieci, na barki, które miały ich przetransportować Morzem Czarnym do Samsun. Ale zaledwie po kilku godzinach powracały one puste do portu w Trabzonie. Gdy wojska rosyjskie weszły do prowincji Trabzon w kwietniu 1916 roku, w jej stolicy przebywały juŜ tylko dwie ormiańskie rodziny i 40 Ormianek ukrywających się w domach greckich192. Prowincję Harput zamieszkiwało wiosną 1915 roku 166 tysięcy Ormian, na ogólną liczbę 575 tysięcy mieszkańców. Planowa eksterminacja tej społeczności rozpoczęła się w lipcu. JuŜ 5 lipca gubernator Salih Bej nakazał aresztowanie 800 męŜczyzn w stolicy prowincji. Zostali oni poddani torturom, a następnie rozstrzelani. Pięć dni później kolejne setki Ormian, w tym 700 dzieci z prowadzonego przez Niemców sierocińca, utopiono w jeziorze nieopodal Harput. Reszta ludności została wywieziona w kierunku Diarbekir i Urfy. W Malatii - miejscu docelowym konwojów z prowincji Sivas i Diarbekir - na początku lipca wymordowano całą tamtejszą ludność ormiańską. Akcją kierował muteszarif Reszid Pasza, z pochodzenia Kurd, który na tym stanowisku zastąpił zbyt „biernego”, zdaniem rządu, Nazi Beja. Prawie 2 tysiące Ormian z miejscowości Arabkir uśmiercono w sposób wypróbowany juŜ wcześniej w prowincji Diarbekir - umieszczono ich na tratwach, w tym przypadku na Eufracie, w okolicy Gumusz-Maden, które następnie zatopiono193. Wilajet Angory w środkowej Anatolii zamieszkiwało przed rozpoczęciem eksterminacji 95 tysięcy Ormian, z czego duŜą część stanowili katolicy (w samej stolicy prowincji było ich 15 tysięcy). Pod koniec sierpnia nadszedł rozkaz deportacji ludności ormiańskiej z Angory w kierunku Assi-Yozgad. W ostatniej chwili - najprawdopodobniej dzięki interwencji nuncjusza apostolskiego w Turcji, księdza Angela Marii Dolciego, oraz ambasadora Austro-Węgier, Johannesa Pallaviciniego zmieniono miejsce wywózki na Konyę i Adanę194. W sierpniu deportowana została równieŜ ludność ormiańska z prowincji Brusa (zachodnia Anatolia), wraz z Ormianami z okręgu Ismit licząca około 100 tysięcy osób. Ofiary czystek były przewoŜone w bydlęcych wagonach do Konyi i Bozanti, a stamtąd pędzone w konwojach na pustynię syryjską195. W prowincji Adana (Cylicja) deportacje nasiliły się we wrześniu. Z około 30 tysięcy Ormian zamieszkujących ten region do końca miesiąca wywieziono ponad 20 tysięcy osób196. Na przełomie lipca i sierpnia rozpoczęło się przymusowe wysiedlanie ludności ormiańskiej z wilajetu Aleppo. Do 19 sierpnia deportowano wszystkich Ormian z największego ich skupiska w prowincji, miasta Aintab (32 tysiące na ogólną liczbę 70 tysięcy mieszkańców). 5 tysięcy mieszkańców okręgu Musa odmówiło wykonania polecenia władz o przygotowaniu się do nadchodzącej wywózki i schroniło się na wzgórzu Musa Dagh. Do złamania oporu Ormian władze wysłały 15 tysięcy Ŝołnierzy. Heroiczna obrona trwała ponad 50 dni, aŜ wreszcie francuski okręt wojenny uratował oblęŜonych (okręt nazywał się, nomen omen, „Joanna d’Arc”)197. Wydarzenie to, stanowiące - obok powstania w Wan – jedyny przypadek skutecznej obrony Ormian przed ludobójczą akcją rządu w Stambule, opisał w swojej epopei wspomniany juŜ we wstępie Franz Werfel. Natomiast nieskuteczny był opór, jaki stawili napastnikom mieszkańcy Urfy - 28 tysięcy osób, wśród których większość stanowiły kobiety i dzieci. 1 października zostali oni pokonani przez 6 tysięcy tureckich Ŝołnierzy i 800 Kurdów198. Ormianie, którzy przeŜyli wstępne egzekucje opisane przez Arnolda Toynbee’go - czyli przewaŜnie starcy, kobiety i dzieci - byli podczas marszu traktowani przez turecką eskortę w sposób, jaki określić moŜna tylko mianem zorganizowanego barbarzyństwa. JuŜ na początku pozbawiani byli przez

tureckich Ŝołnierzy i Ŝandarmów tych resztek dobytku, które byli w stanie zabrać ze swoich domów. Po drodze naraŜeni byli na bardzo dokuczliwe warunki atmosferyczne: palące słońce w ciągu dnia i chłód nocy. Krwawe Ŝniwo zbierał straszliwy głód. Kobiety i dzieci po kryjomu - bo nawet to było zakazane - przeszukiwały odchody pozostawione przez konie i muły eskorty, z nadzieją na znalezienie resztek paszy. Ograniczony był nawet dostęp do wody; w raportach sporządzanych przez cudzoziemskich obserwatorów - dyplomatów i misjonarzy - często pojawia się informacja, Ŝe tureccy straŜnicy domagali się od wycieńczonych Ormian zapłaty za dostęp do rzeki, która akurat znalazła się na trasie przemarszu konwoju199. Aby zadać Ormianom im jak najwięcej cierpień, trasy te często wytyczano drogą okręŜną, przez rejony szczególnie uciąŜliwe lub zamieszkałe przez Kurdów, którzy wraz z miejscową ludnością turecką napadali na bezbronne, wycieńczone ofiary. Oprawcy czynili to z ochotą - wszak mieli zagwarantowaną bezkarność. 3 października minister spraw wewnętrznych, Talaat Pasza, w telegramie adresowanym do swoich podwładnych pisał: „Nie będzie Ŝadnego postępowania sądowego za ekscesy popełnione przez ludność podczas drogi wobec wiadomych osób [Ormian]; ekscesy słuŜące celowi, do którego dąŜy rząd”200. Amerykański konsul w Harpucie, Leslie Davis, zapamiętał przechodzącą przez to miasto w czerwcu 1915 roku przeraŜającą kolumnę Ormian, pędzonych z prowincji Erzurum: „Bardziej godnego poŜałowania widoku nie moŜna sobie wyobrazić. Niemal bez wyjątku są oni w łachmanach, brudni, głodni i chorzy. Nie zaskakuje to, zwaŜywszy na fakt, Ŝe są w drodze przez niemal dwa miesiące bez zmiany ubioru, bez szansy na umycie się, na dach nad głową i zjedzenie czegokolwiek Pewnego razu obserwowałem ich, gdy podano im Ŝywność. Dzikie zwierzęta nie mogły być gorsze. Rzucili się na straŜników niosących Ŝywność, a ci odpędzili ich, bijąc pałkami tak mocno, Ŝe mogli nawet niektórych zabić. Obserwując ich, cięŜko było sobie uzmysłowić, Ŝe są to istoty ludzkie”201. Organizatorom ludobójstwa chodziło właśnie o wywołanie takich reakcji u obserwatorów. Mieli oni przede wszystkim dostrzec upodlenie Ormian, poniŜenie narodu, z którego przecieŜ wywodziło się wielu ludzi zamoŜnych i inteligentów. Doprowadzenie pędzonych na miejsce kaźni ludzi do takiego stanu miało być w zamierzeniach władz tureckich dodatkowym uzasadnieniem podjętej przez nie eksterminacji: „Ormianie to zwierzęta, a zwierzęta moŜna bezkarnie przepędzać i zabijać”. Kilkadziesiąt lat później podobny chwyt zastosował i twórczo rozwinął Joseph Goebbels, według którego brudni i wycieńczeni śydzi, pokazywani w propagandowych filmach kręconych w Ŝydowskich gettach, mieli usprawiedliwiać prowadzoną wobec nich przez narodowych socjalistów akcję eksterminacyjną. Nawet ci doprowadzeni do stanu skrajnego wycieńczenia, maszerujący w kolumnach śmierci Ormianie byli przedmiotem ciągłych napadów ze strony Turków i Kurdów. Najgorszy był los kobiet, które przecieŜ wraz z dziećmi stanowiły zdecydowaną większość deportowanych. Regułą były masowe gwałty, dokonywane przez turecką eskortę i kurdyjskich napastników. Johannes Lepsius, autor dobrze udokumentowanego opisu ludobójstwa, opartego na relacjach naocznych świadków i sprawozdaniach placówek dyplomatycznych róŜnych państw, zapisał takie słowa: „W miastach, przez które przechodziły [ormiańskie dzieci i kobiety] - jak donosiły powtarzające się raporty umoŜliwiano mahometańskiej ludności wybieranie co piękniejszych dziewcząt, a nawet natychmiastowe sprawdzenie przez lekarza ich dobrego prowadzenia się. Część dzieci była sprzedawana przez Ŝandarmów, a część przez własne matki, które czyniły tak, by uratować ich Ŝycie [...] Wiele kobiet i dziewcząt uniknęło pohańbienia, wybierając śmierć”202. Jeden z inŜynierów niemieckich, zatrudnionych przy budowie magistrali kolejowej w kierunku Bagdadu, był świadkiem przemarszu Ormian deportowanych z Cylicji i pędzonych w okolice Aleppo, Urfy i Deir-es-Zor. Widział konwoje, w których cztery piąte stanowiły kobiety i dzieci. Większość z nich znajdowała się w stanie śmiertelnego wycieńczenia. Wyznaczone na początku marszu racje Ŝywnościowe wynosiły kilogram chleba na osobę miesięcznie! Wiele z ormiańskich kobiet niosło swoje dzieci przywiązane do pleców. Bardzo często były to juŜ tylko martwe ciała. Oddajmy mu głos: „NajcięŜszy los jest udziałem kobiet, które rodzą w drodze. Zostawia się im bardzo mało czasu na urodzenie dziecka. Pewna kobieta urodziła bliźniaki. To stało się w nocy. Następnego ranka musiała kontynuować swój marsz, z dwójką swoich dzieci na plecach. Po dwóch godzinach stanęła wyczerpana. Została zmuszona przez Ŝołnierzy do pozostawienia swoich dzieci w krzakach i do kontynuowania wędrówki z całym konwojem. Z kolei inna kobieta miała poród podczas marszu. Nadal musiała maszerować, aŜ padła martwa [...] Po drodze napotyka się niezliczone ciała dzieci, leŜące przy drodze bez swojego grobu. Pewien turecki major, który towarzyszył mi przed trzema dniami, powiedział, Ŝe wiele z tych dzieci zostało porzuconych przez swoje matki, poniewaŜ nie były one w stanie ich dłuŜej wyŜywić. Najstarsze dzieci były odrywane od

matek przez Turków. Sam major - podobnie jak jego bracia - ma u siebie jedno z takich dzieci [...] Ocenia się, Ŝe 300 kobiet z konwojów, które przechodziły tą drogą, rodziło podczas marszu”203. Inny niemiecki świadek tureckiego ludobójstwa, porucznik Pfeifer - dowódca jednej ze zmotoryzowanych kolumn w 14. dywizji piechoty armii tureckiej, która operowała w północnej Syrii - pod datą 27 stycznia 1917 roku zanotował w swoim dzienniku: „Tureccy oficerowie i Ŝandarmi kaŜdego wieczoru wybierali spomiędzy deportowanych tuziny Ormian i uŜywali ich jako tarcz strzelniczych”204. Świadectwo bestialskiego zachowania się tureckich Ŝołnierzy i policjantów znajdujemy równieŜ w relacji pewnego Turka, który po I wojnie światowej wyemigrował do Stanów Zjednoczonych. We wrześniu 1987 roku jego amerykański przyjaciel przywoływał w „Boston Globe” wspomnienia tego prostego Ŝołnierza z eskorty jednego z ormiańskich konwojów: „Jako młody Ŝołnierz w tureckiej armii był w jednostce, która eskortowała duŜą grupę Ormian w teren, gdzie mieli być porzuceni na pastwę głodu. Opowiadał mi, Ŝe podczas przerw w czasie marszu oficer z jego kompanii podszedł do niego i powiedział mu oraz jego towarzyszom, by podeszli do grupy [Ormian] i poćwiczyli na paru z nich ciosy bagnetem, poniewaŜ i tak umrą. »Niech Bóg się nade mną zmiłuje«, powiedział mi, prawie płacząc, »zrobiłem to«”205. Lawinowo rosnąca liczba ofiar morderczych deportacji stwarzała dla władz tureckich nowy problem logistyczny: jak usprawnić pochówek dziesiątek tysięcy ciał, rozsianych po drogach wschodniej Anatolii i północnej Syrii i groŜących katastrofą sanitarną, m.in. zatruciem rzek. JuŜ w lipcu 1915 roku - natęŜenie deportacji osiągnęło wówczas swoje apogeum - zwracał na to uwagę dowódca stacjonującego w Syrii 6. korpusu tureckiej armii, DŜemal Pasza, będący obok Talaata i Envera członkiem triumwiratu rządzącego Turcją. Domagał się od gubernatora prowincji Diarbekir rozwiązania problemu tysięcy rozkładających się ciał, niesionych przez okoliczne rzeki, zwłaszcza Eufrat. Pod koniec lipca w szyfrowanych telegramach, skierowanych do zwierzchników tureckiej administracji w prowincjach Harput, Urfa, Zor i Diarbekir, do kwestii tej nawiązywał równieŜ minister Talaat Pasza. Polecał on, by ciał Ormian nie wrzucać do rzek i jezior, ale chować je w ziemi, a wszystkie pozostawione przez nich przedmioty palić206. Jednak tureckiej machinie administracyjnej daleko było do takiej sprawności w usuwaniu dowodów ludobójstwa, jaką wykazały później Związek Sowiecki i III Rzesza. Jeszcze w 1916 roku wali prowincji Harput wytykał swoim podwładnym, Ŝe na wszystkich drogach podległych mu ziem ciągle widać niepochowane ciała ormiańskich kobiet i dzieci. Do podległego mu urzędnika w Malatii pisał: „Nie trzeba tłumaczyć, jakie niedogodności z tego powodu mogą wyniknąć, a minister spraw wewnętrznych [Talaat Pasza] dał do zrozumienia, Ŝe niedbali funkcjonariusze będą surowo ukarani. W celu starannego pochówku wszystkich trupów, znajdujących się na naszym obszarze, naleŜy oddelegować w tym celu dostateczną liczbę Ŝandarmów i pewną liczbę urzędników, tak by kierowali nimi [Ŝandarmami] na miejscu”207. Na przyczyny niedbałości tureckich urzędników w tej kwestii rzuca światło relacja znanego nam juŜ niemieckiego inŜyniera, który w cytowanym wyŜej raporcie napisał: „Od 28 dni obserwuje się w Eufracie ciała niesione przez nurt, powiązane w pary plecami lub związane - w liczbie od 3 do 8 - ze sobą ramionami. Zapytano pewnego tureckiego oficera, który miał swój posterunek w DŜerablous, dlaczego nie grzebie się tych ciał. Odpowiedział, Ŝe nie otrzymał stosownych rozkazów, a poza tym nie moŜna ustalić, czy są to ciała muzułmanów, czy chrześcijan, poniewaŜ miały one odcięte genitalia. Muzułmanie byliby pochowani, ale nie chrześcijanie. Psy poŜerają ciała wyrzucane przez rzekę. Inne trupy, spoczywające na piaszczystych nadrzecznych brzegach, padają ofiarą sępów”208. Nawet po swojej śmierci Ormianie mieli być poniŜani i pozbawiani ludzkiej godności. Kończąc omawianie kwestii marszów śmierci, raz jeszcze warto odwołać się do Arnolda Toynbee’go - jednego z pierwszych zachodnich historyków, który zajął się problematyką eksterminacji Ormian. Po kilkudziesięciu latach od tych wydarzeń, posiadając wiedzę na temat podjętego przez Niemców w latach II wojny światowej „ostatecznego rozwiązania kwestii Ŝydowskiej”, pisał: „W Turcji [...] w 1915 roku [...] deportacje celowo były przeprowadzone z brutalnością obliczoną na spowodowanie największych strat w ludzkich istnieniach en route. Była to zbrodnia Ittihadu, a przeprowadzone przeze mnie studium nad nią, pozostawiło w moim umyśle wraŜenie, Ŝe nie jest w stanie jej przyćmić ludobójstwo popełnione z jeszcze większą dozą zimnej krwi, na jeszcze większą skalę, a mianowicie to popełnione w czasie II wojny światowej przez nazistów”209. Podczas rzezi Ormian w latach 1915-1916 władze tureckie nie ukrywały, Ŝe jedynym ratunkiem przed deportacją jest porzucenie przez nich chrześcijaństwa i przejście na islam. Taką praktykę stosowano, jak widzieliśmy, juŜ przy okazji masowych pogromów z lat 1895-1896 i z 1909 roku.

Mówiąc o przymusowej islamizacji towarzyszącej ludobójstwu przeprowadzanemu przez rząd młodoturecki, naleŜy pamiętać o tym, Ŝe dla jego przedstawicieli islam i wytworzona wokół niego (przynajmniej w imperium ottomańskim) niechęć do chrześcijaństwa stanowiły dodatkowy, dogodny instrument, ułatwiający masową eksterminację ormiańskich wyznawców tej religii. WaŜne jest w tym kontekście słowo „instrument”, poniewaŜ przywódcy Ittihadu w przewaŜającej większości byli ateistami, szukającymi wzorów w rewolucji francuskiej i III Republice. JuŜ w 1909 roku brytyjski ambasador w Stambule zauwaŜył, Ŝe ich stosunek do Koranu graniczy z pogardą. A amerykański ambasador w Turcji, Henry, Morgenthau, z ust samego Talaata Paszy usłyszał następujące wyznanie: „Nienawidzę wszystkich księŜy, rabinów i hodŜów”210. Przymusowa islamizacja, przeprowadzana na polecenie sułtana Abdulhamida II, wywołała protesty mocarstw zachodnich i Rosji, które wymusiły na tureckim rządzie umoŜliwienie Ormianom powrotu do chrześcijaństwa. By w przyszłości uniknąć zarzutu o zmuszanie chrześcijan do przyjęcia Jedynej prawdziwej wiary”, nowe władze tureckie Ŝądały od Ormian pisemnych deklaracji, zawierających „prośbę” o pozwolenie na przejście na islam211. Nie brakowało Ormian, niekiedy nawet całych rodzin, którzy postawieni przed wyborem: apostazja albo okrutna, powolna śmierć w marszu, wybierali to pierwsze. W Trabzonie zislamizowano w ten sposób 200 ormiańskich rodzin, w Kerasunt 160, w Ordu 200, a w Samsun 150; są to dane tylko z jednego wilajetu212. Jednak tysiące heroicznych Ormian nie wyrzekło się swojej wiary. Pewnemu kupcowi, Harutjunowi Torikianowi, „zaproponowano” przyjęcie islamu w zamian za uniknięcie deportacji. Torikian odpowiedział: „Będąc młodym, wierzyłem. Teraz więc, gdy jestem stary, mam się zaprzeć? PrzecieŜ właśnie dla tej godziny Ŝyłem”. Dołączony został do kolumny deportowanych i później zamordowany213. 14 października 2001 roku Jan Paweł II beatyfikował, jako męczennika za wiarę, ormiańskokatolickiego biskupa, Ignacego Malojana z Mardin, który w 1915 roku, wraz z dwunastoma innymi księŜmi, odmówił przejścia na islam w zamian za uratowanie Ŝycia. Wszyscy zostali zamordowani. Według relacji naocznego świadka sceny męczeństwa, bł. biskup Malojan na sugestię apostazji odpowiedział: „Nie zaprę się mej wiary chrześcijańskiej”214. Podobny los spotkał ormiańskokatolickiego biskupa, Mikołaja Chaczaduriana z Malatii. Zwabiony do siedziby tureckiego gubernatora, został pobity, a następnie wtrącony do więzienia. Tam był torturowany, a gdy dla tureckich Ŝandarmów stało się jasne, Ŝe biskup nie wyrzeknie się swej religii, udusili go jego własnym pektorałem215. Za trwanie przy wierze chrześcijańskiej ofiarę z Ŝycia złoŜyło równieŜ 13 zakonnic z ormiańskokatolickiego zgromadzenia Sióstr Niepokalanego Poczęcia w Diarbekir, prowadzącego tam szkoły i sierocińce216. Wraz z nimi aresztowany został tamtejszy biskup ormiańskokatolicki, Andrzej Czelebian. Oprawcy wyprowadzili go poza miasto, a następnie zakopali go w ziemi po szyję. Aby ośmieszyć swoją ofiarę, Ŝandarmi pozostawili ponad ziemią prawą rękę biskupa, tak by mógł nią „błogosławić” spędzonych w to miejsce katolickich Ormian, których wkrótce potem wymordowano. Na koniec wyszydzonego biskupa ukamienowano217. W sumie w wyniku ludobójczej akcji do końca 1915 roku zniknęło z terenu Turcji 14 diecezji ormiańskokatolickich. Z 70 tysięcy Ormian - katolików, 157 katolickich duchownych i 128 sióstr zakonnych, którzy do 1914 roku mieszkali w Turcji, mordercze deportacje z lat 1915-1916 przetrwało niewiele ponad 13 tysięcy wiernych, 37 duchownych i 56 zakonnic218. Rzecz jasna, największymi prześladowaniami dotknięty został ormiański Kościół gregoriański, do którego naleŜała przecieŜ znakomita większość mordowanych Ormian. Na terenach objętych etnicznymi czystkami poddano eksterminacji całą hierarchię tego Kościoła. W DŜarbekir spalono Ŝywcem archimandrytę Czekhlariana. W Szabin-Karahissar, Baiburt, Harput i GzarsandŜak archimandrytów powieszono. Biskup Siwas, Knel Kalzmskrian, został poddany okrutnej torturze, polegającej na przybiciu mu do stóp podków. Miejscowy turecki urzędnik uzasadniał: „Nie moŜna pozwolić na to, by biskup chodził boso”219? Biskupa Erzurum, Saadediana, zamordowano. Innych, jak np. biskupa Behrigiana z Kaisarije, wtrącono do więzienia. Wielu wygnano - tak stało się z arcybiskupem Hovagimem z Ismid220. Inna, szczególnie odraŜająca forma islamizacji polegała na uprowadzaniu kobiet ormiańskich i przymusowym wydawaniu ich za mąŜ za muzułmanów. Taki los spotkał wiele zamęŜnych Ormianek, których męŜowie - Ormianie - słuŜyli w tureckiej armii221. W miejscowości Zile po wymordowaniu wszystkich męŜczyzn prowadzonych w konwoju pozostałe przy Ŝyciu kobiety i dzieci całymi dniami trzymano pod gołym niebem - bez chleba i wody. W ten sposób starano się skłonić je do przejścia na islam. Oporu kobiet nie udało się złamać, więc na

oczach dzieci zakłuto je wszystkie bagnetami222. Przymusowe porzucenie wiary chrześcijańskiej było równieŜ udziałem tysięcy ormiańskich dzieci, oderwanych od ich rodziców i oddanych, a właściwie sprzedanych na wychowanie rodzinom muzułmańskim. W Angorze z okazji urodzin sułtana urządzono obrzezanie 100 dzieci pochodzących przewaŜnie z katolickich rodzin i przymusowo nawróconych na islam223. W Trabzonie miejscowy szef „Jedności i Postępu”, Nail Bej, skutecznie przeciwstawił się planom rozmieszczenia ormiańskich dzieci w sierocińcach, nadzorowanych przez komitet złoŜony z chrześcijan - reprezentantów silnej miejscowej społeczności greckiej - oraz muzułmanów. Wcześniej zgodę na działalność komitetu wyraził turecki gubernator, który sam wchodził w skład tego gremium. Jednak sprzeciw władz partyjnych okazał się istotniejszy. Sierocińce zostały zlikwidowane, a dzieci zabitych i deportowanych Ormian oddano na wychowanie wyłącznie muzułmańskim rodzinom; pilnowano, by nie dostały się pod opiekę rodzin greckich. Szczególnie ohydne w tym procederze było to, Ŝe władze tureckie wybierały spośród sierot ładne, kilkunastoletnie dziewczynki do „wyłącznego uŜytku” miejscowych członków „Jedności i Postępu”. Johannes Lepsius wspomina o jednym z działaczy młodotureckiej partii, który „przygarnął” w ten sposób dziesięć dziewcząt224. Z biegiem czasu tureckiemu rządowi przestało zaleŜeć na przechodzeniu na islam tylko jednostek czy teŜ pojedynczych ormiańskich rodzin. „Dobrowolne nawrócenia na jedyną, prawdziwą wiarę” musiały być masowe. Ustalono nawet, jaka minimalna liczba osób, które chcą przejść na islam, będzie dawała moŜliwość wybawienia od deportacji. W miejscowości Hadijne do tureckich urzędników zgłosiło się sześć ormiańskich rodzin, wyraŜających chęć konwersji na islam. Usłyszeli następującą odpowiedź: „Akceptujemy nawrócenie co najmniej 100 rodzin”225. Opuszczane przez skazywanych na wysiedlenie Ormian świątynie były z reguły zamieniane w meczety. Pogardę dla chrześcijaństwa Turcy okazywali równieŜ w inny sposób. W miejscowości Erzingjan zamienili ormiański kościół w publiczną toaletę. Po splądrowaniu kościoła w HiissniManzur naczynia liturgiczne wrzucili do ustępu. Przebrani w ornaty tureccy Ŝandarmi „zabawiali się”, bluźnierczo przedrzeźniając chrześcijańską liturgię226. Od maja 1915 aŜ do końca 1916 roku konwoje z deportowanymi Ormianami, a właściwie to, co z nich zostało, przybywały do syryjskich prowincji państwa ottomańskiego - wilajetów Aleppo i Damaszku. Tam, według oficjalnych komunikatów rządowych, miały znajdować się ich nowe „miejsca osiedlenia”. Zagraniczni obserwatorzy, przebywający wówczas w Aleppo i Damaszku, widzieli na własne oczy, jak wycieńczeni wielotygodniowym marszem Ormianie marli setkami na ulicach syryjskich miast, jeszcze zanim przepędzono ich na pustynię, gdzie miał się dopełnić ich los. Organizatorzy ludobójstwa dokładali wszelkich starań, aby jak najsprawniej zniszczyć te resztki umęczonej ludności ormiańskiej, które przeŜyły piekło deportacji. Zbrodnia miała być dokonana tak szybko, by wieści o niej nie zdąŜyły przedostać się poza granice Turcji. W lutym 1915 roku, a więc jeszcze przed rozpoczęciem masowych deportacji, obywatelka Niemiec, Frieda Wolff-Hunecke, była świadkiem masakry w miejscowości Kaisarije. Lokalni urzędnicy nie chcieli jej udzielić zgody na wyjazd do Niemiec, poniewaŜ - jak tłumaczyli - „opuściłaby [...] kraj ze złymi wraŜeniami”. Wyjazd umoŜliwiła jej dopiero interwencja ambasady niemieckiej227. We wrześniu tego samego roku minister Talaat Pasza telegrafował do prefektury w Aleppo, dokąd dochodziły resztki konwojów z Ormianami: „JuŜ wcześniej zostało zakomunikowane, Ŝe rząd - na polecenie DŜemietu [inna nazwa Ittihadu] - zadecydował o całkowitej eksterminacji wszystkich Ormian zamieszkałych w Turcji. Ci, którzy będą sprzeciwiać się tej decyzji, nie będą mogli uczestniczyć w sprawowaniu władzy. Bez względu na to, Ŝe znajdują się wśród nich [deportowanych] kobiety, dzieci i chorzy, jakkolwiek tragiczne będą środki tej eksterminacji, bez słuchania głosu sumienia naleŜy połoŜyć kres ich egzystencji”228. W kolejnym telegramie, przesłanym do Aleppo w listopadzie tego samego roku, Talaat wydał polecenie eksterminowania „za pomocą sekretnych środków” wszystkich Ormian, którzy przybyli ze wschodniej Anatolii do północnej Syrii; rozkaz ten został powtórzony w styczniu 1916 roku229. W tym samym telegramie minister spraw wewnętrznych informował, Ŝe dyskrecja w dobijaniu resztek ormiańskiej populacji jest tym bardziej wskazana, Ŝe rząd w Stambule, wnioskując po interwencjach ambasady Stanów Zjednoczonych, doszedł do wniosku, Ŝe amerykańscy konsulowie pracujący na prowincji wiedzą zbyt wiele. „ChociaŜ odpowiedziano im, Ŝe deportacje odbywają się w sposób bezpieczny i wygodny, stwierdzenie to nie zdołało ich przekonać. Spróbujcie więc - pisał Taalat do swoich podwładnych w Aleppo - by po wyjściu Ormian z miast i osad nie wydarzały się fakty, które mogą przyciągnąć uwagę. Z punktu widzenia obecnej sytuacji politycznej, kapitalną rzeczą jest zadbanie o to, by cudzoziemcy, którzy krąŜą po tamtych terenach, byli przekonani, Ŝe deportacje

słuŜą jedynie zmianie miejsca zamieszkania. Dlatego teŜ na razie konieczne jest demonstrowanie, dla pozoru, delikatnego postępowania i stosowanie wiadomych środków [mordowania] tylko w stosownych miejscach”. Informatorów zachodnich dyplomatów Talaat polecał natychmiast aresztować i stawiać przed sądami wojennymi230. Jednak blokada informacyjna nie była szczelna. W grudniu 1915 roku Talaat zarzucał administracji w Aleppo, Ŝe zdjęcia ofiar eksterminacji dotarły do rezydującego tam amerykańskiego konsula. Pod koniec tego samego miesiąca minister Ŝalił się, Ŝe zagraniczni oficerowie, najprawdopodobniej Niemcy, robili zdjęcia zwłok zamordowanych Ormian. Na polecenie Stambułu, DŜemal Pasza dowódca armii tureckiej w Syrii - zakazał inŜynierom niemieckim, pracującym na linii kolejowej Berlin - Bagdad, fotografowania czegokolwiek. Klisze ze zrobionymi juŜ zdjęciami mieli oddać władzom tureckim pod groźbą sądu wojennego231. Jednak i w tym przypadku zapobiegliwość katów okazała się nieskuteczna. Do Niemiec dotarło 8 tysięcy zdjęć dokumentujących eksterminację Ormian. Zrobił je Armin Wegner, z najbliŜszego otoczenia niemieckiego generała, Colmara von der Goltza, i przekazał w ręce niemieckiego konsula w Aleksandrettcie232. Dyrektywom wydawanym ze Stambułu, nakazującym zachowanie tajemnicy, towarzyszyły polecenia dla miejscowych władz tureckich, by eksterminowały ocalałych z deportacji Ormian, znajdujących się na ich terenie. Wszystkich bez wyjątku. TakŜe te dzieci ormiańskie, które były porywane podczas deportacji przez Kurdów oraz Turków i zislamizowane, a nawet dziewczynki oddawane do haremów. Minister Talaat Pasza - zawsze troszczący się o to, aby eksterminacja była przeprowadzana systematycznie i dokładnie - 12 grudnia 1915 roku przesłał do swoich podwładnych w Aleppo telegram o następującej treści: „Przyjmujcie i utrzymujcie tylko te sieroty, które nie będą w stanie przypomnieć sobie prześladowań, jakim poddani byli ich rodzice. Inne dołączajcie do konwojów”233. Nie trzeba wyjaśniać, co w praktyce oznaczał eufemizm „dołączenie do konwoju”. Dzieci ormiańskie, których rodzice zginęli podczas wysiedleń, początkowo umieszczano w tureckich sierocińcach, m.in. w Angorze, Damaszku i Bejrucie, gdzie poddawano je intensywnej turkizacji stać się miały janczarami XX wieku. Jednak pod koniec 1915 roku Talaat zdecydował, Ŝe nawet najmniejsi i najsłabsi Ormianie muszą zginąć. JuŜ 26 września zakazał utworzenia nowego sierocińca w Aleppo: „W obecnej epoce nie naleŜy ulegać sentymentom i tracić czasu na Ŝywienie i organizowanie ich [ormiańskich sierot] egzystencji”234. Z pewnością słowa tureckiego ministra odnosiły się do faktu, Ŝe pewna część ludności tureckiej, co prawda niewielka, „ulegała sentymentom”, tzn. wsłuchiwała się w głos sumienia. I do tego, Ŝe nie wszyscy Turcy przyglądali się obojętnie czy z Ŝyczliwością akcji wyniszczenia Ormian. Ludźmi sumienia okazali się zarządcy wilajetów: z Aleppo - DŜelal Bej, ze Smyrny - Rachmi Bej, i z Erzurum - Tahsin Bej, którzy wprost informowali Stambuł o odmowie wykonania rozkazu mordowania Ormian. Jednak na ich miejsce rząd mianował gorliwszych wykonawców polityki ludobójstwa, a lokalne komórki partii „Jedności i Postępu” czuwały nad tym, by ludność turecka w Ŝaden sposób nie próbowała ulŜyć doli pędzonych na pustynię Ormian, poniewaŜ w niektórych miejscowościach, jak np. w Adabazarze czy Mudanii, miejscowi muzułmanie czynnie przeszkadzali w przeprowadzaniu deportacji swoich ormiańskich współobywateli235. Niektórzy zbyt „wraŜliwi” tureccy urzędnicy, którzy otwarcie odmówili współudziału w ludobójstwie, nie tylko tracili swoje urzędy, ale i Ŝycie - jak na przykład muteszarif z Mardin i kaimakam z Lidje236. Były to chlubne, ale jednak wyjątki. .Większość stanowili urzędnicy, którzy dali swoim zwierzchnikom w Stambule wiele dowodów na to, Ŝe nie ulegają sentymentom. W Bitlis szef miejscowej administracji, Abdulhalik, kazał spalić Ŝywcem około tysiąca ormiańskich dzieci; przyglądał się temu tłum tureckich mieszkańców. Gapiom Abdulhalik oświadczył: „Dla bezpieczeństwa Turcji na zawsze naleŜy wymazać ormiańskie imię w ormiańskich prowincjach”237. W podobny sposób postępował Nazmi, dyrektor sierocińca w Aleppo. Stosował przy tym inną metodę: swoich ormiańskich podopiecznych głodził na śmierć tak skutecznie, Ŝe przy Ŝyciu została tylko garstka. Te niedobitki zaniepokoiły zawsze czujnego Talaata, który w telegramie z 23 stycznia 1916 roku przypominał: „W epoce, gdy tysiące muzułmańskich emigrantów i wdów po męczennikach [tureckich Ŝołnierzach poległych w czasie wojny] odczuwają potrzebę ochrony i wyŜywienia, jest czymś niedopuszczalnym, by ponosić koszty z powodu Ŝywienia dzieci wiadomych osób, które w przyszłości mogą być tylko niebezpieczne”238. Wytyczne w sprawie sposobu postępowania z ormiańskimi dziećmi Talaat Pasza sformułował w jeszcze jednym wstrząsającym telegramie, wysłanym 7 marca 1916 roku do prefektury w Aleppo: „Pod pretekstem, Ŝe znajdą opiekę u nadzorujących deportację - bez wzbudzania podejrzeń - naleŜy zabrać i zlikwidować w całości dzieci wiadomych osób [Ormian], które zostały zgrupowane na

rozkaz ministerstwa wojny w placówkach wojskowych”239. Dodajmy, Ŝe gorliwość Talaata w dopilnowaniu, by wszystkie ormiańskie dzieci zostały zabite, była zupełnie wyjątkowa; dystansował pod tym względem innych przywódców młodo-tureckiego reŜimu. Cytowany wyŜej telegram był bowiem reakcją ministra spraw wewnętrznych na „karygodne” postępowanie ministra wojny Envera Paszy, który w drodze do armii tureckiej stacjonującej w Palestynie polecił podległym mu władzom wojskowym zaopiekowanie się napotykanymi co rusz na syryjskich drogach ormiańskimi sierotami240. Nie był to jedyny przypadek, gdy Talaat Pasza poróŜnił się ze swoim kolegą z rządu co do planowanego przebiegu eksterminacji narodu ormiańskiego. Jednak pytanie nie brzmiało „czy” - tutaj była pełna zgoda między Talaatem a Enverem - ale „ile” oraz Jak szybko”. Na te ostatnie pytania Talaat odpowiadał: „wszyscy” i „jak najszybciej”, Enver Pasza natomiast chciał jeszcze wykorzystać pozostałych przy Ŝyciu Ormian do dokończenia budowy waŜnej z punktu widzenia wojskowego linii kolejowej w okolicach Ammanu (jeden z odcinków magistrali Berlin - Bagdad). Podległe ministerstwu wojny słuŜby skierowały do tych robót - bardzo cięŜkich, polegających na tłuczeniu kamienia - około 50 tysięcy Ormian, którzy przybyli do prowincji syryjskich w konwojach deportacyjnych. Były to przewaŜnie kobiety i dzieci. Talaat zaprotestował, postrzegając nawet tę niewolniczą i wyniszczającą pracę jako niczym nieuzasadnione odstępstwo od zasady natychmiastowej eksterminacji wszystkich Ormian. Ministrowie tureccy wypracowali jednak kompromis: Ormianie mieli pracować aŜ do momentu ukończenia waŜnego strategicznie odcinka linii kolejowej, a potem zamierzano ich zabić. Tak się rzeczywiście stało w marcu 1916 roku, kiedy to wszyscy zostali wywiezieni w kierunku syryjskiej pustyni, a następnie wymordowani podczas marszu pomiędzy Marasz a Aintab241. Podobny los spotkał tych, którzy przetrwali piekło deportacji i znaleźli się w swoich „miejscach osiedleń” między Aleppo, Damaszkiem i rzeką Eufrat. Była to po prostu szczera pustynia, gdzie koczowali pod gołym niebem lub pod naprędce skleconymi namiotami. Ocenia się, Ŝe pod koniec grudnia 1915 roku znajdowało się ich na tym obszarze 500 tysięcy242. Docelowymi miejscami przewidzianymi dla wszystkich deportowanych były obozy - faktycznie obozy koncentracyjne - pod Damaszkiem i w Deir-es-Zor nad Eufratem. Tych, którzy nie umarli z wycieńczenia, głodu i upału, Turcy mordowali (stosowne rozkazy napłynęły ze Stambułu w 1916 roku) lub sprzedawali jako niewolników okolicznym koczownikom arabskim. Prawdziwym katem w obozie koncentracyjnym w Deir-es-Zor był Zeki Bej - wierny wykonawca poleceń Talaata Paszy. Zastąpił on na początku 1916 roku na stanowisku muteszarifa Deir-es-Zor Alego Suad Beja, który - zdaniem rządu - nie dość gorliwie przystąpił do wykonywania rozkazów wysyłanych ze Stambułu. Pod rządami Zekiego na porządku dziennym było systematyczne mordowanie wycieńczonych Ormian i głodzenie ich na śmierć. Jedną z przyczyn niezadowolenia rządu z pracy Alego Suada było stworzenie przez niego w Deir-esZor sierocińca dla około tysiąca ormiańskich dzieci, który utrzymywany był na koszt miasta. Zeki rozpoczął pracę na swoim stanowisku od wyrzucenia dzieci na ulicę, gdzie powoli umierały z głodu243. W sierpniu zarządził deportację Ormian z Deir-es-Zor na południe, w kierunku Mosulu. Tej podróŜy Ŝaden z nich juŜ nie przeŜył. Tych, którzy nie zginęli z rąk Turków i okolicznych Arabów, czekał śmiertelny głód, o co zatroszczył się turecki komendant. Chodziło bowiem nie tylko o wymordowanie, ale i o upodlenie ofiar. „PoniewaŜ nie moŜna było zniszczyć tak wielkiego tłumu, zabijając go, stworzył on głód sztuczny [...] Na początku deportowani zjadali osły, psy, koty, a następnie padłe konie i wielbłądy, by potem - gdy nie znajdowali juŜ nic do zjedzenia, obgryzali ludzkie trupy, zwłaszcza zaś ciała dzieci. To były karawany opętanych” - zanotował świadek tego marszu śmierci, August Bernau244. Na kamienistej pustyni w okolicach Deir-es-Zor do dzisiaj znajduje się jaskinia, zwana przez miejscowych „grotą Ormian”. Znajdują się w niej tysiące szkieletów, pośród których tubylcy szukają złotych zębów - ciągle jeszcze, jak widać, moŜna zarabiać na ludobójstwie. Są to szczątki Ormian z pobliskiego obozu zagłady, którzy szukali schronienia w tej jaskini, zanim nie wlano do groty benzyny i nie spalono wszystkich uciekinierów Ŝywcem245. Wspominany juŜ August Bernau, pracujący w Aleppo dla nowojorskiej firmy Vacuum Oil Company, we wrześniu 1916 miał okazję zaobserwować, w jakim stanie znajdowali się Ormianie koczujący w Deir-es-Zor. Wszędzie tysiące anonimowych grobów, epidemia dyzenterii i głodu. JuŜ z pierwszych stron raportu Bernaua wyziera okrucieństwo sytuacji: „Nie moŜna wyrazić wraŜenia grozy, który spowodowała we mnie podróŜ przez obozowiska armeńskie rozsiane wzdłuŜ Eufratu [...] Podobnie jak przed bramą piekieł Dantego, nad wejściem do tych obozowisk moŜna napisać: »Wy, którzy

wchodzicie, porzućcie wszelką nadzieję!”246. To, co Bernau zawarł w swoim raporcie, daje prawdziwe wyobraŜenie o bezmiarze cierpień Ormian i barbarzyństwie Turków, o agonii narodu ormiańskiego na syryjskiej pustyni. Przytoczmy tutaj tylko dwa fragmenty jego relacji. Pierwszy z nich dotyczy losu tych, którzy próbowali szukać ratunku w ucieczce z obozu koncentracyjnego na pustyni: „W róŜnych miejscach napotkałem sześciu z tych uciekinierów, którzy umierali otoczeni przez wygłodniałe psy, wyczekujące ich ostatniego tchnienia, by się na nich rzucić i poŜreć”247. Z drugiego dowiadujemy się o epidemii dyzenterii, której ofiarą padały przede wszystkim dzieci: „Widziałem jeden z namiotów, który miał powierzchnię od 5 do 6 m2. Było w nim około 450 sierot pozostawionych samym sobie i pochłanianych przez chorobę. Te nieszczęsne dzieci otrzymywały 150 gramów chleba dziennie. Jednak zdarza się - i zdarza się to coraz częściej - Ŝe przez dwa lub trzy dni nie otrzymują absolutnie niczego. RównieŜ choroba poczyniła wśród nich okrutne spustoszenia. Gdy przejeŜdŜałem, namiot liczył 450 ofiar, po ośmiu dniach mogłem stwierdzić, Ŝe dyzenteria pochłonęła siedemnaścioro”248. Bernau widział jednak tylko resztki niedobitków. We wrześniu 1916 roku w okolicach Deir-es-Zor przebywało juŜ jedynie 15 tysięcy osób. Ponad 400 tysięcy ludzi umarło z głodu i wycieńczenia lub zostało po prostu zamordowanych przez oddziały Organizacji Specjalnej, jednostki wojska i grupy okolicznych arabskich nomadów, zachęcanych do tego przez tureckie władze. Abdulahad Nuri, wali z Aleppo, raportował w marcu 1916 roku do Stambułu o liczbie Ormian zabitych w północnej Syrii: 35 tysięcy w okolicach El-Bab i Mesken, 10 tysięcy w obozie Karlik pod Aleppo, 20 tysięcy w okolicach Dipsi, Abu-Herrera, 35 tysięcy w Ras-ul-Ain. W wyniku wyŜej opisanej działalności Zekiego Beja w Deir-es-Zor zginęło blisko 300 tysięcy osób249. Yves Ternon, francuski badacz zajmujący się ludobójstwem popełnionym przez rząd turecki, jako poruszający symbol agonii ormiańskiego narodu w latach 1915-1916 podał historię pewnego ormiańskiego dziecka, ukrywającego się na pustyni, na południe od Deir-es-Zor. Oprawcy wyrwali mu język, ale za kaŜdym razem, gdy przechodził konwój z jego deportowanymi rodakami, którzy nie wiedzieli przecieŜ, Ŝe zmierzają do miejsca kaźni, mały, niemy Ormianin gestami próbował ich poinformować, co ich czeka. Nikt go jednak nie rozumiał. Czynił tak do momentu, gdy przeszła obok niego połowa z konwojowanych ludzi, a następnie chował się w piasek, by próbować ostrzec następnych. JakŜe sugestywnie napisał w 1975 roku o tej niemej Kasandrze francuski historyk: „To dziecko jest zawsze Armenią. Od 60 lat apeluje ona do świata i od 60 lat świat odmawia wysłuchania jej”250.

ROZMOWA Z BARBARZYŃCĄ GDY STAJEMY W OBLICZU LUDOBÓJSTWA, moŜemy zadać sobie pytanie: „Jakim trzeba być człowiekiem, jaką mieć mentalność, by dopuścić się takiej zbrodni? Czy inicjatorzy tego bestialskiego przedsięwzięcia nie mieli Ŝadnych wątpliwości?”. Choć odpowiedzi na te pytania powinien raczej udzielić psycholog, filozof czy teolog, to jednak i historyk ma coś do powiedzenia w tej sprawie. Zwłaszcza gdy dysponuje takimi świadectwami, jak te, które dają moŜliwość poznania sposobu myślenia autorów ludobójstwa Ormian w latach I wojny światowej. W 1915 roku interwencje na rzecz prześladowanego narodu ormiańskiego podejmował w tureckim rządzie Henry Morgenthau, amerykański ambasador w Stambule - a więc przedstawiciel państwa niezaangaŜowanego wówczas w działania wojenne. Zamieszczony w jego wspomnieniach zapis rozmów z tureckimi ministrami - Talaatem i Enverem Paszą - dokładnie charakteryzuje mentalność tych głównych animatorów zbrodniczej polityki realizowanej wobec Ormian. Amerykański ambasador najpierw spotkał się z Talaatem Paszą251 i zanotował przebieg tej rozmowy: „»Proponuję Panu przedyskutowanie całej kwestii ormiańskiej innego dnia«. Potem [Talaat] dorzucił zniŜonym głosem po turecku: »Ale ten dzień nigdy nie nadejdzie«. Innym razem spytał się mnie: »Tak poza tym, dlaczego interesuje się Pan Ormianami? Jest Pan śydem, a ci ludzie są chrześcijanami. Mahometanie i śydzi rozumieją się najlepiej. PowaŜa się Pana tutaj. Z jakiego powodu skarŜy się Pan? Dlaczego nie pozwala nam Pan robić z tymi chrześcijanami, co nam się podoba?«. Często mogłem zauwaŜyć, Ŝe Turcy niemal wszystko oceniają z osobistego punktu widzenia. Niemniej jednak, taki sposób rozumowania bardzo mnie zadziwiał, chociaŜ był on doskonałym

odzwierciedleniem tureckiej mentalności. Fakt, Ŝe oprócz kwestii rasy i religii istniały jeszcze takie rzeczy, jak człowieczeństwo i cywilizacja, nigdy nie zagościł w ich duchu. Przyznają, Ŝe chrześcijanin bije się za chrześcijanina, Zyd za śyda, ale nie pojmują takich abstrakcji, jak sprawiedliwość czy Ŝyczliwość”252. W kolejnych rozmowach z amerykańskim ambasadorem Talaat Pasza odwoływał się do propagandowych sloganów o zdradzie Ormian podczas rosyjskiej ofensywy i bronił morderczych deportacji jako sposobu „zabezpieczenia na przyszłość. „»Przypuśćmy nawet - mówił Morgenthau Ŝe jacyś Ormianie zdradzili was. Nie jest to jednak powód, by unicestwić całą rasę i zadawać cierpienie kobietom i dzieciom«. »To nieuniknione« - brzmiała odpowiedź”. Swoje poglądy w tej sprawie Tallat wyłoŜył w jednym zdaniu, zamieszczonym w wywiadzie, którego udzielił w 1916 roku niemieckiej gazecie „Berliner Tageblatt”: „Zarzuca się nam, Ŝe nie dzieliliśmy Ormian na winnych i niewinnych. Jest to absolutnie niemoŜliwe, poniewaŜ dzisiejsi niewinni jutro stać się mogą winnymi”253. Jak juŜ wiemy, tej dewizie Talaat pozostawał wierny przez cały okres trwania ludobójczej akcji, wystarczy przypomnieć choćby przytaczane juŜ telegramy, w których nakazywał mordowanie ormiańskich sierot. Z treścią zacytowanych wyŜej słów Talaata dobrze współbrzmi kwestia wygłoszona przez pewnego tureckiego oficera, który na pytanie, dlaczego karząc pewną liczbę winnych - przy załoŜeniu, Ŝe słuszne były tureckie wyjaśnienia, iŜ część Ormian stanowiła „rosyjską V kolumnę” - morduje się tyle tysięcy niewinnych, odpowiedział w następujący sposób: „Podobne pytanie zadał ktoś naszemu Prorokowi Mahometowi. Prorok odparł: »Gdy jesteś ukąszony przez pchłę, czyŜ nie zabijasz wszystkich?«”254. Amerykański dyplomata podejmował równieŜ interwencje u tureckiego ministra wojny, Envera Paszy. Ponownie padły obłudne argumenty o rzekomych irredentystycznych intencjach Ormian mieszkających we wschodniej Turcji. Enver podkreślał nawet, Ŝe nie ma nic przeciwko Ormianom jako narodowi. „Bardzo podziwiam ich inteligencję i umiejętności - mówił, ale zaraz potem dodawał: - Nic nie byłoby dla mnie przyjemniejszego, jak ujrzeć Ormian całkowicie wcielonych do naszej ludności -255. W rozmowach ambasadora Morgenthaua z Enverem Paszą pojawił się teŜ inny interesujący wątek motyw „rewolucyjnej czujności”: „Niech Pan nie zapomina - zwierzał się Enver - Ŝe gdy robiliśmy naszą rewolucję 1908 roku, było nas tylko 200. Jednak pomimo takiej małej liczby zwolenników, zdołaliśmy zwieść sułtana i opinię publiczną i potrafiliśmy sprawić, by uwierzyli, Ŝe jest nas o wiele więcej i Ŝe jesteśmy o wiele silniejsi, niŜ byliśmy w rzeczywistości. Udało się nam im wszystkim to narzucić dzięki naszej zuchwałości i następnie mogliśmy ustanowić konstytucję. Tak więc, to właśnie nasze doświadczenie, jako rewolucjonistów, kaŜe nam nie ufać Ormianom. Jeśli bowiem 200 Turków potrafiło obalić rząd, równie dobrze paru setkom poinstruowanych i inteligentnych Ormian moŜe się udać podobne przedsięwzięcie”256. Na sugestię Morgenthaua, iŜ w Turcji pod rządami Ittihadu mogą dziać się rzeczy pozostające poza wiedzą i kontrolą młodotureckiego rządu, Enver odpowiedział, rozwiewając przy tym wszelkie wątpliwości co do faktycznych inspiratorów ludobójstwa Ormian: „Jest Pan w duŜym błędzie. Ten kraj mamy pod swoją całkowitą kontrolą. Nie mam zamiaru zrzucać odpowiedzialności [za mordowanie Ormian] na naszych podwładnych i jestem absolutnie gotów wziąć na siebie odpowiedzialność za to, co się stało. To sam rząd zarządził deportacje. Jestem przekonany, Ŝe nasze czyny są całkowicie usprawiedliwione, zwaŜywszy na wrogi stosunek Ormian wobec ottomańskiego rządu. Ale to my jesteśmy rzeczywistymi władcami Turcji i Ŝaden podwładny nie ośmieli się podjąć jakiegokolwiek działania w podobnej sprawie bez naszych rozkazów”257. W rozmowie z Morgentauem Enver protestował przeciwko pomocy humanitarnej, niesionej przez amerykańskich misjonarzy, placówki dyplomatyczne i osoby prywatne setkom tysięcy Ormian skazanych na powolną śmierć w piekielnych marszach ku syryjskiej pustyni. Według jego zamysłów, mieli oni zostać pozbawieni nawet cienia nadziei na pomoc z zewnątrz. Turecki minister, stosując wyjątkowo pokrętną logikę - odznaczał się nie tylko „rewolucyjną czujnością”, ale i „rewolucyjną dialektyką” - utrzymywał, Ŝe będzie to tylko z korzyścią dla nich: „Nie trzeba nam, abyście dostarczali aprowizację Ormianom - zapewniał mnie [Enver Pasza]. - To największe nieszczęście, jakie moŜe ich spotkać. Powtarzam, Ŝe liczą oni na sympatię zagranicy. To moŜe ich popchnąć do oporu przeciw nam i ściągnąć na nich biedę. Jeśli będziecie rozdzielać wśród nich Ŝywność i ubrania, będą was postrzegali jako swoich moŜnych przyjaciół. Tym samym wzmocni się ich duch buntu i trzeba będzie karać ich jeszcze surowiej. Niech Pan przekaŜe nam pieniądze, które otrzymał Pan na ich potrzeby, a my zobaczymy, co da się zrobić, by im pomóc”258.

Przeświadczenie o tym, Ŝe kat musi zarobić, nie było obce równieŜ Talaatowi Paszy. Podczas jednej ze swoich rozmów z Morgenthauem minister spraw wewnętrznych nawiązał do faktu ubezpieczenia się wielu Ormian - ofiar ludobójstwa - w amerykańskich towarzystwach ubezpieczeniowych; chodziło o działające w Nowym Jorku Life Insurance Company i Eąuitable Life. Amerykański dyplomata zanotował taką jego prośbę: „Chciałbym, aby Pan wymógł na amerykańskich towarzystwach, prowadzących ubezpieczenia na Ŝycie, by przesłały nam pełną listę Ormian, którzy posiadali u nich polisę. W rzeczywistości wszyscy oni obecnie juŜ nie Ŝyją i nie pozostawili spadkobierców, którzy odziedziczyliby te pieniądze. W tej sytuacji wszystko to przypada państwu. Rząd jest teraz beneficjentem. Czy Pan to uczyni?”. „Tego juŜ było za wiele - wspominał Morgenthau. - O mało nie wybuchnąłem. »Nie dostanie Pan ode mnie takiej listy« - powiedziałem i wyszedłem”259. A jednak władze tureckie dołoŜyły wszelkich starań, by ludobójstwo nie tylko słuŜyło etnicznemu wyczyszczeniu wschodnioanatolijskich prowincji, ale równieŜ by stało się dla państwa dochodowym interesem. Na mocy ustawy z 26 września 1915 roku Turcja faktycznie przejmowała wszystkie dobra - ruchome i nieruchome - porzucone przez wymordowaną ludność ormiańską. Dodajmy, Ŝe prawo to zostało anulowane dopiero w styczniu 1920 roku, kiedy to Porta została zmuszona do zawarcia rozej mu ze zwycięską Ententą. Jednak w dwa lata później, we wrześniu 1922 roku, jego obowiązywanie przywrócił rząd Kemala Paszy, Ataturka - „ojca nowoczesnej Turcji”260.

„NIEMCY SĄ NASZYM OJCEM”261 - KWESTIA NIEMIECKIEJ WSPÓŁODPOWIEDZIALNOŚCI

WIEŚCI O DOKONYWANYM LUDOBÓJSTWIE przedostawały się dość szybko na zewnątrz, a to głównie dzięki pracownikom zachodnich placówek dyplomatycznych oraz obywatelom krajów zachodnich pracującym w Turcji. 24 maja 1915 roku, pod wpływem budzących grozę przekazów o prześladowaniu Ormian, trzej ministrowie spraw zagranicznych państw Ententy - Edward Grey, Teophile Delcasse i Siergiej Sazonow - wystosowali oficjalną notę do Porty, informującą, Ŝe ich rządy zamierzają w przyszłości pociągnąć do odpowiedzialności tych wszystkich przedstawicieli władzy w Turcji, którzy stoją za eksterminacją Ormian262. Jednak nawet na etapie redagowania tego dokumentu aliantom trudno było zachować jednomyślność. Na skutek sprzeciwu francuskiego ministra spraw zagranicznych - III Republika zawsze była wierna „rewolucyjnej tradycji” - z tekstu zniknęło zaproponowane przez Rosjan określenie dokonywanej na Ormianach masakry jako „zbrodni przeciw chrześcijaństwu i cywilizacji” i zostało zastąpione terminem „zbrodnia przeciw ludzkości i cywilizacji”263. ZaangaŜowanie się państw Ententy w działania wojenne, w tym w niefortunną ekspedycję na Półwyspie Gallipoli, uniemoŜliwiało im podejmowanie w obronie Ormian bardziej skutecznych działań. Bezkarność Turcji dodatkowo wzmacniało poparcie, jakim cieszyła się ona ze strony swojego najpotęŜniejszego sojusznika - Niemiec. ChociaŜ Berlin posiadał bardzo silne wpływy nad Bosforem, wynikające nie tylko ze współpracy politycznej i udzielanej Turcji pomocy wojskowej, ale równieŜ ze wspólnych inicjatyw gospodarczych obu krajów, nie uczynił Ŝadnego powaŜnego wysiłku, by ulŜyć doli Ormian. A trzeba przyznać, Ŝe jeŜeli któreś ze światowych mocarstw mogłoby w latach 1915-1916 skutecznie na ich rzecz interweniować, to tym państwem byłyby właśnie Niemcy. Ich bierność w tej kwestii moŜna uznać niemal za współudział w zbrodni264. Część badaczy twierdzi nawet, Ŝe intelektualnych korzeni idei masowych deportacji Ormian z zajmowanych przez nich obszarów naleŜy szukać właśnie w Niemczech. Renę Pinon powołuje się na poglądy głoszone w 1913 roku przez Paula Rohrbacha, który w wykładzie wygłoszonym dla Niemieckiego Towarzystwa Geograficznego sugerował konieczność przesiedleń Ormian na tereny znajdujące się wzdłuŜ powstającej magistrali kolejowej Berlin - Bagdad. W opuszczonych przez nich domach zamieszkać mieli muzułmanie z utraconych przez Turcję prowincji europejskich - Bośni i Macedonii. Wprowadzenie w Ŝycie tego pomysłu umoŜliwiłoby, zdaniem Rohrbacha, osiągnięcie dwóch celów. Po pierwsze, Turcy uzyskaliby bezpośrednią terytorialną styczność ze swoimi pobratymcami na rosyjskim Zakaukaziu, a nawet z mieszkającymi nad Wołgą Tatarami. Po drugie zaś, wzdłuŜ linii kolejowej Berlin - Bagdad powstałyby wspaniale prosperujące osady i miasta, zaludnione przez znaną z przedsiębiorczości ludność ormiańską265. Podobno analogiczne poglądy zaprezentował w 1914 roku - tuŜ przed wybuchem wojny - sam generał Colmar von der Goltz w

wykładzie dla Towarzystwa Niemiecko-Tureckiego (Deutsch-Turkische Vereinigung)266. NaleŜy w tym miejscu zauwaŜyć, Ŝe choć takie wypowiedzi rzeczywiście mogły zachęcić rząd turecki do działania przeciwko narodowi ormiańskiemu, to przeprowadzone przez niego masowe przesiedlenia słuŜyły zupełnie innym celom, niŜ zakładali niemieccy pomysłodawcy. Faktem jest jednak, Ŝe przywódcy młotureccy byli zafascynowani Niemcami. Zwłaszcza Enver Pasza, który w latach 1909-1913, będąc jeszcze w randze pułkownika, dwukrotnie pracował w Berlinie jako attache wojskowy. Pewien turecki generał, przebywający tam wraz z nim na placówce, wspominał po I wojnie światowej, Ŝe Enver zwierzał mu się wówczas ze swoich planów osiedlenia w Anatolii Niemców. Chodziło zapewne o tereny, które musieliby opuścić Ormianie267. RównieŜ niektórzy twórcy ideologii panturanizmu inspirowali się wzorcami niemieckimi. Czynił tak m.in. Yusuf Akcura, który w pierwszym numerze załoŜonego przez siebie, wpływowego periodyku „Turk Yurdu” pisał: „‘władcy świata byli zawsze reprezentantami tylko dwóch narodów - Turków i Niemców”268. Przekonanie o tym, Ŝe sojusz Turcji z II Rzeszą stworzy realne podstawy dla realizacji dalekosięŜnych planów panturań-skich, było takŜe obecne i głośno artykułowane w kierowniczych kręgach Ittihadu. W lutym 1916 roku dr Behaeddin Sakir, jedna z najbardziej wpływowych postaci w czołówce partii „Jedność i Postęp”, oświadczył amerykańskiemu konsulowi w Erzurum, Stapletonowi: „Koniecznością jest, by od Stambułu po Indie i Chiny istniała jedna tylko, jednolita populacja muzułmańska, gdzie Syria będzie spełniać rolę łącznika między mahometański-mi światami Azji i Afryki. Ten olbrzymi projekt zrealizowany będzie dzięki naukowemu geniuszowi i organizacyjnemu talentowi Niemców oraz dzięki walecznemu ramieniu Turków”269. Fascynacja ta zresztą była obustronna. JuŜ wcześniej mogliśmy się przekonać, jak bardzo zachwycony Turcją był cesarz niemiecki Wilhelm II. Podkreślenia wymaga fakt, Ŝe nie tylko ogłosił się on przyjacielem „300 milionów muzułmanów”, ale uwaŜał Turcję za „Prusy Orientu”, a etyczny kodeks islamu zestawiał z katalogiem cnót pruskich270. W październiku 1917 roku, podczas swojej ostatniej oficjalnej wizyty w Turcji, miał oświadczyć goszczącym go władzom, Ŝe „kwestia Armenii powinna być traktowana przez rząd turecki dyskretnie”271. Sam zresztą dbał o jak najdalej posuniętą poufność, skoro niemieckim oficerom udającym się podczas I wojny światowej do Turcji polecał niemieszanie się do wewnętrznych spraw Turcji; oczywiście do tej kategorii zaliczał równieŜ kwestię ludobójstwa Ormian272. Podziwu dla przywódców młodotureckiego reŜimu nie krył teŜ feldmarszałek Paul von Hindenburg zwycięzca spod Tanenbergu, od 1916 roku faktycznie kierujący niemieckimi operacjami wojennymi. We wrześniu 1916 roku spotkał się on po raz pierwszy z Enverem Paszą, który -jak zauwaŜył odznaczał się „nadzwyczaj szerokim i swobodnym spojrzeniem na istotę prowadzenia współczesnej wojny”, a „oddanie tego Osmana dla naszej wspólnej, wielkiej i cięŜkiej sprawy, było bezwarunkowe”273. Jeszcze cieplejszymi uczuciami niemiecki feldmarszałek obdarzał Talaata Paszę: „Sprawiał wraŜenie genialnego męŜa stanu. Nie miał złudzeń co do wielkości zadania, jak i co do niedostatków własnego państwa. JeŜeli nie udało mu się wykorzenić samolubstwa i ocięŜałości wiszącej nad jego państwem, to tylko z powodu wagi trudności, które naleŜało po drodze pokonać [...] On sam przyszedł z czystymi rękami na czołową pozycję w państwie i z czystymi rękami tam pozostał. Talaat był pełnowartościowym przedstawicielem starej, rycerskiej tureckości”274. Gdy uświadomimy sobie, Ŝe człowiek, który pisał te słowa, musiał wiedzieć o ogromie zbrodni popełnionej na Ormianach i o tym, Ŝe głównym jej architektem był właśnie Talaat - nabierają one dodatkowego znaczenia. Niemieccy konsulowie, pracujący w prowincjach Erzurum czy Aleppo, zaczęli informować swoją ambasadę w Stambule o zorganizowanej na szeroką skalę masowej eksterminacji Ormian w maju 1915 roku. Jednak Berlin mógł dysponować wiedzą na ten temat juŜ na etapie planowania akcji ludobójczej. Dość powiedzieć, Ŝe do II departamentu tureckiego sztabu generalnego - wywiadu który był bezpośrednio zaangaŜowany w tworzenie i kierowanie Organizacją Specjalną, był stale oddelegowany niemiecki oficer, pułkownik Sievert275. Wiele wskazuje na to, Ŝe niemieccy oficerowie - faktycznie sterujący turecką machiną wojenną - nie ograniczali się do biernego obserwowania. Nie kto inny, tylko sam Talaat Pasza w swoich wspomnieniach zapisał, Ŝe w grudniu 1914 roku na Ŝądanie generała Fritza Bronsarta von Schellendorfa, kierującego pracami tureckiego sztabu generalnego, zorganizowano specjalną, tajną konferencję. Ze strony niemieckiej wzięli w niej udział generałowie: Bronsart von Schellendorf, Colmar von der Goltz i Otto Liman von Sanders, a jej tureccy uczestnicy to Talaat i Enver. Podczas

konferencji niemieccy wojskowi domagali się od tureckich ministrów podjęcia zdecydowanych środków przeciw ormiańskim „aktom sabotaŜu i dywersji”276. Tego przywódcom młodotureckim nie trzeba było dwa razy powtarzać. Doniesienia o niemieckich sugestiach co do konieczności przeprowadzenia masowych deportacji ludności ormiańskiej były potwierdzane przez róŜne źródła. JuŜ w styczniu 1914 roku pisała o tym rosyjska prasa. „Gołos Moskwy” przestrzegał przed „turecko-niemieckim planem deportowania Ormian z ottomańskich prowincji do Mezopotamii”277. Dysponujemy teŜ źródłami pochodzącymi z kręgu państw centralnych, które to źródła trudno podejrzewać o stronniczość na niekorzyść Turcji czy Niemiec. Pod koniec października 1915 roku austro-węgierski konsul w Trabzonie, Ernest Kwiatkowski, raportował do Wiednia: „Dowiedziałem się z niemieckiego źródła, które zawsze jest wiarygodne, Ŝe pierwsza sugestia unieszkodliwienia Ormian - z pewnością nie w sposób obecnie stosowany - wyszła z obozu niemieckiego”278. W miesiąc później podobnie brzmiący komunikat przekazał swoim zwierzchnikom Artur Nadamlencki, austro-węgierski konsul w Adrianopolu, tym razem korzystając z informacji pochodzących ze strony tureckiej: „Niemcy chciały wprowadzenia w Ŝycie antyormiańskich środków”279. Nieco światła na dwuznaczną rolę - by uŜyć eufemizmu - jaką odgrywali niemieccy wojskowi podczas trwania ludobójstwa Ormian, rzucają wypowiedzi kilku wyŜszych oficerów, charakteryzujące ich stosunek do ludności ormiańskiej. Wspomniany juŜ generał Fritz Bronsart von Schellendorf nie krył swojej niechęci do eksterminowanego przez Turków narodu. Swoim sentymentom pozostał wierny nawet po zakończeniu I wojny światowej, gdy kwestia ormiańska została w Turcji juŜ ostatecznie rozwiązana. W1919 roku stwierdził: „Ormianin jest jak śyd, pasoŜyt Ŝyjący poza swoją ojczyzną, Ŝerujący na szpiku goszczącego go ludu. Latami opuszczali oni swój ojczysty kraj - podobnie jak polscy śydzi, którzy emigrowali do Niemiec - aby oddawać się lichwiarskiej działalności. Stąd teŜ nienawiść, która w swojej średniowiecznej formie wybuchała przeciw nim, jako przeciw nieznośnemu narodowi, pociągając za sobą ich zabijanie”280. Były to złowieszcze słowa, zwłaszcza w kontekście tego, co stało się później z śydami w III Rzeszy. Henry Morgenthau tak opisywał postawę, jaką przyjął wobec ludności ormiańskiej admirał Guido von Usedom - w latach I wojny światowej odpowiedzialny za obronę przez flotę turecką cieśnin Dardanele i Bosfor: „Usedom [...] dyskutował o całej sprawie spokojnie, traktował ją jako problem wojskowy i z jego uwag nigdy nie moŜna było się domyślić, Ŝe chodziło o milion istnień ludzkich. Powiedział po prostu, Ŝe Ormianie zawadzali, Ŝe byli przeszkodą dla niemieckiego zwycięstwa i stąd teŜ koniecznością było usunięcie ich, jak usuwa się niepotrzebne rupiecie”281. Dowodzący turecką flotą wojenną podczas I wojny światowej admirał Wilhelm Souchon w sierpniu 1915 roku zanotował w swoim dzienniku: „Będzie zbawieniem dla Turcji, gdy pozbędzie się ostatniego Ormianina; uwolni się wtedy od zdradliwych krwiopijców”282. W1917 roku Fritza Bronsarta von Schellendorfa zastąpił na stanowisku szefa tureckiego sztabu generalnego inny niemiecki generał, Hans von Seeckt (w okresie Republiki Weimarskiej dowodzący Reichswehrą). O ludobójstwie Ormian powiedział on: „Wymagania wojenne sprawiły, Ŝe koniecznością stało się zaniknięcie chrześcijańskich, sentymentalnych i politycznych względów”283. Hans Humann - syn Karla Humanna, dyrektora berlińskiego Muzeum Orientalnego - w latach I wojny światowej pełnił funkcję attache niemieckiej marynarki wojennej przy ambasadzie Rzeszy w Stambule. Zaprzyjaźniony z ministrem wojny Enverem Paszą, uchodził za człowieka mającego rozległe wpływy wśród członków młodotureckiego reŜimu. Humann zdecydowanie odrzucał jakąkolwiek myśl o interwencji na rzecz eksterminowanych Ormian. Jak zauwaŜał w raporcie dla niemieckiego ambasadora nad Bosforem, tego rodzaju działania „zaszkodziłyby niemieckiej polityce na Bliskim Wschodzie”, spowodowałyby „wyalienowanie” tureckich przywódców spod wpływów niemieckich284. Oficer ten nie krył swoich opinii takŜe przed amerykańskim ambasadorem w Stambule. Morgenthau zanotował takie jego słowa: „Ormianie i Turcy nie mogą Ŝyć razem w tym kraju. Jedna z tych ras musi odejść. I nie winię Turków za to, co czynią Ormianom. Sądzę, Ŝe są całkowicie usprawiedliwieni. Słabszy naród musi ulec”285. Nic dziwnego, Ŝe nawet w kręgu niemieckich dyplomatów Humann był określany jako „bardziej turecki od Talaata i Envera”. Paul WolffMetternich, niemiecki ambasador w Stambule, znajdował dla niego nawet bardziej soczyste określenie: „arcyłajdak”286. Niemieccy oficerowie, przebywający w Turcji w czasie I wojny światowej, nie ograniczali się tylko do werbalnego wsparcia przedsięwziętego przez Turków ostatecznego rozwiązania kwestii ormiańskiej. W październiku 1915 roku Ormianie w Urfie postanowili, Ŝe nie będą biernie oczekiwać swojego losu, i na wieść o zbliŜaniu się do ich miasta 12. korpusu tureckiej armii chwycili za broń.

Bombardowaniem ormiańskiej dzielnicy Urfy, które ostatecznie złamało opór obrońców, dowodził niemiecki oficer, major Eberhard Wolfskeel von Reichenberg. Ormianie byli według niego zwykłymi zdrajcami, zasługującymi na masową deportację287. Opis bardzo znamiennego wydarzenia znajdujemy się w relacji Habiby Turkoghlu, syryjskiej chrześcijanki, która wraz z jej ormiańskim męŜem była deportowana z Trabzonu w czerwcu 1915 roku. Widziała ona, jak Ŝołnierze tureccy rozstrzeliwali tamtejszych Ormian, ustawiając ich po dziesięciu w rzędzie i starając się zabić ich jedną kulą. Oprawcy, jak zapamiętała Habiba, byli bardzo dumni z tej „racjonalizacji” i nazywali ją „niemieckim systemem”288. Mimo krytycznych uwag wypowiadanych przez niemieckich dyplomatów pod adresem Hansa Humanna, wcielali oni w Ŝycie sformułowane przez niego wnioski: nie naleŜy podejmować interwencji na rzecz Ormian, bo to moŜe oznaczać utratę sympatii młodotureckich przywódców, a tym samym ograniczenie niemieckich wpływów nad Bosforem. Cynizm niemieckiej dyplomacji był tym większy, Ŝe w obozie państw centralnych nie miano wątpliwości, Ŝe Turcy, korzystając z wybuchu światowego konfliktu, realizują program całkowitej eliminacji Ormian ze swojego państwa. W czerwcu 1915 roku niemiecki ambasador w Turcji, Hans Wangenheim, donosił niemieckiemu kanclerzowi, Theobaldowi Bethmannowi-Hollwegowi: „Jest oczywistą rzeczą, Ŝe wygnanie Ormian nastąpiło nie tylko z powodu wojskowych wymogów. Talaat, minister spraw wewnętrznych, szczerze oświadczył dr. Mordtmannowi z naszej ambasady, Ŝe rząd turecki postanowił wykorzystać wojnę światową, by zająć się swoimi wewnętrznymi wrogami, i nie zamierza pozwolić na to, by w tym zamierzeniu przeszkodziła mu jakakolwiek dyplomatyczna interwencja z zagranicy”289. Natomiast 27 lipca niemiecki konsul w Aleppo, Walter Róssler, w poufnym raporcie przesłanym kanclerzowi Bethmannowi-Hollwegowi zwracał uwagę na to, Ŝe Turcy zdecydowani są „rozwiązać kwestię ormiańską podczas wojny, poniewaŜ [ich] rząd uŜywa do tego celu sojuszu z mocarstwami centralnymi”290. Podobną opinię przygotował w kwietniu 1916 roku dla ministra spraw zagranicznych swego kraju, Stephana Buriana, ambasador austro-węgierski w Turcji, Johannes Pallavicini. Poinformował go wówczas, Ŝe rząd turecki traktuje przymierze z mocarstwami centralnymi jako „wsparcie” w „postępowaniu w najostrzejszy sposób” z ludnością ormiańską291. Jednak mimo tych konstatacji oraz pomimo dochodzących - juŜ od maja 1915 roku - do niemieckiej ambasady w Stambule raportów konsulów z Erzurum i Aleppo, nie pozostawiających cienia wątpliwości co do tego, Ŝe we wschodniej Turcji dochodzi do eksterminacji całej ludności ormiańskiej, kierownictwo dyplomacji Rzeszy milczało. Po 24 kwietnia 1915roku wielokrotnie juŜ wymieniany w tej ksiąŜce ambasador amerykański w Stambule, Henry Morgenthau, zwrócił się do ambasadorów Niemiec - Hansa Wangenheima, i Austro-Węgier - Johannesa Pallaviciniego, o podjęcie wspólnej interwencji na rzecz powstrzymania trwającej juŜ rzezi ludności ormiańskiej. Odpowiedź była jednak negatywna. Na odwoływanie się amerykańskiego dyplomaty do względów humanitarnych, uprzytomnianie faktu, Ŝe podczas morderczych deportacji giną przewaŜnie starcy, kobiety i dzieci, Hans Wangenheim miał tylko jedną odpowiedź: „Nie będę interweniował. Naszym celem jest wygrać tę wojnę”292. Morgenthau nie mógł wtedy wiedzieć, Ŝe Wangenheim juŜ 15 kwietnia w poufnym raporcie przesłanym do swoich zwierzchników w Berlinie podkreślał, Ŝe niemiecka interwencja w „beznadziejnej sprawie”, jaką była kwestia ormiańska w Turcji, mogłaby tylko „narazić na szwank interesy, które są waŜne i kluczowe dla nas”293. Podobne stanowisko ambasador niemiecki zajął podczas rozmowy z patriarchą ormiańskim w Stambule, Terziahem, która odbyła się 26 czerwca 1915 roku. Ponownie odmówił interwencji, stwierdzając, Ŝe nie moŜe mieszać się w „wewnętrzne sprawy Turcji”294. Taką postawę prezentował wobec błagających go o pomoc przywódców ormiańskich. A w poufnej korespondencji, której fragmenty przytoczyliśmy wcześniej, zawierającej przecieŜ nie pozostawiającą złudzeń diagnozę, Ŝe w Turcji dokonywane jest systematyczne wyniszczanie narodu ormiańskiego, zalecał, aby Niemcy ograniczały się jedynie do protestów werbalnych. Jak podkreślał pragmatyczny ambasador, z jednej strony, pozwoliłoby to na uniknięcie pogorszenia stosunków z Turcją, a z drugiej strony, juŜ po zakończeniu wojny pozwoliłoby łatwo udowodnić, Ŝe “ Berlin nie pozostawał obojętny na masakry Ormian295. Pod koniec lipca 1915 roku następcą raŜonego atakiem apopleksji Hansa Wangenheima na stanowisku ambasadora Rzeszy nad Bosforem został ksiąŜę Hohenlohe - znany ze swojego krytycznego stanowiska wobec stosunku Porty do Ormian. Nowy ambasador chętnie przystał na inicjatywę niemieckiego konsula w Aleppo, Waltera Rósslera, by podjąć energiczne działania na rzecz powstrzymania masowej eksterminacji narodu ormiańskiego. Jednak w sierpniu 1915 roku - na

wyraźne polecenie niemieckiego ministerstwa spraw zagranicznych - został zmuszony do porzucenia tego pomysłu. Wpływowy podsekretarz stanu w niemieckim Aussenministerium, Arthur Zimmermann, w październiku 1915 roku w liście do jednego z przedstawicieli prasy niemieckiej bez ogródek wyłoŜył zasady niemieckiej Realpolitik wobec przeprowadzanego w Turcji ludobójstwa: „Zerwanie z Turcją ze względu na kwestię ormiańską nie zostało ocenione [w niemieckim MSZ] jako fortunne. Nie ulega wątpliwości, Ŝe ten niewinny naród musi cierpieć z powodu środków zastosowanych przez Turków. Przede wszystkim jednak Ormianie są nam mniej bliscy aniŜeli nasi właśni synowie i bracia, których krwawa walka, jaką toczą we Francji i w Rosji, i ich ofiara jest bezpośrednio wspomagana przez turecką pomoc wojskową”296. Ten sam wysoki urzędnik pisał do niemieckiej ambasady w Stambule o konieczności uzyskania od tureckiego rządu oficjalnej deklaracji, która potwierdzałaby, Ŝe to, co spotkało Ormian, było tylko i wyłącznie rezultatem działania Porty. Stosowny dokument Niemcy otrzymali w marcu 1916 roku; znalazła się w nim konstatacja, Ŝe Stambuł nie pozwolił na Ŝadną obcą ingerencję - „czy to ze strony przyjaciół, czy wrogów” - w „tę wewnętrzną sprawę turecką”297. Rząd Rzeszy nie tylko troszczył się o trwałość sojuszu z Turcją i o zapewnienie ciągłości zysków w inwestycji niemieckich w tym kraju. Podkreślenia wymaga fakt, Ŝe niemieckie MSZ i podległe mu placówki za granicą miały swój udział w akcji dezinformacyjnej, podjętej przez rząd turecki, której celem było przekonanie opinii publicznej, zwłaszcza w krajach neutralnych, Ŝe kwestia ormiańska to „wewnętrzna sprawa Turcji” i nie ma mowy o masowej eksterminacji Ormian, a jedynie o działaniach podjętych w celu zabezpieczenia się przed próbą przeprowadzenia przez tych ostatnich prorosyjskiej irredenty. I tak na przykład ambasador niemiecki w Waszyngtonie, hr. Johann Heinrich Bernstorff, otwarcie negował w rozmowie z przedstawicielami amerykańskiego sekretariatu stanu fakt eksterminacji narodu ormiańskiego i przedstawiał jako dowód „zdrady” Ormian raport niemieckiego konsula w Trabzonie oskarŜającego ich o współpracę z Rosjanami, starając się jednocześnie przekonać opinię publiczną Stanów Zjednoczonych do tureckiego punktu widzenia298. Niemcy zadbały równieŜ o to, aby takŜe ich własna opinia publiczna nie wiedziała zbyt wiele o losie Ormian w Turcji. Temu celowi słuŜyć miała niemiecka cenzura wojenna. Specjalna komórka w ministerstwie wojny, odpowiedzialna za kontrolę niemieckiej prasy - Obere Zensur-Stelle des Kriegspresseamtes - zorganizowała w październiku 1915 roku konferencję, podczas której wydawcy niemieckich gazet usłyszeli od wojskowych kontrolerów słowa drukowanego następujące zalecenie: „Nasze przyjacielskie stosunki z Turcją nie tylko nie powinny być naraŜone na szwank poprzez zajmowanie się podobnymi kwestiami administracyjnymi [deportacjami Ormian], ale w obecnym, trudnym czasie, nie powinny być one nawet badane. Stąd teŜ, na razie waszym obowiązkiem jest zachowanie milczenia”299. Podczas analogicznej konferencji, która została zorganizowana 23 grudnia 1915 roku, niemieckim dziennikarzom przekazano jasny komunikat: „Lepiej jest zachować ciszę w kwestii ormiańskiej. Sposób zachowania się rządzących Turcją ludzi w tej sprawie nie jest szczególnie godny pochwały”300. Dla nas, Polaków, na pewno interesujący jest fakt, Ŝe cen-zuralnym restrykcjom, uniemoŜliwiającym informowanie opinii publicznej o eksterminacji Ormian, podlegała równieŜ prasa polska, ukazująca się pod zaborem pruskim. W listopadzie 1915 roku dowództwo 6. Korpusu niemieckiej armii, odpowiedzialne za nadzór nad prasą w Wielkopolsce, w swojej korespondencji z dyrekcją policji niemieckiej w Poznaniu zakazywało drukowania w tamtejszych pismach, zarówno polskich, jak i niemieckich, jakichkolwiek informacji o trwających w Turcji prześladowaniach Ormian301. Praktyka cenzury pruskiej w Wielkopolsce wyprzedzała jednak w tej sprawie oficjalne wytyczne. JuŜ bowiem w maju 1915 roku zakazano publikacji w „Gońcu Wielkopolskim” informacji o masowej i zorganizowanej eksterminacji Ormian w Turcji; chodziło o notkę „Armeńczycy oskarŜają Turków o rzeź chrześcijan”, która miała się ukazać 10 maja302. Jeśli chodzi o prasę niemiecką, to największe gazety same dbały o to, aby na ich łamy nie przedostało się nic, co mogłoby wzbudzić niezadowolenie tureckiego rządu. Niemiecka dyscyplina! Natomiast chętnie publikowały opinie publicystów, którzy - naśladując znaną nam juŜ retorykę Friedricha Naumanna z początku XX wieku - uzasadniali i usprawiedliwiali eksterminację Ormian w Turcji. 19 grudnia 1915 roku ukazał się w „Deutsche Tageszeitung” artykuł hr. Ernsta Reventlowa, poruszający kwestie masowych deportacji i mordowania ludności ormiańskiej. Raventlow pisał: „Turcja nie tylko miała prawo, ale i obowiązek ukarania buntowniczych i chciwych krwi Ormian. Ormianie to posłuszne narzędzia w ręku Rosjan i Anglików, oto dlaczego - kontynuowała

»Deutsche Tageszeitung« piórem Raventlowa - my, Niemcy, powinniśmy uwaŜać tę ormiańską kwestię jako sprawę obchodzącą nie tylko Turcję, ale wszystkich jej sojuszników, i powinniśmy ją [Turcję] wspierać przeciw atakom z zewnątrz”303. Natomiast pismo „Kreuzzeitung”, popularne zwłaszcza w mających duŜo do powiedzenia pruskich kręgach junkierskich, 25 lutego 1916 roku zauwaŜało: „Te masakry Ormian, dokonywane przez Turków, nie były niczym innym, jak środkiem obronnym przeciw intrygom Ormian, które stanowią stale zagroŜenie dla Turcji. Cierpliwość Turków była naprawdę godna podziwu”304. Powtórzmy to raz jeszcze: „Cierpliwość Turków była naprawdę godna podziwu”. W podobnym tonie wypowiadała się równieŜ prasa niemieckojęzyczna, ukazująca się pod pruskim zaborem. W usprawiedliwianiu polityki tureckiego rządu szczególny udział miał hakatystycz-ny dziennik, „Posener Tageblatt”. Na początku czerwca 1915 roku ukazał się na jego łamach artykuł „Eine Armenierteschwórung unter dem Schutz des Dreiverbandes”, dotyczący wspólnego wystąpienia państw Ententy z 24 maja 1915 w obronie eksterminowa-nego narodu ormiańskiego. Według autorów tego tekstu, „czymś zupełnie fałszywym jest utrzymywanie, Ŝe w Turcji dokonały się morderstwa, a nawet masowe morderstwa na Ormianach”. Ormianie zamieszkujący Turcję „są na usługach Rosji i Anglii” i „wobec tego faktu, cesarski rząd [turecki] miał obowiązek stłumić rewolucję wszystkimi dostępnymi mu, prawem przepisanymi środkami”305. Takie same argumenty znalazły się w artykule zamieszczonym w tej samej gazecie w miesiąc później. Czystki etniczne i masowe mordowanie Ormian, zarządzone przez władze tureckie, zostały w nim nazwane „środkami mającymi na celu oddalenie Ormian od ich domostw, gdzie ich dalsza obecność byłaby szkodliwa i niebezpieczna dla bezpieczeństwa wewnętrznego, spokoju i narodowej obrony [Turcji]”. Protesty międzynarodowej opinii kwitowano stwierdzeniem, Ŝe „nasi nieprzyjaciele znaleźli sobie pretekst, by urabiać przeciw nam opinię publiczną”306. Podobnie wypowiadało się liberalne pismo „Posener Zeitung”307. RównieŜ rezydujący w Stambule korespondenci niemieckich gazet bezkrytycznie i zgodnie akceptowali interpretację kwestii ormiańskiej, prezentowaną przez rząd młodoturecki308. Wyłamał się jedynie Harry Stürmer, który dla swojej macierzystej redakcji z „Kölner Gazette” przygotował wyczerpującą korespondencję na temat rzezi Ormian. Dawał w niej wyraz swojemu przekonaniu, Ŝe działania tureckiego rządu zmierzają do całkowitego wyniszczenia Ormian w Turcji. Kolońska gazeta - w imię solidarności z młodotureckimi ludobójcami - odmówiła jednak publikacji jego tekstu309. Harry Stürmer był jedną z bardzo niewielu osób, które ratowały w tej sprawie honor Niemiec. Największe jednak zasługi w upowszechnieniu wiedzy o ludobójstwie dokonanym przez Turków miał pastor Johannes Lepsius, kierujący Niemiecką Misją Orientalną (Deutsche Orientalische Mission) oraz Towarzystwem Niemiecko-Ormiańskim (Deutsche Armenische Gesellschaft). Lepsius, dobrze zaznajomiony z problematyką ormiańską - wszak pod koniec XIX wieku informował europejską opinię publiczną o masakrach z lat 1895-1896 -w 1915 roku osobiście udał się do Stambułu, aby tam działać na rzecz wstrzymania eksterminacji Ormian. Choć jego interwencje okazały się bezskuteczne, zdołał jednak zebrać pokaźną liczbę relacji naocznych świadków, nie tylko Niemców, ludobójstwa dokonywanego na Ormianach, które latem 1916 roku udało mu się opublikować w nakładzie 20 tysięcy egzemplarzy310. Niemiecka cenzura, wychodząc naprzeciw Ŝądaniu tureckich dyplomatów, zabroniła dalszego wznawiania ksiąŜki, a zakaz ten obowiązywał do końca wojny. Kończąc ten niemiecki wątek, wróćmy jeszcze do przytoczonych we wstępie do tej pracy słynnych słów Hitlera, wypowiedzianych w przeddzień wybuchu II wojny światowej: „KtóŜ jeszcze dziś pamięta o wyniszczeniu Ormian?”, i do związanego z nimi pytania o źródła jego wiedzy na temat tej zbrodni311. Faktem jest, Ŝe w jego bliskim otoczeniu znajdowały się osoby, które w krytycznym czasie eksterminacji Ormian przebywały w Turcji i pierwsze ludobójstwo XX wieku znały z autopsji. NaleŜy tu przede wszystkim wymienić osobę Maxa Erwina von Scheubner-Richtera, pełniącego w czasie I wojny światowej funkcję niemieckiego wicekonsula w Erzurum, naocznego świadka „rozwiązywania kwestii ormiańskiej” przez rząd młodoturecki. Do swoich zwierzchników w Berlinie wysłał kilkanaście raportów, w których szczegółowo opisywał prowadzoną na polecenie Stambułu akcję; o masakrach informował m.in. samego kanclerza Theobalda Bethmanna-Hollwega312. Po I wojnie światowej Scheubner-Richter naleŜał do grona osób, które tworzyły w Niemczech ruch narodowo-socjalistyczny. W 1920 roku dzięki pośrednictwu Alfreda Rosenberga - w przyszłości głównego ideologa III Rzeszy, autora wpisanego na indeks papieski „Mitu XX wieku” - poznał w Monachium Adolfa Hitlera. W tym samym roku wstąpił do NSDAP Od razu teŜ zaangaŜował się w

walkę narodowych socjalistów o „oczyszczenie” Niemiec z „Ŝydowsko-bolszewickiej dyktatury” oraz zapobieŜenie „międzynarodowemu, Ŝydowskiemu spiskowi, który miał na celu zdobycie dominacji nad światem”313. Co ciekawe, w swoich wcześniejszych o parę lat raportach o eksterminacji Ormian, które przesyłał z Turcji, nazywał tych ostatnich „śydami Orientu, przebiegłymi handlarzami”314. W krótkim teŜ czasie stał się jednym z najbliŜszych doradców przyszłego Führera315. Podczas nieudanego puczu NSDAP w Monachium, który miał miejsce w dniach 8-9 listopada 1923 roku, Scheubner-Richter szedł ramię w ramię, dosłownie, z Hitlerem, gdy bawarska policja otworzyła ogień w kierunku pochodu puczystów. Dawny konsul w Erzurum stał się jedną ze śmiertelnych ofiar tego wydarzenia316. Rzecz jasna, przesadą byłoby twierdzenie, Ŝe to właśnie relacje Scheubner-Richtera o polityce Turków wobec Ormian zainspirowały Hitlera do podjęcia próby „ostatecznego rozwiązania kwestii Ŝydowskiej”. Na to nie mamy bezpośrednich dowodów. Z pewnością jednak szczegółowe informacje o masowych deportacjach i eksterminacji całego narodu ormiańskiego, pochodzące od naocznego świadka tych wydarzeń, były dla Hitlera istotnym źródłem wiedzy. Tym bardziej, Ŝe przekonywały o zupełnej bezkarności sprawców tych zbrodni. Wątek ludobójstwa Ormian Hitler poruszył juŜ w 1931 roku, w rozmowie, którą przeprowadził z nim Richard Breitling - redaktor naczelny narodowo-konserwatywnego dziennika „Leipziger Neueste Nachrichten”. Hitler odniósł się w niej do swoich planów masowych deportacji całych populacji: „Wszędzie ludzie oczekują na nowy porządek świata. Zamierzamy wprowadzić politykę wielkich przesiedleń [...] Niech Pan pomyśli o biblijnych deportacjach i masakrach z czasów średniowiecza [...] i niech Pan sobie przypomni o eksterminacji Ormian”317. Nieprzypadkowo więc reakcja narodowo-socjalistycznego reŜimu, który w 1933 roku w wyniku demokratycznych wyborów zaczął niepodzielnie rządzić w Niemczech, na fakt ukazania się i rozpowszechniania w tym kraju słynnej ksiąŜki Franza Werfla „Czterdzieści dni Musa Dagh”, opisującej bestialskie ludobójstwo w roku 1915, była zdecydowanie negatywna. Na początku 1933 roku narodowi socjaliści nie byli jeszcze w stanie uniemoŜliwić Werflowi podróŜy po Niemczech, podczas której przedstawiał swoją ksiąŜkę, jednocześnie informując - równieŜ drogą radiową - niemiecką opinię publiczną o tureckich zbrodniach. Jednak juŜ w 1936 roku organ prasowy SS, „Das Schwarze Korps”, inkryminował go jako propagandzistę „rzekomych tureckich zbrodni popełnionych na Ormianach” i radził, aby „amerykańscy śydzi zachęcali do sprzedaŜy ksiąŜki Werfla raczej w Stanach Zjednoczonych”318. Widać z tego, Ŝe w niechęci do rozpowszechniania informacji na temat eksterminacji Ormian między II a III Rzeszą istniała pełna ciągłość. Wiedzę hitlerowskiego reŜimu na temat tego, co się działo w Turcji w latach I wojny światowej, wzbogaciły własnym doświadczeniem osoby z najwyŜszych szczytów władzy w III Rzeszy319. Radcą w niemieckiej ambasadzie w Stambule w latach 1915-1916 był więc Konstantin von Neurath - poprzednik Joachima von Ribbentropa na stanowisku ministra spraw zagranicznych w rządzie Hitlera. W latach swojej dyplomatycznej słuŜby nad Bosforem Neurath miał za zadanie zbieranie wszelkich informacji o dokonywanej tam eksterminacji Ormian. Między sierpniem 1915 a lutym 1916 roku niemieckim konsulem w Erzurum był F. W von Schulenburg latach 1934-1941 ambasador III Rzeszy w Związku Sowieckim i jeden z głównych autorów układu Ribbentrop-Mołotow, umoŜliwiającego Hitlerowi rozpoczęcie działań wojennych w 1939 roku. Na krąŜowniku „Breslau”, który w 1914 roku wraz z bliźniaczym okrętem „Goeben” wpłynął do Stambułu i następnie brał udział w tureckim ataku na rosyjskie porty nad Morzem Czarnym, był Karl Dönitz. W maju 1945 roku, jako admirał i dowódca Kriegsmarine, wyznaczony został przez Hitlera na następcę Fuhrera. Wreszcie Rudolf Hoss komendant obozu koncentracyjnego w Auschwitz - w 1916 roku, w wieku 16 lat zaciągnął się do niemieckich oddziałów stacjonujących na terenie Turcji.

CZĘSC TRZECIA Dalsze prześladowania i negacja prawdy

„HISTORIA BEZSKUTECZNIE ARMENII”320

BĘDZIE

TAM

SZUKAĆ

SŁOWA

O

ZARÓWNO PODCZAS DOKONYWANIA LUDOBÓJSTWA w latach 1915-1916, jak i juŜ po jego przeprowadzeniu reŜim młodoturecki utrzymywał, Ŝe usunięcie ludności ormiańskiej ze wschodnioanatolijskich wilajetów miało na celu usprawnienie prowadzenia wojny z Rosją. Tymczasem rzeczywistość okazała się zupełnie inna - z początkiem 1917 roku w wyniku kolejnych ofensyw wojsk rosyjskich pod okupacją carskiej armii znalazła się znaczna część dawnych prowincji ormiańskich: Wan, Bitlis, Erzurum i Trabzon. Tyle Ŝe nie było juŜ w nich Ormian. Wybuch rewolucji bolszewickiej w Rosji przyniósł kolejny zwrot w kwestii ormiańskiej, mówiąc zaś precyzyjniej, pojawiło się nowe, śmiertelne zagroŜenie dla tej resztki narodu ormiańskiego, która przetrwała ludobójstwo, czyli uchodźców z Turcji, oraz Ormian Ŝyjących do tego czasu pod rządami Romanowów. Przypomnijmy, Ŝe po abdykacji cara Mikołaja II rosyjski Rząd Tymczasowy zezwolił na powrót uchodźców ormiańskich na ich ojczyste ziemie, które znajdowały się na obszarach pozostających wówczas pod okupacją wojsk rosyjskich. Skorzystało z tego około 150 tysięcy osób, tyle bowiem przetrwało z grupy 300 tysięcy Ormian, głównie mieszkańców prowincji Wan, którzy w 1915 roku w ślad za armią rosyjską opuścili Turcję i dotarłszy na rosyjskie Zakaukazie, masowo umierali tam z głodu i chorób - carski rząd uczynił niewiele albo nic, by ulŜyć doli uchodźców, jednocześnie aŜ do maja 1916 roku uniemoŜliwiał dostarczanie im przez ormiańskie organizacje pomocy humanitarnej321. Na mocy traktatu pokojowego, zawartego z państwami centralnymi w 1918 roku w Brześciu, bolszewicka Rosja zwróciła Stambułowi nie tylko okupowane dotąd obszary wschodniej Anatolii, ale równieŜ okręgi Ardahanu, Karsu i Batumi - pozostające w jej granicach od II połowy XIX wieku i zamieszkałe przez silne kolonie ormiańskie. Realizacja leninowskiego hasła „pokoju bez aneksji” przyniosła więc w praktyce skazanie Ormian mieszkających na tych terenach na niechybne represje. Rzecz jasna, bolszewików skłoniło do tego nie tyle rzekome umiłowanie przez nich pokoju, ile wewnętrzny zamęt w Rosji i konieczność skoncentrowania wysiłków na prowadzeniu wojny domowej z „białymi”. Wiosną 1918 roku, juŜ po przejęciu tych ziem, Turcy podjęli ofensywę w kierunku rosyjskiej Armenii, z zamiarem połączenia się z „tureckimi braćmi” - Azerami w Baku. Zdobyty został Erewan. W armeńskiej stolicy dowodzący ottomańską armią generał Halil Kut - wuj ministra Envera Paszy oświadczył słuchającym go Ormianom: „Starałem się wymazać naród ormiański [z mapy] do ostatniej osoby”322. Trzeba przyznać, Ŝe rzeczywiście robił on wszystko, aby ten cel osiągnąć. Jego wojska dokonały masowych rzezi Ormian m.in. w Aleksandropolu i Karakilissie. Parę lat później, gdy oczekiwał na swój proces w alianckim więzieniu, pytany przez przesłuchującego go brytyjskiego oficera o liczbę Ormian zamordowanych przez armię turecką podczas działań wojennych, prowadzonych wiosną 1918 roku, miał oświadczyć: „300 tysięcy Ormian - mniej więcej. Nie liczyłem przecieŜ”323. Co charakterystyczne, generał Halil Kut był równieŜ zafascynowany postacią Czyngis-chana (jak wiemy, było to typowe dla tureckiej elity rządzącej). Dość wspomnieć, Ŝe jego imię nadał swojemu najmłodszemu synowi. Pewien niemiecki oficer, który przebywał w jego sztabie, relacjonował, Ŝe generał miał niemałe ambicje, zaczerpnięte wprost z ideologii panturańskiej. Jego dewiza brzmiała: „Przebijajmy się do Turkiestanu, tam załoŜę nowe cesarstwo dla mojego małego Czyngisa”324. Wydaje się, Ŝe w 1918 roku wręcz zwyczajem tureckich generałów było chełpienie się przed Ormianami masakrami dokonanymi na ich rodakach. Generał Ali Ihsan, dowodzący 6. turecką armią, która operowała w AzerbejdŜanie, oświadczył przedstawicielom społeczności ormiańskiej w Tabryzie: „Wiedzcie, Ŝe podczas mojego wejścia do Khoi kazałem wymordować Ormian z tamtego terenu, bez względu na wiek i płeć”. Według kapelana niemieckiej ambasady w Stambule, ks. pułkownika von Luttichau, generał Ihsan chwalił się przed niemieckimi oficerami, Ŝe „mordował Ormian własnoręcznie”325. Generał Otto von Lossow, od marca 1916 do września 1918 roku pełniący funkcję „niemieckiego wojskowego pełnomocnika w Turcji”, a więc osoba, którą trudno podejrzewać o działanie na

niekorzyść tureckiego sojusznika, w lipcu 1918 roku w następujący sposób opisywał turecką politykę wobec Ormian na Zakaukaziu: „Na podstawie wszystkich raportów i wiadomości dochodzących do mniej tutaj, w Tbilisi, jasne jest, Ŝe Turcy systematycznie pracują nad [...] eksterminacją tych paru setek tysięcy Ormian, których dotychczas pozostawili jeszcze przy Ŝyciu”326. Podobne uwagi znalazły się równieŜ w raporcie przesłanym w miesiąc później do Berlina przez generała Friedricha von Kressensteina, od 1914 roku zajmującego wyŜsze stanowiska dowódcze w tureckiej armii, m.in. szefa sztabu tureckiej 6. armii w Syrii i Palestynie, dowódcy 8. armii tureckiej stacjonującej w Palestynie, a od czerwca 1918 roku szefa niemieckiej misji wojskowej na Kaukazie: „Turcy w Ŝaden sposób nie porzucili swojego zamiaru eksterminacji Ormian. Zmienili tylko taktykę. Gdziekolwiek to tylko moŜliwe, podŜega się Ormian, prowokuje się ich w nadziei zyskania pretekstu do nowych ataków”327. Przekonanie o tym, Ŝe Turcy zaangaŜowali się w 1918 roku w kolejną fazę eksterminacji Ormian, podzielane było równieŜ przez najwyŜsze niemieckie dowództwo, w tym przez Ericha Ludendorffa i Paula Hindenburga328. Jednak i tym razem postępowanie Niemiec nie odbiegało od wzorca ustalonego w latach 1915-1916: wyczerpujące, ale poufne informacje na temat eksterminacji Ormian wysyłane do Berlina oraz brak interwencji u rządu tureckiego ze względu na „dobro sojuszu”. 28 maja 1918 roku została proklamowana Republika Armenii. Na mocy traktatu zawartego 4 czerwca w Batumi, Turcja oficjalnie uznała nowe państwo, pod względem terytorialnym ograniczone do rejonu Erewanu i Sewanu (około 9 tysięcy km2)329. Jednak juŜ pod koniec tego samego miesiąca znany nam turecki generał, Halil Pasza, rozpoczął ofensywę w kierunku Baku; było to zresztą uzgodnione z niemieckimi sztabowcami, którym zaleŜało na zapewnieniu słabnącym Niemcom dostaw ropy naftowej - surowca waŜnego ze względów strategicznych. 15 września wojska tureckie wyparły brytyjski korpus ekspedycyjny i zajęły Baku. To zaś oznaczało dla Ormian kolejną falę prześladowań. W wyniku masakr330, których sprawcami byli na równi Turcy i miejscowi Azerowie, zginęło ponad 25 tysięcy osób, a 10 tysięcy wypędzono z ich domów331. Podobno jednym ze szczególnie gorących zwolenników eksterminacji ludności ormiańskiej był pełniący słuŜbę w armii Halila generał Nurf - 27-letni wówczas brat ministra Envera Paszy. Jak widać, mordowanie Ormian stało się prawdziwym „rodzinnym interesem”332. W momencie wkroczenia armii generała Halila do Baku w jej szeregach znajdował się równieŜ dr Behaeddin Sakir - jeden z głównych organizatorów ludobójstwa Ormian w Turcji w 1915 roku, współodpowiedzialny, wraz z Nazimem, za zbrodniczą działalność Organizacji Specjalnej. We wrześniu 1918 roku, juŜ po opanowaniu Baku przez wojska tureckie, generał Halil właśnie jemu powierzył nadzór nad miejscową policją. Rezultat wydawał się oczywisty. Jak się okazało, wydarzenia towarzyszące tureckiej ofensywie na dawne rosyjskie Zakaukazie były ostatnim krwawym akordem w polityce młodoturków wobec narodu ormiańskiego. Wczesną jesienią 1918 roku stało się jasne, Ŝe Turcja rządzona przez partię „Jedności i Postępu” przegrywa wojnę. 30 października Porta została zmuszona do zawarcia rozejmu z państwami Ententy na mocy którego jej wojska miały wycofać się ze wszystkich frontów, w tym z frontu kaukaskiego, za granicę państwa ottomańskiego z 1914 roku. W nocy z 1 na 2 listopada przywódcy reŜimu młodotureckiego i główni sprawcy ludobójstwa Ormian, w tym Talaat Pasza - od 1917 roku pełniący funkcję wielkiego wezyra - Enver Pasza i kierujący Organizacją Specjalną Nazim, potajemnie opuścili Stambuł na pokładzie niemieckiego okrętu wojennego. Wydawało się, Ŝe przegrana Turcji w I wojnie światowej i upadek władzy młodoturków oznaczać będzie dla Ormian nie tylko odsunięcie groźby dalszej fizycznej eksterminacji, ale pozwoli ziścić marzenia o niepodległym państwie armeńskim. O to zabiegać miała dwuosobowa delegacja ormiańska, wysłana na konferencję pokojową do Wersalu. Nadzieje te były uzasadnione choćby tym, Ŝe jeszcze w czasie trwania wojny wysoko postawieni przedstawiciele państw Ententy otwarcie deklarowali konieczność utworzenia niepodległego państwa armeńskiego po zakończeniu światowego konfliktu. W 1917 roku brytyjski premier, Lloyd George, oświadczył, Ŝe po wojnie Mezopotamia (obecny Irak) nie powróci pod rządy tureckie, i dodał: „To samo dotyczy Armenii, kraju przesiąkniętego krwią niewinnych, zmasakrowanych przez ludzi, którzy mieli ich chronić”. Jeszcze w sierpniu 1918 roku, a więc na krótko przed końcem wojny, zapewniał przedstawicieli ormiańskich środowisk: „Wielka Brytania nigdy nie zapomni o swojej odpowiedzialności wobec waszego umęczonego narodu”333. W podobnym duchu utrzymane były wypowiedzi przywódców francuskich. W listopadzie 1916 roku francuski minister spraw zagranicznych, Aristide Briand, deklarował: „Gdy wybije godzina uprawnionych reparacji, Francja nie zapomni straszliwych przejść doświadczonych przez Ormian i w

porozumieniu ze swoimi sojusznikami podejmie stosowne kroki dla zapewnienia Armenii pokojowej egzystencji i postępu”. Wtórował mu w lipcu 1918 Georges Clemenceau, pisząc do jednego z ormiańskich przywódców: „Mam przyjemność potwierdzić Panu, Ŝe rząd Republiki, podobnie jak rząd Wielkiej Brytanii, nie zaprzestał traktować narodu ormiańskiego jako jednego z tych narodów, których los Sprzymierzeni zamierzają rozstrzygnąć w zgodzie z najwyŜszymi prawami Ludzkości i Sprawiedliwości”. Włoski premier, Vittorio Orlando, dodawał: „Powiedzcie narodowi ormiańskiemu, Ŝe ich sprawę uczynię moją własną”334. Podczas konferencji pokojowej w Wersalu wielkim rzecznikiem utworzenia niepodległej Armenii był równieŜ amerykański prezydent, Woodrow Wilson. W1920 roku na konferencji w San Remo premierzy Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch porozumieli się w kwestii terytorium tego państwa; miało ono obejmować nie tylko obszar dawnej rosyjskiej Armenii, ale równieŜ prowincje wschodnioanatolijskie335. Kwestia Armenii została wreszcie rozwiązana dzięki traktatowi pokojowemu, zawartemu 10 sierpnia 1920 roku pomiędzy Turcją a państwami Ententy w Sevres. W artykule 88. Turcja uznawała istnienie niepodległego państwa armeńskiego, natomiast w artykule 89. zgadzała się na nadzór prezydenta Stanów Zjednoczonych nad wytyczeniem granicy armeńsko-tureckiej w prowincjach Erzurum, Wan, Bitlis i Trabzon. Armenii zagwarantowano równieŜ dostęp do morza. 22 listopada prezydent Woodrow Wilson podał do wiadomości wyniki kierowanego przez siebie postępowania arbitraŜowego: Armenii przypadła większość terytorium w prowincjach Wan, Erzurum i Bitlis oraz część wilajetu trabzońskiego, który miał zapewnić temu państwu dostęp do Morza Czarnego. Jednak wszystkie te postanowienia od samego początku zawieszone były w próŜni. Przede wszystkim dlatego, Ŝe przyznane Armenii anatolijskie prowincje były juŜ dokładnie „wyczyszczone” z Ormian. Po drugie, od lata 1919 roku właśnie wschodnia Anatolia stała się centrum nowego nacjonalistycznego ruchu tureckiego. Pałeczkę z rąk młodoturków w dziele budowania jednolitej narodowo Turcji przejął Mustafa Kemal Pasza. Ruch kemalistowski w pełni korzystał więc z rezultatów ludobójczej polityki „Jedności i Postępu”, czyli z osiągnięcia etnicznej jednolitości Anatolii. Nieprzypadkowo miejscem kemalistowskiego kongresu (23 lipiec - 6 sierpień 1919 roku), proklamującego tzw. pakt narodowy, z zawartymi w nim postulatami niepodległości politycznej i ekonomicznej Turcji w jej „granicach narodowych”, stał się Erzurum - miasto, w którym do 1915 roku istniała silna mniejszość ormiańska. Na kolejnym kongresie, w Siwas (wrzesień 1919 roku) Kemal ogłosił, Ŝe jednym z celów prowadzonego przez niego tureckiego ruchu narodowego będzie niedopuszczenie do powstania niepodległej Armenii. 23 kwietnia 1920 roku rozpoczęły się w Angorze zdominowane przez zwolenników Kemala obrady Wielkiego Zgromadzenia Narodowego. 7 czerwca podjęło ono uchwałę o niewaŜności wszelkich decyzji i porozumień, zawartych przez rząd wierny sułtanowi, a podjętych od 16 marca 1920 roku, czyli od momentu przejęcia kontroli nad Stambułem przez okupacyjne wojska Ententy Oznaczało to, Ŝe ruch kemalistowski z góry odrzuca warunki, które stały się podstawą porozumienia zwycięskich aliantów z rządem sułtańskim, rezydującym nad Bosforem. A integralną częścią tego porozumienia jak widzieliśmy - była zgoda Stambułu na powstanie niepodległej Armenii, w której skład miały wejść równieŜ obszary wschodnioanatolijskie. „Ojciec Turków”, Mustafa Kemal, nie ukrywał swoich intencji wobec Ormian i młodego państwa armeńskiego. Na początku 1920 roku, ustalając priorytety dla wojsk walczących pod jego rozkazami na zachodzie Azji Mniejszej z oddziałami greckimi, francuskimi i włoskimi, deklarował: „Koniecznie musimy zniszczyć armię ormiańską, jak i ormiańskie państwo, które Ŝeruje na ciele naszego kraju jak rozszerzający się nowotwór”336. Przy realizacji tego planu Kemal Pasza nie gardził współpracą ze sprawdzonymi juŜ fachowcami w dziele zwalczania „ormiańskiego nowotworu”. Dawni działacze Ittihadu, w tym oprawcy słuŜący w Organizacji Specjalnej, byli chętnie przyjmowani do szeregów kemalistowskich337. Ci z tureckich zbrodniarzy, którzy nie mogli czynnie wesprzeć kemalistów, bo przebywali na wygnaniu, spieszyli z dobrymi radami, jak najlepiej „dokończyć dzieła”. Talaat Pasza, występujący jako prezydent „Ligi Obrony Islamu”, zaoferował z Berlina swoje usługi juŜ w styczniu 1920 roku338, zaś wiosną 1920 roku pisał do kemalistowskiego generała, Kiazima Karabekira, którego armia miała za parę miesięcy przeprowadzić uderzenie na Armenię: „Mój najdroŜszy Karabekir, jeśli Pana wojenne przygotowania są zakończone, niech Pan zaczyna atak”. Krótko po tym turecki generał otrzymał list od przebywającego chwilowo w Berlinie Envera Paszy: „Niech Pana sumienie nie będzie niczym zaniepokojone podczas trwania operacji wojskowej, którą podejmie Pan w celu zachowania integralności kraju. Oczekuję na wiadomości o Pańskim zwycięstwie”. A na

początku września Enver wypominał Karabekirowi: „Nie powinien był Pan pozwolić, by Armenia zebrała siły”339. Dla nas z pewnością nie bez znaczenia jest fakt, Ŝe młodotureccy działacze, zaangaŜowani w ludobójstwo Ormian, oferowali swoje usługi takŜe rządzącym w Rosji bolszewikom. Wśród załoŜycieli powstałej na początku 1920 roku Tureckiej Partii Komunistycznej znaleźli się m.in.: Zeki - kat z obozu koncentracyjnego w Deir-es-Zor, oraz wierny naśladowca Czyngis-chana, generał Halil340. Enver Pasza i Taalat, przebywający po upadku reŜimu młodotureckiego w Niemczech, nawiązali latem 1919 roku kontakty z uwięzionym w berlińskim Moabicie Karlem Radkiem. Podczas szeregu wizyt, które odbyli u niego w sierpniu i wrześniu, Radek zaproponował im zawiązanie muzułmańsko-bolszewickiego sojuszu przeciw „brytyjskiemu imperializmowi”341. Inicjatywa ta została chętnie przez nich podchwycona i w maju 1920 roku doszło do formalnych negocjacji przedstawicieli Ittihadu na wygnaniu z Sowietami342. W sierpniu Enver przybył w tym samym celu do Moskwy. Co ciekawe, dawny młodoturecki minister wojny nie tylko przystał na bolszewicką propozycję walki z Brytyjczykami, ale uzupełnił ją o koncepcję zacieśnienia współpracy bolszewicko-niemieckiej; przypomnijmy, Ŝe w tym samym czasie (wiosna - lato 1920 roku) trwała rosyjska ofensywa na Warszawę. Ten pomysł Envera docenili sami bolszewicy. Według Radka, „Enver był pierwszym, który wskazał niemieckim militarystom, Ŝe Rosja Sowiecka to nowa i rosnąca potęga światowa, z którą będą musieli się liczyć, jeśli chcą podjąć walkę z Ententą”343. 26 sierpnia 1920 roku, a więc w momencie, gdy klęska bolszewickiej ofensywy w Polsce była juŜ oczywista, Enver pisał z Moskwy do generała Hansa von Seeckta, szefa Reichswehry: „Istnieje tutaj pewna grupa, Trocki naleŜy do niej, która opowiada się za porozumieniem z Niemcami. Grupa ta gotowa by była do uznania dawnych niemieckich granic z roku 1914. A jako jedyne wyjście z obecnego światowego chaosu widzi ona współpracę [Rosji bolszewickiej] z Niemcami i Turcją”344. Kończąc tę dygresję i powracając do kwestii ściśle związanych z powstaniem niepodległej Armenii i stanowiska wobec niej Mustafy Kemala, naleŜy zauwaŜyć, Ŝe aŜ do września 1920 roku wstrzymywał on inwazję swoich wojsk na ten kraj, przewidując, iŜ oznaczałoby to nową falę eksterminacji Ormian, a to z kolei spowodowałoby oburzenie i reakcję ze strony całego chrześcijańskiego świata, w szczególności Stanów Zjednoczonych345. Obaw tych, zresztą mocno przesadzonych, Kemal pozbył się juŜ pod koniec sierpnia 1920 roku. Do działania skłoniły go dwa czynniki: podpisanie 10 sierpnia w Sevres przez rząd sułtański traktatu pokojowego z Ententą, ustanawiającego niepodległą Armenię, ale równocześnie sankcjonującego faktyczny rozbiór Turcji, oraz powrót Sowietów do aktywnej polityki na Zakaukaziu. Rozgromienie wojsk „białych”, dowodzonych przez generałów Antona Denikina i Piotra Wrangla, otworzyło wiosną 1920 roku Armii Czerwonej drogę na Zakaukazie. Pod koniec kwietnia zajęty został AzerbejdŜan. Hasło o „pokoju bez aneksji” poszło więc do lamusa. Na początku września rozpoczął obrady w Baku sterowany przez Moskwę Kongres Ludów Wschodu. Grigorij Zinowiew, biorący w nim udział z ramienia władz Rosji bolszewickiej, przyznał wówczas, Ŝe rząd Mustafy Kemala cieszy się co prawda poparciem Kremla, tylko dlatego jednak, Ŝe jest uznawany w Moskwie za „wymierzony w rząd brytyjski” i w „europejski imperializm”. Zaznaczył przy tym wyraźnie, czemu takŜe wtórował przebywający w Baku Nikołaj Bucharin, Ŝe polityka kemalistów róŜni się zdecydowanie od polityki III Międzynarodówki, czyli faktycznie Moskwy346. Kemal postanowił nie czekać więc na orzeczenie Kremla, Ŝe tureccy nacjonaliści są otwartymi wrogami Kominternu, czego moŜna się było spodziewać, znając zasady sowieckiej dyplomacji. 23 września wojska dowodzone przez generała Karbekira przekroczyły granicę turecko-armeńską w trzech miejscach - od strony Karsu, Aleksandropola i Araratu. Zdecydowana przewaga leŜała po stronie Turków, więc juŜ na początku listopada większość terytorium Armenii znalazła się pod ich okupacją. Powtórzył się znany nam juŜ scenariusz: inwazja, okupacja i rzeź ludności ormiańskiej. W samym Aleksandropolu (w czasach sowieckich Leninakan, obecnie Gyumri) wojska kemalistowskie zamordowały ponad 60 tysięcy osób. Ocenia się, Ŝe jesienna kampania generała Karabekira kosztowała w sumie Ŝycie niemal 200 tysięcy Ormian; szczególnie uderzające jest, Ŝe wśród ofiar znalazła się duŜa liczba dzieci między 5. a 12. rokiem Ŝycia347. Około 18 tysięcy Ormian dostało się do tureckiej niewoli. Alfred Rawlinson, brytyjski oficer pozostający równieŜ w tureckiej niewoli, widział przybycie do Erzurum ormiańskich jeńców wojennych: „Opuszczając nasze stare kwatery, po raz pierwszy ujrzeliśmy »ormiańskich jeńców«. Ci, których widzieliśmy, byli uŜywani jako robotnicy. Niewolnicy, byłoby tutaj jednak właściwszym słowem. ChociaŜ byłem przyzwyczajony do widoku

głodu, nędzy i wszelkiego rodzaju niedostatków, jednak widok tych ludzi zszokował mnie, jako coś, czego przedtem nie doświadczyłem i czego pamięć pozostanie we mnie do końca mojego Ŝycia. Był wówczas środek zimy, wszędzie leŜał głęboki śnieg, siła i temperatura [niska] mroźnego wiatru była nie do opisania. A jednak te Ŝałosne istoty były ubrane - o ile w ich przypadku jest to właściwe słowo - w najbardziej zgniłe i najbardziej brudne, rojące się od robactwa łachmany. Poprzez nie widać było w wielu miejscach pozbawione ciała kości, tak Ŝe wydawało się czymś niemoŜliwym, by moŜna było sprowadzić człowieka do takiego stanu i takiego Ŝycia”348. Najwyraźniej kemaliści byli zdecydowani połoŜyć raz na zawsze kres „ormiańskiemu zagroŜeniu”. Dodatkowo przekonuje o tym treść instrukcji, którą minister spraw zagranicznych, Ahmed Muhtar, przekazał 8 listopada 1920 roku generałowi Karbekirowi, dowódcy tureckich wojsk okupujących Armenię. Na wstępie minister zauwaŜał, Ŝe państwo armeńskie odetnie Turcję od Wschodu - jak widać idee panturańskie były wciąŜ Ŝywe - a we współpracy z Grecją „zaszkodzi ogólnemu wzrostowi Turcji”. Kraj ten - twierdził Muhtar - „nigdy nie złączy swojego losu z warunkami stawianymi przez Turcję i islam”. W tej sytuacji wnioski były jednoznaczne: „naleŜy czynić wszystko, by Armenia została zniszczona politycznie i fizycznie”. Dalej Muhtar informował, w jaki sposób naleŜy to przedsięwzięcie zrealizować: „Skoro osiągnięcie tego celu jest zaleŜne od [ograniczeń] naszej potęgi i ogólnej sytuacji politycznej, naleŜy być elastycznym we wprowadzaniu w Ŝycie wspomnianej wcześniej decyzji. Nasze wycofanie się z Armenii, jako część porozumienia pokojowego, jest wykluczone. Niech Pan raczej odwoła się do sposobu działania obliczonego na zwiedzenie Ormian i ogłupienie Europejczyków, poprzez przyjęcie pozorów dąŜenia do pokoju. W rzeczywistości jednak, efektem tego wszystkiego jest stopniowe osiągnięcie celu [...] Zarówno w redagowaniu, jak i w stosowaniu warunków układu pokojowego naleŜy uŜywać niejasnych i miło brzmiących słów, które stale stwarzają pozory nastawienia pokojowego wobec Ormian”349. Kolejnej odsłonie ludobójstwa Ormian być moŜe zapobiegła interwencja Rosji bolszewickiej, która postanowiła nie dopuścić do niemal całkowitej aneksji Armenii przez Turcję, do tego bowiem sprowadzał się zawarty na początku grudnia 1920 roku armeńsko-turecki układ pokojowy w Aleksandropolu. 2 grudnia została proklamowana Armeńska Republika Rad. Ostatecznie Angora i Moskwa zgodziły się na kompromisowe rozwiązanie, czyli na rozbiór Armenii. Na mocy układów zawartych 16 marca 1921 w Moskwie i 13 października tego samego roku w Karsie, Rosja cedowała na rzecz Turcji i tak juŜ opanowane przez wojska kemalistowskie okręgi Karsu, Ardahanu, Igdiru (z Araratem) oraz część okręgu Batumi, reszta - jako Armeńska Republika Socjalistyczna - została przy Sowietach. Taki stan rzeczy utrzymał się aŜ do 1991 roku, to znaczy do momentu upadku Związku Sowieckiego i powstania Republiki Armenii. Lata 1921-1923 pokazały, ile były warte zapewnienia przywódców Ententy, Ŝe będą adwokatami sprawy armeńskiej na arenie międzynarodowej. WaŜna była przede wszystkim „liczba dywizji”, a tych Ormianie, którzy przetrwali tureckie ludobójstwo, nie mieli. Państwa zachodnie musiały jednak w końcu przyznać, Ŝe bardziej przekonywująco niŜ potrzeba zapewnienia Ormianom niepodległego bytu państwowego brzmią argumenty, jakimi były zwycięstwa armii kemalistowskiej nad wojskami interwencyjnymi - greckimi, włoskimi i francuskimi, w Azji Mniejszej. Kwestię Armenii i Ormian rozstrzygnęły wreszcie (na 70 lat) postanowienia konferencji w Lozannie, podpisane w lipcu 1923 roku. Ustanowiono nowe warunki pokoju pomiędzy państwami Ententy a Republiką Turecką, przez co przekreślone zostały ustalenia traktatu pokojowego w Sevres, który jak wiemy - nie tylko dzielił posiadłości tureckie między Francję, Wielką Brytanię, Włochy i Grecję, ale uznawał w świetle prawa międzynarodowego istnienie państwa armeńskiego, obejmującego równieŜ historyczne prowincje ormiańskie we wschodniej Anatolii. Podpisany w Lozannie traktat był faktycznym, pośmiertnym zwycięstwem młodoturków, oznaczał bowiem usankcjonowanie przez mocarstwa europejskie efektów ich ludobójczej polityki. Ani razu nie pojawiła się w nim wzmianka o eksterminacji narodu ormiańskiego, nie wspominając juŜ o konieczności ukarania wszystkich sprawców tej zbrodni. Ani razu nie uŜyto w nim słów „Armenia” i „Ormianie”. Międzynarodowa wspólnota uznała więc de facto to, czego dokonali Talaat, Enver et consortes. Gdy George Curzon, stojący na czele brytyjskiej delegacji na konferencję w Lozannie, podejmował podczas jej trwania kolejne wysiłki, by przekonać szefa tureckiej delegacji, generała Ismeta Inónu, o konieczności poruszenia sprawy armeńskiej w traktacie, ten ostatni nie krył swego zniecierpliwienia. By go udobruchać, Curzon zaŜartował: „CzyŜ nie moŜe Pan znieść nawet takiej trywialnej mowy pogrzebowej?”350. Polityka appeasementu - jeŜeli rozumieć ją jako łatwe godzenie się tzw. zachodnich demokracji z

brutalnymi faktami dokonanymi - nie narodziła się w 1935 roku, gdy przyzwoliły one na remilitaryzację Nadrenii przez Hitlera. JuŜ 12 lat wcześniej Europa zaakceptowała ludobójcze dziedzictwo reŜimu młodotureckiego, zaŜarcie bronionego przez nową, republikańską, modernizującą się Turcję351.

W POSZUKIWANIU SPRAWIEDLIWOŚCI I PRAWDY W ZNANEJ NAM NOCIE trzech państw Ententy - Wielkiej Brytanii, Francji i Rosji, do rządu tureckiego z 24 maja 1915 roku państwa te zgłosiły swoją gotowość do ukarania wszystkich osób odpowiedzialnych za przeprowadzoną w Turcji eksterminację ludności ormiańskiej. Dopiero jednak przegrana tej ostatniej w I wojnie światowej i idący w ślad za nią upadek reŜimu Ittihadu, który miał miejsce w listopadzie 1918 roku, stworzyły realne moŜliwości wprowadzenia tych deklaracji w Ŝycie. 11 czerwca 1919 roku do ParyŜa przybył nowy szef rządu tureckiego, Damad Ferid Pasza. Przed przedstawicielami aliantów, obradującymi na konferencji pokojowej w Wersalu, turecki premier oświadczył m.in.: „Podczas wojny niemal cały cywilizowany świat był poruszony wieściami o zbrodniach popełnionych przez Turków. Najdalszy jestem od intencji przeinaczania tych postępków, które w naturalny sposób swoją grozą poruszają ludzkie sumienie. Tym niemniej, będę usiłował pomniejszyć stopień winy sprawców tej wielkiej tragedii. Celem, który proponuję, jest pokazanie światu - wspierając się na dowodach - kim są prawdziwi sprawcy, odpowiedzialni za te odraŜające zbrodnie”352. W czasie, gdy turecki premier wypowiadał te słowa, od niemal dwóch miesięcy toczył się przed sądem wojennym w Stambule proces przywódców młodotureckiego reŜimu. Czołowi przedstawiciele Ittihadu zostali oskarŜeni nie tylko o niekonstytucyjne wciągnięcie Turcji do światowego konfliktu, ale równieŜ o zaplanowanie i przeprowadzenie ludobójstwa Ormian353. Fakt, Ŝe zdecydowana większość oskarŜonych, na czele z Talaatem, Enverem i Nazimem, pozostawała juŜ od wielu miesięcy poza Turcją, sprawił, iŜ postępowanie miało charakter zaoczny. Wyrok w procesie przywódców „Jedności i Postępu” zapadł 5 lipca. Talaat, Enver i Nazim zostali uznani za winnych zarzucanych im czynów i skazani na karę śmierci. ChociaŜ znajdowali się oni poza zasięgiem tureckiego wymiaru sprawiedliwości, sam proces i sentencja wyroku były niezwykle waŜne, turecki sąd bowiem przyznał rację argumentom i uznał autentyczność dowodów przekazanych przez prokuraturę. Chodziło o telegramy wysyłane przez ministra spraw wewnętrznych, Talaata, oraz zwierzchników Organizacji Specjalnej do tureckiej administracji na prowincji, które w niedwuznaczny sposób wskazywały, Ŝe prawdziwym celem deportacji Ormian nie było ich przesiedlenie, ale faktyczne unicestwienie. Sąd dał równieŜ wiarę dokumentom poświadczającym, Ŝe Talaat Pasza wydawał instrukcje, które nakazywały interpretować słowo „deportacje” jako polecenie „zniszczenia”354. Tureccy sędziowie uznali teŜ, Ŝe Organizacja Specjalna miała charakter zbrodniczy, a jej celem była realizacja postanowień Ittihadu o całkowitym wyniszczeniu narodu ormiańskiego. Skazując młodotureckich przywódców, sąd odrzucił tym samym argumentację, która od początku słuŜyła jako uzasadnienie ludobójczej akcji i do dzisiaj przytaczana jest przez negacjonistyczną kampanię, sterowaną przez Republikę Turecką: Ŝe deportacje słuŜyły przede wszystkim usprawnieniu operacji militarnych; Ŝe Ormianie, jako „element niepewny”, niejako wymusili na młodotureckim rządzie podjęcie decyzji o deportacjach; Ŝe „nieszczęśliwe wypadki”, które wydarzały się podczas przemarszu konwojów z deportowanymi, były wynikiem zaniedbań lokalnych władz cywilnych i wojskowych, a nie skutkiem przemyślanej, starannie zaplanowanej i centralnie sterowanej akcji. Dodatkowe znaczenie ma fakt uznania przez sąd wiarygodności źródeł: telegramów, depesz, zeznań świadków wywodzących się z wojskowej i cywilnej tureckiej administracji, dokumentujących zbrodniczą działalność Ittihadu. Wyrok tureckiego sądu wojennego pozostał wyłącznie na papierze nie tylko z powodu nieobecności skazanych. Jak wiemy, w końcu kwietnia 1920 roku powstał w Angorze nowy, konkurencyjny wobec sułtańskiego rząd: kemalistowskie Wielkie Zgromadzenie Narodowe. Od stycznia 1921 roku funkcjonował teŜ odrębny, podporządkowany temu rządowi wymiar sprawiedliwości, który nie uznawał wyroków wydanych przez sądy zaleŜne od Stambułu. Okres dwuwładzy w Turcji skończył się wraz z ostatecznym zwycięstwem Kemala i upadkiem sułtanatu w 1923 roku. 31 marca 1923 roku nowe władze ogłosiły powszechną amnestię dla wszystkich skazanych w latach 1918-1923 zarówno

przez sądy wojenne, jak i powszechne355. Tym samym Republika Turecka oficjalnie anulowała wyroki za zbrodnie ludobójstwa. W tym miejscu wypada wspomnieć o daremnych wysiłkach zwycięskiej Ententy, podejmowanych juŜ od początku 1919 roku, by pociągnąć do odpowiedzialności winnych eksterminacji Ormian. Pod naciskiem alianckich władz okupacyjnych rząd sułtański polecił aresztować kilkadziesiąt osób - w tym członków naczelnych władz Ittihadu, paru ministrów w rządzie młodotureckim, prowincjonalnych gubernatorów oraz kilku wysokich oficerów armii tureckiej. W obawie przed narastającymi w tureckiej stolicy antyalianckimi nastrojami i towarzyszącymi im demonstracjami na rzecz uwięzionych członków młodotureckiego reŜimu, 28 maja 1919 roku Brytyjczycy przetransportowali 67 najbardziej prominentnych więźniów na Maltę. Do sierpnia 1920 roku liczba tureckich więźniów pozostających pod brytyjską kontrolą wzrosła do 118; w tym gronie było 12 byłych ministrów356. Na pozostającej pod brytyjską jurysdykcją wyspie aresztanci podejrzani o udział w ludobójstwie Ormian mieli oczekiwać na proces przed międzynarodowym trybunałem. Okazało się jednak, Ŝe brytyjski nadzór nad więźniami nie był tak skuteczny, jak tego moŜna było oczekiwać357. We wrześniu 1921 roku z więzienia uciekła grupa 16 działaczy Ittihadu. W jej skład wchodzili czterej byli gubernatorowie wschodnio-anatolijskich prowincji, m.in. niesławnej pamięci gubernator prowincji Wan, Tahir Cevdet, dwóch dowódców armii i urzędnik odpowiedzialny z ramienia rządu za przebieg deportacji358. Być moŜe brytyjska słuŜba więzienna byłaby czujniejsza, gdyby nie względy Realpolitik prowadzonej przez tzw. zachodnie demokracje. JuŜ w pierwszej połowie 1919 roku dla Włochów i Francuzów stawało się jasne, Ŝe rząd sułtański nie przetrwa starcia z kemalistami, a tym samym na poraŜkę skazane są wszelkie wysiłki zmierzające do ukarania winnych eksterminacji ludności ormiańskiej - Kemal otwarcie odrzucał moŜliwość jakiejkolwiek formy międzynarodowej jurysdykcji nad podejrzanymi o zbrodnie wobec Ormian dawnymi członkami młodotureckiego reŜimu359. A w listopadzie 1919 roku swoich wątpliwości co do sensu przetrzymywania na Malcie tureckich więźniów nie kryli juŜ nawet sami Brytyjczycy360. Jesienią 1921 roku rząd w Londynie całkowicie juŜ zrezygnował z zamiaru osądzenia zbrodniarzy. 1 listopada w brytyjskim więzieniu na Malcie nie było juŜ ani jednego tureckiego więźnia, podejrzanego o eksterminację Ormian. Było to rezultatem porozumienia zawartego 23 października przez rząd Jego Królewskiej Mości z kemalistami. Na mocy tego porozumienia, w zamian za uwolnienie Brytyjczyków przetrzymywanych przez Angorę - chodziło głównie o wojskowych, którzy zostali wzięci do niewoli przez oddziały wierne Kemalowi - wyspę mieli opuścić wszyscy tureccy więźniowie. Jak powiedział jeden z brytyjskich urzędników: „Niezachwiana wiara członków parlamentu [brytyjskiego], Ŝe jeden brytyjski więzień jest wart całego statku Turków, usprawiedliwiała tę wymianę”361. Gdy okazało się, Ŝe nie ma miejsca na sprawiedliwość, nastąpiła zemsta. Jak wiemy, w listopadzie 1918 roku Talaat Pasza zbiegł do Niemiec i osiadł w Berlinie przy Hardenbergsstrasse. Tam 15 marca 1921 roku został zamordowany przez jednego z ormiańskich „mścicieli”, Salomona Teiliriana. Podczas toczącego się w czerwcu tego samego roku procesu o zabójstwo Teilirian nie ukrywał, Ŝe motywem jego czynu była chęć odwetu za cierpienia i śmierć setek tysięcy jego rodaków, których sprawcą był Talaat. Proces zamachowca stał się de facto procesem Talaata. Sędziowie uniewinnili Teiliriana, tym samym udzielając twierdzącej odpowiedzi na pytanie jednego z jego obrońców: „Czy moŜna skazać na śmierć oprawcę [Talaata]?”. Podobny los spotkał innych katów. 6 grudnia 1921 roku zastrzelony został w Rzymie przez Archavira Chirakiana młodoturecki premier, Said Halim. Behaeddin Sakir i DŜemal Azmi - szef wilejatu Trabzonu, zostali zamordowani w Berlinie przez Arama Erkaniana i Archavira Chirakiana. DŜemal Pasza zginął w Tbilisi 25 lipca 1922 roku z rąk Petrosa Ter-Boghossiana i Artachesa Kevordjiana. Ostatni z autorów ormiańskiej eksterminacji, Enver Pasza, został zabity 4 sierpnia 1922 roku niedaleko Buchary, podczas próby przedostania się do Afganistanu. Niedoszły partner bolszewików w sojuszu skierowanym przeciw „brytyjskiemu imperializmowi” powrócił po 1921 roku do dawnych, młodotureckich idei Wielkiego Turanu, z rdzeniem w Azji Środkowej. Jego koncepcje nie były moŜliwe do zaakceptowania przez Sowietów. Oddział bolszewików, który dogonił Envera, złoŜony był z samych Ormian362. Główni architekci ludobójstwa z lat 1915-1916 roku zginęli. Pozostało jednak milczenie wokół ich zbrodni. Trzeba bowiem pamiętać, Ŝe jednym z programowych załoŜeń kemalistowskiej Turcji, powstałej na gruzach Porty, było zaprzeczanie prawdzie o morderczych czystkach etnicznych. Władze Republiki Tureckiej do dzisiaj prowadzą tę samą politykę państwowego negacjonizmu i nie

mają najmniejszego zamiaru uznać mordu dokonanego na Ormianach za ludobójstwo. Jak zauwaŜył ponad 20 lat temu Tomasz Wituch, najwybitniejszy polski znawca problematyki tureckiej: „Ta nieukarana zbrodnia ludobójstwa nigdy tak naprawdę uczciwie nie została ujawniona i potępiona. I ten fakt sprawia, Ŝe cień zbrodni pada na nową kartę dziejów narodu i państwa tureckiego. Brak potępienia zbrodni, brak dystansu moralnego do wydarzeń z lat 1915-1916 nadaje tureckiej nowoczesnej świadomości narodowej specyficzny i wymowny ton”363. Republika Turecka juŜ na samym początku swego istnienia dawała dowody, Ŝe w sprawie ludobójstwa dokonanego na Ormianach mówi tym samym głosem, co organizator zbrodni - reŜim młodoturecki. Znamienne były reakcje kemalistów - w czasie, gdy jeszcze nie opanowali całkowicie władzy w Turcji - na wieść o zamordowaniu w Berlinie Talaata Paszy. Oto obradujące w Angorze Wielkie Zgromadzenie Narodowe pośmiertnie uczciło jego „zasługi dla państwa”, a następnie przyznało specjalne uposaŜenia dla jego rodziny. JuŜ po II wojnie światowej zwłoki ludobójcy zostały sprowadzone do Turcji, gdzie zostały z honorami pochowane364. Kemalistowski rząd czynił wszystko, by światowa opinia publiczna nie poznała prawdy o ludobójstwie Ormian. W 1934 roku, gdy hollywoodzkie studio filmowe Metro-Goldwyn-Mayer poinformowało o swoich planach zekranizowania powieści Franza Werfla „Czterdzieści dni Musa Dagh”, ostro zaprotestowała ambasada Turcji w Waszyngtonie. Według tureckiego ambasadora, Münira Erteguna, film byłby „pełen arbitralnych kalumnii i pogardy wobec narodu tureckiego” i przedstawiałby „całkowicie fałszywe pojęcie o Turcji”, szkodząc tym samym dobrym stosunkom amerykańsko-tureckim. Protesty i mało zawoalowane groźby okazały się skuteczne. Wytwórnia filmowa porzuciła swój projekt, a podobna inicjatywa, podjęta w 1938 roku, została ponownie zarzucona, równieŜ z powodu protestów tureckiej dyplomacji. Film doczekał się realizacji dopiero w 1982 roku dzięki finansowemu wsparciu grupy biznesmenów ormiańskiego pochodzenia365. Na specjalne podkreślenie zasługuje fakt, Ŝe takie stanowisko przedstawicieli tureckiego państwa trafiało w Stanach Zjednoczonych na podatny grunt. Nie wszyscy Amerykanie podzielali przekonanie swojego prezydenta, Woodrowa Wilsona - zadeklarowanego przyjaciela Ormian - o winie Turków i konieczności zadośćuczynienia Ormianom za poniesione przez nich krzywdy i cierpienia. We wrześniu 1922 roku w prestiŜowym, amerykańskim periodyku historycznym, „Current History”, emerytowany admirał, William Chester, zamieścił tekst, którego nie powstydziłby się sam Talaat. Oto fragment: „Ormianie w 1915 roku zostali przeniesieni z nieprzyjaznych regionów, gdzie nie traktowano ich Ŝyczliwie i gdzie nie mogli się rozwijać, do prześlicznych i Ŝyznych części Syrii [...] gdzie klimat jest tak łagodny, jak na Florydzie czy w Kalifornii, i dokąd kaŜdego roku podróŜują milionerzy z Nowego Jorku dla zdrowia i wypoczynku. Wszystko to zostało przeprowadzone z wielkim nakładem pieniędzy i wysiłku”366. Obozy koncentracyjne na pustyni jako ośrodki wczasowe, za które Ormianie powinni Turkom zapłacić - oto jedno z pierwszych, chronologicznie, przesłań zachodniego negacjonizmu. Amerykańscy wojskowi najwyraźniej nie lubili Ormian. W maju 1919 roku admirał Mark L. Bristol, wysłany przez administrację Woodrowa Wilsona do Stambułu w charakterze Wysokiego Komisarza, nadzorującego wspólnie z brytyjskim, francuskim i włoskim kolegą okupację tureckiej stolicy, pisał w jednym ze swoich listów: „Ormianie to rasa podobna do śydów - mają oni mało albo w ogóle narodowego ducha i mają marny charakter moralny”367. Lata po II wojnie światowej to okres dalszego negowania prawdy o ludobójstwie. Zarówno władze Republiki Tureckiej, jak i zdecydowana większość tureckich historyków usiłują zakłamywać rzeczywistość, uŜywając do tego celu nieprawdziwych argumentów: Ormianie byli narzędziem zagranicznych mocarstw, pragnących upadku Turcji - głównie Rosji; Ormianie od 1914 roku przygotowywali prorosyjską irredentę; deportacje miały za gadanie zabezpieczenie frontu; masakry, które się zdarzały podczas tych deportacji, nie były rezultatem zaplanowanej i centralnie sterowanej akcji, ale wynikiem niedopatrzenia i złej woli poszczególnych działaczy Ittihadu oraz wojskowych komendantów; deportacje odbywały się podczas trwania wojny, siłą rzeczy nie były dobrze zorganizowane, a z powodu bałaganu organizacyjnego i niedowładu państwa zaangaŜowanego w wojnę cierpiała równieŜ ludność muzułmańska. Kwestionowana jest równieŜ sama kwalifikacja eksterminacji Ormian podczas I wojny światowej jako ludobójstwa368. Dla bardziej szczegółowego zilustrowania tego modelu negacjonizmu moŜe posłuŜyć kilka enuncjacji tureckich dyplomatów i historyków. Altemur Kilic - attache prasowy tureckiej ambasady w Waszyngtonie w latach 50.: „Turecka odpowiedź na ormiańskie ekscesy była, jak sądzę, porównywalna do tego, co byłoby amerykańską odpowiedzią, gdyby Amerykanie niemieckiego pochodzenia w Minnesocie i Wisconsin zbuntowali

się na rzecz Hitlera podczas II wojny światowej”369. Ahmed Vefa - historyk, w tekście napisanym w 1975 roku z okazji 60-lecia ludobójstwa Ormian stwierdził, Ŝe słynne słowa Hitlera, wypowiedziane w sierpniu 1939 roku, nie odnosiły się do tureckich zbrodni wobec Ormian, ale do zniszczenia przez tych ostatnich w VII wieku przed Chrystusem państwa Urartu370. Biilent Ecevit - turecki premier, poproszony w 1978 roku przez tygodnik „Armenian Reporter” o komentarz do stwierdzenia, Ŝe warunkiem wstępnym pojednania ormiańsko-tureckiego jest uznanie przez rząd Republiki Tureckiej prawdy o zbrodni popełnionej na Ormianach w latach I wojny światowej: „Sądzę, Ŝe dezintegracja imperium ottomańskiego w Ŝaden sposób nie powinna wpływać na nasze stosunki, poniewaŜ była to dezintegracja wielonarodowego cesarstwa i podczas tego okresu wiele części tworzących cesarstwo duŜo wycierpiało i toczyło walki między sobą. Było równieŜ wiele prowokacji z zewnątrz. TakŜe Turcy z Anatolii bardzo duŜo wycierpieli”371. Sukrii Elekdag - turecki ambasador w Stanach Zjednoczonych, podczas przemówienia w dniu 24 listopada 1981 roku w Los Angeles: „OskarŜenie, Ŝe Turcy ottomańscy 65 lat temu, podczas I wojny światowej, przeprowadzili systematyczne masakry ludności ormiańskiej w Turcji, w celu ich wyniszczenia i zagarnięcia ich obszarów, jest zupełnie pozbawione podstaw”372. Po zamachu Ali Agcy na Jana Pawła II w dniu 13 maja 1981 roku dyplomata ten próbował przekonać opinię publiczną w Stanach Zjednoczonych, Ŝe właściwym tropem w wyjaśnieniu genezy tego wydarzenia jest „ślad ormiański”373. Ten sam Elekdag w liście do członków amerykańskiego Kongresu z 1982 roku, w którym odradzał im podjęcie uchwały upamiętniającej datę 24 kwietnia jako dnia ludobójstwa Ormian: „To, co się wydarzyło, było złoŜoną tragedią, która kosztowała Ŝycie zarówno Turków, jak i Ormian. W rzeczywistości była to wojna domowa, toczona w czasie wojny powszechnej, a której przyczyną było zbrojne powstanie ormiańskiej mniejszości w czasie, gdy państwo ottomańskie walczyło o swoje przetrwanie podczas I wojny światowej. Zginęło o wiele więcej Turków aniŜeli Ormian”374. Mümtaz Soysal - profesor prawa na uniwersytecie w Ankarze, zapytany w 1985 roku, dlaczego Turcy ciągle odmawiają zakwalifikowania eksterminacji Ormian w latach 1915-1916 jako ludobójstwa: „Przede wszystkim wprowadźmy trochę precyzji, poniewaŜ to, czego wymaga prawo, to bardzo precyzyjne pojęcia: ja nie rozróŜniam między pojęciem »ludobójstwa popełnionego na Ormianach przez Turków«, a »pojęciem masakry Ormian przez Turków«. Nie, rzecz polega na przeciwstawieniu z jednej strony w ludobójstwa popełnionego na Ormianach przez Turków«, a »tragedią, która była udziałem dwóch społeczności [muzułmańskiej i chrześcijańskiej] w bardzo konkretnym okresie historii; tragedii, która składała się z rebelii, akcji odwetowych, zemsty i wzajemnego zabijania się«. Gdybyśmy mieli rozmawiać w kategorii cyfr, mógłbym równieŜ wymienić liczbę dwa i pół miliona Turków, którzy zginęli w tym samym okresie, pod koniec XIX wieku, aŜ po kres I wojny światowej. Większość z tych ludzi zginęła w incydentach we wschodniej Anatolii. Niczego nie neguję, zauwaŜam tylko historyczne fakty i odnotowuję brak intencji zniszczenia całej grupy etnicznej, tylko dlatego, Ŝe była grupą etniczną. Przyznanie się do ludobójstwa w tych okolicznościach byłoby przyznaniem się do nieprawdy. Oznaczałoby równieŜ zaakceptowanie afrontu, obrazy pod adresem tureckiego narodu, którego przeszłość jest pełna przykładów tolerancji i dobrej woli wobec innych religijnych społeczności”375. Stałym punktem w tureckiej kampanii negowania prawdy jest równieŜ zaniŜanie liczby ofiar ludobójstwa. Tureckie publikacje podają najczęściej, Ŝe zginęło między 200 a 400 tysięcy Ormian, niektóre z nich mówią nawet o 100 tysiącach376. Swój udział w przeinaczaniu historii mają równieŜ zachodni historycy, którzy w całości wykorzystują model negacjonistycznej retoryki, opracowanej w Turcji, takŜe gdy chodzi o ustalenie liczby ofiar. NaleŜy wspomnieć w tym kontekście o pracach Lewisa V. Thomasa, Richarda Robinsona, Bernarda Lewisa, a zwłaszcza Stanforda i Ezel Shaw377. O popularności tych tendencji w zachodniej nauce świadczą efekty akcji zorganizowanej w 1985 roku przez turecką ambasadę w Waszyngtonie na rzecz zapobieŜenia uzupełnienia tekstu rezolucji, którą 10 lat wcześniej - 24 kwietnia 1975 roku - z okazji proklamowania National Day of Remembrance of Man’s Inhumanity to Man (Narodowego Dnia Upamiętnienia Nieludzkich Czynów Popełnionych Przez Człowieka Wobec Człowieka) uchwalił Kongres Stanów Zjednoczonych, o sformułowanie upamiętniające „półtora miliona ludzi ormiańskiego pochodzenia, którzy byli ofiarą ludobójstwa popełnionego w Turcji między 1915 a 1923 rokiem”378. Petycję do członków Kongresu, inspirowaną przez tureckich dyplomatów i protestującą przeciw uŜywaniu słowa „ludobójstwo” uzasadnienie jak w cytowanej wyŜej wypowiedzi pro£ Soysala - oraz traktowaniu Republiki

Tureckiej jako spadkobierczyni Turcji Ottomańskiej, podpisało 69 naukowców z amerykańskich uczelni, w tym tak prestiŜowych, jak Berkeley czy Princeton. Wśród sygnatariuszy znaleźli się równieŜ historycy od lat upowszechniający fałszywą wersję wydarzeń z lat 1915-1916, m.in. Stanford i Ezel Shaw oraz Bernard Lewis379. Prezentowana przez władze w Ankarze własna wizja historii kazała przedstawicielom tureckiego rządu skutecznie oprotestować w marcu 1974 roku projekt zakwalifikowania w raporcie Komisji Praw Człowieka ONZ rzezi Ormian jako „pierwszego ludobójstwa XX wieku”380. Ankara nie ogranicza się tylko do akcji propagandowych, ale równieŜ podejmuje starania, by światowa opinia publiczna jak najmniej dowiedziała się o zbrodni, której dopuścił się rząd turecki w latach I wojny światowej. A więc usiłuje udaremniać wydawanie ksiąŜek, które przypominają o tym ludobójstwie. W 1973 roku tureccy dyplomaci we Francji podjęli interwencję w jednym z największych francuskich domów wydawniczych, Hachette, by nie publikował ksiąŜki Jean Marie Carzou „Un genocide exemplaire. Armenie 1915”; ostatecznie ksiąŜka ukazała się w 1975 roku nakładem oficyny Flammarion381. W latach 90. objęto zakazem druku w Turcji dzieła francuskiego historyka Yves’a Ternona (nieraz cytowanego w tej ksiąŜce) o zbrodni dokonanej na Ormianach382. Z pewnością w Ankarze z niemałą irytacją przyjęto do wiadomości fakt, Ŝe w 1975 roku prestiŜową, amerykańską nagrodę literacką otrzymała przypominająca ludobójstwo Ormian ksiąŜka Michaela Arlena „Passage to Ararat”, która w krótkim czasie stała się literackim bestsellerem. Skrupulatność Turków w zaciemnianiu prawdy o zbrodni jest zaiste zadziwiająca. Kazała ona na przykład tureckiej ambasadzie w ParyŜu podejmować w 1973 roku interwencję we francuskiej telewizji - na szczęście bezskuteczną - by problematyka ludobójstwa Ormian została usunięta z popularnego programu dokumentalnego „Dossiers de 1’ecran”. Przeszkadzała nawet nazwa jednej z ulic w mieście Vienne, której decyzją tamtejszego magistratu w 1973 roku nadano miano „Rue du 24 avril 1915”. Tureccy dyplomaci zwrócili się do francuskiego ministerstwa spraw wewnętrznych z Ŝądaniem usunięcia z tabliczki z nazwą ulicy krótkiego tekstu informującego o tym, jaka historyczna rzeczywistość kryje się za tą datą. W tym samym 1973 roku, gdy w Marsylii z okazji zbliŜającej się 60. rocznicy ludobójstwa odsłonięto tablicę upamiętniającą ofiary tej zbrodni, turecki ambasador został demonstracyjnie odwołany z ParyŜa do Ankary na „konsultacje”. Powód: udział przedstawicieli francuskiego rządu w uroczystości383. Tureckiej propagandzie’ po 1945 roku z pewnością sprzyjały dwa czynniki. Po pierwsze, strategiczne połoŜenie tego kraju oraz status oficjalnego sojusznika Zachodu w dobie „zimnej wojny”, jako członka NATO. Ta karta często była rozgrywana przez Ankarę, i to na dodatek skutecznie. Po drugie, sprawie ormiańskiej nie słuŜyły zamachy terrorystyczne, organizowane przez nową generację ormiańskich „mścicieli”, których apogeum przypadło na lata 1975-1980. Dodajmy, Ŝe ich ofiarą padali nie tylko tureccy dyplomaci - w październiku 1975 roku zamordowani zostali tureccy ambasadorowie w ParyŜu i Wiedniu - lub obiekty związane z Republiką Turecką, np. placówki dyplomatyczne i handlowe, ale równieŜ instytucje jak najbardziej od niej odległe, np. przedstawicielstwa niemieckich linii lotniczych Lufthansa, linii izraelskich El Al czy szwajcarskich Swissair384. Choć zamachy te z pewnością godne są potępienia, naleŜy jednak zastrzec, Ŝe poŜywką dla nich stało się uprawiane od dziesiątków lat przez Ankarę fałszowanie historii. Na szczęście jednak w latach 80. minionego wieku stało się juŜ oczywiste, Ŝe kampania wspierana przez państwo tureckie na dłuŜszą metę okaŜe się nieskuteczna. W 1986 roku Komisja ONZ ds. Praw Człowieka zawarła w swoim raporcie informację o ludobójstwie dokonanym na Ormianach; rok wcześniej podobnie brzmiący raport przyjęła stosowna Podkomisja ONZ. Natomiast 18 czerwca 1987 roku Parlament Europejski w Strasburgu podjął uchwałę, w której przyznał, Ŝe zbrodnie Turków na Ormianach w latach I wojny światowej noszą wszelkie znamiona ludobójstwa, w rozumieniu definicji przyjętej przez Konwencję ONZ w 1948 roku. Brak uznania tego faktu przez Turcję został przyjęty przez Parlament Europejski jako „przeszkoda na drodze do rozwaŜenia moŜliwości przystąpienia Turcji do Wspólnoty”385. Wymowna jest równieŜ deklaracja rządu izraelskiego z 24 kwietnia 1994 roku. Wiceminister spraw zagranicznych Yossi Beilin w swoim przemówieniu w Knessecie oświadczył, Ŝe Izrael weźmie udział w wysiłkach na rzecz tego, by świat nie zapomniał o ludobójstwie Ormian. Odnosząc się do jednej z tez tureckiego negacjonizmu, Ŝe Ormianie w latach 1915-1916 padli ofiarą wojny domowej, polityk ten oświadczył: „To nie była wojna. Z całą pewnością była to masakra i ludobójstwo”. I dalej dodawał: „Zawsze będziemy odrzucać jakąkolwiek próbę wymazania danych o nim, nawet kosztem politycznych korzyści”. NaleŜy podkreślić, Ŝe wypowiedź ta zrywała z dotychczasową postawą Tel Awiwu, starającego się nie zadraŜniać stosunków ze swoim sojusznikiem w regionie386.

14 kwietnia 1995 roku rezolucję oddającą hołd ormiańskim ofiarom ludobójstwa przyjęła rosyjska Duma387. W ostatnich latach podobne uchwały podejmował takŜe parlament Kanady, uznając przez to tragedię, która dotknęła Ormian w Turcji, za ludobójstwo i potępiając je jako zbrodnię przeciw ludzkości - takie stanowisko znalazło się w dokumencie zaakceptowanym przez kanadyjską Izbę Gmin w dniu 21 kwietnia 2004 roku, a będącym powtórzeniem wcześniejszego aktu z 23 kwietnia 1996 roku. 13 czerwca 2002 roku kanadyjski Senat wezwał rząd w Ottawie do ogłoszenia dnia 24 kwietnia kaŜdego roku dniem pamięci ormiańskich ofiar tureckiego ludobójstwa. 11 czerwca 1996 roku amerykańska Izba Reprezentantów podjęła uchwałę o ograniczeniu pomocy ekonomicznej dla Turcji, o ile rząd w Ankarze „nie przyłączy się do Stanów Zjednoczonych w uznaniu zbrodni popełnionych w latach 1915-1923 na ludności ormiańskiej w imperium ottomańskim” oraz „nie podejmie stosownych kroków, by uczcić pamięć ofiar ormiańskiego ludobójstwa”. Prawda o pierwszym ludobójstwie XX wieku uznawana jest równieŜ przez kraje Ameryki Południowej. 26 marca 2004 roku parlament urugwajski uchwalił prawo, na mocy którego datę 24 kwietnia zaczęto czcić jako Dzień Upamiętnienia Ormiańskich Męczenników (Dia de recordacion de los martires armenios). Parę dni później, 31 marca, deklarację uznającą Ormian za ofiary ludobójstwa zorganizowanego przez Turcję przegłosował Senat Argentyny. Ostatnie lata pokazują, iŜ takŜe w kolejnych krajach europejskich, wbrew wysiłkom tureckiej propagandy, upowszechnia się przekonanie o tym, Ŝe zbrodnie dokonywane od 1915 roku na Ormianach miały charakter ludobójstwa. 29 stycznia 2001 roku francuski parlament oficjalnie uchwalił ustawę zawierającą tylko jeden artykuł, deklarujący, Ŝe Republika Francuska „publicznie uznaje ormiańskie ludobójstwo z 1915 roku”; podobną rezolucję francuskie Zgromadzenie Narodowe uchwaliło juŜ 28 maja 1998 roku. 25 kwietnia 1996 roku analogiczny akt prawny został uchwalony przez parlament grecki, który ustanowił jednocześnie, wzorem innych parlamentów, datę 24 kwietnia dniem upamiętnienia ludobójstwa Ormian przez Turków. Uznanie zbrodni przeciwko narodowi ormiańskiemu za ludobójstwo oraz wezwanie Ankary do przyjęcia do wiadomości tego historycznego faktu zawierała uchwała belgijskiego Senatu z 26 marca 1998. Natomiast 29 marca 2000 roku parlament Szwecji zaaprobował stanowisko tamtejszego MSZ, głoszące, Ŝe „oficjalne stwierdzenie i uznanie ludobójstwa dokonanego na Ormianach jest waŜne i konieczne”. 16 grudnia 2003 roku stosowny akt przyjął parlament Szwajcarii. W dokumencie tym znalazło się następujące stwierdzenie: „Poprzez uznanie ludobójstwa Ormian, Szwajcaria oddaje sprawiedliwość ofiarom; tym, którzy przeŜyli oraz ich potomkom [...] Przez ten decydujący gest Szwajcaria zademonstruje swoje zaangaŜowanie na rzecz praw człowieka”. Swoje stanowisko z 1987 roku powtórzył równieŜ Parlament Europejski w dwóch uchwałach: z 15 listopada 2000 oraz 28 lutego 2002 roku. Nie zabrakło równieŜ głosu Stolicy Apostolskiej, chociaŜ w przypadku Watykanu naleŜy raczej mówić o przypominaniu, a nie tylko o uznaniu prawdy o ludobójstwie Ormian, bowiem wkrótce po rozpoczęciu przez Turków ludobójczej akcji papieŜ Benedykt XV nie ustawał w wysiłkach na rzecz powstrzymania tego morderczego przedsięwzięcia. Bardzo znamienne zdanie znalazło się we wspólnej deklaracji podpisanej 10 listopada 2000 roku przez papieŜa Jana Pawła II i ormiańskiego katolikosa, Karekina II: „Ludobójstwo Ormian, które rozpoezęło [XX] wiek, było prologiem do okropieństw, które nastąpiły później”. Jak widzieliśmy, kłamstwo o zbrodni rodziło dalsze zbrodnie, np. zamachy terrorystyczne z lat 70. Pytanie pod adresem Ankary brzmi więc: jak długo moŜna milczeć? Według słów znakomitego polskiego historyka: „Rzecz nie w karze, jak uczy bowiem krwawe doświadczenie XX wieku, za największe zbrodnie nie ma kary388. Chodzi jednak o pamięć ofiar Wielkiego Zła, o zapomniane cierpienie całego narodu. Na zakończenie przytoczmy fragment ze wspomnianej rezolucji belgijskiego Senatu z 1998 roku: „Tylko uznanie błędów i zbrodni przeszłości jest wstępnym warunkiem pojednania między narodami, a bez sprawiedliwości nie moŜe być pokoju”.

ZAKOŃCZENIE ARNOLD TOYNBEE W JEDNEJ ZE SWOICH KSIĄśEK poświęconych ludobójczej eksterminacji Ormian napisał o „zamordowaniu narodu”. W odniesieniu do losu ormiańskiej populacji zamieszkującej wschodnią Anatolie jest to sformułowanie bardzo trafne, bo, jak widzieliśmy, władze tureckie nie ustawały w wysiłkach, by unicestwić całą społeczność ormiańską. Nie ma juŜ Ormian na dawnych obszarach Wielkiej Armenii, które obecnie stanowią wschodnią część państwa tureckiego. Zlikwidowano wszelkie ślady ich ponad tysiącletniej obecności na tym terytorium: takŜe kościoły i cmentarze. Cel ludobójczej polityki rządu tureckiego został więc osiągnięty, doszło do etnicznego wyczyszczenia wschodniej Anatolii z ponad milionowej rzeszy „elementów niepewnych”, chociaŜ przy okazji Turcy stworzyli sobie na tym obszarze inny problem - kurdyjski. Ludobójstwo popełnione na Ormianach naleŜy takŜe rozpatrywać w szerszym kontekście eksterminacji w latach 1915-1923 całej społeczności chrześcijańskiej (w tym Greków i syryjskich nestorian), stanowiącej do 1915 roku niemal trzecią część wszystkich poddanych sułtana. Zamordowano nie tylko jeden naród, ale całą, długą historię chrześcijaństwa w Azji Mniejszej i Syrii. Los, jaki spotkał Ormian, był jednak najokrutniejszy. Zbrodnicza polityka tureckiego rządu uderzyła w nich najdotkliwiej. Jak juŜ nieraz wspominaliśmy, ludobójstwo Ormian - pierwsze w XX wieku - posiada wszelkie cechy, które będą charakteryzować wszystkie inne ludobójstwa mające miejsce w tym wieku męczenników. Są to: rewolucyjna ideologia, zdominowanie struktur państwa przez jedną partię, wreszcie zorganizowana, masowa eksterminacja. Był jeszcze jeden czynnik łączący ludobójstwo dokonane przez reŜim młodoturecki z innymi tego typu przedsięwzięciami: granicząca z przyzwoleniem bierność opinii międzynarodowej. śyjący w Turcji Ormianie co najmniej od 1878 roku pokładali nadzieję w mocarstwach europejskich, które mogłyby w znaczący sposób wpłynąć na poprawę ich losu. Interwencje, co prawda, zdarzały się, ale były zatrzymywane w pół kroku. Europa zadowalała się deklaracjami kolejnych rządów tureckich, które ogłaszały swoją gotowość do przeprowadzenia reform w prowincjach ormiańskich. Realna pomoc z zagranicy nie nadchodziła jednak nigdy, a było to rezultatem nie tylko inercji Europy, ale równieŜ sprzecznych interesów, jakie na obszarze rozpadającego się imperium ottomańskiego próbowały realizować poszczególne kraje zachodnie. Co gorsza, nawet te połowiczne i podejmowane bez naleŜytej determinacji próby interwencji słuŜyły władzom tureckim za pretekst do rozpoczynania kolejnych fal prześladowań. Miał rację laureat pokojowej Nagrody Nobla, Fridjof Nansen, gdy w swojej ksiąŜce poświęconej eksterminacji ludności ormiańskiej pisał: „Biada Ormianom, Ŝe kiedykolwiek zostali wciągnięci do europejskiej polityki! Byłoby lepiej dla nich, gdyby nazwa Armenii nie została nigdy wypowiedziana przez jakiegokolwiek europejskiego dyplomatę”389. Niniejsza ksiąŜka w Ŝaden sposób nie rości sobie prawa do wyczerpania całości tematu. Wiele kwestii zostało jedynie zasygnalizowanych. Mam jednak nadzieję, Ŝe przynajmniej w drobny sposób przyczyni się do poznania tła i przebiegu Wielkiego Zła - pierwszego ludobójstwa XX wieku. Być moŜe zachęci teŜ innych polskich badaczy do zajęcia się tą problematyką.

BIBLIOGRAFIA Niniejsze zestawienie prezentuje wybór najwaŜniejszych źródeł drukowanych i literatury nawiązującej do interesującej nas tematyki. Nie obejmuje więc artykułów ukazujących się zarówno w polskiej, jak i zagranicznej prasie. Obszerną bibliografię publikacji, które ukazały się do 1980 roku, sporządził R. G. Hovannisian, The Armenian Holocaust. A bibliography relating to the deportation, massacres and dispersion of the Armenian people, 1915-1923. Cambridge (Mass.) 1980. Zob. teŜ H. B. Vassilian, The Armenian genocide. A comprehensive bibliography and library resource guide. Glendale 1992. ŹRÓDŁA DRUKOWANE: Adossides A., Arméniens et Jeunes-Turc. Les massacres de Cilicie. Paris 1910. Andonian A., Documents officiels concemant les massacres arméniens. Paris 1920. Annezay J. d’, Au pays des massacres. Saignée arménienne de 1909. Paris 1910. Aprahamian S., From Van to Detroit. Surviving the Armenian genocide. Ann Arbor 1993. The Armenian genocide. Documents and declarations, 1915-1995. Ed. H. Sassounian. Glendale 1995. Davis L. A., The slaughterhouse province. An American diplomat’s report on the Armenian genocide, 19151917. NewRochelle 1989. Deranian M., Hussenig. The origin, history and destruction of an Armenian town. Belmont 1994. Deutschland, Armenien und die Türkei 1895-1925. Dokumente und Zeitschriften aus dem Dr. JohannesLepsius-Archiv an der Martin-Luther-Uniwersitat Halle-Wittenberg. Hrsg. H. Goltz. München 1998-. Hindenburg P von, Aus meinem Leben. Leipzig 1934. Jafferian S. Ch., Winds of destiny. An immigrants girl’s odyssey. Belmont 1993. Kerr S. E., The lions of Marash. Personal experiences with American Near East Relief 1919-1922. Albany 1973. Lepsius J., Armenien und Europa. Eine Anklageschrift. 5 Aufl. Berlin-Westend 1897. Lepsius J., Deutschland und Armenien, 1914-1918. Sammfang diplomatischer Aktenstücke. Potsdam 1919. Lepsius J., Der Todesgang des Armenischen Volkes. Berkht über das Schicksal des Armenischen Volkes in der Türkei wahrend des Weltkrieges. 3 Aufl. Potsdam 1927. Morgenthau M., Ambassador Morgenthau’s story. Garden City 1918. Nansen R, Rapport sur la situation de l’Armenie. Geneve 1925. Naumann E, „Asien”. Eine Orientreise über Athen, Konstantinopel, Baalbek, Nazareth, Jerusalem, Kaim, Neapel. 7 Aufl. Berlin 1913. SasonoffS. D., Sechs schwerejahre. 2 Aufl. Berlin 1927. Soovajian N., Surviver’s story. Havertown 1994. Sturmer H., Zwei Kriegsjahre in Konstantinopel. Skizzen deutsch-jungtürkischer Moral in Politik. Lausanne 1917. Toynbee A, The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916. Documents presented to Viscount Grey of Fallodon... by Vtscount Bryce. London 1916. Wegner A T., Offener Brief an den Presidenten des Vereinigten Staaten von Nord-Amerka, Herm Woodrow Wilson über dk Austreibung des Armenischen Volkes in dk Wüste. Berlin 1919.

LITERATURA: America and the Armenian genocide of 1915. Ed. by J. Winter. New York 2003. Anderson M. S., The Eastern 1uestion, 1774-1923. A study in International relations. London-Melbourne 1966. Arlen M. J., Passage to Ararat. lst ed. New York 1975. The Armenian genocide. History, politics, ethics. Ed. by R. G. Hovannisian. New York 1992. The Armenian genocide in perspective. Ed. by R. G. Hovannisian. New Brunswick-Oxford 1988. Attarian V, Le génocide des Arméniens devant l’ONU. Bruxelles 1997. Auron Y, The banality of indifference. Zionism & the Armenian genocide. New Brunswick 2000. Baghdjian K. K., La confiscation, par le gouvernement turc, des biens arméniens dits „abandonnes”. lre éd. Montreal 1987. Balakian P., The burning Tigris. The Armenian genocide and America’s response. lst ed. New York 2003. Barącz S., Rys dziejów ormiańskich. Tarnopol 1869 (reprint: Kraków 1989). Bardakjian K. B., Hitler and the Armenian genocide. Cambridge (Mass.) 1985. Boyajian D. H., Armenia. The case for a forgotten genocide. Westwood 1972. Carzou J. M., Un génocide exemplaire. Armenia 1915. Paris 1975. Chaliand G., Ternon Y, Le génocide des Arméniens. Paris 1985. Chiragian A, La dette de sang. Un Arménien traque les responsables du génocide. Bruxelles 1984. Dadrian V N, The history of the Armenian genocide. Ethnic conflict from the Balkans to Anatolia to the

Caucasus. Oxford 1995. Dadrian V N, German responsibility in the Armenian genocide. A review of the historical evidence of German complicity. Watertown 1996. Dadrian V N., Warrant for genocide. Key elements of Turko-Armenian conflict. New Brunswick-London 1999. Encyklopedia katolicka. T. 1. Lublin 1985, s. 928-935 (hasło: Armenia). Graber G. S., Caravans to oblivion. The Armenian genocide, 1915. New York 1996. Gust W., Der Volkermord an den Armeniem. Die Tragodie des dltesten Christenvolkes der Welt. München 1993. Holborn H., Deutschland und die Türkai 1878 bis 1890. Berlin 1926. Housepian M., Smyma 1922. The destruction of a city. London 1972. Hovannisian R. G, Armenia on the road to independence, 1918. Berkeley 1967. Hovannisian R. G., The Republic of Armenia. Vol. 1-4. Berkeley 1971-1996. Howard H. N., Thepartition of Turkey. A diplomatic history, 1913-1923. New York 1966. Kampen W., Studien zur deutschen Türkeipolitik in der Zeit Wilhelms II. Kiel 1968. Ketchian B. N., In the shadow of the fortress. The genocide remembered. Cambridge (Mass.) 1988. Kevorkian R. H., La Cilicie (1909-1921). Des massacres d’Adana au mandat francais. Paris 1999. Kevorkian R. H., L’extermination des deportes arméniens ottomans dans les champs de concentration de SyrieMesopotamie 1915-1916. La deuxieme phase du genocide. Paris 1998. Kevorkian R. H., Paboudjian R B., Les Armenians dans l’Empire Ottoman a la veille du génocide. Paris 1992. Kirakosyan J. S., The Armenian genocide. The Young Turks before the judgment of history. Madison 1992. Knudsen E. L., Great Britain, Constantinople and the Turkish Peace Treaty, 1919-1922. New York 1987. Kościelniak K, DŜihad. Święta wojna w islamie. Związek religii z państwem, islam a demokracja, chrześcijanie w krajach muzułmańskich. Kraków 2002. Kössler A., Aktionsfeld Osmanisches Reich. Die Wirtschafisinteressen des deutschen Kaiserreiches in der Türka 1871-1908. Freiburg in Breisgau 1981. Lang D. M., Armenia - kolebka cywilizacji. Warszawa 1975. Lodemann J., Pohl M., Die Bagdadbahn. Geschichte und Gegenwart einer beruhmter Eisenbahnlinie. Mainz 1989. Macfie A.L., The Eastern question, 1774-1923. London-NewYork 1996. Macfie A. L., The end of the Ottoman Empire, 1908-1923. London 1998. Mandelstam A N., La Société des Nations et les puissances devant le problème arménien. Paris 1926. Melson R., Revolution and genocide. On the origins of the Armenian genocide and the Holocaust. ChicagoLondon 1992. Mez A., Renesans islamu. Przeł. J. Danecki. Wyd. 3.Warszawa 1994. Miller D. E., Survivors. An oral history of the Armenian genocide. Berkeley 1993. Millman R., Britain and the Eastern question, 1875-1878. Oxford 1979. Naimark N. M., Fires of hatred. Ethnic cleansing in twentieth-century. Cambridge-London 2001. [albandian L., The Armenian revolutionary movement. The development of Armenian political parties through nineteenth century. Berkeley 1963. ewski J., Berlin - Bagdad. Z dziejów polityki niemieckiej na Bliskim Wschodzk w czasach wilhelmińskich. „Roczniki Historyczne” 1949 R. 18, s. 232-277. ;rnin M., Genocide, l’Armenia oubliee. Paris 1996. Peterson M. D., „Stanńng Armenians”. America and the Armenian genocide, 1915-1930 and after. Charlottesville 2004. non R., La suppression des Armenians. Methode allemande, travail turc. Paris 1916. )hl M., Von Stambul nach Bagdad. Die Geschkhte einer beriihmter Eisenbahn. München 1999. Polacy w Armenii. Pod red. E Walewandra. Lublin 2000. Remembrance and denial. The case of the Armenian genocide. Ed. by R. G. Hovannisian. Detroit 1999. iccardi A., Stulecie męczenników. Świadkowie wiary XX wieku. Z wł. przeł. J. Dembska. Warszawa 2001. mpp N., Das Deutsche Reich und die armenische Frage. Koln 1990. -herer ¥., Adler und Halbmond. Bismarck und der Orient 1878-1890. Paderborn 2001. rhóllgen G., Imperialismus und Gleichgewicht. Deutschland, England und dk orientalische Frage 1871-1914. München 1984. jmakian M. J., Empires in conflict. Armenia and thegreat powers, 1895-1920. London 1995. Sourdel-Thomine, D. Sourdel, Cywilizacja islamu (VII-XIII w.). Przeł. M. Skuratowicz, W. Dembski. Warszawa 1980. w specter ofgenocide. Mass murder in historical perspective. Ed. by R. Gellately, B. Kiernan. New York 2003. •mon Y., Les Armenkns. Histoired’ung genocide. Paris 1977. xnon Y., Enquête sur la négation d’un génocide. Marseille 1989. umpener U., Germany and the Ottoman Empire, 1914-1918. Princeton 1968. lognes J. P, Vk et mort des chrétiens d’Orient, des origines a nos jours. Paris 1994. alker Ch. J., Armenia. The survival of a nation. New York 1980. allach J. Ł.,Anatomk einer Militdrhilje. Die preussisch-deutschen Militarmissionen in der Türkei 1835-1919. Dusseldorf 1976. ituch T., Tureckkprzemiany. Dzieje Turcji 1878-1923. Warszawa 1980.

mauchi M., The green crescent under the red star. Enuer Pasha in South Russia, 1919-1922. Tokyo 1991. nan G, Ein vergessener Holocaust. Die Vernichtung der christlichen Assyrer in der Türkei. Göttingen-Wien 1989. ikrzewska-Dubasowa M., Historia Armenii. Wrocław 1977. FOTOGRAFIE ARMINA T. WEGNERA ZDJĘCIA ARMINA T. WEGNERA jako jedne z nielicznych ukazują posępne obrazy ormiańskich uchodźców walczących o przeŜycie. Wegner, podporucznik armii niemieckiej, stacjonował w imperium otomańskim w kwietniu 1915 roku. Podjął się wówczas śledztwa na temat raportów o masakrach Ormian. Łamiąc rozkazy które miały na celu ukrywanie wieści o tych zbrodniach, gromadził informacje na temat ludobójstwa i wykonał setki zdjęć obozów deportacyjnych dla Ormian, głównie na pustyniach Syrii. Wegner został w końcu aresztowany. Wcześniej jednak udało mu się przesłać część swojego materiału badawczego tajnymi kanałami do Niemiec i Stanów Zjednoczonych. Przetransportowany do Konstantynopola w listopadzie 1915 roku, zabrał ze sobą ukryte negatywy zdjęć wykonanych przez siebie i przez innych Niemców. Intelektualista, doktor prawa, fotografik, pisarz, poeta, obrońca praw obywatelskich, naoczny świadek ludobójstwa Ormian, Armin T. Wegner, którego zbiór fotografii dokumentuje warunki w obozach deportacyjnych dla Ormian w latach 19151916, urodził się w Niemczech w 1886 roku. Po wybuchu I wojny światowej, zimą na przełomie 1914 i 1915 roku, na terytorium Polski ochotniczo zaciągnął się do wojska jako pielęgniarz. Został odznaczony śelaznym KrzyŜem za pomoc rannym pod ostrzałem. W kwietniu 1915 roku, w następstwie ‘wojskowego przymierza Niemiec i Turcji, został wysłany na Środkowy Wschód jako członek Niemieckiego Korpusu Sanitarnego. Między lipcem a sierpniem wykorzystał swoją przepustkę do przeprowadzenia śledztwa na temat docierających do niego z kilku źródeł pogłosek o masakrach Ormian. Jesienią tego roku, w stopniu podporucznika, podróŜował po Azji Mniejszej jako członek świty feldmarszałka von der Goltza, dowódcy 6 armii otomańskiej w Turcji. Wymijając ścisłe rozkazy władz tureckich i niemieckich (mających na celu powstrzymanie rozprzestrzeniających się wieści, informacji, korespondencji i dowodów wizualnych), Wegner zbierał notatki, adnotacje, dokumenty, listy oraz wykonał setki fotografii w obozach deportacyjnych dla Ormian. Z pomocą zagranicznych konsulatów i ambasad innych państw, zdołał przesłać część tych materiałów do Niemiec i Stanów Zjednoczonych. Jego tajemne kanały przerzutowe zostały wykryte, a sam Wegner został aresztowany przez Niemców na Ŝądanie dowództwa tureckiego. Przydzielono go do obsługi oddziałów zakaźnych przeznaczonych dla chorych na cholerę. Rozchorowawszy się cięŜko opuścił Bagdad i w listopadzie 1916 roku udał się do Konstantynopola. Za pasem miał ukryte negatywy zdjęć autorstwa własnego i innych oficerów niemieckich świadków ludobójstwa Ormian. W grudniu tego samego roku został odwołany do Niemiec. Wegner był głęboko poruszony tragedią narodu ormiańskiego w otomańskiej Turcji. Był jej naocznym świadkiem. Między 1918 a 1921 rokiem był aktywnym członkiem ruchów pacyfistycznych i antywojennych, jednocześnie poświęcając swoje publikacje i wiersze poszukiwaniom prawdy o rzezi Ormian. 23 lutego 1919 roku w „Berliner Tageblatt” ukazał się jego „Otwarty list do Prezydenta Wilsona”, wzywający do stworzenia niepodległego państwa armeńskiego. Człowiek sumienia, protestujący przeciwko udziałowi jego kraju w ludobójstwie Ormian, Wegner był równieŜ jednym z pierwszych, którzy zaprotestowali przeciwko okrutnemu traktowaniu niemieckich śydów przez Hitlera. Znaczną część swego Ŝycia poświęcił walce o prawa Ormian i śydów. W 1968 roku otrzymał zaproszenie do Armenii od zwierzchnika Ormiańskiego Kościoła Apostolskiego, katolikosa Wazgena i odznaczony został Orderem Świętego Grzegorza Oświeciciela. Armin Wegner zmarł 17 maja 1978 roku w Rzymie, w wieku 92 lat.

SPIS TREŚCI Wstęp CZĘŚĆ PIERWSZA

ORMIANIE W IMPERIUM OSMAŃSKIM DO REWOLUCJI MŁODOTURECKIEJ W 1908 ROKU

Armenia - pierwsze chrześcijańskie państwo Ormianie w imperium osmańskim (do destrukcji systemu millet) Krwawe preludium ludobójstwa - masakry w latach 1895-1896 „Ormiańskie niewierne psy”. Religijne tło masakr Europa wobec „krwawego sułtana” Wielkie i złudne nadzieje CZĘŚĆ DRUGA

LUDOBÓJSTWO ORMIAN W TURCJI W LATACH 1915-1916

Wielki Turan - ideologiczne zagroŜenie Ku katastrofie Rozmowa z barbarzyńcą „Niemcy są naszym ojcem” - kwestia niemieckiej współodpowiedzialności CZĘŚĆ TRZECIA

DALSZE PRZEŚLADOWANIA I NEGACJA PRAWDY

„Historia bezskutecznie będzie tam szukać słowa o Armenii” W poszukiwaniu prawdy i sprawiedliwości Zakończenie Bibliografia

Ilustracje Przypisy 1

Zob. Encyklopedia katolicka. T. 1. Lublin 1985, s. 930 (hasło: Armenia). A. Toynbee oceniał, Ŝe w samym 1915 roku w wyniku morderczych deportacji zorganizowanych przez rząd turecki zginęło około 600 tysięcy z miliona dwustu tysięcy zamieszkujących Turcję Ormian (G. Chaliand, Y. Ternon, Le génocide des Arméniens. Paris 1985, s. 81). Z kolei francuski badacz, Y. Ternon, przyjmuje liczbę miliona dwustu tysięcy Ormian zamordowanych w latach 1915-1916 (tegoŜ, Les Arméniens. Histoire d’un génocide. Paris 1977, s. 277). M. Zakrzewska-Dubasowa opowiada się za liczbą około półtora miliona ormiańskich ofiar z lat 1915-1916 (tejŜe, Historia Armenii. Wrocław 1977, s. 238). RóŜnice wynikają z rozbieŜności w szacowaniu liczby Ormian zamieszkujących Turcję Ottomańską przed 1914 rokiem. 2 F. Werfel, Czterdzieści dni Musa Dagh. Tł. J. Frühling. Warszawa 1959. 3 A Christie, Opowiedzcie, jak tam Ŝyjecie. Przeł. E. Adamska. Warszawa 1999, s. 51-52. 4 Z najwaŜniejszych zob. A Andonian, Documents officiels concernant les massacres arméniens. Paris 1920; A. Toynbee, The treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915-1916. Documents presented to Viscount Grey of Fallodon... by Viscount Bryce. London 1916; tegoŜ, Armenian atrocities. The murder of a nation. London 1915; J. Lepsius, Bericht über die Lage des Armenischen Volkes in der Türkei. Potsdam 1916; tegoŜ, Deutschland undArmenien, 1914-1918. Sammlung diplomatischer Aktenstucke. Potsdam 1919; tegoŜ, Der Todesgang des Armenischen Volkes. Bericht über das Schicksal des Armenischen Volkes in der Türkei wahrend des Weltkrieges. 3 Aufl. Potsdam 1927; H. Sturmer, Zwei Kriegsjahre in Konstantinopel. Skizzen deutschjungtürkischer Morał in Politik. Lausanne 1917; A. T. Wegner, Offener Brief an den Prasidenten des Vereinigten Staaten von Nord-Amerika, Herm Woodrow Wilson über die Austreibung des Armenischen Volkes in die Wuste. Berlin 1919. 5 Szczególnie wartościowe są wspomnienia amerykańskiego ambasadora w Stambule, H. Morgenthaua, który w momencie dokonywania ludobójstwa, czyli w latach 1915-1916, był ambasadorem neutralnego państwa (tegoŜ, Ambassador Morgenthau’s story. Garden City 1918). Zob. teŜ wspomnienia członków wojskowych misji państw centralnych, którzy z racji pochodzenia z krajów będących w latach I wojny światowej sojusznikami Turcji mieli wiedzę o zakulisowych mechanizmach władzy rządu młodotureckiego oraz o faktach związanych z eksterminacją Ormian: O F. von der Goltz, Denkwurdigkeiten. Berlin 1929; J. Pomiankowski, Der Zusammenbruch des Ottomanischen Reiches. Graz 1969; O. Liman von Sanders, Fünfjahre Türkei. Berlin 1920. 6 Zob. m.in. D. H. Boyajian, Armenia. The case for a forgotten genocide. Westwood 1972; J. M. Carzou, Un genocide exemplaire. Armenie 1915. Paris 1975; G. Chaliand, Y. Ternon, Le genocide des Arméniens...; tychŜe, The Armenians from genocide to resistance. London 1981; V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide. Ethnic conflict from the Balkans to Anatolia to the Caucasus. Oxford 1995; R. G. Hovannisian, Armenia on the road to independence, 1918. Berkeley 1967; tegoŜ, The Republic of Armenia. Vol. 1-4. Berkeley 1971-1996; The Armenian genocide in perspectiue. Ed. by R. G. Hovannisian. New BrunswickOxford 1988; Y Ternon, Les Arméniens...; Ch. J. Walker, Armenia. The survival of a nation. New York 1980. 7 K. B. Bardakjian, Hitler and the Armenian genocide. Cambridge (Mass.) 1985; V. N. Dadrian, The convergent aspects of the Armenian and Jewish cases of genocide. A reinterpretation of the concept of Holocaust. „Holocaust and Genocide Studies” 3,2 (1988), s. 67-94; R. Melson, Revolution and genocide. On the origins of the Armenian genocide and the Holocaust. Chicago-London 1992; N. M. Naimark, Fires of hatred. Ethnic cleansing in twentieth-century Europe. Cambridge-London 2001, s. 17-42. 8 Zob. M. Cygański, Ormianie - pierwsza ofiara ludobójstwa w XX wieku. Zbrodnie dokonane przez Turków w latach 1915-1916. W: Polacy w Armenii. Pod red. E. Walewandra. Lublin 2000, s. 111-162; G. Górny, Zabić i zapomnieć. „Tygodnik Powszechny” 1995, nr 25, s. 5-6; G. Górny, Kto dziś pamięta o rzezi Ormian? „Rzeczpospolita” 1995, nr 101, s. 26; G. Kucharczyk, Metz Yeghem - zapomniane ludobójstwo. Eksterminacja Ormian w 1915 roku. „Christianitas” 2001/2002 nr 10, s. 59-75. 9 Podstawowe wiadomości o najwaŜniejszych faktach z historii Armenii w opracowaniach polskojęzycznych zob. w: S. Barącz, Rys dziejów ormiańskich. Tarnopol 1869 (reprint: Kraków 1989), s. 1-60; D. M. Lang, Armenia - kolebka cywilizacji. Warszawa 1975; M. Zakrzewska-Dubasowa, Historia Armenii... 10 Kościół armeński nie uznał postanowień soboru chalcedońskiego z 451 roku (sobór potępił herezję monofizycką, uznającą w Chrystusie tylko jedną, boską naturę) i stracił tym samym łączność ze Stolicą Piotrowa. Natomiast w XVII wieku doszło do unii Ormian zamieszkujących Rzeczpospolitą z Rzymem. W1630 roku ormiański władyka ze Lwowa, Mikołaj Torosowicz - wyświęcony w 1627 roku przez Melchizedecha, eks-katolikosa Eczmiadzynu, który przebywał we Lwowie i był zwolennikiem ugody z Rzymem - złoŜył katolickie (trydenckie) wyznanie wiary. Pięć lat później dokonał takiego samego aktu w Rzymie przed papieŜem Urbanem VIII, od którego otrzymał paliusz i godność arcybiskupa. W ten sposób narodziła się lwowska metropolia ormiańskokatolicka. Największym jej pasterzem był abp Józef Teodorowicz (zm. 1938). Na temat unii polskich Ormian z Rzymem zob. Z. Obertyński, Unia Ormian polskich. W: Historia Kościoła w Polsce. Red. B. Kumor, Z. Obertyński. T. 1. Cz. 2. Poznań-Warszawa 1974, s. 325-330; W. Osadczy, Trzecia metropolia lwowska. Z dziejów archidiecezji obrządku ormiańskokatolickiego. W: Polacy w Armenii, s. 183-192.

11

Od tego teŜ czasu datuje się szczególne przywiązanie Ormian do ksiąg spisanych w ich własnym języku. Wedle przyjętej opinii, kochali oni księgi jak własne dzieci - kto nie miał potomstwa, zamawiał u kopistów dzieła, a następnie pozostawiał je wyznaczonym przez siebie spadkobiercom (A. Chodubski, Polski mit Armenii i Ormian. W: Polacy w Armenii, s. 73). 12 Na temat osiedlania się Ormian na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej zob. S. Barącz, Rys dziejów ormiańskich..., s. 60-180. 13 Interesująca informacja, ilustrująca pogardliwy stosunku Turków do chrześcijan, ukazała się w 1877 roku w poznańskim tygodniku „Warta”, w artykule pt. Pycha turecka. Przedstawiono w nim odpowiednie nazewnictwo tureckie: „Niemiec zowie się DŜurur Kafir, tj. pusty klątewnik albo Gurur Kiafir, zuchwały bluźnierca; Polak Fussul Giaur - dumny, pyszny poganin; Moskal Rusz Mentrjus - przeklęty, niegodziwy; Francuz AjuadŜi, przebiegły; Włoch Tirenki hessar Renki - o tysiącu kolorów, tj. oszukaniec; Hiszpan Tembel - leniwiec; Holender PejnirdŜi - handlarz sera; Anglik CzokadŜi, handlarz sukna; Wenecjanin Balikczi, rybak [...] Grek Tausz - zając; Ŝyd DŜiful - pies; Armeńczyk Bokczi - gnojojad; Georgijczyk [Gruzin] BitjejidŜi - pchły jedzący” („Warta” 1877 nr 150, s. 1632). Uderzające jest to, Ŝe - jeśli wierzyć temu spisowi - to właśnie Ormianie określani byli najbardziej pejoratywnym terminem. 14 A. Mez, Renesans islamu. Przeł. J. Danecki. Wyd. 3. Warszawa 1994, s. 67,70-71; J. Sourdel-Thomine, D. Sourdel, Cywilizacja islamu (VII - XIIIw.). Przeł. M. Skuratowicz, W. Dembski. Warszawa 1980, s. 214. Obelgą karaną sądownie było zwrócenie się do muzułmanina słowami: „Ty chrześcijaninie” (A. Mez, Renesans islamu, s. 64). Dodajmy, Ŝe podobne zakazy dotykały równieŜ śydów i zoroastrian. 15 Cyt. za K. Kościelniak, DŜihad. Święta wojna w Islamie. Związek religii z państwem, islam a demokracja, chrześcijanie w krajach muzułmańskich. Kraków 2002.0 zachętach do prowadzenia „świętej wojny”, zawartych w Koranie zob. tamŜe s. 24-31. 16 M. Housepian, Smyma 1922. The destruction of a city. London 1972, s. 28. 17 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 29. 18 S. Barącz, Rys dziejów ormiańskich..., s. 60 19 Na temat ormiańskiej konstytucji narodowej z 1863 roku zob. Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 45. 20 H. Pasdermadjian, Histoire de l’Arménie, depuis les origines jusqu’au traite de Lausanne. 2e ed. Paris 1964, s. 268. 21 Y. Ternon określił liczbę Ormian zamieszkujących w Turcji u progu lat 80. XIX wieku na około 3 miliony (tegoŜ, Les Arméniens..., s. 64-65). Jak zauwaŜa francuski badacz, gdyby oddzielnie liczyć Turków i Kurdów czego nie praktykowały oficjalne tureckie statystyki - to w wymienionych wschodnioanatolijskich wilajetach Turcy stanowiliby tylko około 25% (tamŜe, s. 65). 22 więcej o postulatach Ormian w 1878 roku zob. tamŜe, s. 60. 23 Cyt. tamŜe, s. 61. 24 M. Housepian, Smyma 1922..., s. 35. Obawa przed dynamitem, który mógłby być uŜyty w zamachu na jego Ŝycie, kazała Abdulhamidowi II sprzeciwiać się... elektryfikacji Stambułu. Dowiedziawszy się bowiem, Ŝe energia elektryczna produkowana jest przez dynama, wyprowadził z tego wniosek, Ŝe mają one (a tym samym elektryfikacja) coś wspólnego z dynamitem (tamŜe, s. 35). 25 Cyt. za Y. Ternon, Les Armenians..., s. 62. 26 TamŜe, s. 66. 27 TamŜe, s. 71. 28 Więcej na ten temat tamŜe, s. 67-69. 29 Na temat ormiańskich partii o charakterze rewolucyjno-niepodległościowym zob. L. Nalbandian, The Armenian revolutionary movement. The development of Armenian political parties through nineteenth century. Berkeley 1963. 30 W 1923 roku na konferencji w Lozannie delegaci Republiki Tureckiej wskazywali na „prowokacje” ormiańskich rewolucjonistów- dasznaków i hinczakystów - którzy poprzez mordowanie ludności muzułmańskiej zmuszali rząd turecki do stosowania represji wobec Ormian. To zaś miało pociągnąć za sobą interwencję na ich rzecz ze strony mocarstw zachodnich (Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 89). 31 O tych dyplomatycznych raportach zob. tamŜe, s. 90. 32 Celnie sformułował to ambasador Francji w Stambule, Paul Cambon, w raporcie do francuskiego MSZ z 20 lutego 1894 roku: „Na skutek mówienia Ormianom, Ŝe spiskują, skończyli oni na tym, Ŝe zaczęli spiskować. Na skutek wmawiania im, Ŝe Armenii nie ma, skończyli na wierze w jej istnienie. I w podobny sposób w ciągu paru lat powstały tajne organizacje [ormiańskie], które wykorzystały na potrzeby swojej propagandy zło i błędy popełnione przez turecką administrację i które zaczęły upowszechniać na całym obszarze Armenii idę narodowego przebudzenia i niepodległości” (cyt. tamŜe, s. 78). 33 TamŜe, s. 91. 34 Brytyjski premier, William Gladstone, na wiecu w Chester określił sułtana tureckiego mianem „ten wielki kryminalista rezydujący w pałacu” (tamŜe, s. 95). 35 Oto fragment wymienionego raportu: „Doszliśmy do wniosku, Ŝe Ormianie byli masakrowani bez względu na wiek i płeć i Ŝe w okresie od 12 sierpnia do 4 września [1894 roku] byli poddani nagonce jak dzikie zwierzęta, zabijani w miejscach, gdzie ich znaleziono. JeŜeli masakra nie była większa, to tylko dlatego, Ŝe

rozległe górskie pasma pozwoliły im uciec” (cyt. tamŜe, s. 94). 36 TamŜe, s. 98. 37 Cyt. za V. N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 121. 38

Cyt. tamŜe, s. 120. Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 99. 40 TamŜe, s. 101. 41 TamŜe, s. 112. 42 TamŜe, s. 101. 43 TamŜe, s. 102. 44 Cyt. tamŜe, s. 103. 45 TamŜe, s. 105-106. 46 Cyt. tamŜe, s. 107. 47 TamŜe, s. 108-109. 48 Cyt. tamŜe, s. 110. 49 J. Lepsius, Armenien und Europa. Ein Arddageschrift. 5 Aufl. Berlin-Westend 1897, s. 55-62. 50 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 118. 51 TamŜe, s. 121. 52 V. N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 138-142. 53 Dyrektorem generalnym Banku Ottomańskiego w 1896 roku był natomiast Brytyjczyk, sir Edgar Vincent. 54 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 122. 55 TamŜe, s. 129; V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 155. 56 Cyt. za V. N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 147. 57 Cyt. tamŜe, s. 159. 58 J. Lepsius, Armenien und Europa..., s. 25. 59 V. N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 149. 60 J. Lepsius, Armenien und Europa..., s. 133. 61 TamŜe, s. 19, 71; Y Ternon, Les Arméniens..., s. 114; V. N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 150. 62 List o Armenii. „Kurier Poznański” 1896 nr 190 z 20 VIII. 63 Cyt. za V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 150. 64 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 112,126. 65 Cyt. zaj. Lepsius, Armenien und Europa..., s. 72. 66 Cyt. za V. N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 150-151. 67 Raport G. H. Fitzmaurice’a zob. w: J. Lepsius, Armenien und Europa..., s. 134. Zob. teŜ V. N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 148. 68 V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 169. 69 J. Lepsius, Armenien und Europa..., s. 38. 70 TamŜe, s. 37. 71 TamŜe, s. 16. 72 TamŜe, s. 17. 73 TamŜe, s. 19. 74 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 115. 75 J. Lepsius, Armenien und Europa..., s. 37. 76 TamŜe, s. 41. 77 TamŜe, s. 201. 78 TamŜe, s. 42. 79 TamŜe, s. 41. 80 TamŜe, s. 39 81 TamŜe. 82 TamŜe, s 38 83 TamŜe. 84 TamŜe, s. 36. 85 TamŜe, s. 29. 86 TamŜe. 87 TamŜe, s. 27. 88 Cyt. tamŜe, s. 40. 89 TamŜe, s.41. 90 TamŜe, s. 41,201. 91 TamŜe, s. 36. 92 TamŜe, s. 136. 93 TamŜe, s. 205,210. 39

94

TamŜe, s. 30. TamŜe, s. 32-33. 96 TamŜe, s. 31. 97 TamŜe, s. 32. 98 Na temat interpretacji masakr Abdülhamida II jako rezultatu jego „reakcyjnego konserwatyzmu” i młodotureckiego ludobójstwa jako dopełnienia rewolucji 1908 roku zob. R. Melson, Revolution and genocide..., s. 53-58, 69,162. 99 O „sprawie ojca Salvatora” zob. Y. Ternon, Les Arméniens..., s.118-120. 100 TamŜe, s. 127. 101 Więcej na temat załoŜeń Bismarckowskiej polityki wobec Turcji oraz wobec kwestii reform ormiańskich zob. F. Scherer, Adler und Halbmond. Bismarck und der Orient 1878-1890. Paderborn 2001, s. 177-180, 305311. 102 TamŜe, s. 433. 103 TamŜe, s. 323. 104 TamŜe, s. 461-474. 105 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 75. 106 F. Scherer, Adler und Halbmond..., s. 490-508. Na temat magistrali kolejowej Berlin - Bagdad zob. J. Lodemannm, M. Pohl, Die Bagdadbahn. Geschichte und Gegenwart einer berühmter Eisenbahnlinie. Mainz 1989; J. Manzenreiter, Die Bagdadbahn, ais Beispiel für die Entstehung des Finanzimperialismus in Europa (1872-1903). Bochum 1982; M. Pohl, Von Stambul nach Bagdad. Die Geschichte einer berühmter Eisenbahn. Munchen 1999; J. Pajewski, Berlin - Bagdad. Z dziejów polityki niemieckiej na Bliskim Wschodzie w czasach wilhelmińskich. „Roczniki Historyczne” 1949 R. 18, s. 232-277. 107 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 75. 108 Na temat afektu Abdulhamida II dla Hohenzollernów zob. F. Scherer, Adler und Halbmond..., s. 360-361. 109 TamŜe, s. 323. 110 „Dziennik Poznański” 1900 nr 22 z 28 I. 111 O tym raporcie zob. V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 92-93. 112 Cytowana wypowiedź i opinie o Ormianach jako „sługach” Rosjan i Anglików zob. w: F. Naumann, „Asien”. Eine Orientreise über Athen, Konstantinopel, Baalbek, Nazareth, Jerusalem, Kairo, Neapel. 7 Aufl. Berlin 1913, s. 137-140. 113 TamŜe, s. 137. 114 TamŜe, s. 31-32. 115 TamŜe, s. 32. 116 TamŜe, s. 136-137. PowyŜsze wyjaśnienie Naumann pierwotnie zamieścił na łamach protestanckiego periodyku „Christliche Welt”. 117 Cyt. za V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 93. NaleŜy dodać, Ŝe i w tej kwestii opinie Wilhelma II były dalekie od konsekwencji i stałości, co zresztą było charakterystyczną cechą jego sposobu myślenia. Niekiedy na marginesach dostarczanych mu dokumentów, informujących o rozmiarze masakr, dopisywał słowa: „hańba na nas wszystkich”, „powinno się go [Abdulhamida II] pozbawić władzy”; sułtana określał teŜ mianem „obrzydliwego ludzkiego stworzenia”. Jednak negatywne komentarze umieszczał na marginesach poufnych dokumentów, chwalił zaś Turków i ich władcę publicznie (tamŜe). 118 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 133. 119 Cyt. za V. N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 93. 120 TamŜe, s. 96-97. 121 TuŜ przed wybuchem wojny krymskiej ambasador rosyjski w Londynie, baron von Brunnow, ostrzegał cara Mikołaja I przed niewdzięcznością tych, w imię których Rosja rozpoczynała konflikt z Turcją: „Rezultatem wojny będzie wysyp na ruinach Turcji wszelkiego rodzaju nowych państw, niewdzięcznych wobec nas, tak jak Grecja i kłopotliwych, jak Księstwa Naddunajskie [Mołdawia, Wołoszczyzna] [...] Imperium Ottomańskie moŜe być przekształcone w niepodległe państwa, które dla nas będą jednak tylko uciąŜliwymi klientami albo wrogimi sąsiadami” (cyt. tamŜe, s. 72). 122 Cyt. tamŜe, s. 72. 123 TamŜe, s. 73-74. 124 Cyt. tamŜe, s. 74. Niemcy dopatrywali się zresztą w takim stanowisku Rosji przemyślnej strategii, mającej na celu doprowadzenie do eskalacji wewnętrznego napięcia w Turcji poprzez torpedowanie planów wyegzekwowania od sułtana ormiańskich reform, co miało wydać osłabioną Turcję na łup rosyjskiej akcji militarnej w przyszłości (tamŜe, s. 74). 125 Francuski ambasador w Turcji, Paul Cambon zapisał następującą relację Nielidowa: „Łobanow-Rostowski umarł z powodu ostatnich wydarzeń [tj. masakr z sierpnia 1896 roku] podobnie jak zwykły Ormianin. Nigdy nie sądził, Ŝe zagroŜenie to było czymś realnym [...] Usłyszawszy w Wiedniu [miejsce jego śmierci] wiadomości o masakrze, nagle stał się świadomy całej powagi sytuacji, zdając sobie sprawę, Ŝe mówiłem mu prawdę. Musiał więc odczuwać swoją odpowiedzialność i odczuwać głębokie poczucie winy. Jestem pewien, Ŝe udar, który go zabił, nie miał innej przyczyny” (cyt. tamŜe, s. 74-75). 95

126

T. Wituch, Tureckie przemiany. Dzieje Turcji 1878-1923. Warszawa 1980, s. 71. TamŜe, s. 72. 128 TamŜe, s. 98. 129 TamŜe, s. 99. 130 TamŜe, s. 105. 131 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 150. 132 „L’Illustration’’ 1908 z 22 VIII (cyt. tamŜe, s. 172. 133 R. Melson, Revolution and genocide..., s. 156; Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 172-173. Zob. teŜ T. Wituch, Tureckie przemiany..., s. 115. 134 T Wituch, Tureckie przemiany..., s. 143. 135 TamŜe, s. 106. 136 O masakrach Ormian w Cylicji w 1909 roku zob. Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 174-180; T. Wituch, Tureckie przemiany..., s. 154-155. 137 Więcej na ten temat zob. w: A. Adossides, Arminiens et Jeunes-Turcs. Les massacres de Cilicie. Paris 1910; J. d’Annezay, Au pays des massacres. Saignée arménienne de 1909. Paris 1910; W. Ch. Woods, La Turquie et ses voisins. Paris 1911. 138 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 177. 139 Taka ocena wydarzeń roku 1909 u T. Witucha, Tureckie przemiany..., s. 155. 140 Y Ternon, Les Arméniens..., op. cit., s. 158. 141 O wpływie strat terytorialnych poniesionych przez Turcję na początku XX wieku na pogorszenie się sytuacji Ormian zob. R. Melson, Revolution and genocide..., s. 160-162; tegoŜ, Provocation or nationalism. A critical in1uiry into the Armenian genocide of 1915. W: The Armenian genocide in perspective, s. 72-73. 142 Więcej na temat kształtowania się ideologii panturańskiej oraz jej twórcach zob. U. Heyd, Foundations of Turkish nationalism. The Life and teachings of Ziya Gükalp. London 1950; T. Wituch, Tureckie przemiany..., s. 80-89. 143 Cyt. za Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 167. 144 Cyt. za R. Melson, Revolution and genocide..., s. 141 145 O „postępowych” wątkach w myśli Z. Gökalpa zob. T. Wituch, Tureckie przemiany..., s. 174-180. 146 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 160. 147 TamŜe, s. 163,170. 148 TamŜe, s. 165. 149 Cyt. tamŜe, s. 164. 150 TamŜe, s. 166. 151 TamŜe, s. 168. 152 TamŜe, s. 169. 153 O fascynacji twórców ideologii panturańskiej osobą Czyngis-chana pisze V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 404-405. 154 Cyt. tamŜe, s. 406. 155 Cyt. tamŜe, s. 404. 156 Więcej na ten temat zob. H. N. Howard, The partition of Turkey. A diplomatic history, 1913-1923. New York 1966. 157 Szerzej omawia ten wątek C. J. Smith, The Russian struggle for power, 1914-1917 A study of Russian foreign policy during the First World War. New York 1956. 158 Cyt. za V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 214. 159 Cyt. tamŜe, s. 216 160 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 192. 161 Na mocy tego traktatu Berlin uznał m.in. tureckie roszczenia terytorialne w basenie Morza Egejskiego (wyspy greckie) i w rejonie Kaukazu (naleŜące do Rosji Batumi, Kars i Ardahan). 162 Cyt. za K K Baghdjian, La confiscation, par le gouvemement turc, des biens arméniens, dits „abandonnes”. 1re ed. Montreal 1987, s. 17-18. 163 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 198. 164 Cyt. tamŜe, s. 199. 165 TamŜe, s. 200. 166 TamŜe, s. 209. 167 TamŜe, s. 210-211. 168 Cyt. tamŜe, s. 200. 169 Cyt. za V. N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 207. 170 Cyt. za N. M. Naimark, Fires ofhatred..., s. 29 171 V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 214. 172 Na temat tworzenia Organizacji Specjalnej zob. Y Ternon, Les Arméniens..., s. 201-203. 173 O tym aspekcie działalności Organizacji Specjalnej zob. N. M. Naimark, Fires of hatred..., s. 27-28. 174 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 211. 127

175

V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 221. TamŜe, s. 222. 177 Na przykład w syntezie historii Turcji autorstwa S. i E. Shaw czytamy, Ŝe poleceniu deportacji Ormian towarzyszyły „przygotowania, by osiedlić ich w miastach i obozach w okręgu Mosulu, w północnym Iraku [...] troszczono się o zapewnienie im dostatecznej ilości Ŝywności i innych dostaw, tak by ich potrzeby podczas marszu i po osiedleniu zostały zaspokojone [...] Miano się opiekować Ormianami, miano ich chronić aŜ do momentu ich powrotu do ich domów po wojnie [...] Rząd miał zadbać o ich powrót, jak tylko kryzys by się zakończył” (tychŜe, History of the Ottoman Empire and modem Turkey. Vol. 2. Cambridge 1977, s. 315). 178 Cyt. za V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 241. 179 J. Pomiankowski, Der Zusammenbruch..., s. 160. 180 Y Ternon, Les Arméniens..., s. 251-252. 181 A. Toynbee, The treatment of Armenians... (cyt. za R. Melson, Provocation or nationalism... W: The Armenian genocide in perspective, s. 63). 182 Y Ternon, Les Arméniens..., s. 259 183 Cyt. za G. Chaliand, V. Ternon, Le genocide des Arméniens, s. 97 184 A. Toynbee, The treatment of Armenians... (cyt. za R. Melson, Revolution and genocide..., s. 64). 185 Y Ternon, Les Arméniens..., s. 228. 186 TamŜe, s. 230. 187 TamŜe, s. 236-237. 188 TamŜe, s. 242; J. Lepsius, Der Todesgang..., s. 117. 189 Y Ternon, Les Arméniens..., s. 243. 190 TamŜe, s. 246-248. 191 TamŜe, s. 248-249. Wspomniany telegram Reszida Beja został w 1919 roku dołączony jako materiał dowodowy w procesie przywódców młodotureckiego reŜimu, który toczył się wówczas w Stambule przed tureckim sądem wojennym (tamŜe, s. 249). 192 TamŜe, s. 244-246. 193 TamŜe, s. 249-250. 194 TamŜe, s. 253-255. 195 TamŜe, s. 255-256. 196 TamŜe, s. 258-259 197 TamŜe, s. 259-260. 198 TamŜe, s.261. 199 N. M. Naimark, Fires of hatred..., s. 32. 200 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 269. 201 Cyt. za N. M. Naimark, Fires of hatred..., s. 33. Zob. teŜ J. Lepsius, Der Todesgang..., s. 137-140. 202 J . Lepsius, Der Todesgang..., s. 257. 203 Cyt. za G. Chaliand, Y. Ternon, Le génocide des Arméniens, s. 57-58. Zob. teŜ J. Lepsius, Der Todesgang..., s. 142. 204 V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 205. 205 Relacja podana przez W. J. McLaughlina w „Boston Globe” z 18 września 1987 roku (cyt. za V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 209). 206 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 238. 207 Cyt. tamŜe, s. 251. 208 Cyt. za G. Chaliand, Y. Ternon, Le genocide des Arméniens, s. 58. Zob. teŜ J. Lepsius, Der Todesgang..., s. 143. 209 Cyt. za R. Melson, Reuolution and genocide..., s. 141. W podobny sposób, aczkolwiek w szerszym kontekście, ujmował tę kwestię M. J. Arlen: „Niemcy Hitlera miały udoskonalić proces deportacji za pomocą kolei i stosować komory gazowe i krematoria. Natomiast Rosja Lenina i Stalina miała dalej rozwinąć instytucję obozu koncentracyjnego i tajnego nadzoru [...] Jednak w kaŜdym właściwie przypadku masowego morderstwa, poczynając - jak się wydaje od Ormian - kluczowym elementem [...] który wyniósł ten czyn pod względem ilościowym i psychicznym ponad klasyczny termin masakry, było przymierze między technologią i komunikacją” (tegoŜ, Passage to Ararat. Ist ed. New York 1975, s. 243-244). 210 Na temat ateizmu przywódców Ittihadu zob. V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 5. H. Morgentahau na temat przywódców „Jedności i Postępu” napisał: „Praktycznie wszyscy z nich byli ateistami” (tamŜe). 211 Dobrze udokumentowane przypadki wymuszania przejścia na islam zob. w: J. Lepsius, Der Todesgang..., s. 252-259. Na temat wspomnianych, pisemnych „próśb” Ormian o przejście na islam zob. tamŜe, s. 257-258. 212 TamŜe, s. 256. 213 TamŜe. 214 O biskupie Malojanie zob. A. Riccardi, Stulecie męczenników. Świadkowie wiary XX wieku. Z wł. przeł. J. Dembska. Warszawa 2001, s. 303-304. 215 TamŜe, s. 304-305. 176

216

TamŜe, s. 305. TamŜe, s. 308. 218 TamŜe, s. 539. 219 J. Lepsius, Der Todesgang..., s. 64. 220 TamŜe, s. 172-173. 221 TamŜe, s. 253 222 TamŜe, s. 254. 223 TamŜe, s. 258. 224 TamŜe, s. 32. 225 G. Chaliand, Y. Ternon, Le génocide des Arméniens, s. 86-87. 226 J. Lepsius, Der Todesgang..., s. 258. 227 TamŜe, s. 132. 228 Cyt. za Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 265. Zob. teŜ G. Chaliand, Y Ternon, Le génocide des Arméniens, s. 137. 229 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 265. 230 Telegram Talaata do prefektury w Aleppo z 18 listopada 1915 roku (cyt tamŜe, s. 266). 231 TamŜe, s. 266. 232 TamŜe, s. 266-267. 233 Cyt. za G. Chaliand, Y Ternon, Le genocide des Arméniens, s.138. 234 Y Ternon, Les Arméniens..., s. 267. 235 O oporze części administracji tureckiej przeciwko ludobójczej polityce rządu oraz o sympatii ludności tureckiej dla deportowanych Ormian zob. w: J. Lepsius, Der Todesgang..., s. 26,129,156-157. Zob. teŜ Y Ternon, Les Arméniens..., s. 244, 249-250, 254, 257. 236 Y Ternon, Les Arméniens..., s. 249. 237 Cyt. tamŜe, s. 267. 238 Cyt. tamŜe, s. 268. 239 Cyt. tamŜe. 240 TamŜe, s.268. 241 TamŜe, s. 273. 242 TamŜe, s. 270 243 Wg raportu A. Bernaua cyt. w: G. Chaliand, Y Ternon, Le génocide des Arméniens, s. 103. 244 Cyt. za Y Ternon, Les Arméniens..., s. 274. 245 G. Chaliand, Y Ternon, Le génocide des Arméniens, s. 11. 246 Cyt. tamŜe, s. 96, 98. 247 Cyt. tamŜe, s. 98. 248 Cyt. tamŜe, s. 100. W taki sam sposób los Ormian na pustyni syryjskiej opisywał niemiecki pracownik Czerwonego KrzyŜa w Turcji, A.T. Wegner (por. tegoŜ Offener Brief... ze stycznia 1919 roku, cyt. w: G. Chaliand, Y Ternon, Le génocide des Arméniens, s. 143-146). 249 Y Ternon, Les Arméniens..., s. 273. 250 TamŜe, s. 275. 251 Rosyjski minister spraw zagranicznych, Siergiej Sazonow, który miał okazję osobiście spotkać Talaata podczas jego wizyty w maju 1914 roku w carskiej rezydencji na Krymie, tak opisał wygląd zewnętrzny tureckiego ministra: „Pod względem wyglądu Talaat prezentował się jako typowy przedstawiciel Turanu. Był średniego wzrostu, ale mocno zbudowany, z wystającymi kośćmi policzkowymi i szeroką twarzą, z której pod niskim czołem spoglądały dwoje mądrych, brązowych oczu, które starały się przybrać przyjazny wygląd” (S. D. Sasonoff, Sechs schwerejahre. 2 Aufl. Berlin 1927, s. 164). Sazonow w swoich wspomnieniach nazywał Talaata jednym z największych hultajów w historii świata” (tamŜe). 252 Cyt. za G. Chaliand, Y. Ternon, Le génocide des Arméniens, s. 109-110. 253 Cyt. tamŜe, s. 111. Zob. teŜ V. Guroian, Collective responsibility and official excuse making. The case of the Turkish genocide of the Armenians. W: The Armenian genocide in perspective, s. 143-144. Inne „złote myśli” Talaata zanotował w swoich wspomnieniach ambasador H. Morgenthau: „Zrobiłem więcej w ciągu trzech miesięcy, by rozwiązać problem ormiański aniŜeli zrobił Abdulhamid w ciągu trzydziestu lat”; “śaden Ormianin nie moŜe być naszym przyjacielem, zanim mu na to nie pozwolimy” (cyt. za Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 253). 254 Cyt. zaj. Lepsius, Der Todesgang..., s. 231. 255 G. Chaliand, Y. Ternon, Le genocide des Arméniens, s. 115. 256 TamŜe, s. 117. 257 Cyt. za R. Melson, Revolution and genocide..., s. 148. 258 Cyt. za G. Chaliand, Y. Ternon, Le génocide des Arméniens, s. 118 259 Cyt. za V. N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 232. 260 V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 224. 261 Talaat Pasza do pułkownika Otto von Lossowa, niemieckiego attache wojskowego w Stambule podczas I 217

wojny światowej: „Niemcy są naszym ojcem, a Austria jest tylko sąsiadem” (cyt. tamŜe, s. 269). 262 Cały tekst noty zob. w: G. Chaliand, Y Ternon, Le génocide des Arméniens, s. 45-46. 263 Y Ternon, Les Arméniens..., s. 285. 264 Szerzej kwestię współodpowiedzialności Niemiec za tureckie ludobójstwo porusza V N. Dadrian w ksiąŜce German responsibility in the Armenian genocide. A review of the historical evidence of German complicity. Watertown 1996. 265 O sugestii P Rohrbacha zob. R. Pinon, La suppression des Arméniens. Methode allemande, trauail turc. Paris 1916, s. 12-13. 266 V. N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 255. 267 V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 252. 268 Cyt. tamŜe, s. 285. 269 Cyt. tamŜe, s. 204. Zob. teŜ J. de Morgan, Contrę les barbares de l’Orient. Paris 1918, s. 188. 270 V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 253. 271 TamŜe, s. 266. 272 TamŜe, s. 205. Kwestię stosunku Wilhelma II do Turcji - zarówno przed, jak i w czasie I wojny światowej wyczerpująco omawia w niemieckiej literaturze dysertacja W. V. Kampena, Studien zur deutschen Turkeipolitik in der Zeit Wilhelms II. Kiel 1968. Zob. teŜ N. Saupp, Das deutsche Reich und die armenische Frage. Koln 1990. 273 R von Hindenburg, Aus meinem Leben. Leipzig 1934, s. 131. 274 TamŜe, s. 132. 275 V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 252. Tę informację potwierdzają równieŜ tureccy historycy zajmujący się udziałem Turcji w I wojnie światowej, np. A. Müderrisoglu (tamŜe, s. 295). 276 TamŜe, s. 256. W sierpniu 1916 roku generał Fritz Bronsart von Schellendorf domagał się takŜe deportacji Greków z egejskiego wybrzeŜa Azji Mniejszej (tamŜe, s. 260). 277 TamŜe, s. 284. 278 Cyt. tamŜe, s. 283. 279 Cyt. tamŜe. 280 Cyt. tamŜe, s. 259. Szczególną niechęć Bronsart von Schellendorf Ŝywił takŜe do amerykańskiego ambasadora H. Morgenthaua, który podejmował interwencje na rzecz prześladowanych Ormian. Amerykańskiego dyplomatę określał mianem „śyd Morgenthau” (tamŜe, s. 260). 281 Cyt. tamŜe, s. 263. 282 Cyt. tamŜe. 283 Cyt. za H. M. Welcker, Seeckt. Frankfurt a. Main 1967, s. 154. 284 H. Humann do ambasadora Richarda Kühlmanna, 22 luty 1917 roku (cyt. za V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 272). 285 Cyt. tamŜe. W czerwcu 1915 roku, gdy wiadomo juŜ było o przeprowadzanym ludobójstwie Ormian, Humann powiedział: „To jest twarde, ale poŜyteczne” (tamŜe, s. 273). 286 U. Trumpener, Germany and the Ottoman Empire, 1914-1918. Princeton 1968, s. 127. 287 V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 264. PowyŜsze opinie o Ormianach major Wolfskeel von Reichenberg zawarł w swoich listach do rodziny w Niemczech (tamŜe, s. 297). 288 Por. G. Yonan, Ein vergessener Holocaust. Die Vemichtung der christlichen Assyrer in der Turkei. Göttingen-Wien 1989, s. 308. 289 Cyt. za M. Housepian, Smyma 1922..., s. 46. 290 V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 204. 291 TamŜe, s.204. 292 TamŜe, s. 271. Wangenheim był za to gotów - o czym otwarcie zapewnił Morgenthaua - interweniować na rzecz bezpieczeństwa śydów osiedlających się w Palestynie (naleŜącej wówczas do Porty). Dodawał zaraz jednak: „Ale nic nie uczynię dla Ormian” (tamŜe, s. 270). 293 Cyt. tamŜe, s. 206. 294 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 287. 295 Depesza Wangenheima do Berlina z 16 lipca 1915 roku (cyt. za U. Trumpener, Germany and the Ottoman Empire..., s. 213). Zob. teŜ Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 288. 296 A. Zimmermann do dr. Fabera, 4 październik 1915 roku (cyt. za U. Trumpener, Germany and the Ottoman Empire..., s. 221-222). Zob. teŜY. Ternon, Les Arméniens..., s. 290. Podobnie brzmiała deklaracja, jaką 29 września 1916 roku złoŜył w Reichstagu sekretarz stanu w niemieckim MSZ, von Jagow: „ChociaŜ z punktu widzenia humanitarnego ubolewamy z powodu losu Ormian, nasi synowie i nasi bracia są nam bliŜsi niŜ Ormianie. Przelewają oni swoją cenną krew w straszliwych walkach, a ich bezpieczeństwo zaleŜy od pomocy tureckiej. Turcy wyświadczyli nam wielką przysługę, chroniąc flanki naszych armii. Z pewnością podzielicie Panowie mój pogląd, Ŝe nie moŜemy zerwać naszego przymierza z powodu kwestii ormiańskiej” (cyt. za Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 294). 297 U. Trumpener, Germany and the Ottoman Empire..., s. 223-225; Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 290, 293. 298 G. Chaliand, Y Ternon, Legenocide des Arméniens, s. 49. Zob. teŜ R. Pinon, La suppression des

Arméniens..., s. 65-66. 299 K. Mtihsam, Wie wir belogen wurden. Die amtliche Irreführung des deutschen Volkes. München 1918 (cyt. za V. N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 206). 300 Cyt. tamŜe, s. 206. 301 6. Korpus armii do dyrekcji policji w Poznaniu, 10 listopada 1915 roku. Archiwum Państwowe w Poznaniu (dalej: APP), Polizei-Prasidium (dalej: PP), nr 4814a, „Zensur der Presse 1914-1915”, s. 64. 302 APP, PP, nr 4768, „Sammlung von Zeitungsartikeln aus polnischen Blattern, die von der Zensur gestrichen worden sind”, s. 73. Tekst zdjętej przez cenzurę niemiecką notatki w „Gońcu Wielkopolskim” brzmiał następująco (zachowana oryginalna pisownia): „Medyolan, 9 maja. (Wat.). W »Corriere delia Serra« ukazała się następująca odezwa Armeńczyków, wysłana z Tyflisu w dniu 30 kwietnia br.: »Od czasów niepamiętnych był naród niemiecki [sic!] wystawiony na prześladowania tureckie. Nasza historia i literatura są przepełnione wspomnieniami męczeństwa, poniesionego z winy Turków. Wszystko co było w nas wielkiego i wzniosłego, zostało przytłumione, a dzisiaj wspomina się tylko nas wtedy, gdy jest mowa o rzeziach, dokonywanych wśród narodu naszego. Gdyśmy reklamowali o nadanie nam egzystencji wolnej stało się to, czego nikt nie przewidywał - pogorszyliśmy sobie jeszcze bardziej nasze połoŜenie. Dzisiaj naród nasz jest zdesperowany, gdyŜ Turcy rozwścieczeni niepowodzeniami i czując zbliŜający się koniec ich panowania, mszczą się na bezbronnych ofiarach i dokonywują rzezi od Czarnego morza począwszy, aŜ do Mezopotamii. W taki sposób pragną zgnieść i przygłuszyć wszystkie lamenty i skargi narodu armeńskiego. W imię człowieczeństwa, w imię chrześcianizmu i w imię cywilizacyi zwraca się Towarzystwo literatów armeńskich w tej okropnej godzinie ucisku z apelem gorącym do narodów i do nas z prośbą, abyście oznajmili całemu światu nasze rozpaczliwe wołania i podnieśli wasz moŜny głos, aby połoŜono kres zbrodniom i rzeziom narodu bezbronnego«“. 303 Cyt. za R. Pinon, La suppression des Arméniens..., s. 66-67. 304 Cyt. tamŜe, s. 69. 305 „Posener Tageblatt” 1915 nr 262 z 8 VI. 306 Die Armenier. „Posener Tageblatt’’ 1915 nr 330 z 17 VII. 307 Por. artykuł Zur Armenierfrage. „Posener Zeitung” 1916 nr 10 z 13 I. 308 G. Chaliand, Y. Ternon, Le genocide des Arméniens, s. 49. 309 TamŜe, s. 60. H. Sturmer opublikował swoje świadectwo w 1917 roku, w ksiąŜce pt. Zwei Kriegsjahre in Konstantinopol... Fragment zob. w: G. Chaliand, Y Ternon, Le génocide des Arméniens, s. 60-69. 310 Bogata dokumentacja zebrana przez J. Lepsiusa ciągle czeka na pełne opracowanie, a tym samym wykorzystanie. Ostatnio dzięki inicjatywie uczonych z Halle zainicjowano nową edycję niepublikowanych dotąd materiałów Lepsiusa, dotyczących ludobójstwa popełnionego przez Turków (zob. Deutschland, Armenien und die Türkei 1895-1925. Dokumente und Zeitschriften aus dem Dr.Johannes-Lepsius-Archiv an der Martin-Luther-Universitat Halle-Wittenberg. Hrsg. H. Goltz. München 1998-. 311 Więcej na temat stosunku Hitlera do eksterminacji Ormian przez Turków zob. w: K. B. Bardakjian, Hitler and the Armenian genocide. Cambridge (Mass.) 1985. 312 O pobycie Scheubner-Richtera w Turcji zob. V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 410411. Więcej na temat tej postaci zob. w: R Leverkuhn, Posten auf ewiger Wache. Aus dem abenteuerreichen Leben des Max von Scheubner-Richter. Essen 1938. 313 Na temat jego zaangaŜowania w ruch narodowo-socjalistyczny pisze V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 411-412. 314 TamŜe, s. 412. PowyŜsze sformułowanie zostało usunięte ze zbioru ogłoszonych drukiem raportów niemieckich dyplomatów z Turcji, które zebrał J. Lepsius (zob. tamŜe). 315 U. Trumpener, Germany and the Ottoman Empire..., s. 207. 316 V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 412. Zob. TeŜ j. Dornberg, Münich 1923. The story of Hitler’s first grab for power. New York 1982, s. 295. 317 Cyt. za V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 408. 318 TamŜe, s. 410. 319 Więcej w tej kwestii zob. tamŜe, s. 424-427. 320 Komentarz Winstona Churchilla do postanowień konferencji w Lozannie w 1923 roku, kończącej wojnę między państwami Ententy a kemalistowską Turcją (cyt. za Y Ternon, Les Arméniens..., s. 312). 321 R. G. Hovannisian, Armenia on the road to independence..., s. 67-68. 322 Cyt. za V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 405. 323 Cyt. tamŜe. 324 Cyt. tamŜe, s. 406. 325 Cyt. tamŜe, s. 353. Podczas spotkania w Tabryzie z ormiańskim duchownym, ks. Nercesem, gen. Ihsan chełpił się przed nim: „Kazałem zmasakrować pół miliona Pana współwyznawców. Mogę zaproponować Panu filiŜankę herbaty’’ (cyt. tamŜe). 326 Cyt. tamŜe, s. 349. 327 Cyt. tamŜe, s. 350. Swoją ocenę działań armii tureckiej na Zakaukaziu w 1918 roku przedstawił w styczniu 1920 roku w piśmie „Berliner Tageblatt” pułkownik Ernst Paraquin, niemiecki oficer pełniący funkcję szefa sztabu w armii gen. Halila. Napisał m.in.: „Rząd turecki z zakłamanym oburzeniem wypiera się swojego

barbarzyńskiego postępowania wobec Ormian. Wycofanie się Rosjan z Anatolii stworzyło poŜądaną okazję do pozbycia się równieŜ rosyjskich Ormian [...] Kampania wyniszczająca Ormian przebiegała [...] z nieubłaganym okrucieństwem” (cyt. za V. N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 351). Halil zwolnił Parequina z jego stanowiska, poniewaŜ ten protestował przeciwko masakrze Ormian w Baku we wrześniu 1918 roku. 328 E. Ludendorff, Urkunden der Obersten Heeresleitung über ihre Tatigkeit. 1916-1918. Berlin 1922, s. 500; P. von Hindenburg, Aus meinem Leben, s. 283. 329 Więcej na temat wydarzeń towarzyszącym proklamowaniu niepodległej Armenii w 1918 roku zob. w: R. G. Hovannisian, The Republic of Armenia... 330 Literacki opis tych wydarzeń znajdziemy w Przedwiośniu S. śeromskiego. 331 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 304. 332 V. N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 350. Charakterystyczny był tekst telegramu przesłanego przez ministra Envera Paszę do generała Halila na wieść o zdobyciu Baku: „Z największą radością odebrałem wiadomość o zdobyciu miasta Baku, leŜącego nad wybrzeŜem Morza Kaspijskiego i naleŜącego do Imperium Turańskiego. Pańska wielka zasługa nie będzie zapomniana w tureckiej i islamskiej historii. Całuję oczy naszych weteranów, a w intencji wspomnienia naszych poległych bohaterów ofiaruję im wersy z pierwszej sury Koranu” (cyt. tamŜe, s. 385). 333 Cyt. za R. Hovannisian, The historical dimensions of the Armenian question, 1878-1923. W: The Armenian genocide in perspective, s. 31. W grudniu 1916 roku „Manchester Guardian” pisał: „Pozostaje jeszcze jedno słowo: Armenia. Słowo o straszliwym terrorze, słowo niosące pamięć o czynach nie popełnionych w świecie od czasów narodzin Chrystusa - kraj wyludniony w wyniku wymordowania jego całej ludności. Ten kraj nie moŜe powrócić do Turcji i nie powróci do niej pod Ŝadnymi warunkami” (cyt. tamŜe, s. 30-31). 334 Cyt. tamŜe, s. 31. 335 Do dzisiaj swoją wartość zachowuje dzieło A. N. Mandelstama, opisujące miejsce kwestii armeńskiej w polityce aliantów i powstającej Ligii Narodów (zob. tegoŜ, La Societedes Nations et les puissances devant le problème arménien. Paris 1926). 336 Cyt. za Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 309. 337 V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 367-370. 338 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 307. 339 O wspomnianej korespondencji zob. V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 364. 340 Y Ternon, Les Arméniens..., s. 307. 341 M. Yamauchi, Thegreen crescent under the red star. Enver Pasha in Souiet Russia, 1919-1922. Tokyo 1991, s. 14-15. 342 TamŜe, s. 24. 343 Cyt. tamŜe, s. 15-16. 344 Cyt. tamŜe, s. 26. Enver bardzo zaangaŜował się w instalowanie w Rosji sowieckiej niemieckich zakładów zbrojeniowych, co ruszyło pełną parą po Rapallo (tamŜe, s. 27). 345 V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 357. 346 Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 310. 347 V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 361; Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 311. 348 A. Rawlison, Adventures in the Near East 1918-1922. London-New York 1923 (cyt. za V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 360). 349 Instrukcja Ahmeda Muhtara do gen. Karbekira z 8 listopada 1920 roku (cyt. tamŜe, s. 358). O tak brzmiącej instrukcji pisał równieŜ sam Karbekir w swoich wspomnieniach (tamŜe, s. 371). 350 Cyt. tamŜe, s. 423. 351 Na przykład podczas konferencji w Lozannie w 1923 roku uzgodniono wysiedlenie z egejskiego wybrzeŜa Azji Mniejszej mieszkających tam od tysiącleci Greków (staroŜytna Jonia!). 352 Cyt. za G. Chaliand, Y. Ternon, Le génocide des Arméniens, s. 122. 353 V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 330-331; G. Chaliand, Y Ternon, Le genocide des Arméniens, s. 126-134. NaleŜy zauwaŜyć, Ŝe turecki sąd w 1919 roku nie mógł uŜyć terminu „ludobójstwo” z tej prostej przyczyny, Ŝe po raz pierwszy pojawił się on w terminologii prawa międzynarodowego dopiero w latach 40. XX wieku (za jego autora uznaje się R. Lemkina), a trwałe prawne umocowanie zyskał dzięki Konwencji ONZ o Ludobójstwie, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 9 grudnia 1948 roku (zob. R. Melson, Provocation or nationalism... W: The Armenian genocide in perspective, s. 81). Więcej na temat historii tego pojęcia zob. w: L. Kuper, Genocide. Its political uses in the twentieth century. New Haven-London 1982. 354 V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 325. 355 TamŜe, s. 340-341. 356 TamŜe, s. 308. Część z więźniów przetrzymywana była na wyspie Mudros. 357 Niebyt uciąŜliwy był teŜ rygor, jakiemu byli poddani na Malcie tureccy więźniowie. Według raportu brytyjskich władz więziennych z Malty, sporządzonego pod koniec czerwca 1919 roku, „wszyscy więźniowie, których jest 112., mogą swobodnie poruszać się po terenie więzienia i mieszać się ze sobą w ciągu dnia. Za

wyjątkiem sporadycznego oglądania ich przepustek, osoby te, gdy wchodzą do więzienia, nie są poddawane Ŝadnym inspekcjom i często widzi się, Ŝe osoby te wnoszą duŜe paczki, w których podobno jest Ŝywność, ale moŜe być cokolwiek” (cyt. tamŜe, s. 334). 358 TamŜe, s. 311. 359 TamŜe, s. 336. 360 Por. fragment listu brytyjskiego Wysokiego Komisarza w Stambule, admirała de Robecka do szefa Foreign Office, Lorda Curzona, z 17 listopada 1919 roku: „Obecny turecki rząd [...] tak bardzo toleruje organizatorów [kemalistowskiego] Ruchu Narodowego, iŜ sądzę, Ŝe czymś daremnym będzie domaganie się aresztowanie jakiegokolwiek Turka oskarŜonego o występki przeciw chrześcijanom, nawet gdy prowadzi otwarte Ŝycie w Stambule [...] Nie uwaŜam za politycznie poŜądane deportowanie [na Maltę] kolejnych więźniów” (cyt. tamŜe, s. 309). 361 Cyt. tamŜe, s. 311. 362 G. Chaliand, Y. Ternon, Le genocide des Arméniens, s. 136-137. Wspomnienia jednego z tych „mścicieli” ukazały się drukiem (zob. A. Chiragian, La dette de sang. Un Arménien traque les responsables du génocide. Bruxelles 1984). KsiąŜka została opatrzona obszernym wstępem autorstwa G. Chalianda pt. Les temps des assassins (s. 15-68). 363 T. Wituch, Tureckie przemiany..., s. 244. 364 R. Hovannisian, The Armenian genocide and patterns of denial. W: The Armenian genocide in perspective, s. 117; V. N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. 341. 365 R Hovannisian, The Armenian genocide... W: The Armenian genocide in perspectwe, s. 120-121. 366 W. Chester, Turkey reinterpreted. „Current History Magazine”, 1922 IX, s. 939-947 (cyt. za M. Housepiann, What genocide? What Holocaust? News from Turkey, 1915-1923. A case study. W: The Armenian genocide in perspective, s. 104. 367 Cyt. tamŜe, s. 105. 368 Na temat tureckiej kampanii negacjonistycznej zob. R. Adalian, The Armenian genocide. Revisionism and denial. W: Genocide in our time. An annotated bibliography with analytical introductions. Ed. by M. N. Dobkowski, I. Walliman. Ann Arbor 1992, s. 85-105; V. Guroian, Collective responsibility... W: The Armenian genocide in perspective, s. 138-139; Y. Ternon, Enquete sur la negation d’un genocide. Marseille 1989. Ten model tureckiego negacjonizmu odnajdujemy w materiałach do dzisiaj rozpowszechnianych na polecenie Republiki Tureckiej, takŜe za pośrednictwem placówek dyplomatycznych, np. Armenian claims and historical facts. Ankara 1998, ksiąŜki wydanej przez Center for Strategie Research w Ankarze. Z innych, nowszych prac tłumaczonych na języki zachodnie zob. m.in. K. Gurün, The Armenian File. The myth of innocence exposed. New York 1985; I. C. Ozkaya, Le peuple arménien et les tentatives de réduire le peuple Turc en servitude. Istanbul 1971. 369 A. Kilic, Turkey and the world. Washington 1959 (cyt. za The Armenian genocide in perspective, s. 121. 370 A. Vefa, Truth about Armenians. Ankara 1975 (cyt. tamŜe, s. 124). 371 V. Guroian, Collective responsibility... W: The Armenian genocide in perspectwe, s. 145. 372 Cyt. za The Armenian genocide in perspective, s. 129. 373 TamŜe. 374 V Guroian, Collectiue responsibility... W: The Armenian genocide in perspective, s. 145. 375 Armenian claims..., s. 55-56. Wypowiedź prof. Soysala wyraźnie ilustruje sposób, w jaki negacjoniści podkreślając, Ŝe takŜe Turcy ginęli podczas I wojny światowej - przechodzą do porządku dziennego nad faktem, Ŝe to nie Ormianie wciągnęli Turcję do tej wojny, ale rząd młodoturecki. W innym miejscu prof. Soysal argumentował: „Ta tragedia nie moŜe być nazywana ludobójstwem, poniewaŜ brakuje istotnego elementu dla takiej kwalifikacji, tzn. zamiaru zniszczenia ormiańskiej grupy etnicznej jako takiej. Jest to kwestia akcji podjętej podczas wojny, o której zadecydowano w atmosferze toczącego się konfliktu zbrojnego, w sercu umierającego imperium, ogarniętego bałaganem i dezorganizacją [...] Zdarzały się morderstwa członków tej grupy [Ormian], popełniane zwłaszcza przez nieodpowiedzialnych członków miejscowych plemion. Było fizyczne cierpienie spowodowane przede wszystkim geograficznymi i klimatycznymi warunkami w kraju juŜ zniszczonym przez wojnę. Prawdą jest równieŜ to, Ŝe część sierot [ormiańskich] była adoptowana przez rodziny muzułmańskie. Nie było to rezultatem realizacji planu przymusowego transferu dzieci z jednej do drugiej grupy - uŜywając języka konwencji [Konwencji ONZ o ludobójstwie z 1948 roku], ale przeciwnie, było zainspirowane - w duchu solidarności i miłosierdzia - wiekami pokojowej koegzystencji, która połączyła anatolijskie rodziny [podkr. autora]” (cyt. za Armenian claims..., s. 50). 376 Setting the record straight on Armenian propaganda against Turkey. Washington 1982, s. 1 (publikacja wyd. przez Zgromadzenie Turecko-Amerykańskich Stowarzyszeń). Wydaje się, Ŝe obecnie oficjalną liczbę ofiar rząd turecki ustalił na poziomie 300. tysięcy (Armenian claims..., s. 40). 377 B. Lewis, The emergence of modem Turkey. Oxford 1961; L. V Thomas, R. N. Frye, The United States and Turkey and Iran. Cambridge (Mass.) 1951; S. Shaw, E. Shaw, History of the Ottoman Empire... Zob. teŜ Y. Ternon, Freedom and responsibility of the historian. The „Lewis affair”. W: Remembrance and denial. The case of the Armenian genocide. Ed. by R. G. Hovannisian. Detroit 1999, s. 237-248. 378 Por. oryginalny tekst rezolucji Kongresu USA z 24 kwietnia 1975 roku: „Niniejszym określa się datę 24

kwietnia 1975 roku jako „Narodowy Dzień Pamięci o Nieludzkich Czynach Popełnionych Przez Człowieka Wobec Człowieka” i prezydent Stanów Zjednoczonych jest upowaŜniony i proszony, by wydał proklamację wzywającą obywateli USA do obchodów tego dnia jako dnia upamiętniającego wszystkie ofiary ludobójstwa, zwłaszcza zaś te - pochodzenia ormiańskiego, które padły ofiarą ludobójstwa dokonanego w 1915 roku i ku których pamięci data ta jest upamiętniana przez wszystkich Ormian i ich przyjaciół na całym świecie” (cyt. za G. Chaliand, Les temps des assassins. W: A. Chiragian, La dette de sang..., s. 60-61). Na Ŝądanie Departamentu Stanu, najwyraźniej uwzględniającego „wraŜliwość” Turcji, ze wspomnianego tekstu w ostatniej chwili usunięto słowa „w Turcji”, które miały pojawić się we fragmencie wspominającym o ludobójstwie dokonanym w 1915 roku (tamŜe, s. 61). 379 Tekst petycji z dnia 19 maja 1985 roku oraz pełną listę jej sygnatariuszy zob. w: Armenian claims..., s. 6368. NaleŜy dodać, Ŝe turecki negacjonizm znalazł uznanie nie tylko wśród zachodnich naukowców. 6 marca 1974 roku, na posiedzeniu Rady Społeczno-Gospodarczej ONZ, delegat Tunezji w cyniczny sposób (a moŜe z Ŝalem?) oświadczył: „Nawet jeśli doniesienia o ludobójstwie potwierdziły się, naród ormiański ciągle istnieje” (cyt. zaY. Ternon, Les Arméniens..., s. 8). 380 O sprzeciwie władz tureckich w sprawie raportu Komisji Praw Człowieka ONZ zob. R. Hovannisian, The armenian genocide... W: The Armenian genocide in perspective, s. 127; G. Chaliand, Y. Ternon, Le génocide des Arméniens, s. 173-174. Kamieniem obrazy dla Ankary było sformułowanie punktu 30. raportu przedstawionego przez Komisję Praw Człowieka ONZ, który brzmiał: „Przechodząc do współczesnej epoki, moŜna wspomnieć istnienie dość obfitej dokumentacji masakry Ormian, którą określono mianem pierwszego ludobójstwa XX wieku«“ (cyt. za G. Chaliand, Y Ternon, Le génocide des Arméniens, s. 173). 381 O tureckich interwencjach we Francji zob. G. Chaliand, Les temps des assassins. W: A. Chiragian, La dette de sang..., s. 60-61. 382 C. Boltański, Ostatnio rozgorzał spór czy Turcy dopuścili się zbrodni na Ormianach. Czym była ta rzeź? „Forum” 1994 nr 21, s. 23. 383 G. Chaliand, Les temps des assassins. W: A. Chiragian, La dette de sang..., s. 60-61. Irytację rządu w Ankarze wzbudziła obecność na tej uroczyści, oprócz mera Marsylii, Josepha Comiti - sekretarza stanu we francuskim ministerstwie młodzieŜy i sportu (Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 7). 384 Na temat wspomnianych zamachów terrorystycznych z lat 1975-1980 zob. G. Chaliand, Y Ternon, Le genocide des Armćniens, s. 175-178. Zob. teŜ Y. Ternon, Les Arméniens..., s. 7-8. 385 Por. V N. Dadrian, The history of the Armenian genocide..., s. XIX 386 O stanowisku Izraela z 1994 roku zob. tamŜe. Więcej na temat stosunku władz Izraela do kwestii ludobójstwa Ormian zob. w: Y Auron, The banality of indifference. Zionism & the Armenian genocide. New Brunswick 2000, s. 351-368. 387 Przytoczone tutaj informacje o uznawaniu przez kolejne parlamenty faktu ludobójstwa Ormian podaję za www.armenian-genocide.org. 388 T. Wituch, Tureckie przemiany..., s. 244. 389 F. Nansen, Armenia and the Near East. New York 1976, s. 324.
Kucharczyk G. - Pierwszy Holocaust XX wieku

Related documents

74 Pages • 47,732 Words • PDF • 809 KB

684 Pages • 133,892 Words • PDF • 1.7 MB

143 Pages • 37,469 Words • PDF • 1.5 MB

47 Pages • 12,113 Words • PDF • 2.8 MB

687 Pages • 268,257 Words • PDF • 4 MB

256 Pages • 86,820 Words • PDF • 1.3 MB

47 Pages • 12,113 Words • PDF • 2.8 MB