Pietrzak B., Polański Z., Woźniak B. - System finansowy w Polsce. Tom 1 (2008)

484 Pages • 171,460 Words • PDF • 189.1 MB
Uploaded at 2021-09-24 11:06

This document was submitted by our user and they confirm that they have the consent to share it. Assuming that you are writer or own the copyright of this document, report to us by using this DMCA report button.


SYSTEMFINANSOWY

W POLSCE 1

Autorzy: Slawomir Antkiewicz 10* Miroslaw Dusza 7 Marek Góra 8 Marek Nowak 6 Boguslaw Pietrzak 4, 9*, 10* IEdmund Pietrzakl 4, 9*, 10* Pawel Pietrzak 9* Zbigniew Polanski 1, 3 oraz aneks do rozdz. 2 Krzysztof Senderowicz 12 Iwona Sobol 10* Monika Szmelter 10* Piotr Szpunar 5 Ewa Wierzbicka 11 * wspólautorstwo

SYSTEMFINANSOWY

Redaktorzy naukowi

Boguslaw Pietrzak Zbigniew Polanski Barbara Wozniak

Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 2008

Projekt okladki i stron tytulowych Dariusz Maslanka

Redaktor inicjujacy Dorota Ostrowska-Furmanek Redaktor Ewa Szczepanska Recenzenci prof. dr hab. Stanislaw Flejterski dr bab. Dorota Korenik, prof. AE im. Oskara Langego we Wrodawiu prof. dr bab. Hanna Sochacka-Krysiak

Tytul dofinansowany

przez Fundacje Edukacji Rynku Kapitalowego

Copyright @ by Wydawnictwo Naukowe PWN SA Warszawa 2008

ISBN 978-83-01-15236-9 t. 1 ISBN 978-83-01-15237-6 t. 1-2

Wydawnictwo Naukowe PWN SA 00-251 Warszawa, ul. Miodowa 10 tel. 022 69 54 321 faks 022 69 54 031 e-mail: [email protected] www.pwn.pl

Spistresci

Przedmowa do drugiego wydania . . . . . . . . .

9

Przedmowa do pierwszego wydania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

11

l. Wprowadzenie. System finansowy we wspólczesnej gospodarce rynkowej (Zbigniew Polanski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1.1. Systemfinansowya systemekonomicznyi systemspoleczny. 1.2. Funkcjesystemufinansowego. . . 1.3. Struktura systemufinansowego. . 1.3.1.Rynkowysystemfinansowy. 1.3.2.Publicznysystem finansowy 1.3.3.Systemfinansowy:spojrzenieogólne .

15 15 17 20 20 43 56

1.4.Pieniadz. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

57

1.4.1. Istota i cechy wspólczesnego pieniadza. 1.4.2. Bank centralny jako instytucja publiczna . 1.5. System finansowy jako srodowisko funkcjonowania podmiotów sfery realnej.

57 60 61

Literatura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

63

Czesc I. Rynkowy system finansowy 2. System bankowy (Boguslaw Pietrzak) . . . . . . . . . 2.1. Istota systemubankowegow gospodarcerynkowej. 2.1.1. Struktura i czynnoscisystemubankowego. . 2.1.2. Kreowaniepieniadzaprzez systembankowy.

. . . .

.. .. .. ..

2.1.3. Zarzadzanie aktywami i pasywami banku komercyjnego

-

.. .. .. ..

69 69 69 74

optymalizacja wyniku

finansowegoi minimalizacjaryzyka. . .. 2.1.4. Bankcentralnyw gospodarcerynkowej.. 2.2. Systembankowyw Polsce . . . . . . . . . . . .. 2.2.1. Podstawowekierunkiewolucji. . . . . .. 2.2.2. Stan polskiegosystemubankowego. . .. 2.2.3. Perspektywyrozwoju

.. .. .. .. ..

78 84 90 90 94 116 122

Aneks. Kreowanie pieniadza w ujeciu "mnoznikowym" (Zbigniew Polanski) . . . . . .. Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..

125 131

3. Polityka pieniezna (Zbigniew Polanski) 3.1. Bank centralny i polityka pieniezna. .. 3.1.1. Specyfika banku centralnego. .. 3.1.2. Cele i strategie polityki pienieznej. . . ..

132 132 132 133

Literatura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ..

..

..

.. ..

6

Spis tresci

3.1.3. Instrumentypolitykipienieznej . . . . . . . . . 3.1.4. Mechanizmtransmisjiimpulsówmonetarnych. 3.2. Politykapienieznaw Polsce. . . . . . . . . . . . . . . 3.2.1. Przemianyuwarunkowanprawno-instytucjonalnych. 3.2.2. Polskajako "otwartagospodarka":rozwójsystemukursu walutowego. 3.2.3. EwolucjapolitykiNBP . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2.4. WejsciePolskido strefyeuro: monetarnekryteriakonwergencji.. . . . Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

.. .. ..

Aneks. Kreowanie pieniadza w ujeciu skonsolidowanego bilansu systemu bankowego (Zbigniew Polanski) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4. Internacjonalizacja systemu finansowego (Edmund Pietrzak) . 4.1. Czynnikiinternacjonalizacjisystemufinansowego. . . . . . . . . . . . . . . 4.2. Liberalizacjadewizowajako glównymechanizmumiedzynarodowieniasystemufinansowego. 4.3. Liberalizacja dewizowa a wymienialnosc walut. Standardy wymienialnosci . 4.4. Warunki i koncepcje wymienialnosci walut w praktyce miedzynarodowej . . . . . . . . . 4.5. Wewnetrzna wymienialnosc zlotego (styczen 1990 r. - czerwiec 1995 r.) . . . . . . . . . . 4.6. Zloty jako waluta wymienialnawedlug standardu MFW (czerwiec1995r. - grudzien 1998r.) 4.7. Zloty jako waluta wymienialnawedlug wymagan OECD (styczen 1999r. - wrzesien 2002 r.) 4.8. Zloty jako waluta wymienialnawedlug wymaganUnii Europejskiej (od pazdziernika 2002 r.) 4.9. Perspektywy i znaczenie przyjecia euro dla internacjonalizacji systemu finansowego . . . Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5. Miedzybankowy rynek pieniezny (Piotr Szpunar) 5.1. Rynek lokat miedzybankowych. . . . . . . . . . . 5.2. Organizacjarynku lokat miedzybankowych. . . . . . . . . . . . . . . 5.3. Rozwóji aktywnoscrynkulokat miedzybankowych .. ... .... .. 5.4. Bankcentralnyna rynkupienieznym. 5.5. RynekbonówpienieznychNBP. 5.6. Rynek bonówskarbowych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.7. Rynek obligacjiskarbowych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.8. Perspektywyrozwojumiedzybankowego rynkupienieznegow Polsce. Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

... .. . . . . .

. . . .

. . . ........

6. Pozostale segmenty rynku pienieznego (Marek Nowak) . . . . . . . 6.1. Pojeciei ogólnacharakterystykapozabankowegorynkupienieznego. 6.2. Rynek papierów komercyjnych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .... ... 6.2.1. Funkcjonowaniepapierów komercyjnychw krajach rozwinietychna przykladzie rynku amerykanskiego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

137 144 148 148 151 157 164 167 170 173 174 174 175 175 181 187 190 194 197 200 201 202 203 207 214 218 233 237 241 245 249 250 250 250

253 254 257 6.2.3. Proceduraemisjipapierówkomercyjnych. . . . . . . . . . .. . . 6.2.4. Rynekpierwotnyi rynekwtórnypapierówkomercyjnych. . . . . . . . . . . . . . . 258 6.2.5. Rating papierów komercyjnych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 260 6.2.6. Znaczenierynkupapierówkomercyjnychdla sektoraprzedsiebiorstwi sektorabankowego 261 6.2.7. Rozwój rynku papierów komercyjnych w ostatnich latach i jego perspektywy. . . 262 266 6.3. Rynek certyfikatów depozytowych . . . . . . . . . . . . . . . . 267 6.3.1. Dwa segmenty rynku certyfikatów depozytowych. . . . . 268 6.3.2. Perspektywy rozwoju rynku certyfikatów depozytowych. . 268 6.4. Rynek wierzytelnosci przedsiebiorstw. . . . . . . . . . . . . . . . 269 6.4.1. Rozwój rynku wierzytelnosci przedsiebiorstw. . . . . . . . 270 6.4.2. Rynek wierzytelnosci przedsiebiorstw w polowie pierwszej dekady..XXI w. . 272 6.4.3. Perspektywy rozwoju rynku wierzytelnosci przedsiebiorstw . Literatura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 273 6.2.2. Obliczanie dyskonta, stopy dyskonta i stopy rentownosci papierów komercyjnych .

7

Spis tresci

7. Rynek kapitalowy (Miroslaw Dusza) . . . . . . . . . . . . . . . 7.1. Segmentkapitalowyw gospodarcerynkowej. . . . . .. 7.1.1. Definicjai funkcjerynkukapitalowego. . . . 7.1.2. Podstawoweinstrumentyrynku kapitalowego. . . 7.1.3. Przyczynykryzysówgieldowych. . . . . . . . . . . . . . 7.1.4. Struktura wspólczesnegorynku kapitalowego. . . . . . 7.1.5. Przestepstwa.Specyficznyjezyk rynku kapitalowego. 7.2. Rynek kapitalowyw Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . 7.2.1. Podstawyprawne ................... 7.2.2. Struktura instytucjonalnarynku . . . . . . . 7.2.3. Podstawoweinstrumentyfinansowe. . . . . . . . . 7.2.4. Historianajnowszapolskiegorynkuakcji. . . . . . . . . 7.2.5. Uwarunkowaniarozwojurynkukapitalowegow Polsce.

. ..

........... ....

.. ... ... .... ... ... ... ...

. ... .... ... . ..

Literatura. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

8. Fundusze i instytucje wspólnego inwestowania (Marek Góra) 8.1. Podstawywspólnegoinwestowania. . . . . . . . . . . . . . . 8.1.1. Inwestowaniew ujeciu ekonomicznymi finansowym. . . . .. ...... 8.1.2. Inwestowaniedlugoterminowe. . . . . . . . . . . . . . . . . .. . . .. 8.1.3. Wspólneinwestowanie- mozliwoscii ograniczenia. . . . . .. .... 8.1.4. Instytucjefinansoweumozliwiajacewspólneinwestowanie. . . ., . . 8.2. Polskirynek instytucjiwspólnegoinwestowania(poza funduszamiemerytalnymi). 8.2.1. Towarzystwafunduszyinwestycyjnych.. . 8.2.2. Ubezpieczeniowefunduszekapitalowe. ., .. .... 8.2.3. Funduszeprivateequity/venturecapital . .. .. .... 8.3. Oszczedzaniena emeryture . . . . . . . . . . . .. .. .... 8.3.1. Wymianamiedzypokoleniowa.. . . . . .. .. .... 8.3.2. Powszechny system emerytalny a dodatkowe

..

oszczednosci .

8.4. Polski system emerytalny. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.4.1. Otwarte fundusze emerytalne i powszechne towarzystwa emerytalne jako element powszechnego systemu emerytalnego i polskich rynków finansowych . . . . . . . . 8.4.2. Instytucjonalne podstawy funkcjonowania rynku funduszy emerytalnych . . . . . . 8.4.3. Srodki przeplywajace przez indywidualne konta emerytalne w otwartych funduszach

emerytalnych. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8.4.4.Wielkoscotwartychfunduszyemerytalnych. . . . . . . . . . 8.4.5. Portfel inwestycyjnyotwartychfunduszyemerytalnych. 8.5. Systememerytalnyi rachunkinarodowe. . . . . . . . .. 8.6. Perspektywy rozwoju instytucji wspólnego inwestowania .

Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

..

......

9. Rynek walutowy (Edmund Pietrzak, Pawel Pietrzak) . . 9.1. Funkcje rynku walutowego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.2. Miedzynarodowyrynek walutowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.3. Transakcjena rynkuwalutowymw Polsce. . . . . . . . . . . . . . . 9.3.1.Transakcjenatychmiastowe.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.3.2. Transakcjeterminowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.3.3.Transakcjezamienne(swap) . . . . . . . . . . . . . . . . 9.3.4. Walutowetransakcjeprzyszlosciowe(currencyfutures) . . . 9.3.5. Opcjewalutowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.4. Rozwójrynku walutowegow Polsce . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9.4.1. Pierwszy etap: poczatki rynku walutowego - lata 1990-1991. 9.4.2. Drugietap: grudzien1991r. - maj 1995r. . . . . . . . . . . . 9.4.3. Trzecietap: maj 1995r. - kwiecien2000r. . . . . . . . . . . . 9.4.4. Czwarty etap: rynek walutowy po uplynnieniu

.. ..

.......

. .

. . . . .

.. .... ... .. .. ... .... .. ... .... ... . ... ... .... .

kursu zlotego w kwietniu 2000 r. . .

9.4.5. Specyfikaoraz uczestnicypolskiegorynkuwalutowego. . . . . . . . . . . . . . . .

275 275 275 277 283 286 289 291 292 293 297 302 303 307 309 309 309 311 312 314 315 315 316 318 319 320 322 324 325 327 328 329 331 336 338 341 342 342 343 345 345 345 347 348 349 350 350 351 354 359 364

8

Spis tresci

366 366 368 369

9.5. Regulacje prawne rynku walutowego. . . . . . . . . . 9.6. Euro a funkcjonowanie rynku walutowego w Polsce. 9.7. Perspektywy rozwoju rynku walutowego w Polsce.

Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10. Rynek instrumentów pochodnych (Edmund Pietrzak, Slawomir Antkiewicz, Iwona Sabal, Monika Szmelter) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10.1. Definicja,rodzajei zastosowanieinstrumentówpochodnych. 10.2. Instrumentypochodnena swiecie. . . . . . . . . . . .. .. 10.2.1.Rozwójhandlu instrumentamipochodnymi. .. .. 10.2.2.Najwazniejszerynkiinstrumentówpochodnych. .. .. 10.3. Instrumentypochodnew Polsce . . . . . . . . . . . . .. .. 10.3.1.Rozwój rynku instrumentówpochodnych. . .. .. 10.3.2.Regulacjeprawnehandlu instrumentamipochodnymi. 10.3.3.Perspektywyrozwojurynku instrumentówpochodnych. Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

371 371 376 376 380 388 389 400 409 410

11. Rynek ubezpieczeniowy (Ewa Wierzbicka) . . . . . . . . . . . 11.1. Istota rynku ubezpieczeniowego.. . . . . . . . . . . . . . . .. 11.2. Czynnikiwplywajacena rozwójrynku ubezpieczeniowego. 11.3. Ubezpieczycieljako posrednikfinansowy. . . . . . . . . . . .. .. 11.4.Ewolucjarynkuubezpieczeniowego w Polsce. . . . . . . . . .. .. 11.5. Rynekubezpieczenw Polscena tle swiatowegorynkuubezpieczeniowego. 11.6.Zmianyw strukturzedzialuI . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11.7.Zmianyw strukturzedzialu II . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11.8. Polskirynekczesciajednolitegorynku ubezpieczeniowegoUnii Europejskiej. 11.9.Wspólpracaubezpieczycielii banków. . . .. .. '" 11.9.1.Bancassurance. . . . . . . . . . . . . . . . . . 11.9.2.Grupy bankowo-ubezpieczeniowe .... ... 11.9.3.Zwiazkibankowo-ubezpieczeniowe w Polsce. 11.10.Perspektywyrozwojurynkuubezpieczeniowego w Polsce. Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

412 412 413 415 420 426 428 432 436 440 441 442 445 446 447

.

12. System platniczy (Krzysztof Senderowicz) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 12.1.Podstawowepojecia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 12.1.1.Instrumentyplatniczei procedurybankowe. . . . . . . . . . .. 12.1.2.Systemyplatnosci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . " 12.2. Znaczeniesystemuplatniczego. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . " 12.2.1.Rola systemuplatniczegow gospodarcenarodowej. . . . . . . . . . . . . . . 12.2.2.Zagrozeniazwiazanez zaklóceniamiw funkcjonowaniusystemówplatnosci.. 12.3.Ewolucjasystemuplatniczegow Polsce. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 12.3.1.Systemplatniczyw dobiepowstawaniarynkowegosystemufinansowego. . .. 12.3.2.Ksztaltowaniesie wspólczesnegosystemuplatniczego. . . . . . . . . . . . .. 12.4. Funkcjonowaniepolskichsystemówplatnoscido rozliczenw zlotych. . . . . . . . .. 12.4.1.SystemSORBNET . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 12.4.2.SystemELIXIR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 12.5. Funkcjonowaniepolskichsystemówplatnoscido rozliczenw euro . . . . . . . . . . . 12.5.1.SystemSORBNET-EURO 12.5.2.SystemEuroELIXIR . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. 12.6.Kierunkirozwojupolskiegosystemuplatniczegow kontekscieintegracjieuropejskiej. 12.6.1.Lata 2000-2005 . . . . . . . . . . . . . .. .. ... ... .... . 12.6.2.Kierunkidalszychzmian . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .. Literatura . . . . . . . . . . . . . . . . . . . - Indeks rzeczowy. . . . . . . . . . . . . . . .

450 450 451 453 454 454 456 460 460 462 464 464 466 467 467 469 470 470 473 476

478

- - - ---

-- -

Przedmowa dodrugiegowydania

Pierwsze wydanie Systemu finansowego w Polsce pojawilo sie na pólkach ksiegarskich jesienia 2003 r. Od tego czasu ksiazka byla dwukrotnie, w latach 2004 i 2006, dodrukowana. W roku 2004 zostala uhonorowana nagroda Ministra Edukacji Narodowej i Sportu. W okresie od 2003 r. polski system finansowy nadal intensywnie rozwijal sie, m.in. w zwiazku z przystapieniem naszego kraju w maju 2004 r. do Unii Europejskiej. W efekcie konieczna stala sie gleboka rewizja ksiazki. Przedkladane, nowe wydanie ksiazki zostalo w stosunku do poprzedniego "poprawione, uzupelnione i zaktualizowane". Formula ta w praktyce oznacza, ze cala praca zostala na nowo krytycznie przeanalizowana oraz uzupelniona o nowe zagadnienia. W tym wydaniu pojawil sie calkowicie nowy rozdzial na temat instytucji wspólnego inwestowania; niektóre rozdzialy zostaly od nowa napisane (w szczególnosci dotyczy to rozdzialów o rynku instrumentów pochodnych, rynku ubezpieczeniowym oraz pomocy publicznej). Pozostale rozdzialy takze, w mniejszym lub wiekszym stopniu, zostaly zmodyfikowane. Ogólnie mozna powiedziec, ze o ile w pierwszym wydaniu ksiazki chodzilo o przedstawienie stanu naszego systemu finansowego w przededniu wejscia Polski do UE, o tyle w drugim dazylismy do tego, aby pokazac jego sytuacje na pólmetku pierwszej dekady XXI w., a takze zasygnalizowac mozliwe kierunki jego rozwoju. Konsekwencja tych zmian jest znaczne zwiekszenie objetosci ksiazki. W celu ulatwienia Czytelnikowi poruszania sie po tak obszernym materiale, ksiazka zostala podzielona na dwa tomy; kazdy tom zaopatrzono w indeks rzeczowy, a na koncu kazdego rozdzialu umieszczono adresy internetowe, pod którymi mozna znalezc opracowania rozwijajace i aktualizujace poruszane w danym tomie zagadnienia. Oddajac Czytelnikowi ksiazke w dwu tomach, chcemy podkreslic, ze stanowi ona spójna calosc, dotyczaca funkcjonowania sytemu finansowego w Polsce. Zgodnie z konwencja przyjeta w poprzednim wydaniu, tom pierwszy dotyczy rynkowego systemu finansowego, tom drugi - publicznego systemu finansowego oraz finansów gospodarstw domowych i przedsiebiorstw. Na koncu tomu drugiego umieszczono rozdzial zamykajacy ksiazke, prezentujacy syntetyczne spojrzenie na caly system finansowy. Czas, jaki minal od pierwszego wydania ksiazki, umozliwil wielu Czytelnikom wypowiedzenie sie na jej temat. Wypowiedzi te przyczynily sie do jej obecnego

10

Przedmowado drugiego wydania

ksztaltu. Z jednej strony, chcemy podziekowac glównym adresatom opracowania - studentom zapoznajacym sie z problematyka ekonomiczno-finansowa, którzy podzielili sie z nami licznymi uwagami na jej temat. Z drugiej strony, chcemy podziekowac osobom, które zyczliwie zrecenzowaly ksiazke w profesjonalnych. periodykach - Prof. A. JancowP oraz Prof. A. WemikowF. Ponadto na ksztalt obecnego wydania mialy wplyw opinie wyrazone w recenzjach pierwszego wydania ksiazki przygotowanych przez Dr. M. Baranowskiego oraz Prof. W. Wójcickiego dla Wydawnictwa Naukowego PWN, a takze opinie na temat konspektu drugiego wydania ksiazki przygotowane na zamówienie Wydawnictwa przez Prof. D. Korenik oraz Prof. S. Flejterskiego. Oprócz wyzej wymienionych wklad do niniejszego wydania ksiazki wniesli: Dr M. Brzoza-Brzezina, Dr T. Chmielewski, Mgr K. Gajewski, Mgr M. Golajewska, Mgr W. Grostal, Prof. J. Handschke, Mgr B. Kedzia, Prof. A. Lipowski, Prof. K. Lutkowski, Prof. E. Miklaszewska,Mgr M. Rozkrut, Dr D. Stanko oraz Dr D. Tymoczko. Wszystkim wymienionym, a takze tym osobom, które przy róznych okazjach zglaszaly swoje spostrzezenia na temat ksiazki, serdecznie dziekujemy. Podobnie jak poprzednio chcemy stwierdzic, ze pelna odpowiedzialnosc za ewentualne niedociagniecia wystepujace w ksiazce ponosza wylacznie jej autorzy.

l

Por. "Ekonomia" 2003, nr 12, s. 230-231.

2 Por. "Bank i Kredyt" 2004, nr 3, s. 70-72.

-- -

.-- -- -- - -- - - - -- - -

---

- -

Przedmowa dopierwszego wydania

~asza poprzednia ksiazka, System finansowy w Polsce. Lata dziewiecdziesiate,spotkala sie ze znacznym zainteresowaniem zarówno czytelników, jak i sfer akademickich. O pierwszym swiadcza dwa wydania ksiazki (1997 r., 1998 L) i trzy dodruki drugiego "ydania (1999 L, 2000 L, 2001 r.). O drugim - nagroda Ministra Edukacji Narodowej ,1998 L) oraz publikacja kilku doglebnych recenzji. Te ostatnie wskazaly na szereg niedostatków pracy. W szczególnosci podkreslono, ze system finansów publicznych nie powinien byc traktowany na równi z innymi sektorami niefinansowymi (gospodarstwami domowymi oraz przedsiebiorstwami) i tym samym nie powinien byc wylaczany z koncepcji systemu finansowegol. W niniejszej ksiazce publiczny system finansowy potraktowalismy równorzednie z rynkowym systemem finansowym. W przyjetym ujeciu system finansowy gospodarki sklada sie wiec z dwóch podukladów: rynkowego i publicznego. Wydaje sie - czytelnicy sami to osadza - ze takie podejscie do systemu finansowego przynioslo interesujace rezultaty. Rozciagniecie zaproponowanego w poprzedniej ksiazce instytucjonalno-organizacyjnego podejscia na analize finansów publicznych pozwolilo na usystematyzowanie ogólnej terminologii finansowej, a takze na bardziej subtelne pokazanie róznych powiazan miedzy rynkowym i publicznym systemem finansowym. Nalezy jednak pamietac, ze we wspólczesnej ekonomii zagadnienia okreslone przez nas jako dotyczace rynkowego ("prywatnego") systemu finansowego i publicznego systemu finansowego w duzym stopniu zyja wlasnym, niezaleznym zyciem. Chociaz podkresla sie, ze wzajemne przenikanie sie pierwiastka publicznego i prywatnego bylo bardzo silne w okresie ksztaltowania sie systemów finansowych w gospodarkach rynkowych,we wspólczesnej literaturze wystepuje ostre oddzielenie analizy tych dwóch obszarów zycia gospodarczeg02.Literatura dotyczaca obydwu podukladów systemu finansowego rozwija sie w znacznym stopniu w postaci niezaleznych nurtów. W efekcie, próbujac dokonac pewnej ich syntezy, natrafilismy na duze trudnosci l Por. recenzja K. Porwita w: "Gospodarka Narodowa" 1998, nr 2-3, s. 66-77 oraz recenzja Z. Fedorowicza w: "Ekonomista" 1998, nr 5-6, s. 755-758.

2

Por. The State, the FinancialSystem,and EconomicModemization(1999), R. Sylla,R. Tilly,

G. Tortella (red.), Cambridge University Press, Cambridge, rozdzialI.

12

Przedmowado pierwszegowydania

wynikajace z odmiennych tradycji, a takze z koniecznosci selekcji ogromnego, bardzo zróznicowanego dorobku naukowego. Wyszlismyjednak z zalozenia, ze skoro polski system finansowy, podobnie jak caly system ekonomiczny i generalnie system spoleczny, znajduje sie w okresie transformacji ustrojowej oraz powstawania i dojrzewania gospodarki rynkowej, to ujecie doceniajace role finansów publicznych w systemie finansowym moze byc bardzo owocne. Ksiazke, pomimo podobienstwa tytulów, nalezy traktowac jako nowa prace. Przemawia za tym nie tylko to, co juz powiedziano, lecz takze fakt, ze praktycznie caly material zostal napisany od nowa. Rozszerzyl sie równiez zespól autorów oraz znacznie wzrosla liczba rozdzialów. Nie tylko jednak zmiana w ujeciu systemu finansowego spowodowala, ze w ksiazce dominuja nowe opracowania. Chodzi równiez o to, ze intencja autorów bylo przedlozenie pracy, która w wiekszym stopniu niz poprzednia bedzie podrecznikiem czy tez podstawowa literatura uzupelniajaca do róznych wykladów z finansów. W rezultacie rozwazania maja czesto bardziej ogólny charakter, chociaz autorzy starali sie utrzymac (pozytywnieprzyjeta przez czytelników) koncepcje laczenia problematyki teoretycznej z opisem i empiryczna analiza rozwoju systemu finansowego. Jednak nawet i w tym aspekcie pracy nastapily zmiany. Ze wzgledu na to, ze stopien otwartosci gospodarki oraz spoleczenstwa polskiego istotnie zwiekszylsie w ostatnich latach oraz ze nalezy oczekiwac kontynuacji tej tendencji, zagadnienia miedzynarodowe odgrywaja o wiele wieksza role niz w poprzedniej pracy. Z tego samego powodu w analizie materialu statystycznego polozono nacisk na okres od polowy ubieglej dekady, a wiec od drugiego (po przelomie z lat 1989/1990) skokowego wzrostu znaczenia czynnika zagranicznego w rozwoju polskiej gospodarki. Ksiazka sklada sie z trzech czesci, poprzedzonych rozdzialem wprowadzajacym oraz zakonczonych rozdzialem zamykajacym prace. Rozdzial pierwszy dotyczy ogólnych kwestii funkcjonowania wspólczesnych systemów finansowych. W rozdziale tym, o charakterze teoretycznym, podjeto próbe ogólnego spojrzenia na system finansowy, akcentujac jego aspekty instytucjonalne i organizacyjne, podkreslajac jego role w dostarczaniu uslug finansowych i tworzeniu srodowiska, w którym funkcjonuja podmioty sfery realnej. Pierwsza czesc ksiazki dotyczy rynkowego systemu finansowego. W poszczególnych rozdzialach omówiono zagadnienia systemu bankowego, polityki pienieznej, wymienialnosci pieniadza, miedzybankowego rynku pienieznego, pozostalych segmentów rynku pienieznego, a nastepnie rynków: kapitalowego, walutowego, instrumentów pochodnych, ubezpieczeniowego oraz struktury i funkcjonowania systemu platniczego. Druga czesc ksiazki odnosi sie do publicznego systemu finansowego. Zaprezentowano tu zarówno problemy instytucjonalno-organizacyjne, jak i zagadnienia zarzadzania finansami panstwa oraz finansami samorzadu terytorialnego. Najpierw przedstawiono zalozenia teoretyczne, ogólne zasady funkcjonowania i elementy publicznego systemu finansowego. Nastepnie dokonano jego analizy w róznych aspektach: panstwowej gospodarki budzetowej, systemu finansowego jednostek samorzadu terytorialnego oraz funduszy celowych i pomocy publicznej. Ponadto omówiono problematyke prowadzenia polityki fiskalnej oraz kwestie zarzadzania dlugiem publicznym.

Przedmowa do pierwszego wydania

13

Trzecia czesc ksiazki dotyczy gospodarki finansowej sfery realnej (podmiotów niefinansowych), tj. finansów gospodarstw domowych i przedsiebiorstw. Podmiotów tych nie zaliczono do systemu finansowego, jednak procesy w nich zachodzace maja duze, a w okreslonych przypadkach nawet kluczowe, znaczenie dla jego rozwoju. W ostatnim, zamykajacymksiazke, rozdziale powracamy do bardziej syntetycznego spojrzenia na system finansowy, dokonujac analizy krajowego systemu finansowego w kontekscie globalizacji i dostosowywania sie do wymogówUnii Europejskiej. Merytoryczna prace nad tekstem ukonczono w pierwszej polowie 2003 r. Dlatego tez wiekszosc analiz konczy sie na przelomie lat 2002/2003;w niektórych przypadkach jednak autorzy dysponowalitylko danymi statystycznymiobejmujacymi 2001 r. Autorzy próbowali tez spojrzec w przyszlosc,szczególniew perspektywie integracji Polski z Unia Europejska. Jednym z celów pracy bylo bowiem przedstawienie stanu polskiego systemu finansowego u progu przystapienia naszego kraju do Unii Europejskiej. Prezentowana ksiazka nie moglaby powstac, gdyby nie pomoc i zyczliwoscwielu osób. Dyskusja publiczna nad poprzednia ksiazka, a takze wykorzystywanie jej do pracy dydaktycznej sprawilo, ze duzo osób zabralo glos na jej temat, czesto - jak to bywa w przypadku studentów - osób, których nazwisk juz nie pamietamy. Dziekujac zatem wszystkim, którzy wypowiadali sie o naszej poprzedniej ksiazce i przyczynili sie do nadania obecnego ksztaltu niniejszej, przepraszamy, ze nie jestesmy w stanie ich wymienic. Czujemy sie jednak zobowiazani do zlozenia szczególnych podziekowan recenzentom wydawniczym konspektu ksiazki oraz recenzentom wydawniczym calosci. Pierwszymi byli: Prof. W. Kozinski oraz Prof. S. Owsiak, drugimi - Prof. H. Sochacka-Krysiak oraz Prof. S. Flejterski. Ich uwagi pozwolily nam uniknac wielu bledów. ~ie ulega jednak watpliwosci, ze - jak zawsze - autorzy sami ponosza odpowiedzialnosc za wszelkie ulomnosci opracowania. Oddzielne podziekowania naleza sie Ministerstwu Edukacji Narodowej i Sportu oraz Narodowemu Bankowi Polskiemu za wsparcie finansowe wydania niniejszej ksiazki.

,..

1 Wprowadzenie. Systemfinansowy we wspólczesnejgospodarcerynkowej :::: ;,"iew Polanski

"e wprowadzeniu

przedstawiamy ogólne kwestie dotyczace umiejscowienia, struktury

~.mkcjisystemu finansowego, kladac szczególny nacisk na jego kluczowy element, .o...;;.m jest pieniadz. Celem jest uporzadkowanie problematyki finansów i zlozenie , ~jna calosc róznych aspektów wspólczesnego systemu finansowego. Przedsta."'icieporeczenia i gwarancje panstwowe (skarbowe). Za ich posrednictwem pan~o (a wlasciwie jego organa) moze, w drodze umów, ustanawiac swoja odpowie~a1nosc majatkowa za zobowiazania róznych podmiotów. Omawiane poreczenia . ~warancje sa zatem instrumentami interwencji panstwa w gospodarke, zgodnymi ! :Dgikagry rynkowej. Nie sa to jednak instrumenty wydatkowe w doslownym zna.zeniu. Moga one, ale nie musza, doprowadzic do uszczuplenia funduszy publicznych. ':I:>.reczeniai gwarancje sa wiec tylko potencjalnym (warunkowym) instrumentem .~.datkowym. W warunkach wystepowania deficytu budzetowego oraz niestabilnej

-.

:.

.

:uacjigospodarczej,prowadzacejdo tego, ze podmioty,za które poreczai gwaran-

~:e panstwo nie beda w stanie zrealizowac swoich zobowiazan, poreczenia i gwa~ncje moga byc takze postrzegane jako potencjalny dlug publiczny38.

~'.!!iiczneinstrumentyfinansowe " ~.\1uacji, gdy srodki pieniezne uzyskane z danin oraz z innych dochodów pub licz. dl nie wystarczaja na pokrycie wydatków budzetowych, powstaja niedobory (bud~:Dwe, fiskalne). W tych okolicznosciach instytucje budzetowe zezwalaja zazwyczaj Szerzej na te tematy zob. Marchewka-Bartkowiak (2006).

52

1. Wprowadzenie. Systemfinansowywewspólczesnej gospodarcerynkowej

na kreowanie instrumentów finansowych, z których wplywy pozwalaja na pokrycie deficytu funduszy publicznych. Zobowiazania te to publiczne instrumenty finansowe. Konsekwencja deficytu budzetowego jest powstanie dlugu publicznego, przybierajacego forme publicznych instrumentów finansowych, zazwyczaj plynnych (zbywalnych) zobowiazan, wyemitowanychprzez podmioty zaliczane do szeroko rozumianego panstwa. Publiczne instrumenty finansowe moga byc bowiem emitowane zarówno w celu pokrycia deficytu budzetu centralnego (panstwa w wezszym znaczeniu), jak i deficytu wladz lokalnych. Wykorzystywanie dluznych, plynnych zobowiazan finansowych oznacza stosowanie komercyjnych zasad gromadzenia srodków na cele publiczne; wiaze sie to scisle z funkcjonowaniem rynkowego systemu finansowego. W gruncie rzeczy, publiczne instrumenty finansowe sa podzbiorem instrumentów omówionych przy przedstawianiu podsystemu rynkowego. Dlaczego wiec wyrózniamy je i zaliczamy do systemu publicznego? Specyfika instrumentów publicznych wynika wylacznie z charakteru emitenta, którym w tym przypadku jest podmiot publiczny. Charakter emitenta powoduje, ze publiczne instrumenty finansowe maja szereg cech, które istotnie wyrózniaja je z ogólu instrumentów finansowych, co z kolei pociaga za soba to, ze ich rynek jest specyficznym rynkiem finansowym. Po pierwsze, publiczne instrumenty finansowe maja wylacznie charakter wierzycielski (dluzny). Po drugie, instrumenty te sa z reguly obarczone niklym ryzykiem niewywiazania sie przez emitenta ze swoich zobowiazan. Chociaz zdarzaja sie sytuacje, w których organy wladz publicznych (w tym i rzady) nie sa w stanie obslugiwac wyemitowanego przez siebie dlugu, to jednak stopien ryzyka niewyplacalnosci jest w tym przypadku zazwyczaj zdecydowanie nizszy niz w przypadku emitenta prywatnego. Po trzecie, ze wzgledu na ten zdecydowanie nizszy stopien ryzyka, jak równiez ze wzgledu na fakt, ze rozmiary emisji instrumentów publicznych zazwyczajsa znacznie wieksze niz instrumentów dluznych prywatnych emitentów, rynki publicznych instrumentów finansowych z reguly maja znaczace rozmiary i cechuja sie wysokim stopniem plynnosci. W konsekwencji sytuacja na tych rynkach ma czesto duze znaczenie makroekonomiczne; wystepujace na nich instrumenty moga byc wykorzystywane do prowadzenia polityki ekonomicznej (np. bank centralny moze je wykorzystywac do operacji otwartego rynku). Charakteryzujac w powyzszy sposób publiczne instrumenty finansowe mielismy glównie na mysli rózne bony (weksle) i obligacje emitowane przez rzad albo przez wladze lokalne. W rzeczywistosci sytuacja czesto bywa bardziej zlozona. Przede wszystkim zauwazmy, ze dlug publiczny niekoniecznie musi przybierac postac plynnych papierów wartosciowych, funkcjonujacych na rynku pienieznym i rynku kapitalowym. Jest to sytuacja pozadana, jednak na dlug publiczny czesto skladaja sie takze zobowiazania o charakterze zindywidualizowanym, a wiec takie. które nie maja cechy plynnosci. Zobowiazania tego rodzaju powstaja np. w wyniku wymuszenia swiadczen ekonomicznych (niekoniecznie srodków pienieznych) przez podmiot publiczny (np. gdy szpital panstwowy wezmie okreslone dobra w leasing.

.~

Strukturasystemufinansowego

_-AStepnie nie wywiaze sie z ciazacych na nim zobowiazan). Powstale w ten .

53

sposób

'XJ\\iazaniastanowia element dlugu publicznego;mozna je tez traktowacjako

Jisty publiczny instrument finansowy. Szereg kontrowersji moze równiez powstac w zwiazku z funkcja monetarna -=~owana przez system finansowy. Wspólczesne banki centralne, pomimo ze do-,.:h zas ich istnienie wiazalismyglównie z rynkowym systemem finansowym,w istocie ;.L~tytucjami o charakterze publicznym. Banki te czasami, ze wzgledu na swoje ~ia dotyczace regulacji obiegu pienieznego, emituja róznego rodzaju plynne :-.:J:-owiazania(bony pieniezne). Czy tego typu walor jest publicznym instrumentem ~.illSowym? Tego rodzaju zadluzenie nie jest zaliczane do dlugu publicznego, po=.e-v.aznie powstalo ono w efekcie deficytu budzetowego. Jesli jednak przyjac, zgod=..::z faktycznym stanem rzeczy, ze banki centralne sa instytucjami publicznymi, ~ ~trumenty te nabywane sa przede wszystkim przez prywatne banki komercyjne, :..:-::rodno im odmówic cechy publicznych instrumentów finansowych. Równie ciekawa sytuacje mamy w przypadku pieniadza gotówkowego. Jesli emi:;:~:embilonu oraz banknotów jest rzad (skarb panstwa), to mówimy o tzw. skarbowej :~i pieniadza. W przypadku jej wystepowania - co wspólczesnie zdarza sie tylko -::..o.rginesowo39 - kreowany pieniadz jest bezposrednio zobowiazaniem panstwa i na=~ go traktowac jako swoiste zadluzenie publiczne. Wspólczesnie emisje gotówki zmonopolizowaly banki centralne. Chociaz sa one :: ";'1ucjami publicznymi, ich funkcjonowanie jest oddzielone od biezacych zadan -::...du.Stad tez wprawdzie w ostatecznosci wspólczesny pieniadz jest zobowiazaniem -..:.tujacegogo panstwa, tego rodzaju instrument finansowy trudno jednak stawiac -_ednej plaszczyznie z typowymi publicznymi instrumentami finansowymi. _

n:ytucjefiskalne :;.. minacja prawa w publicznym systemie finansowym nie oznacza, ze system ten nie .:.::..Jaw oparciu o pewna strukture majatkowo-organizacyjna. U podloza oferowania --zez panstwo dóbr publicznych oraz uslug i swiadczen spolecznych lezy zazwyczaj ..1,asnoscpubliczna. Tym samym pojawia sie pytanie: jaka jest relacja miedzy zjawis. .tmw duzym stopniu natury prawnej, jakim jest publiczny system finansowy, a jego MUnkowaniami majatkowymi i organizacyjnymi? Aby odpowiedziec na to pytanie, wprowadzimy pojecie sektora publicznego. -.zpatrzymy je w dwóch aspektach: majatkowo-wlasnosciowym oraz organizacyj~podmiotowym. Z majatkowo-wlasnosciowegopunktu widzenia sfere realna gospodarki mozna czielic na dwie czesci: sektor prywatnyi sektor publiczny.Ten drugi jest najczesciej f:niowany przez wykluczenie, tj. jako sektor oparty na wlasnosci "nieprywatnej"; i sie o nim tez jako o sektorze "nierynkowym". W praktyce, np. przy sporzadzaW nielicznych krajach emisja bilonu (a czasami takze banknotów o nizszych nominalach) jest ~,,",,(iirzadu. W praktyce jest to jednak tylko kwestia techniczna, bowiem o faktycznym wejsciu do . au tych znaków pienieznych decyduje bank centralny, który stara sie zaspokoic popyt na pieniadz kawy.

54

1. Wprowadzenie. Systemfinansowywewspólczesnej gospodarcerynkowej

niu oficjalnych statystyk, sektor publiczny jest najczesciej rozumiany jako skladajacy sie z wlasnosci panstwowej i komunalnej (samorzadowej). Przypomnijmy sobie rozwazania terminologiczne z poczatku rozdzialu. W ich kontekscie widac, ze o ile publiczny system finansowy nalezy do sfery finansowej gospodarki, o tyle sektor publiczny jest elementem jej sfery realnej. Czy jednak publiczny system finansowy jest systemem finansowym sektora publicznego, jego swoista nadbudowa? Zauwazmy, ze miedzy rynkowym systemem finansowym i sektorem prywatnym nie ma takiej relacji; rynkowy system finansowy jest posrednikiem miedzy przedsiebiorstwami i gospodarstwami domowymi. W celu poglebienia rozumienia relacji miedzy omawianymi pojeciami spójrzmy na sektor publiczny od strony organizacyjno-podmiotowej. Z tej perspektywy mozna go podzielic na dwie podstawowe grupy podmiotów: podmioty nalezace do struktury organizacyjnej panstwa (takie jak jednostki administracji panstwowej i samorzadowej, sady, jednostki aparatu przymusu itp.) oraz organizacje publiczne (takie jak szkoly, szpitale, biblioteki, muzea itp.). W istocie te ostatnie sa podmiotami sfery realnej, dostarczajacymi swiadczen (uslug) w naturze. Tym samym, zgodnie z podejsciem wykluczajacympodmioty sfery realnej z pojecia systemu finansowego, nalezy przyjac, ze organizacje publiczne nie sa elementem tego systemu; finansowe aspekty ich dzialalnosci mieszcza sie w pojeciu gospodarki finansowej podmiotów sfery realnej. Bardziej skomplikowana sytuacja wystepuje w przypadku podmiotów nalezacych do struktur organizacyjnychpanstwa. Sa tu dwie grupy podmiotów: podmioty, których racja istnienia jest zwiazana z przeplywem strumieni pienieznych (np. urzedy skarbowe) oraz podmioty, których istota dzialalnosci wiaze sie z rzeczowymi (niefinansowymi) aspektami funkcjonowania panstwa (np. sady czy jednostki aparatu przymusu). Oczywisciew przypadku tej drugiej grupy mamy równiez do czynienia z gospodarka finansowa, tak samo jednak, jak w przypadku organizacji publicznych, bedziemy ja laczyc z pojeciem gospodarki finansowej sfery realnej. Inaczej jest w przypadku podmiotów, których cel istnienia zwiazany jest z przeplywem pieniadza, a wiec podmiotów nalezacych do finansowej struktury organizacyjnej panstwa. Nazwiemy je instytucjami fiskalnymi. Ich zadaniem jest gromadzenie i dostarczanie srodków pienieznych podmiotom nalezacym do niefinansowej struktury organizacyjnej panstwa oraz organizacjom publicznym, a takze dokonywanie transferów pienieznych. Tak wiec ostatnim ogniwem, jakie wyodrebniamy w ramach publicznego systemu finansowego, sa instytucje fiskalne. Skladaja sie na nie struktury organizacyjne, na których opiera sie funkcjonowanie publicznego systemu finansowego, tj. instytucji budzetowych i instrumentów fiskalnych, oraz emisja, obsluga (np. w formie wyplacania odsetek) i wycofywanie z obiegu publicznych instrumentów finansowych. Zanim przejdziemy do bardziej precyzyjnego przedstawienia instytucji fiskalnych zauwazmy, ze niektóre z przypisanych im zadan moga byc zlecane podmiotom prywatnym lub bankowi centralnemu (dotyczy to w szczególnosci zadan z obszaru funkcjonowania publicznych instrumentów finansowych i tzw. kasowej obslugi budzetu). Mówiac o instytucjach fiskalnych zakladamy, ze dzialaja one w oparciu o wlasnosc publiczna (nieprywatna). Nie zaliczamy do nich jednak równiez takiej specyficznej

..3. Strukturasystemufinansowego

55

;nstytucji O charakterze publicznym, jak bank centralny, poniewaz jego funkcjono..-aniejest scisle zwiazane z sektorem prywatnych banków komercyjnych (prywatnym "~.stememmonetarnym); temat ten omówimy w punkcie 1.4.2. Uwzgledniajac zadania pelnione przez instytucje fiskalne, mozna je próbowac ~Dgrupowacz punktu widzenia charakteru tych zadan. Pierwsza grupa sa instytucje fiskalne, które sporzadzaja (planuja) i uchwalaja budzety publiczne. Podobnie jak w przypadku pozostalych instytucji fiskalnych, sa :' instytucje róznego szczebla decyzyjnego, a wiec rzad (a dokladniej, Ministerstwo t ~ansów oraz inne agendy rzadowe w tym wymiarze, w jakim uczestnicza w procesie .;.porzadzaniabudzetów), parlament, samorzady, a w przypadku panstwa bedacego :ederacja takze rzady stanowe (prowincjonalne). Rezultatem dzialalnosci tej grupy ~iegu)zalezy od tego, jak nia steruje czlowiek (w praktyce - wladze monetarne). Zmiana nastapila w XIX w. na skutek wzrostu znaczenia kredytowej emisji :-eniadza, w zwiazku z pojawieniem sie pieniadza depozytowego (bezgotówkowego). \\

pierwszejpolowieXX w. (wróznychkrajachw róznychlatach) nastapiloponadto

:..;ejscie od wymienialnosci banknotów na kruszec, tak ze wspólczesnie mamy do ~;nienia z obiegiem pieniadza niewymienialnego na kruszce szlachetne, wykreowa=ego w trybie emisji kredytowej40. Kredytowa emisja pieniadza oznacza, ze pieniadz powstaje w wyniku udzielenia przez bank kredytu podmiotowi spoza systemu bankowego (podmiotowi sfery realnej, ~udzetowi publicznemu, niebankowej instytucji finansowej). Pieniadz jest zobowiaLilliem (dlugiem) banków emitujacych go, a wiec jest posrednim instrumentem fmansowym41.W tym ukladzie bank centralny kreuje pieniadz gotówkowy, natomiast "anki komercyjne kreuja pieniadz bezgotówkowy (depozyty bankowet2. 40 Te ogólne sformulowania nie uwzgledniaja wielu kwestii z historii pieniadza. Przypomnijmy dwie ~wy. Po pierwsze, ostatnie zwiazki miedzy zasobami kruszcowymi banków centralnych a obiegiem :-:.eniadzazanikly w poczatkach lat siedemdziesiatych XX w. Po drugie, w niektórych krajach (glównie a)osaskich) wystepuja pozostalosci emisji skarbowej, jednak nie maja one znaczenia dla mechanizmu ~eowania pieniadza (por. przypis 39). 41Zauwazmy,ze w przypadku emisjiskarbowej pieniadzjest bezposrednim instrumentem finansowym. 42W praktyce statystyki pienieznej coraz czesciejjednak mamy do czynienia z rozszerzeniem grupy ::stytucji kreujacych pieniadz. Por. uwagi na temat "monetarnych instytucji finansowych" w aneksie do ildzialu 3.

58

1. Wprowadzenie. Systemfinansowy we wspólczesnej gospodarce rynkowej

Tabela 1.7. Struktura obiegu pieniadza w Polsce w koncu 2006 r. Mld zl

Agregaty pieniezne i ich skladniki 1. Gotówka w obiegu (poza kasami banków)

%

68,8

14,4

2. Depozyty biezace 1 + 2 = MI

191,8 260,6

40,2 54,6

3. Depozyty z terminem pierwotnym do 2 lat

205,4

43,0

4. Depozyty z terminem wypowiedzenia do 3 miesiecy MI + 3 + 4 = M2

0,0 466,0

0,0 97,6

10,6

2,2

0,0

0,0

0,4 477,0

0,1 100,0

5. Operacje z przyrzeczeniem odkupu 6. Dluzne papiery wartosciowe z terminem pierwotnym do 2 lat 7. Jednostki uczestnictwa w funduszach rynku pienieznego M2+5+6+7=M3 Uwaga: procenty nie sumuja sie do 100 z powodu zaokraglen. Zródlo: dane NBP.

Tabela 1.7 pokazuje strukture zasobów pieniadza w Polsce w podziale na agregaty monetarne Ml, M2 i M3. Najszerszym agregatem jest M3, a wiec suma zasobów pienieznych gospodarstw domowych i przedsiebiorstw, zgromadzonych w wyniku wszelkich motywów "(równiezmotywu oszczednosciowego)43.Zauwazmy, ze gotówka odgrywa stosunkowo mala role. Zasadnicza czesc podazy pieniadza ma charakter bezgotówkowy, tj. zapisów depozytowych w ksiegach banków komercyjnych44.Depozyty te powstaly czesciowo w wyniku wplacania przez klientów gotówki do banków. Jednak w ostatecznosci punktem wyjscia ich kreacji jest kredyt bankowy. Udzielenie kredytu przez bank ma postac depozytu, który nastepnie moze zostac zamieniony na gotówke, a ta w dalszej kolejnosci ponownie zamieniona na depozyt. Pod wzgledem kreacji pieniadz jest specyficznym instrumentem finansowym. W odróznieniu od innych instrumentów powstaje w wyniku interakcji instytucji prywatnych (banków komercyjnych) oraz instytucji o charakterze publicznym (banku centralnego), podczas gdy pozostale instrumenty finansowe maja jednorodny charakter - albo prywatny, albo publiczny. To jednak tylko pierwsza cecha wyrózniajaca pieniadz w swiecie instrumentów finansowych. Kolejna cecha wyrózniajaca pieniadz jest to, ze pelni on szereg funkcji, które powoduja, iz odgrywa on szczególna role nie tylko w systemie finansowym, lecz takze 43 Trzeba jednak podkreslic, ze zgodnie z metodyka Europejskiego Banku Centralnego (a tabela 1.7 przedstawia zestawienie sporzadzone zgodnie z jej zasadami) do podazy pieniadza wlicza sie depozyty i inne zobowiazania nie tylko tych dwóch grup podmiotów, ale takze niernonetamych instytucji finansowych, instytucji niekomercyjnych dzialajacych na rzecz gospodarstw domowych (tj. np. zwiazków zawodowych, Kosciolów i zwiazków wyznaniowych, partii politycznych), instytucji samorzadowych oraz funduszy ubezpieczen spolecznych. Udzial tych instytucji w ogólnych zasobach pienieznych nie ma jednak wiekszego znaczenia, dlatego tez abstrahujemy od nich. Por. The Monetary... (2004), s. 36-38. Inne szczególowe informacje na ten temat mozna znalezc na stronie internetowej NBP (http://www.nbp.pV), zakladki "Statystyka" i "Sprawozdawczosc". 44

Na róznicemiedzyM2 i M3 skladajasie pozycjepasywówmonetarnychinstytucjifinansowych

(patrz uwagi w aneksie do rozdzialu 3), które sa bliskimi substytutami

depozytów bankowych.

59

- L PEniadz

~.mukladzie ekonomicznym i spolecznym. Jak wiadomo, pieniadzowi przypisuje my zasadnicze funkcje45: . miernika wartosci - dzieki temu, ze istnieje pieniadz, dobra (w tym instrumen-

_

."':nansowe) maja cene,

. srodka wymiany (dokonywania transakcji) - pieniadz uczestniczy jako posred-_,_";\ transakcjach i tym samym ulatwia ich dochodzenie

do skutku,

. srodka tezauryzacji (przechowywania wartosci) - za pomoca pieniadza mozna ":'~gólnokrajowych:Banku Handlowego SA w Warszawie, obslugujacego handel zagraniczny,Banku Polska Kasa Opieki SA, zajmujacego sie operacjami dewizowymi ludnosci,i Banku Gospodarki Zywnosciowej,obslugujacego rolnictwo. Banki te faktycznie ~1y agendami NBP czy tez Ministerstwa Finansów (Wyczanski, Golajewska 1996). Podkreslenia wymaga fakt, ze wystepujacej, zwlaszczaw latach siedemdziesiatych, :endencji do decentralizacji systemu kierowania gospodarka nie towarzyszyla zmiana podejscia do roli i funkcji systemu bankowego w rekonstruowanej gospodarce socdlistycznej.

92

2. Systembankowy

Pewien przelom, choc jak wykazala praktyka bardziej formalny niz realny, nastapil w wyniku reformy gospodarczej w 1982 r. Zmiana ustawodawstwa bankowego (w ramach szeregu zmian dotyczacych zasad funkcjonowania gospodarki i przedsiebiorstw) stworzyla formalnoprawne podstawy uniezaleznienia NBP od Ministerstwa Finansów (Prezesa NBP powolywal Sejm na wniosek Premiera; równoczesnie Prezes NBP przestal pelnic funkcje Wiceministra Finansów), zwiekszenia samodzielnosci banku centralnego w opracowywaniu i realizacji zalozen polityki pieniezno-kredytowej (NBP przedkladal te zalozenia Sejmowi po rozpatrzeniu przez Rade Ministrów i to Sejm ostatecznie decydowal o ich ksztalcie), a takze zakladania nowych banków w formie spólek akcyjnych z udzialem kapitalu zagranicznegol5. Niestety, nowe uregulowania nie zaowocowaly w praktyce efektami, chociazby w postaci zrebów dwuszczeblowego systemu i nowych stosunków miedzy bankami i podmiotami gospodarczymi. Do 1989 r. powstaly jedynie dwa nowe banki (glównie w wyniku decyzji administracyjnych): Bank Rozwoju Eksportu SA i Lódzki Bank Rozwoju. W 1987 r. nastapilo wydzielenie z NBP banku Powszechna Kasa Oszczednosci - Bank Panstwowy.W dalszym ciagu jednak NBP przez swoje oddzialy realizowal typowe funkcje monobanku, a przedsiebiorstwa panstwowe byly zwiazane z oddzialami banku centralnego. Nie stworzono wiec podstaw konkurencji w ramach stosunków bank-podmioty gospodarcze. Rzeczywisty przelom w polskiej bankowosci nastapil w 1989 r. Ustawa o wprowadzeniu nowego prawa bankowegoI6i ustawa o Narodowym Banku PolskimI?przesadzily o uczynieniu NBP bankiem pelniacym wlasciwe dla stosunków rynkowych funkcje banku panstwa, banku emisyjnego oraz banku banków, z umiejscowieniem w jego strukturze nadzoru bankowego. Rezultatem dazenia do stworzenia dwuszczeblowego systemu bankowego bylo wydzielenie z NBP dziewieciu banków panstwowych, które powstaly na bazie najwiekszych oddzialów okregowych i które, zgodnie z przyjeta formula, rozpoczely dzialalnosc jako banki uniwersalne. Mialy one rozlegla siec oddzialów operacyjnych, równiez poza terenem macierzystego obszaru. Dysponowaly swoboda w sferze decyzji dotyczacych czynnosci bankowych, a takze stosunków z klientami. Zerwano z zasada przypisywania przedsiebiorstwa do banku, stworzono podstawy dzialania banków i przedsiebiorstw na zasadach podmiotów konkurencyjnych. Nastapilo zliberalizowanie warunków powstawania nowych banków, w tym równiez - a nawet przede wszystkim - banków prywatnych w formie spólek akcyjnych (krajowych i zagranicznych). Powstaly wówczas dwupoziomowy system doprowadzil do zmiany charakteru stosunków miedzy NBP a bankami komercyjnymi. Bank centralny, uzyskujac status banku banków w rozumieniu rynkowym, zostal wyposazony w klasyczne instrumenty ekonomiczne, zapewniajace realizacje zalozen polityki pieniezno-kredytowej. Dotychczasowe metody administracyjne stosowane przez NBP, polegajace na dyrektywnym 15 16 17

Ustawa z 26 lutego 1982 r. - prawo bankowe, Dz.U. 1982, nr 7, poz. 56. Ustawa z 31 stycznia 1989 r. - prawo bankowe, Dz.U. 1989, nr 4, poz. 21. Ustawa z 31 stycznia 1989 r. o Narodowym Banku Polskim, Dz.U. 1989, nr 4, poz. 22.

2.2.Systembankowyw Polsce

93

regulowaniu dzialalnosci swoich oddzialów (np. pulapy kredytowe, okreslenie wysokosci stóp procentowych od depozytów i kredytów) zastapiono takimi instrumentami, jak: stopy procentowe banku centralnego, rezerwy obowiazkowe, operacje otwartego rynku, kurs walutowy. W celu zapewnienia stabilnosci systemu bankowego wyposazono NBP w uprawnienia w sferze nadzoru nad bankami komercyjnymi. Stworzone dzieki nowemu ustawodawstwu bankowemu podstawy rzeczywistego rozwoju dwuszczeblowego systemu bankowego wzmocniono zmianami o charakterze ustrojowym. Polska weszla na droge budowania gospodarki rynkowej. Proces transformacji w kierunku gospodarki rynkowej, polaczony z realizacja programu stabilizacyjnego z 1990 r. (plan Balcerowicza), stworzyl nie tylko warunki do dzialan wyznaczonych przez nowe uregulowania dotyczace zarówno banku centralnego jak i banków komercyjnych, lecz takze wzmocnil pozycje sektora bankowego w realizacji zadan gospodarczych i stal sie impulsem tworzenia systemu finansowego, w którym dominujaca role odgrywa sektor bankowy. Niewatpliwie w procesie tym glówna role przypisano bankowi centralnemu - NBP. Zgodnie z ustawa o NBP z 31 stycznia 1989 r. podstawowym celem NBP stalo sie umacnianie polskiego pieniadza. Realizacja tego celu stworzyla dogodne warunki do udzialu NBP w ksztaltowaniu polityki gospodarczej panstwa oraz w jej realizacji. Przejawialo sie to w przygotowywaniu przez NBP projektów zalozen poliryki pienieznej, które nastepnie, po przyjeciu przez Sejm i zapewnieniu zgodnosci z kierunkami polityki gospodarczej panstwa, byly realizowane przez bank centralny. NBP wykonujac czynnosci licencyjne i nadzorcze, zaczal czuwac nad prawidlowym funkcjonowaniem i rozwojem systemu bankowego. Stajac sie wladza monetarna kraju, NBP mógl realizowac interesy panstwa w zakresie wspólpracy z miedzynarodowymi instytucjami bankowymi i bankami zagranicznymi. W sensie operacyjnym dzialalnosc NBP objela emitowanie znaków pienieznych, udzielanie kredytów bankom komercyjnym oraz poslugiwanie sie w realizacji zalozen polityki pienieznej instrumentami tej polityki, przeprowadzanie rozliczen pienieznych, organizowanie obrotu walutami obcymi, wykonywanie bankowej obslugi budzetu panstwa. Niezaleznosc NBP zostala zapewniona w wymiarze personalnym, decyzyjnym i finansowym. Prezesa NBP powolal Sejm na wniosek Prezydenta na okres 6 lat. ~atomiast odwolanie Prezesa NBP przed uplywem kadencji moglo nastapic tylko n'

razie:zrzeczeniasiewykonywaniaobowiazków,utraty zdolnoscipelnieniaobowiaz-

ków na skutek dlugotrwalej choroby, skazania prawomocnym wyrokiem sadu za popelnienie przestepstwa, orzeczenia Trybunalu Stanu o zakazie zajmowania kierowniczych stanowisk. Niezaleznosc w wymiarze decyzyjnym przejawiala sie w podejmowaniu glównie samodzielnych decyzji dotyczacych realizacji uchwalonych przez Sejm zalozen polityki pienieznej. Niezaleznosc w wymiarze finansowym znalazla 'wyrazw uprawnieniach dotyczacych funduszy wlasnych: statutowego, rezerwowego, srodków trwalych oraz funduszy specjalnych. Akcentujemy sprawe niezaleznosci banku centralnego przy omawianiu podsta\ owych kierunków zmian w polskim systemie bankowym, gdyz stopien i zakres owej 'Jtonomii w warunkach gospodarki rynkowej jest miara znaczenia realizowanej przez

94

2. Systembankowy

bank centralny polityki pienieznej w polityce gospodarczej kraju. W sensie instytucjonalnym jest jednoczesnie odzwierciedleniem kierunku i charakteru przeobrazen w systemie ekonomicznym, a w szczególnosci w systemie finansowym. 2.2.2. Stanpolskiegosystemubankowego StatusNarodowego BankuPolskiego Analize dotyczaca obecnego stanu polskiego systemu bankowego rozpoczniemy od stwierdzenia, ze dynamiczny rozwój gospodarczy, rosnace wymagania rynków finansowych, zwlaszcza koniecznosc sprostania wyzwaniom zwiazanym z niezbednymi dostosowaniami zasad funkcjonowania systemu bankowego do wymogówUE, a takze coraz wiekszy i widoczny wplyw czynników i tendencji zwiazanych z globalizacja i liberalizacja miedzynarodowych stosunków finansowych, spowodowaly w 1997 r. zmiane ustawodawstwa bankowego. Uchwalono ustawy: prawo bankowe oraz o Narodowym Banku Polskim18.Zgodnie z tymi regulacjami prawnymi podstawowym celem dzialalnosci banku centralnego w Polsce jest utrzymanie stabilnego poziomu cen, przy jednoczesnym wspieraniu polityki gospodarczej rzadu, o ile nie ogranicza to podstawowego celu NBP. Organami NBP sa: Prezes NBP, Rada Polityki Pienieznej, Zarzad NBP. Prezes NBP powolywanyjest przez Sejm na wniosek Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej na 6 lat; przewodniczy Radzie Polityki Pienieznej, Zarzadowi NBP oraz reprezentuje NBP na zewnatrz. Odwolanie Prezesa NBP moze nastapic jedynie wtedy, gdy: . nie wypelnia swoich obowiazków na skutek dlugotrwalej choroby, . zostal skazany prawomocnym wyrokiem sadu za popelnienie przestepstwa, . Trybunal Stanu orzekl wobec niego zakaz zajmowania kierowniczychstanowisk lub pelnienia funkcji zwiazanych ze szczególna odpowiedzialnoscia w organach panstwowych. Rada Polityki Pienieznej ustala corocznie zalozenia polityki pienieznej i przedklada je do wiadomosci Sejmowi, równoczesnie z przedlozeniem przez Rade Ministrów projektu ustawy budzetowej. Rada sklada Sejmowi sprawozdanie z wykonania zalozen polityki pienieznej w ciagu 5 miesiecy od zakonczenia roku budzetowego. W sklad Rady wchodza: przewodniczacy Rady, którym jest Prezes NBP, oraz dziewieciu czlonków powolywanych w równej liczbie przez Prezydenta RP, Sejm i Senat sposród specjalistów z zakresu finansów. Kadencja trwa 6 lat. W posiedzeniach Rady moze uczestniczyc przedstawiciel Rady Ministrów bez prawa udzialu w glosowaniu. Moze on przedstawiac wnioski do rozwazenia przez Rade. Biezaca dzialalnoscia NBP kieruje Zarzad. Zarzad NBP realizuje uchwaly Rady Polityki Pienieznej oraz podejmuje uchwaly w sprawach, które nie sa zastrzezone w ustawie do wylacznej kompetencji innych organów NBP. 18Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. o Narodowym Banku Polskim, Dz.U. 1997, nr 140, poz. 938 oraz Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. - prawo bankowe, Dz.U. 1997,nr 140, poz. 939.

95

2.2.Systembankowyw Polsce 3 czlonków powolywanych przez Prezydenta RP 3 czlonków powolywanych przez Sejm 3 czlonków powolywanych przez Senat

Zarzad NBP (6-8 czlonków, w tym 2 wiceprezesów)

Rada Polityki Pienieznej

Przewodniczacy Komisji - Przewodniczacy Komisji Nadzoru Finansowego albo wyznaczony przez niego Zastepca Przewodniczacego Zastepca Przewodniczacego Komisji - minister wlasciwy do spraw instytucji finansowych lub delegowany przez niego sekretarz lub

Komisja Nadzoru Bankowego

podsekretarz stanu w urzedzie obslugujacym ministra wlasciwego do spraw instytucji finansowych przedstawiciel Polskiej

Prezydenta Rzeczypospolitej

Prezes Zarzadu Bankowego Funduszu Gwarancyjnego Prezes Narodowego

Banku Polskiego albo

wyznaczony przez niego Wiceprezes Narodowego Banku Polskiego przedstawiciel ministra wlasciwego do spraw instytucji finansowych Generalny Inspektor Nadzoru Bankowego

Rysunek 2.1. Struktura organów NBP oraz Komisji Nadzoru Bankowego19

NBP moze byc czlonkiem miedzynarodowych instytucji finansowych i bankowych, natomiast nie moze byc udzialowcem lub akcjonariuszem innych osób prawnych, z wyjatkiem prowadzacych dzialalnosc uslugowa lacznie na rzecz instytucji finan-

19

Komisja Nadzoru Bankowego ma funkcjonowac do 31 XII 2007 r. Szersza informacje na ten

::rnat przedstawiamy we fragmencie poswieconym perspektywom

rozwoju. Por. tez punkt 2.2.3.

96

2. System bankowy

sowychi skarbu panstwa. NBP scisle wspólpracuje z wladzami panstwowymi. W praktyce przejawia sie to w tym, ze zgodnie z przepisami ustawy o NBP wspóldziala z organami panstwa w ksztaltowaniu i realizacji polityki gospodarczej panstwa, dazac przy tym do zapewnienia nalezytej realizacji zalozen polityki pienieznej. NBP prowadzi wlasna gospodarke finansowa na podstawie planu finansowego zatwierdzonego przez Rade Polityki Pienieznej. Nadzór nad dzialalnoscia banków sprawuje Komisja Nadzoru Bankowego. Decyzje i okreslone przez Komisje zadania wykonuje i koordynuje wydzielonyorganizacyjnie w strukturze NBP Generalny Inspektorat Nadzoru Bankowego. Komisja Nadzoru Bankowego oraz Generalny Inspektorat Nadzoru Bankowego maja dzialac do 31 grudnia 2007 r. Od 1 stycznia 2008 r. ich kompetencje ma przejac Komisja Nadzoru Finansowego. Te ujete syntetycznie informacje o aktualnym statusie prawnym NBP wskazuja na zbieznosc funkcjonowania NBP z wymaganiami stawianymi narodowym bankom centralnym panstw czlonkowskich UE. Stansystemu banków komercyjnych W wyniku dzialania omówionych czynników stan systemu banków komercyjnych zmienial sie (tabela 2.3). Obserwowane w latach 1993-2006 zmiany w strukturze systemu bankowego w Polsce sa w duzym stopniu rezultatem zastosowania róznych metod zmieniajacych uklad stosunków wlasnosciowych w tym systemie. Szczególne znaczenie nalezy tll przypisac procesom prywatyzacji i konsolidacji. Historycznie, zasadniczy impuls do zmiany struktury wlasnosciowej polskiego systemu bankowego stworzyla ustawa - prawo bankowe z 1989 r. W szczególnoscI nalezy podkreslic wspomniany juz fakt wyodrebnienia z NBP dziewieciu banków panstwowych, które przeksztalcono w jednoosobowe spólki skarbu panstwa. W wyniku przyjecia zasady dwuetapowosci w prywatyzacjibanków wyodrebnionych z NBP. tj. komercjalizacji polegajacej na przeksztalceniu banku panstwowego w jednoosobowa spólke skarbu panstwa, a nastepnie poddaniu tych jednostek procesowi emisji akcji w celu nabycia ich przez inwestorów,wszystkiedziewiec banków sprywatyzowano. Dalsze dzialania na rzecz wzrostu kapitalu prywatnego w sektorze bankowym polegaly na (Golajewska, Józefowska 2000/2001): udzielaniu licencji nowym bankom, . obejmowaniu akcji banków o kapitale panstwowo-prywatnymprzez inwestoró\\ prywatnych, . udzielaniu zgody na otwarcie banku inwestorom zagranicznym, . sprzedazy akcji banków panstwowych. Wsród tych dzialan na szczególne podkreslenie zasluguja cechy realizowane' polityki licencyjnej i polityki wobec kapitalu zagranicznego. Mozna stwierdzic, ze powaznym elementem warunkujacym przeksztalcenia wlasnosciowe w sektorze bankowym bylo przyjecie niezwykle lagodnych warunków tworzenia nowych banków w ramach realizowanej przez NBP polityki licencyjnej. Na

.

2.2. Systembankowy w Polsce

97

przyklad w 1989 L wielkosc kapitalu niezbednego do zalozenia banku komercyjnego "'YI1osila4 mld zl. Potem podniesiono ja do 10 mld zl, nastepnie do 20 mld zl i 'O mld zl przed denominacja; aktualnie wynosi 5 mln euro. Pozostale warunki, takie jak: projekt statutu wraz z lista zalozycieli,plan dzialania, pomieszczenia, propozycje dotyczace obsadzenia kierowniczych stanowisk, równiez bylybardzo liberalne i dopiero z biegiem czasu zostaly wyraznie zaostrzone. Rezultatem tego typu polityki licent")jnejbyl niezwykle szybki wzrost liczby nowo powstalych banków. W sensie iloscio~'II1 wplynelo to znaczaco na zmiane struktury wlasnosciowej sektora bankowego. Omawiajac sprawe dzialalnosci banków z kapitalem zagranicznym oraz udzialu ~pitalu zagranicznego w polskim systemie bankowym, nalezy uwzgledniac aspekt ~toryczny. Mozna wyodrebnic kilka etapów wchodzenia kapitalu zagranicznego na polski teren. Na pierwszym etapie, obejmujacym 1990 r. - pierwsze pólrocze 1992 L, panowal lagodny "klimat", wyraznie sprzyjajacy zakladaniu banków, w tym równiez z kapitalem zagranicznym. Na drugim etapie: drugie pólrocze 1992 L - pierwsze pólrocze 1994 L, panowaly warunki wyraznie niesprzyjajace (ze wzgledu na bardziej ~"gorystycznewarunki licencjonowania banków) naplywowi kapitalu zagranicznego ja sektora bankowego. Trzeci etap (do 1999 L) charakteryzowala polityka dopusz.:zania kapitalu zagranicznego do krajowego systemu bankowego, pod warunkiem :ego udzialu w uzdrawianiu i dokapitalizowywaniu polskich banków. Czwarty etap ,od 1 stycznia 1999 L), W rezultacie porozumienia z Organizacja Wspólpracy Gospodarczej i Rozwoju (OECD), charakteryzuje sie tym, ze banki zagraniczne moga ~obodnie otwierac swoje oddzialy w Polsce, a ich funkcjonowanie opiera sie na usadzie traktowania narodowego, tzn. uwzglednia jednakowe traktowanie na terenie uaju wszystkich instytucji kredytowych. Kwestia udzialu kapitalu zagranicznego w systemie bankowym budzi szereg wntrowersji (Jaworski 2001). Ich istote doskonale oddaje opinia zaprezentowana przez 5. Lachowskiego, który pisze "Problem udzialu kapitalu zagranicznego w strukturze .;.:asnosciowejsektora bankowego wiaze sie [...] z obawa oddania kontroli wlasciciel'~ej nad bankami w rece instytucji i ludzi, których interesy moga byc sprzeczne z krajowymi. Koniecznosc zachowania narodowego charakteru sektora bankowego ;.;.zasadnianajest strategicznymi interesami kraju, bezpieczenstwem gospodarki lub ;'twarte fundusze emerytalne

0,0

2,3

9,9

19,4

31,6

44,8

62,6

86,1

Podmioty maklerskie

3,2

3,6

3,9

2,9

2,8

3,7

5,5

6,9

Razem

345,0 402,3 488,5 548,1 583,6 639,8 726,4 836,2

Zródlo: Rozw6j... (2006), s. 13.

Tabela 2.8. Struktura aktywów instytucji finansowych w Polsce w latach 1998-2005 (w %)

1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

92,4

90,3

87,7

84,9

79,9

76,4

74,1

70,2

Spóldzielcze Kasy Oszczednosciowo-Kredytowe

0,2

0,2

0,2

0,3

0,4

0,5

0,6

0,6

Zaklady ubezpieczen

6,0

7,2

7,8

8,5

9,9

10,3

10,7

10,7

fundusze inwestycyjne

0,5

0,8

1,5

2,2

3,9

5,2

5,2

7,3

:)tWarte fundusze emerytalne

0,0

0,6

2,0

3,5

5,4

7,0

8,6

10,3

0,5

0,6

0,8

0,8

Instytucje finansowe Banki komercyjne i spóldzielcze

Podmioty maklerskie Zródlo: dane NBP.

0,9

0,9

0,8

0,5

2. Systembankowy

104

Tabela 2.9. Aktywa instytucji finansowych w Polsce w relacji do PKB w latach 1998-2005 (w %) 1998

1999

2000

2001

2002

2003

2004

2005

53,0

54,5

57,5

60,3

57,7

58,1

58,4

60,7

Spóldzielcze Kasy Oszczednosciowo-Kredytowe

0,1

0,1

0,2

0,2

0,3

0,4

0,5

0,5

Zaklady ubezpieczen

3,4

4,3

5,1

6,1

7,1

7,8

8,4

9,3

Fundusze inwestycyjne

0,3

0,5

1,0

1,6

2,8

3,9

4,1

6,3

Otwarte fundusze emerytalne

0,0

0,3

1,3

2,5

3,9

5,3

6,8

8,9

Podmioty maklerskie

0,5

0,5

0,5

0,4

0,3

0,4

0,6

0,7

57,4

60,4

65,6

71,0

72,2

76,0

78,8

86,4

Instytucje finansowe Banki komercyjne i spóldzielcze

Razem Zródlo: dane NBP.

Tabela 2.10. Dynamika PKBa i aktywa sektora bankowego w Polsce w latach 1995-2006 Rok

PKBb

Aktywa sektora bankowegoC

1995

107,0

112,0

1996

106,2

111,4

1997

107,1

111,0

1998

105,0

118,5

1999

104,5

103,8

2000

104,2

108,7

2001

101,1

105,8

2002

101,4

98,5

2003

103,8

103,1

2004

105,3

105,5

2005

104,2

108,2

2006

106,6

115,0

a Na podstawie danych GUS (po zmianach uwzgledniajacych zrewidowana wersje rachunków narodowych za 1995 r. i lata nastepne). b Dynamika realna, rok poprzedni = 100. c Dynamika realna - grudzien roku poprzedniego = 100. Zródlo: Sytuacja... (2006), s. 33, Sytuacja... (2007), s. 36.

Przypomnijmy zasady, które w procesie dostosowywania polskiego systemu bankowego do norm przezornosciowych musza byc brane pod uwage. Po pierwsze, normy UE sa standardami minimalnymi i kazdy kraj moze zastosowac rozwiazania bardziej restrykcyjne do osiagania celów okreslonych dyrektywami. Po drugie, normy UE obejmuja tylko te obszary zagrozen dla dzialalnosci bankowej w poszczególnych krajach, w zakresie których regulacje UE wydaja sie efektywniejsze od interwencji narodowych wladz nadzorczych.

105

2.2. System bankowy w Polsce

Po trzecie, normy UE maja za zadanie stworzenie koniecznosci wzajemnego ..aznawaniaprzez krajowe wladze nadzorcze przepisów ostroznosciowychwydawanych w innych krajach czlonkowskich UE; prowadzi to do jednolitej licencji bankowej, kontroli ze strony kraju wydajacego licencje wspólpracy oraz wymiany informacji miedzy odpowiednimi wladzami nadzoru. W Polsce, uwzgledniajac sytuacje sektora banków komercyjnych oraz wymagania CE, zwrócono szczególna uwage na regulacje nadzorcze dotyczace: rezerw celowych na pokrycie zlych kredytów, wspólczynnika wyplacalnosci, limitów koncentracji kre~10wej i kapitalowej, przeciwdzialania zjawiskom "prania" pieniedzy (Zaleska 1999). 8statnio szczególne znaczenie maja regulacje Nowej umowy kapitalowej (NUK) Bazylejskiego Komitetu Nadzoru Bankowego, które okresla sie mianem "rewolucji" ~

zakresiezarzadzaniaryzykiemzwiazanymz dzialalnosciabanków. Bardzo trafna

e; charakterystyke przedstawil T. Cicirko: "Glównym celem NDK jest przede wszystkim: . zwiekszenie bezpieczenstwa, stabilizacji oraz poprawa kondycji calego systemu 5nansowego, doprowadzenie do harmonizacji pomiedzy kapitalem ekonomicznym a regu:.at:jnym, . zwiekszenie efektywnosci zaawansowanych wewnetrznych metod pomiarów ~:zyka i sposobów zarzadzania nim. Basel n22zaklada, ze poziom adekwatnosci kapitalowej oparty bedzie na trzech ~ach: filar 1 - minimalne wymogi kapitalowe, . filar 2 - proces analizy nadzorczej, . filar 3 - dyscyplina rynkowa. Minimalna wartosc wspólczynnika wyplacalnosci pozostala bez zmian (8%), zmienila sie natomiast po raz kolejny jego konstrukcja:

. .

kapital regulacyjny (w tym rezerwy ogólne tworzone na naleznosci objete metoda standardowa oraz róznica pomiedzy rezerwami a stratami oczekiwanymi dla naleznosci objetych metoda IRB aktywa i zobowiazania pozabilansowe wazone ryzykiem (ryzyko kredytowe)

+

-t

= 8%.

12,5x wymóg kapitalowy 12,5x wymóg kapitalowy z tytulu ryzyka + z tytulu ryzyka rynkowego operacyjnego

Filar 1 NDK zwieksza ilosc mozliwychmetod pomiaru ryzyka23[...]kredytowego, rynkowego, [...] operacyjnego [...]. Filar 2 - proces analizy nadzorczej - za podstawowy cel stawia zapewnienie :,.ZlOmukapitalu odzwierciedlajacego ryzyko prowadzonej dzialalnosci oraz wspie:: BasellI (New Basel Capital Acord) - Nowa umowa kapitalowa (NUK) to dokument przygotowany -~-L Bazylejski Komitet Nadzoru Bankowego. -" Charakterystyka tych metod znajduje sie w Cicirko (2005).

106

2. Systembankowy

ranie banków w rozwoju zaawansowanych technik zarzadzania ryzykiem. Ponadtc obejmuje kluczowe zasady analizy nadzorczej, jej przejrzystosc i wiarygodnosc oraz wytyczne dotyczace zarzadzania ryzykiem bankowym oraz ryzykiem stopy procentowej w ksiedze bankowej. Funkcjonowanie filaru 2 oparte bedzie na 4 zasadach: 1. Banki powinny posiadac proces oceny swojejadekwatnosci kapitalowej w relacji do profilu ryzyka oraz strategie utrzymywania odpowiedniego poziomu adekwatnosci. 2. Instytucje nadzorcze powinny m.in. badac i oceniac wewnetrzne metody szacowania wymogu kapitalowego, strategie banku w zakresie adekwatnosci kapitalowej oraz nadzorowac utrzymanie kapitalu na odpowiednim poziomie. 3. Banki powinny utrzymac wskaznik wyplacalnosci powyzej wymaganego minimum, a instytucje nadzorcze powinny miec mozliwosc wymagania od banków utrzymania kapitalu powyzej minimum. 4. Instytucje nadzorcze powinny interweniowac na tyle wczesnie, by zapobiec spadkowi kapitalu ponizej wymaganego poziomu. Filar 3 - dyscyplina rynkowa - stawia sobie za cel «ujawnienie» uczestnikom rynku finansowego profilu ryzyka banku poprzez cykliczneprzekazywanie informacji. w tym na temat: . poziomu struktury kapitalu, . zagrozenia ryzykiem, . adekwatnosci kapitalowej"24. Drugim pozytywnym zjawiskiem jest funkcjonowanie systemu gwarantowania depozytów. System ten, polaczony z systemem pomocy finansowej dla banków, w którychistniejeniebezpieczenstwoniewyplacalnosci, funkcjonujena mocyustawyo Bankowym Funduszu Gwarancyjnym (BFG)2S. BFG realizuje glównie dwa zadania. Pierwszym zadaniem jest gwarantowanie srodków zgromadzonych w bankach objetych systemem gwarantowania do wysokosci okreslonej w ustawie. Ustawa okresla te wysokosc na poziomie: równowartosci w zlotych 1000 euro w 100%; przekraczajacej równowartosc w zlotych 1000 euro, a nieprzekraczajacej równowartosci w zlotych 15000 euro w 90%. Jednoczesnie w ustawie stwierdza sie, ze górna granice srodków gwarantowanych w 90% podwyzsza sie do równowartosci w zlotych 18 000 euro od 1 stycznia 2002 r. oraz do równowartosci w zlotych 22 500 euro od 1 stycznia 2003 r. Drugim zadaniem jest udzielanie zwrotnej pomocy finansowej na usuniecie stanu . niebezpieczenstwa niewyplacalnosci banku26. Wplaty banków oraz efekty dzialalnosci BFG w tych dwu obszarach jego oddzialywania na stabilnosc systemu banków komercyjnych obrazuja tabele 2.11, 2.12. 2.13, 2.14. W sektorze banków komercyjnych, w róznych dziedzinach ich funkcjonowania wystapily równiez zjawiska negatywne. Obrazuja to tabele 2.15 i 2.16 24

T. Cicirko(2005),s. 306-307.

25

Obwieszczenie Ministra Finansów z 31 grudnia 1999 r. w sprawie ogloszenia jednolitego tekstu

ustawy o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym, 26

Dz.U. 2000, nr 9, poz. 131.

Bogaty zestaw informacji o BFG mozna znalezc w System... (2005).

22. Systembankowyw Polsce -----

- - --

107

-

T8bela 2.11. Wysokosc wyplat gwarantowanych i liczba deponentów, którym wyplacono srodki w Polsce latach 1995-2005 Srodki przeznaczone na wyplaty gwarancyjne (w mln zl)

Rok

Stopien wykorzystania fosgO

(w %) ogólem

Liczba deponentów

w tym z fos

1995

105,0

85,9

38,1

89 939

1966

50,8

47,3

14,9

59420

1997

6,4

4,7

2,3

10418

1998

8,2

4,1

3,2

6775

1999

4,7

0,0

0,0

1572

2000

626,0

484,1

48,4

147739

2001

12,5 0,1

0,0 -

2658

2002

0,0 -

2003

0,1

2004

0,4

-

-

0,1

-

-

2005 Razem

.

Fundusz

zrodlo:

814,3 ochrony

srodków

---

626,1

46 27 124 99

-----

318817

gwarantowanych.

Iwanicz-Drozdowska

(2005), s. 15 oraz dane BFG.

T2bela 2.12. Liczba i kwota udzielonych pozyczek oraz wysokosc depozytów w Polsce w latach 1996-2005

l l

! l ,

Kwota pozyczek udzielonych przez BFG (w mln zl)

Wysokosc srodków

Rok

Liczba pozyczek udzielonych przez BFG

.'l96

9

129,2

162,3

_-m

28

343,7

1297,2

.'l98

17

219,1

1 343,8

. 'lQC)

gwarantowanych w bankach (w mln zl)

11

284,1

1343,8

::

6

205,3

305,1

:01

6

749,0

49275,8

5

132,8

166,7

:m

14

751,0

752,1

::04

1

450,0

559,1

.>15

1

447,0

447,1

:-..zem

98

3711,2

62538,0

:: ..;2

zrodlo:

Iwanicz- Drozdowska

(2005), s. 18 oraz dane BFG.

108

2. Systembanko~;

Tabela 2.13. Wysokosc stawek i wplaty na fundusz pomocowy w Polsce w latach 1995-2005

Stawki oplaty rocznej (w %) Rok

Wplaty (w mln zl)

wszystkie banki (z wylaczeniem PKO BP, Banku Pekao SA, BGZ SA)

PKO BP, Bank Pekao SA, BGZ SA

banków

NBP

razem

1995

0,40

0,20

173,8

0,0

173,8

1996

0,40

0,20

230,0

0,0

230,0

1997

0,40

0,20

261,2

0,0

261,2

1998

0,28

0,14

209,5

89,8

299,3

1999

0,24

0,12

203,4

135,6

339,0

2000

0,23

0,23

258,5

172,4

430,9

2001

0,14

0,14

158,6

158,6

317,2

2002

0,08

0,08

95,5

95,5

191,0

2003

0,10

0,10

122,6

122,6

245,2

2004

0,075

0,075

93,1

93,1

186,2

2005

0,050

0,050

62,1

62,1

124,2

Zródlo: Iwanicz-Drozdowska

(2005), s. 17 oraz dane BFG.

Tabela 2.14. Wysokosc stawek na fosg" w Polsce w latach 1995-2005

Stawki tworzenia fosg (w %)

Rok

1995

banki (z wylaczeniem PKO BP, Banku Pekao SA, BGZ SA)

PKO BP, Bank Pekao SA, BGZ SA

0,40

0,20

1996

0,40

0,20

1997

0,18

0,12

1998

0,10

0,05

1999

0,16

0,08

2000

0,40

0,40

2001

0,30 040

0,30

2002

0,40

2003

0,40

0,40

2004

0,25

0,25

2005

0,13

0,13

a Fundusz ochrony srodków gwarantowanych. Zródlo: Iwanicz-Drozdowska (2005), s. 14 oraz dane BFG.

109

22. Systembankowyw Polsce

Tabela2.15. Udzial naleznosci zagrozonych (zagrozonych utrata wartosci) w naleznosciach od sektora -uefinansowegow Polsce w latach 1993-2006 (w %) Udzial naleznosci zagrozonych w naleznosciach Stan na koniec roku

w tym

ogólem ponizej standardu

1

2

3

watpliwe 4

stracone 5

Sektor bankowy 1993

30,1

7,3

6,1

16,7

1994

27,6

5,8

5,4

16,7

1995

20,4

5,2

3,4

11,8

1996

12,7

3,9

1,6

7,2

10,2

3,8

1,2

5,2

1998

10,5

3,9

1,9

4,7

1999

13,3

5,1

3,4

4,8

2000

15,0

4,4

5,1

5,5

2001

17,9

4,6

5,1

8,2

2002

21,1

4,8

5,6

10,7

2003

21,2

4,6

5,6

11,0

2004

14,9

2,6

2,6

9,7

2005

11,0

1,4

1,6

8,0

2006

7,4

0,9

0,9

5,6

1997

Banki komercyjne 1993

31,0

7,5

6,4

17,1

1994

28,5

5,9

5,7

16,9

1995

20,9

5,4

3,5

12,0 7,4

1996

13,2

4,1

1,7

1997

10,5

3,9

1,2

5,4

1998

10,9

4,0

2,0

4,9

1999

13,7

5,3

3,6

4,8

2000

15,5

4,5

5,4

5,6

2001

18,6

4,8

5,3

8,5

2002

22,0

5,0

5,8

11,2

2003

22,2

4,7

6,0

11,5

2004

15,6

2,8

2,7

10,1

2005

11,5

1,4

1,7

8,4

2006

7,6

0,9

0,9

5,8

110

2. Systembankowy

Tabela 2.15. cd. 1

2

3

4

5

Banki spóldzielcze 1993

24,4

5,5

4,1

14,8

1994

21,3

3,8

2,4

15,1

1995

11,7

1,9

1,1

8,7

1996

5,3

1,2

0,4

3,7

1997

3,7

1,1

0,4

2,2

1998

3,5

1,1

0,5

1,8

1999

3,6

1,3

0,5

1,7

2000

4,5

1,7

0,7

2,1

2001

6,2

2,2

1,1

3,0

2002

7,3

2,0

1,2

4,2

2003

7,2

1,6

1,1

4,5

2004

5,5

1,0

0,7

3,8

2005

4,9

0,9

0,7

3,3

2006

3,8

0,8

0,5

2,5

Zródlo: Sytuacja... (2006), s. 56, Sytuacja... (2007), s. 61.

Tabela 2.16. Przychody ogólem, koszty calkowite oraz rentownosc i poziom kosztów sektora bankowego w Polsce w latach 1997-2006

Kwota (w mln zl)

Rok

1

Rentownosc

(w %)

Poziom kosztówC (w %)

przychody ogólem

koszty calkowite

bruttoa

nettob

2

3

4

5

6

Banki komercyjne 1997

38441,7

32135,7

19,6

13,3

83,6

1998

48 970,3

44 600,0

9,8

3,7

91,1

1999

50181,6

45415,1

10,5

6,5

90,5

2000

74723,2

69196,3

8,0

5,6

92,6

2001

84350,8

79 050,4

6,7

5,0

93,7

2002

86215,4

82884,5

4,0

2,4

96,1

2003

74275,6

70 174,2

5,8

2,9

94,5

2004

80041,3

72 708,2

10,1

9,2

90,8

2005

90083,0

79634,8

13,1

10,9

88,4

2006

93480,4

81100,0

15,3

12,5

86,8

111

2.2. Systembankowyw Polsce Tabela 2.16. cd.

1

2

3

4

5

6

Banki spóldzielcze 1997

2372,5

2021,8

17,3

11,2

85,2

1998

2632,4

2347,3

12,2

7,5

89,2

1999

2609,0

2285,5

14,2

9,1

87,6 86,6

2000

3568,6

3 090,9

15,5

9,8

2001

4127,7

3637,9

13,5

8,7

88,1

2002

3657,8

3161,9

15,7

11,3

86,4

2003

3 234,9

2 832,9

14,2

9,9

87,6

2004

3452,1

2869,6

20,3

16,6

83,1

2005

3610,1

2 980,8

21,1

17,1

82,6

2006

3 688,3

30 546,0

20,8

16,7

82,8

Sektor bankowy 1997

40814,1

34157,5

19,5

13,2

83,7

1998

51602,7

46947,3

9,9

3,9

91,0

1999

52790,6

47700,6

10,7

6,7

90,4

2000

78291,8

72 287,2

8,9

6,3

92,3

2001

88478,5

82688,3

7,0

5,1

93,5

2002

89 873,2

86 046,3

4,5

2,7

95,7

2003

77510,5

73007,2

6,2

3,2

94,2

9,5

90,5

2004

83493,4

75577,8

10,5

2005

93693,1

82615,6

13,4

11,1

88,2

2006

97168,7

84 154,6

15,5

12,7

86,6

a Relacja wyniku finansowego brutto do kosztów calkowitych. b Relacja wyniku finansowego Relacja kosztów calkowitych do przychodów ogólem. d Pierwsze pólrocze. Zródlo: Sytuacja... (2006), s. 52, Sytuacja... (2007), s. 55-56.

netto do koszlÓw calkowitych.

Wyraznie niekorzystna sytuacja w dziedzinie udzialu naleznosci zagrozonych w naleznosciach ogólem wystapila w latach 1993-1995 oraz (po kilku latach poprawy) poczynajac od 1999 r. Podobnie rentownosc w latach 1993-1994 byla wysoce niesatysfakcjonujaca. Sytuacja poprawila sie w ostatnich kilku latach. Powstawanie wyzej wymienionych problemów w polskim systemie bankowym ~. poczatkach lat dziewiecdziesiatych mialo zródlo w transformacji systemu. Wsród przyczyn sa zarówno uwarunkowania niezalezne od banków, jak i czynniki tkwiace \III

samymsystemiebankowym.

Do czynników zewnetrznych zaliczycnalezy w szczególnosci recesje gospodarcza oraz zwiazana z tym zla kondycje finansowa przedsiebiorstw i gospodarstw domowych ako klientów banków, nadmierny fiskalizm, brak instytucji ubezpieczajacej ryzyko

112

2. Systembankowy

banków, a takze brak praktycznych mozliwosci wykorzystania róznych form zabezpieczen (osobistych i rzeczowych) przed tym ryzykiem. Do czynników tkwiacychw systemie bankowym nalezy zaliczyczasadnicza zmiane funkcji systemu bankowego. Wiele banków komercyjnych powstalo na skutek przeksztalcenia sie banków dzialajacych na zasadzie automatyzmu kredytowego. Te nowo powstale banki komercyjne cechuje rozszerzona skala funkcji bankowych i operacji bankowych, ale jednoczesnie wieksza ilosc róznorakich czynników zwiekszajacych stopien ryzyka. Na sytuacje finansowa banków wplynal równiez brak nowoczesnej technicznej infrastruktury bankowej oraz niedopracowane rozwiazania prawne i uregulowania wykonawcze. Trzeba równiez zwrócic uwage na to, ze w pierwszych latach reformy nowe banki mialy niewielki kapital oraz nieprzygotowane kadry; banki byly tez niedostatecznie przygotowane organizacyjnie, co przy ich checi do nadmiernej ekspansji rozwojowej czesto prowadzilo do negatywnych efektów w sferze kapitalowej i finansowej. Przykladem tego typu konsekwencji moze byc wykorzystywanie srodków banków do gromadzenia kapitalu przez akcjonariuszy. Zjawiska te nasilaly sie w pierwszych latach dzialalnosci nowych banków, bo mozliwosci przeciwdzialania im byly ograniczone. Wszystko to doprowadzilo do zastosowania wobec banków rozwiazan nadzwyczajnych, np. w postaci zaostrzenia rygorów przy udzielaniu licencji na zakladanie banków czy tez wzmocnienia sily oddzialywania norm ostroznosciowych. Wsród tych dzialan znalazlo sie równiez uchwalenie ustawy umozliwiajacej realizacje róznych form restrukturyzacji finansowej banków27. Przyspieszenie wzrostu gospodarczego oraz dzialania podejmowane przez rzad i bank centralny sprawily, ze sytuacja finansowa banków poprawila sie. Niestety potem wspomniane wyzej niekorzystne zjawiska znów daly o sobie znac. Wyraznie spadla rentownosc (zarówno brutto jak i netto). Na coraz wyzszym poziomie ksztaltowal sie stosunek kosztów do przychodów ogólem. Pogorszyla sie jakosc portfela kredytowego. Przyczyna bylo przede wszystkim rosnace ryzyko kredytowe zwiazane z finansowaniem przedsiebiorstw. Udzial naleznosci zagrozonych w zadluzeniu tej grupy kredytobiorców wzrósl do 25%. Zjawiska te byly niebezpieczne, gdyz coraz wiekszego znaczenia nabrala koniecznosc uwzglednienia w biezacym dzialaniu, a tym bardziej w strategii dotyczacej przyszlosci polskiego systemu bankowego, zarówno tendencji, które maja miejsce w europejskim sektorze finansowym, jak i rygorów okreslonych regulacjami Unii Europejskiej. Presja na rzecz poprawy sytuacji w sektorze bankowym, a takze poprawa makroekonomicznych warunków gospodarowania przyniosla pozytywne rezultaty. W 2004, 2005 i 2006 r. rentownosc banków wyraznie wzrosla, choc poziom uslug w dalszym ciagu w wielu przypadkach pozostawia wiele do zyczenia. 27 Ustawa z 3 lutego 1993 r. o restrukturyzacji niektórych ustaw, Dz.U. 1993, nr 18, poz. 82.

finansowej przedsiebiorstw

i banków oraz o zmianie

2.2.Systembankowyw Polsce

113

Przeprowadzona analiza ilustruje stan polskiego systemu banków komercyjnych. 'l.iatomiastjesli chodzi o sytuacje wystepujaca w poszczególnych jego segmentach, to ~.

ujeciu najbardziejsyntetycznymwygladaona nastepujaco (Uslugi...2000):

. Uslugi bankowe na rzecz klientów detalicznych swiadcza obecnie glównie duze ~ki uniwersalne, wsród których na czele znajduje sie bank PKO BP (swiadczacy zreszta równiez uslugi korporacyjne, hipoteczne, komunalne, elektroniczne); uslugi detaliczne swiadczone sa równiez przez banki niewielkie oraz przez wydzielone piony detaliczne banków, które wczesniej tej dzialalnosci nie prowadzily. . Bankowosc korporacyjna jest stosunkowo dobrze rozwinieta m.in. z tego po..odu, ze na rynku uslug finansowych, z których korzystaja tego typu klienci, obser.-ujemy zdecydowana przewage banków, lacznie z sytuacjami monopolu, jesli chodzi o uslugi rozliczeniowe. . Bankowosc komunalna, traktowana przez dlugi czas jako sektor zajmujacy sie zbieraniem przez banki tanich srodków finansowych, nabrala nowego charakteru 70

zwiazku z odbudowa poszczególnych szczebli samorzadu terytorialnego i zwiek-

-.zanym zapotrzebowaniem na uslugi obejmujace szeroki wachlarz operacji banko7o~'ch.Mówi sie nawet o realizacji trzech mozliwych scenariuszy funkcjonowania tego 5egIIlentu bankowosci (Uslugi... 2000, s. 46), tj.: powolanie wlasnego banku komuna1::ego, przejecie w calosci lub w czesci akcji istniejacych banków, wybór banku reali.:-~iacego calosciowa obsluge finansowa.

.

W zakresie bankowosci inwestycyjnej i hipotecznej trudno mówic o rozwoju ~~-specjalizowanychbanków tego typu. Barierami sa tu gównie regulacje prawne; ~ prawie bankowym brak np. pojecia "bank inwestycyjny", co uniemozliwia utwo:-zenietakiego banku, pozwala jedynie na tworzenie wyspecjalizowanych spólek da:.ego banku. Stad zadania banków inwestycyjnychw dosyc skromnym zakresie spel=:.ajaglównie spólki podlegle bankom zagranicznym. Dodatkowymi czynnikami ogra::.:aajacymi rozwój bankowosci inwestycyjnej jest brak rozwinietych instytucji rynku upitalowego oraz kadr majacych umiejetnosci pozwalajace na realizacje zadan przy:":.:)3I1ych bankowi inwestycyjnemu. Podobnie jest w bankowosci hipotecznej. Mimo ~hwalenia ustawy o bankach hipotecznych28rozwój tych banków jest powolny. Zde~dowaly o tym zarówno czynniki formalnoprawne (restrykcyjny charakter ustawy, ~ewleklosc postepowania w sprawach sadowych o ustanowienie hipoteki, dlugo::-v-alytryb egzekucji sadowej z zabezpieczenia hipotecznego, nieuporzadkowany stan ::C.i:V/llY wiekszosci nieruchomosci), jak tez ekonomiczno-finansowe (slabo rozwiniety -.~ek nieruchomosci, wysokie oprocentowanie kredytów hipotecznych, niski stan u-pitalów) oraz psychologiczne (brak woli i checi zaangazowania sie banków i in-

. tsrorów

w dlugookresowe przedsiewziecia hipoteczne) (Pomorska 1999), . Bankowosc ekologiczna i elektroniczna nie stoi jeszcze w Polsce na wysokim :l:zinmie w porównaniu z wysoko rozwinietymi krajami. Nie spelnia tez wielu warun~ .:braneaspekty analizy plynnosci finansowej banku komercyjnego, "Bank i Kredyt". nr 1. Jaworski W.L. (2000) Bankowosc. Podstawowe zalozenia, Poitext, Warszawa. Jaworski W.L. (2001) Koniecznosc zmian instytucjonalnych w nowych warunkach dzialania banków w Polsce, w: Banki w Polsce. J.Jyzwania i tendencje rozwojowe, W.L. Jaworski (red.), Poltext, Warszawa. Kazmierczak A. (2003) Polityka pieniezna w gospodarce rynkowej, wyd. 2, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

123

Jeratura '. ~oszczynski R. (2004) Wspólczesna polityka pieniezna w Polsce, PWE, Warszawa. '. .".rzewa W. (1994) Bank centralny a sektor banków komercyjnych, "Bank i Kredyt", nr 6.

~ak

'.

M. (2006) Jakosciowe aspektypolityki wspólczesnegobanku centralnego,"Bank i Kredyt", nr 3.

'. .mlski W. (1994) artykul wstepny, "Bank i Kredyt", nr 3. ~ewicz Z. (2002) Podrecznik do nauki bankowosci, wyd. 6, "Biblioteka 'Warszawa. .~kiewicz

Menedzera

i Bankowca",

Z. (2003) Operacje bankowe. Rozliczenia krajowe i zagraniczne, wyd. 2, Poltext, Warszawa.

Jo.:bowski S. (1998) Prywatyzacja sektora bankowego jako czynnik wspomagajacy dlugofalowy wzrost gosnodarczy, "Bank i Kredyt", nr 7-8. .uski Z. (1997) Pieniadz gotówkowy (historia - obieg - perspektywy), "Materialy Warszawa.

i Studia" z. 64, NBP,

.orski Z., Biematowicz W. (1998) Aktualne i perspektywiczne uwarunkowania obiegu gotówkowego w Polsce, ..Materialy i Studia" nr 80, NBP, Warszawa. . t..:..&>lajczyk R. (2005) Symptomy i warunki sukcesu spóldzielczego sektora bankowego, w: Bankowosc, '-t Zaleska (red.), SGH, Warszawa. '-..ak A. (2001) Controlling bankowy, w: Bankowosc. Podrecznik akademicld, W.L. Jaworski, Z. Zawadzka !"ed.), Poltext, Warszawa. : ~

:ruszynskaK. (1993) Metody oceny zdolnosci kredytowejstosowane w wybranychbankach, "Bank i Kredyt", nr 3.

:',,:!Zak B. (1999) Narodowy Bank Polsld, w: Bankowosc. Podrecznik ~ Szambelanczyk (red.), Wyzsza Szkola Bankowa, Poznan.

dla studentów,

1. Gluchowski,

loMISkiZ. (1998) Wiarygodnosc banku centralnegoa celepolityki pienieznej, "Bank i Kredyt", nr 6. -orska A. (1999) Status prawny, obowiazki i zasady funkcjonowania banków, w: Dostosowanie polskiego ~ .Rozwiazanie to obowiazuje do dzis. Mówiac o tych zmianach prawnych nalezy pamietac, ze byly one elementem :r-zeksztalcensystemu polityczno-gospodarczego. W tym szerszym kontekscie widac, :';;dokonala sie wówczas inna kluczowa zmiana prowadzaca do tego, ze z czasem =,,-i tyka pieniezna stala sie jednym z podstawowych filarów polityki gospodarczej :-..cistwa.Na skutek reform ustrojowych nastapila zmiana logiki przeplywu strumieni ~ieznych. W gospodarce socjalistycznej byly one podporzadkowane decyzjom :o:'~'czacymprzeplywu strumieni rzeczowych (np. odnoszacych sie do inwestycji .. majatek trwaly, powiedzmy do budowy fabryki). W takich warunkach nie bylo -'~tawowych przeslanek, aby bank centralny aktywnie oddzialywal na gospodarke. ~ wyniku zmiany systemu ekonomicznego mialo miejsce odejscie od nadrzednosci . ~~Jmienirzeczowych, co w konsekwencji pociagnelo za soba zapotrzebowanie na __~..ywne regulowanie obiegu pienieznego, a wiec i na polityke monetarna. Przelom .. :ej dziedzinie wystapil z poczatkiem 1990 r., jednak proces przechodzenia na nowe ::.o.-.ady funkcjonowania gospodarki, przejawiajacy sie glównie w "utwardzaniu" ogra-_.::leniabudzetowego przedsiebiorstw, trwal jeszcze w nastepnych latach. Drugi okres glebokich zmian prawa regulujacego prowadzenie polityki pienieznej -:':..1lmiejsce w 1997 r. Uchwalono wówczas nowa Konstytucje RP; w jej rozdziale \. znalazly sie istotne zapisy dotyczace polityki makroekonomicznej (m.in. zakaz ~.ansowania deficytu budzetowego przez NBP) oraz podstawowych zasad funk_,'nowania polskiego banku centralnego. Uchwalono Ustawe z 29 sierpnia 1997 r. '\arodowym Banku Polskim (Dz.U. 1997, nr 140, poz. 938), precyzujaca i roz. :'ajaca zapisy konstytucyjne. Ustawa zostala przygotowana tak, aby zapewnic spój-

: c polskichprzepisówz zawartymiw traktacie z Maastricht (1991 r.) przepisami

,

_

-tyczacymi Europejskiego Systemu Banków Centralnych (ESBC). Na podstawie

_

-mwz 1997r., w lutymnastepnego roku powolanoRade PolitykiPienieznej(RPP)

- jziesiecioosobowy organ NBP odpowiedzialny za prowadzenie polityki pienieznej16. Po 1989 r. NBP kilkakrotnie modyfikowal swoja strategie monetarna. Jej trwala _o;::habylo to, ze pierwszoplanowa role (mniej lub bardziej konsekwentnie) przypi. -:..anowalce z inflacja. W wymiarze prawnym mielismy jednak do czynienia z rózmi zapisami dotyczacymi celu dzialalnosci banku centralnego. W Ustawie z 31 -:cznia 1989 r. o Narodowym Banku Polskim zapisano, ze jego "dzialalnosc [...] ma -..:.celu w szczególnosci umacnianie pieniadza polskiego" (art. 5 ust. 1). Dopiero corocznych zalozeniach polityki pienieznej przedkladanych Sejmowi ten ogólny :..pis interpretowano w kategoriach konkretnego celu inflacyjnego. Ustawodawstwo :997 r. jest bardziej precyzyjne. Konstytucja RP podaje bowiem, ze "Narodowy ,

16W sklad -Rady wchodzi Prezes NBP oraz po trzech czlonków wyznaczanych przez Sejm, Senat ~iO.Prezydenta RP. Por. tez rozdzial 2, s. 94-95.

150

3. Politykapieniezna

Bank Polski odpowiada za wartosc polskiego pieniadza" (art. 227 ust. 1), a w Ustawie z 29 sierpnia 1997 L o Narodowym Banku Polskim stwierdza sie, ze "podstawowylI' celem dzialalnosci NBP jest utrzymanie stabilnego poziomu cen, przy jednoczesnyII' wspieraniu polityki gospodarczej rzadu, o ile nie ogranicza to podstawowego cell.. NBP" (art. 3 ust. 1). To ostatnie sformulowanie jest w gruncie rzeczy powtórzeniem zapisu, jaki znajdujemy w statucie ESBC. W dziedzinie niezaleznosci (autonomii) banku centralnego od organów wladz panstwowych równiez nastapila daleko idaca ewolucja. Zmiany ustrojowe konca lat osiemdziesiatych, a zwlaszcza przyjecie wiosna 1989 L zasady, ze Sejm powoluje (i odwoluje) Prezesa NBP na wniosek Prezydenta RP, uniezaleznilo wysuwaniejego kandydatury od rzadu i Sejmu (Gronkiewicz-Waltz 1994, s. 47). Ta autonomia personalna prezesa zostala wzmocniona w 1992 L Znowelizowano wówczas ustawe o NBP wprowadzajac 6-letnia kadencje prezesa banku centralnego (z mozliwoscia jednokrotnego przedluzenia) oraz zasade, ze nie mozna go odwolac z przyczyn zwiazanych z prowadzeniem polityki pienieznej (Kokoszczynski 2004, s. 212-213 i 254). Zasady te powtórzono w ustawodawstwie z 1997 L, Z tym, ze zostaly one rozciagniete na czlonków RPP (jednak nie maja oni mozliwosciubiegania sie o druga kadencje ). W obszarze autonomii funkcjonalnej banku centralnego, skladajacej sie z niezaleznosci stanowienia celu oraz wykorzystywania instrumentów polityki pienieznej. takze nastapily istotne zmiany. Od poczatku lat dziewiecdziesiatych NBP ma pelna autonomie w dziedzinie instrumentów polityki pienieznej. W przypadku polityki kursowej obowiazuje zasada, ze rzad w porozumieniu z bankiem centralnym decyduje o ogólnych regulach funkcjonowania systemu kursowego (tj. o rezimie kursowym). podczas gdy biezaca polityke kursu walutowego prowadzi autonomicznie NBP. Zdecydowanie wieksze zmiany mialy miejsce w obszarze stanowienia celu polityki pienieznej. Zapisy ustawy z 1989 L Zjej pózniejszymi modyfikacjami interpretowano w ten sposób, ze ostateczny cel polityki pienieznej, tj. liczbowy cel inflacyjny, de facto ustalalo Ministerstwo Finansów w trakcie prac nad zalozeniami budzetu panstwa. Praktyka ta zmienila sie w 1998 L, od kiedy zaczal obowiazywac zapis konstytucyjny mówiacy, ze NBP "przysluguje [.u] wylaczne prawo [u.] ustalania i realizowania polityki pienieznej" (art. 227 ust. 1). W efekcie cel inflacyjnyjest okreslany autonomicznie przez RPP. Tym samym od 1998 r. NBP ma niezaleznosc w odniesieniu do stanowienia liczbowego celu swojej dzialalnosci. Ostatnim wymiarem niezaleznosci decyzyjnej banku centralnego jest tzw. autonomia finansowa, tj. niezaleznosc stanowienia wlasnego budzetu. Równiez tutaj mialy miejsce wazne zmiany. Szczególnie istotne bylo wprowadzenie w 1997 L wspomnianego konstytucyjnego zakazu pokrywania deficytu budzetowego przez zaciaganie zobowiazan w banku centralnym. W Ustawie z 29 sierpnia 1997 L o Narodowym Banku Polskim nadal jednak znajdowalo sie szereg zapisów dotyczacych prowadzenia gospodarki finansowej, które dopiero z poczatkiem 2004 L zostaly dostosowane do wymagan UE - rozszerzono zakres autonomii finansowej banku. Pomimo tych wszystkich zmian zapisy prawne regulujace funkcjonowanie NBP wciaz nie sa w pelni spójne z wymaganiami stawianymi przed instytucjami nalezacymi

r"

!2 Politykapienieznaw Polsce

151

Eurosystemu. Jak wskazuja raporty instytucji unijnych, Polska, aby wejsc do strefy . -:0. musi dokonac szeregu modyfikacji w systemie prawnym, majacych na celu 'Stosowanie zasad funkcjonowania NBP do zasad stawianych przez Eurosystem -Modowym (krajowym) bankom centralnym (Raport o konwergencji... 2006, s. 72 '32:Convergence...2006, s. 91-92). _

_

::

2.2. Polska jako "otwarta gospodarka": rozwój systemu kursu walutowego

.;:.IDaz najpowazniejszych zmian instytucjonalnych, jaka wprowadzily reformy z lat .,9-1990 byl skokowy wzrost znaczenia uwarunkowan zewnetrznych dla krajowych --:..cesówgospodarczych. Z punktu widzenia polityki pienieznej, gospodarka polska :..:.:asie gospodarka otwarta wraz z wprowadzeniem wewnetrznej wymienialnosci :: rego, tj. z poczatkiem 1990 L (pOL rozdzial 4). W gospodarce otwartej zewnetrzne procesy ekonomiczne wplywaja na przebieg .tt1procesówwewnetrznych. Nalezyjednak pamietac o trzech kwestiach: o charakterze ~.::o.1azan z zagranica, o wielkosci gospodarki oraz o rodzaju transakcji, jakie zostaly :.xralizowane. Koncepcja gospodarki otwartej zaklada, ze powiazania ze swiatem :.;:':netrznym maja przede wszystkim charakter rynkowyl? Ogniwem laczacym trans_-,-::jew kraju i za granica jest w tych warunkach kurs walutowy. Umozliwiajac ~elozenie", a wiec i porównywanie, krajowych i zagranicznych cen, staje sie on :~ym Z podstawowych parametrów zycia ekonomicznego kraju, a co za tym idzie - ..'lliezpolityki gospodarczej. Mówiac o otwartej gospodarce, nalezy takze pamietac o jej rozmiarach. Duza ~ .~,:~:,~..~;; '_~"

:.,1

'~'.

:~lIgra!1i~eneao

"

':'~':::;~;;'~::;:'i~~,' :., . X11/11

ii/l'kn

----.-

Spi;!ca krÓ!cwna

PUlenc,ialny uhiekl prlej9Cia

Wyk;,piIC si,

Poniesienie wielkich strat spuwu(]owanych prz)'j,ciL'm pozycji finansowej

Indyk

Niekorzystna

Akcji! Iypu jo-jo

Akcji!wykazuj;,caznaczne zmiany cenyw górV

inweslycja

i w dÓl, czyli w spusÓh charaklclystyczny dla lahawk i o lej nazwie

,.-;t

')\ wiec,jesli chce sie sprawnie funkcjonowac na rynku kapitalowym, warto rów.. 'fi nauczycsie jego jezyka i zwrotów, których znaczenie niekoniecznie musi byc' o'Mhe z powszechnie przyjetym rozumieniem (Brett 1999). tg!~ynek kapitalowy w kraju o rozwinietej gospodarce rynkowej odgrywa znaczaca Je:!potWierdza to fakt, ze wladze monetarne tych krajów w celu stabilizowani~ ~~~cji i przeciwdzialania. ~iekorzystnym s~utko~ .zalamani~ rynku sklonn.e sa \l'P.tJ~ychwypadkach podJ~ICryzyko wzrostu mt1acJII prowadzIc okresowo polItyke stójyprocentowej zgodna z interesami tego segmentu rynku. ,.l:I

(t 7.2.

Rynekkapitalowy w Polsce

PoJski rynek kapitalowy powstawal na przelomie XVIII w. (picrwsza emisja akcji '111768 r.) i XIX w. (powstanie pierwszej gieldy na ziemiach polskich w 1817 r.). zniewielkimiprzerwami, wynikajacymiglównie z dzialan wojennych, funkcjonowal ondo1939r. Ostatnie notowanie w okresie miedzywojennymna Gieldzie Pienieznej wWarszawieodbylo sie 2 wrzesnia 1939 r. - trwala juz wojna. W tym czasie polskiej gieldy, tak jak wszystkich gield swiatowych, nie ominelygwaltowne wzrosty, wynikajace zarówno z przyczyn fundamentalnych jak izpsychologiirynku, oraz gwaltowne spadki. W okresie miedzywojennym najbardziejspektakularne wzrosty i spadki mialy miejsce w latach 1923-1926 oraz 1928-1932. . Tlbcla7.8. Hossa i bessa w Polsce w okresie miedzywojennym

N.lJ''''''~z e

~ C .1..,:.NaJ!1izsz

'nat,ow~i~\~

. .. ,"pblówariie..'

.

..~.'.I

"

.

1923-1926

lipiec 1923

1928-1932

kwiecien 1928

."' .

.. . 1

maj 1926 czcrnicc J932

.

u

:W)efko§~'w~~~ (W%r(r 4irli.r ., ',. naJwyz.~~

~:fuiediY'"

. . i.najnl?.szym:ItQ,t.~waoie!.ll) ," , -., '. .

..

96,9 85,1

Zródlo: Z.,lewski (2000).

Przyczyny kryzysów tkwily zarówno w sferze ekonomicznej jak i politycznej.Warto zwrócic uwage, ze zasieg spadku notowan byl bardzo duzy; jedynie wielki kryzysamerykanski spowodowal porównywalne zmiany notowan rynkowych: odwrzesnia 1929 r. (szczyt) do czerwca 1932 r. (najnizsze notowania) spadek \\}'niós!86,2%.

Zmiany o charakterze ustrojowym i wlasnosciowym dokonane w Polsce po 1945 r. spowodowaly, ze nie istnialy warunki do reaktywowania rynku kapitalowego.Glównym .zródlem finansowania dlugoterminowego staly sie kredyty bankowe. Wynikiwyborów parlamentarnych z 1989 r. stworL)'lyrealna podstawe podjecia pracmajacychna celu reaktywowanie,a Polskiegorynku kapitalowego.

w istocierzeczystworzenieod podstaw,

292

7. Rynek ka

7.2.1. Podstawyprawne W. koncu lat JzicwiecJ~icsi,!lych ram}' pr,.lwn.cfllnkcjon?~vania plll~kicgo rynkuka. pltalowego podlegaly Istotnym przcobrazcnlolll. W mlcJsce rozwlqz,lIlpraWnyh które tylko czesciowo odpowiadaly potrzebom rozwijajacego sie rynku kapitalow: ' (np. przedwojenny kodcks handlowy), przyjc;to nowa legislacje, która, po pierwsgo .. . ze, pozostawa l a w zgo d ZtC 7. pozlomcm rozwoJu rynk u, a nawet go wyprzedzala i drugie, pozostawala w cal osci lub w naj istotniejszej czesci w zgodzie z Odpowicdni~~ aktami prawnymi obowh!zujacymiw krajach nalez"cych do UE. W tabeli 7.9 przed~ stawiamy w syntetycznej formie obowi,!zlIjqcew polowie 2007 r. podstawoweakty prawne dolYCl';,!cepolskiego rynku kapitalowego. Tabela 7.9. Gl6wne regulacje pierwszej polowy 2007 r.) Regulacje

ustawowc zwi:,zanc z rynkiem kapitalowym

Publikacja

ustawowe

w Polsce'. (stan na konie c

Podstawowc ohszary objete regulacji! prawna .t

w zakresie rynku kapitalowcgo

,

Ustawa z 29 lipca 2005 r. o ofcrcic publiczncj i warunkach wprowad7A1niainstnllllentów finansowych do z.organizowanego systemu oh. rotu oraz o spólkach puhlicznych

Dz.U. 2005, nr 184. poz. 1539

Zagadnicnia 7.wi.,zane z puhliezn., oferl:, iwanIn. kami wprowmJzanie instrumentÓw finansowych do zorganizowanego systemu obrotu

Ustawa z 29 lipca 2n05 r. o ob. rocie instrumentami fimmsowymi

OZ.U. 2005, nr 183, poz. 1538

Zasady

Oz. U. 2005, nr 183, poz 1537

Ustawa okresla organizacje oraz tryb wykonywania nadzorn nad Iynkiem kapitalowym

Dz.U. 2n04, nr

Zasady dzialania funduszy inwestycyjnych

. -. -

._. .-

-

Ustawa z 29 lipca 2005 I'. o nadzorze nad rynkiem kapilalowym

Ustawa z 27 maja 20n4 dnszach inwestycyjnych

r. o fun-

Ustawa z 2R sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerylalnych

wl61'11cgo obrotu

instrull1cntami

mi, systclII (kpozytowo-rozlkzcniowy, ministracyjne i karne za naruszenie

finan~uwy. sankcje ad. prl.cpisów

14(\, poz. 154(\ Dz.U. 1997, nr

Zasady dzialania funduszy cmcrytalnych

139, poz. 934 z p6zniejszymi zmi:lIIami

Ustawa z 29 czerwca J9'15 r. Tckst jednolity Oz. U. 200 I. nr o obligacjadl 120, poz. 1300 z pÓZniejszymi

Zasady emisji, nabywania i wykupu ohligacji, z wy. !;)ezcniem ohligacji emitowanych pr/.ez skarb pan. stwa i Narodowy

Bank

Polski

zmianami Ustawa z 15 wrzcsnia 2000 r. Dz. U. 2000 nr - kodeks

spC!lek handlowych

'14, poz. 1037 z pÓZniejszymi

Zasady

zwi:,Z:U1C z powstaniem

rozwi:jZaniem,

prawami

szy, organami

spólki

spólki akcyjnej ijej

i ohuwiazkami

akcjunarin.

zmianami Ustawa z 29 sicrpnia 1997 r. Dz.U. 1997, nr 140, puz. 939 -. prawo hankuwc z p6znicjszymi zmianami ZuXtln:

orU"Oll"tlw:lI1ic wl"!'llc.

Emisja bankowych papierów wartosciowych

.J

-
Pietrzak B., Polański Z., Woźniak B. - System finansowy w Polsce. Tom 1 (2008)

Related documents

16 Pages • 4,221 Words • PDF • 643 KB

21 Pages • 941 Words • PDF • 499 KB

7 Pages • 3,420 Words • PDF • 933.2 KB

109 Pages • 84,413 Words • PDF • 16.1 MB

3 Pages • 592 Words • PDF • 515.4 KB

4 Pages • 790 Words • PDF • 321.9 KB

267 Pages • 178,508 Words • PDF • 39.5 MB

2 Pages • 302 Words • PDF • 419.5 KB