Witold Gombrowicz - Dziennik 1953-1956.pdf

311 Pages • 97,715 Words • PDF • 1.7 MB
Uploaded at 2021-09-24 12:54

This document was submitted by our user and they confirm that they have the consent to share it. Assuming that you are writer or own the copyright of this document, report to us by using this DMCA report button.


Spis treści • Strona tytułowa • SŁOWO WSTĘPNE • 1953 • I • II • III • IV • V • VI • 1954 • VII • VIII • IX • X • XI • XII • XIII • 1955 • XIV

• XV • XVI • XVII • 1956 • XVIII • XIX • XX • XXI • UZUPEŁNIENIE • PRZECIW POETOM • SIENKIEWICZ • Nota wydawcy • Kolofon • Przypisy



Witold GOMBROWICZ DZIEŁA tom VII

DZIENNIK 1953-1956 redakcja naukowa tekstu Jan Błoński Wydawnictwo Literackie © Copyright by Rita Gombrowicz, 1986

SŁOWO WSTĘPNE Tom niniejszy obejmuje teksty mego dziennika, drukowanego w “Kulturze” — uzupełnione fragmentami dotąd nie ogłoszonymi. Pozostało mi jeszcze coś w zapasie, ale tej reszty — bardziej prywatnej — wolę nie zamieszczać. Nie chcę narażać się na kłopoty. Może kiedyś… Później. Dziennik ten to pisanina dość bezładna, z miesiąca na miesiąc — zapewne nieraz się powtarzam, nieraz sobie zaprzeczam. Uładzić to? Oczyścić? Wolę aby nie było zanadto wylizane. Dwa artykuły z tych lat zostały zamieszczone na końcu książki ponieważ łączą się z problematyką dziennika i życiem moim z tego okresu. Witold Gombrowicz

1953

I Poniedziałek Ja. Wtorek Ja. Środa Ja. Czwartek Ja. Piątek Józefa Radzymińska dostarczyła mi wielkodusznie kilkunastu numerów „Wiadomości” i „Życia”, a zarazem wpadło mi w ręce kilka egzemplarzy prasy krajowej. Czytam te polskie gazety jak opowieść o kimś doskonale i blisko znanym, kto jednak nagle wyjechał, na przykład do Australii i tam doświadcza dziwnych przygód… które o tyle już nie są rzeczywiste iż dotyczą kogoś innego i nowego, będącego jedynie w stanie luźnej identyczności z dawniej znaną nam osobą. Tak silna jest obecność czasu na tych stronicach, że odzywa się w nas głód bezpośredniości, chęć życia i niedoskonałej chociażby realizacji. Lecz życie jest jak za szkłem — oddalone — wszystko jakby nie nasze już, jakby widziane z pociągu. Gdybyż dał się słyszeć w tym królestwie przemijającej fikcji głos rzeczywisty! Nie — to albo echa sprzed lat piętnastu, albo wyuczone śpiewy. Prasa krajowa, śpiewając na obowiązującą nutę, milczy jak grób, jak otchłań, jak tajemnica, a prasa emigracyjna jest — poczciwa. Niewątpliwie duch spoczciwiał nam na emigracji. Prasa emigracyjna przypomina szpital, gdzie rekonwalescentom daje się tylko lekko strawne zupki. Po cóż rozdrapywać rany? Dlaczego dokładać jeszcze surowości do tej, którą namaściło nas życie i, zresztą, czyż nie powinniśmy zachowywać się grzecznie skoro dostaliśmy klapsa?… Panują więc tutaj wszystkie chrześcijańskie cnoty, dobroć, ludzkość,

litość, poszanowanie człowieka, umiar, skromność, przyzwoitość, rozwaga, rozsądek i wszystko co się pisze jest przede wszystkim dobrotliwe. Tyle cnót! Nie byliśmy tak cnotliwi gdyśmy mocniej trzymali się na nogach. Nie ufam cnocie tych, którym się nie udało, cnocie zrodzonej z biedy i cała ta moralność przypomina mi słowa Nietzschego: „Złagodzenie naszych obyczajów jest następstwem naszego osłabienia”. W przeciwieństwie do głosu emigracji, głos Kraju rozlega się ostro i kategorycznie, aż trudno uwierzyć, aby to nie był głos prawdy i życia. Tu przynajmniej wiadomo o co chodzi — białe i czarne, dobre i złe — tutaj moralność brzmi gromko i bije jak pałka. Ten śpiew byłby wspaniały gdyby śpiewacy nie byli nim przerażeni i gdyby nie czuło się w ich głosie drżenia, które budzi litość… W gigantycznym milczeniu kształtuje się nasza niewyznana, niema i zakneblowana rzeczywistość. Czwartek „Kraków. Posągi i pałace, które im wydają się bardzo wspaniałe — które, dla nas, Włochów, są bez większej wartości”. Galeazzo Ciano Dziennik.

Artykuł Lechonia w „Wiadomościach” pt. Literatura polska i literatura w Polsce. Jak dalece to może być szczere? Wywody te zmierzają jeszcze raz (ach, już tyle razy!) do wykazania, że równi jesteśmy najlepszym literaturom światowym — równi, ale zapoznani i niedocenieni! Pisze (a raczej mówi, gdyż to był odczyt wygłoszony w Nowym Jorku dla tamtejszej Polonii): „Nasi uczeni w piśmie przez to, że przeważnie tylko polskim zajęci, nie mogli spełnić zadania wyznaczenia naszej literaturze właściwego miejsca wśród innych, znalezienia światowej rangi dla naszych arcydzieł… Tylko wielki poeta, mistrz swej własnej mowy… mógłby dać swym rodakom pojęcie o poziomie naszych poetów, równych największym na świecie, przekonać ich że ta poezja jest z tego samego metalu, tej samej najwyższej próby co Dante, Rasyn i Szekspir”. I tak dalej. Z tego samego metalu? To chyba niezbyt udało się Lechoniowi. Gdyż właśnie materia, z której zrobiono naszą literaturę

jest inna. Porównywać Mickiewicza z Dantem lub z Szekspirem, to porównywać owoc z konfiturą, produkt naturalny z produktem przetworzonym, łąkę, pole i wioskę z katedrą lub miastem, duszę sielską z duszą miejską, osadzoną w ludziach, nie w naturze, naładowaną wiedzą o świecie rodzaju ludzkiego. Byłże Mickiewicz mniejszy od Danta? Jeśli już mamy oddawać się tym pomiarom, powiedzmy, że oglądał on świat z łagodnych wzgórz polskich podczas gdy Dante wyniesiony został na szczyt potężnej góry (z ludzi złożonej), z której inne otwierają się perspektywy. Dante, nie będąc może „większy”, wyżej był umieszczony: dlatego góruje. Mniejsza z tym jednak. Idzie mi raczej o staroświeckość metody i nie kończącą się nigdy powtarzalność tego krzepiącego stylu. Gdy Lechoń z dumą nadmienia, że Lautréamont „powoływał się na Mickiewicza”, zmęczona myśl moja wydobywa z przeszłości ileż, tej podobnych, dumnych rewelacji. Ileż to razy ten i ów, może Grzymała, albo i Dębicki, wykazywali urbi et orbi, że jednak sroce nie wypadliśmy spod ogona gdyż „Tomasz Mann uznał Nieboską za wielkie dzieło” lub „Quo vadis tłumaczone było na wszystkie języki”. Tym to cukrem od dawna się krzepimy. Ale chciałbym doczekać chwili, w której koń narodu zębami złapie za słodką rękę Lechoniów. Rozumiem Lechonia i jego przedsięwzięcie. To, przede wszystkim, patriotyczny obowiązek, mając na uwadze moment dziejowy na przymusowej obczyźnie. To rola polskiego pisarza. A po wtóre, on zapewne w pewnej mierze wierzy w to co pisze — mówię „w pewnej mierze” gdyż są to prawdy z gatunku wymagającego dużo dobrej woli. I, naturalnie, jeśli idzie o „konstruktywność” to ten występ jest całkowicie konstruktywny i na sto procent pozytywny. Dobrze. Ale mój stosunek do tych spraw jest odmienny. Kiedyś zdarzyło mi się uczestniczyć w jednym z tych zebrań poświęconych wzajemnemu polskiemu krzepieniu się i dodawaniu ducha… gdzie, odśpiewawszy Rotę i odtańczywszy krakowiaka, przystąpiono do wysłuchiwania mówcy, który wysławiał naród albowiem „wydaliśmy Szopena”, albowiem „mamy Curie-Skłodowską” i Wawel, oraz Słowackiego, Mickiewicza i, poza tym, byliśmy przedmurzem chrześcijaństwa a konstytucja Trzeciego Maja była bardzo postępowa… Tłumaczył on sobie i zebranym, że jesteśmy wielkim narodem, co może nie wzbudzało już entuzjazmu słuchaczy (którym znany był ten rytuał — brali w tym udział jak w nabożeństwie, od którego nie należy oczekiwać niespodzianek) niemniej jednak było przyjmowane z rodzajem zadowolenia, że stało się zadość patriotycznej powinności.

Ale ja odczuwałem ten obrządek jak z piekła rodem, ta msza narodowa stawała mi się czymś szatańsko szyderczym i złośliwie groteskowym. Gdyż oni, wywyższając Mickiewicza, poniżali siebie — i takim wychwalaniem Szopena wykazywali to właśnie, że nie dorośli do Szopena — a lubując się własną kulturą, obnażali swój prymitywizm. Geniusze! Do cholery z tymi geniuszami! Miałem ochotę powiedzieć zebranym: — Cóż mnie obchodzi Mickiewicz? Wy jesteście dla mnie ważniejsi od Mickiewicza. I ani ja, ani nikt inny, nie będzie sądził narodu polskiego według Mickiewicza lub Szopena, ale wedle tego co tu, na tej sali, się dzieje i co tu się mówi. Gdybyście nawet byli narodem tak ubogim w wielkość, że największym artystą waszym byłby Tetmajer lub Konopnicka, lecz gdybyście umieli mówić o nich ze swobodą ludzi duchowo wolnych, z umiarem i trzeźwością ludzi dojrzałych, gdyby słowa wasze obejmowały horyzont nie zaścianka, lecz świata… wówczas nawet Tetmajer stałby się wam tytułem do chwały. Ale tak jak rzeczy się mają, Szopen z Mickiewiczem. służą wam tylko do uwypuklenia waszej małostkowości — gdyż wy z naiwnością dzieci potrząsacie przed nosem znudzonej zagranicy tymi polonezami po to jedynie, aby wzmocnić nadwątlone poczucie własnej wartości i dodać sobie znaczenia. Jesteście jak biedak, który chwali się, że jego babka miała folwark i bywała w Paryżu. Jesteście ubogimi krewnymi świata, którzy usiłują imponować sobie i innym. Nie to wszakże było najgorsze i najdotkliwsze, najbardziej upokarzające i bolesne. Najstraszniejsze było, iż poświęcano życie, współczesny rozum na rzecz nieboszczyków. Gdyż tę akademię można było określić jako wzajemne otępianie się Polaków w imię Mickiewicza… i żaden z obecnych nie był tak niemądry, jak to zgromadzenie, które stanowili i które ziało kiepskim, pretensjonalnym, fałszywym frazesem. Zgromadzenie zresztą wiedziało o tym, iż jest niemądre — niemądre ponieważ dotyka spraw, których ani myślowo ani uczuciowo nie opanowało — i stąd ten szacunek, ta skwapliwa pokora wobec frazesu, ten podziw dla Sztuki, ten język umówiony i nauczony, ten brak rzetelności i szczerości. Tu recytowano. Lecz zgromadzenie było nacechowane skrępowaniem, sztucznością i fałszem także dlatego, iż brała w nim udział Polska, a wobec Polski Polak nie umie się zachować, ona go peszy i manieni je — onieśmiela go w tym stopniu iż nic nie „wychodzi” mu właściwie i wprawia go w stan kurczowy — zanadto chce Jej pomóc, zanadto pragnie Ją wywyższyć. Zauważcie, iż wobec Boga (w kościele) Polacy zachowują się normalnie i poprawnie — wobec Polski tracą się, to coś do czego się jeszcze nie przyzwyczaili.

Przypominam sobie herbatkę w pewnym argentyńskim domu, gdzie mój znajomy, Polak, zaczął mówić o Polsce — i znów, naturalnie, wyjechał na stół Mickiewicz, Kościuszko wraz z królem Sobieskim i bitwą pod Wiedniem. Cudzoziemcy grzecznie przysłuchiwali się gorącym wywodom i przyjmowali do wiadomości, iż „Nietzsche i Dostojewski byli polskiego pochodzenia” i że „mamy dwie Nagrody Nobla w literaturze”. Pomyślałem, że gdyby ktoś wychwalał w ten sposób siebie lub swoją rodzinę, byłby to gruby nietakt. Pomyślałem, iż ta licytacja z innymi narodami na geniuszów i bohaterów, na zasługi i zdobycze kulturalne, jest właśnie wysoce niezręczna pod względem taktyki propagandowej — gdyż z naszym półfrancuskim Szopenem i niezupełnie rdzennym Kopernikiem nie możemy wytrzymać konkurencji włoskiej, francuskiej, niemieckiej, angielskiej, rosyjskiej więc ten punkt widzenia skazuje nas właśnie na podrzędność. Cudzoziemcy jednak nie przestawali słuchać cierpliwie, jak słucha się tych, co to, mając pretensję do arystokracji, co chwila przypominają, iż prapradziadek był kasztelanem liwskim. A wysłuchiwali z tym większym znudzeniem, że nic ich to nie obchodziło, ponieważ sami, jako naród młody i pozbawiony na szczęście geniuszów, byli poza konkursem. Ale słuchali z pobłażaniem i nawet z sympatią, gdyż ostatecznie wczuwali się w sytuację psychologiczną del pobre polaco; ten zaś, przejęty swoją rolą, nie ustawał. Ale moja sytuacja, jako literata polskiego, stawała się coraz bardziej drastyczna. Nie palę się bynajmniej do reprezentowania czegokolwiek poza własną osobą, jednakże te funkcje reprezentanta narzuca nam świat wbrew naszej woli i nie moja wina, że dla tych Argentyńczyków byłem przedstawicielem współczesnej literatury polskiej. Miałem więc do wyboru: albo ratyfikować ów styl, styl ubogiego krewnego, albo go zniszczyć — przy czym zniszczenie musiałoby się odbyć kosztem wszystkich mniej lub więcej pochlebnych dla nas i korzystnych informacji, jakie zostały podane do wiadomości, i to byłoby zapewne z uszczerbkiem naszych, polskich, interesów. A przecież nie co innego, jak właśnie godność narodowa nie pozwoliła mi na żadne kalkulacje — gdyż jestem człowiekiem o zaostrzonym, niewątpliwie, poczuciu godności osobistej, taki zaś człowiek, gdyby nawet nie był związany z narodem więzami zwyczajnego patriotyzmu, będzie zawsze pilnował godności narodu, chociażby z tego tylko względu, że nie może od narodu się oderwać i wobec świata jest Polakiem — stąd wszelkie poniżenie narodu poniża i jego osobiście wobec ludzi. Te zaś uczucia, niejako przymusowe i niezależne od nas, są stokroć silniejsze niż wszystkie nauczone i oklepane sentymenty.

Kiedy opanowuje nas takie uczucie, silniejsze od nas, działamy niejako na oślep i chwile takie są ważne dla artysty, gdyż wówczas wyrabiają się bazy wypadowe formy, określa się postawa wobec palącego zagadnienia. Cóż powiedziałem? Zdawałem sobie sprawę, że tylko radykalna zmiana tonu może przynieść wyzwolenie. Postarałem się więc o to, aby w głosie moim przejawiło się lekceważenie i zacząłem mówić jak ktoś, kto nie przywiązuje większego znaczenia do dotychczasowych osiągnięć narodu, czyja przeszłość mniej warta jest od przyszłości — dla kogo najwyższym prawem jest prawo teraźniejszości, prawo maksymalnej swobody duchowej w danej chwili. Uwydatniając obce pierwiastki w krwi Szopenów, Mickiewiczów, Koperników (aby nie myślano, że mam coś do ukrywania, że cokolwiek może mi odebrać swobodę ruchów) powiedziałem, że przecież nie należy brać zbyt na serio metafory jakobyśmy my, Polacy, ich „wydali”; gdyż oni tylko urodzili się wśród nas. Cóż ma wspólnego z Szopenem pani Kowalska? Czy dlatego, że Szopen napisał ballady wzrasta choćby o szczyptę, ciężar gatunkowy pana Powalskiego? Czy bitwa pod Wiedniem może przysporzyć chociażby łut chwały panu Ziębickiemu z Radomia? Nie, nie jesteśmy (mówiłem) bezpośrednimi spadkobiercami ani wielkości przeszłej ani małości — ani rozumu, ani głupoty — ani cnoty, ani grzechu — i każdy za siebie tylko jest odpowiedzialny, każdy jest sobą. Tu jednak doznałem wrażenia, że nie jestem dostatecznie głęboki i że (jeżeli ma być skuteczne, co mówię) należałoby potraktować rzecz na szerszą skalę. Przyznając więc, że do pewnego stopnia — w wielkich osiągnięciach narodu, w dziełach jego twórców ujawniają się cnoty specyficzne, właściwe danej gromadzie, i te napięcia, energie, uroki, które rodzą się w masie i jej wyraz stanowią — uderzyłem w samą zasadę narodowego samouwielbienia. Powiedziałem, że jeśli naród prawdziwie dojrzały powinien z umiarem sądzić własne zasługi, to naród prawdziwie żywotny musi nauczyć się je lekceważyć, musi on koniecznie być wyniosły w stosunku do wszystkiego co nie jest dzisiejszą aktualną jego sprawą i jego współczesnym stwarzaniem się… „Destrukcja” czy „konstrukcja”? Rzecz pewna — te słowa były burzące o tyle, że podkopywały pracowity gmach „propagandy”, a nawet mogły zgorszyć cudzoziemców. Ale jakaż rozkosz: mówić nie dla kogoś, a dla siebie! Gdy każde słowo utwierdza cię silniej w sobie, przysparza ci siły wewnętrznej, wyzwala z tysiąca strachliwych kalkulacji, gdy mówisz nie jak niewolnik efektu a jak człowiek wolny! Et quasi cursores, vitae lampada tradunt.

Ale dopiero na samym końcu mojej filipiki, znalazłem myśl, która wydała mi się — w atmosferze owej mętnej improwizacji — najcelniejsza. A mianowicie, że nic własnego nie może człowiekowi imponować; jeżeli więc imponuje nam wielkość nasza lub nasza przeszłość, to dowód, że one w krew nam nie weszły. Piątek Najbardziej charakterystyczne w „Wiadomościach” są listy czytelników. „Do Redaktora ’Wiadomości’: W ostatnim numerze Zbyszewski, jak zawsze, nieprzemyślany, Mackiewiczowi brak perspektywy, za to Naglerowa palce lizać. — Feliks Z.” „Do redaktora ’Wiadomości’… Szkoda, że nasi pisarze tak mało pracują nad sobą, dobry materiał, ale nie oszlifowany, jeden tylko Hemar jest prawdziwym Europejczykiem. Trzeba pracować! Józef B.” „Do Redaktora ’Wiadomości’… W poprzednim liście pisałem, że pan Roman lepszy od Żeromskiego, teraz powiem, że w ogóle najlepszy, a niech Cię kule biją, panie Romanie, za ten ostatni wyczyn, toż to perełka!!! Tylko tak dalej! Całusy dla dzieci! Konstanty F.” Poczciwy kącik! Kącik gdzie i pan Wincenty może się wyjęzyczyć i pan Walery dać wyraz swemu oburzeniu i pani Franciszka popisać się swoją wiedzą. Cóż w tym złego? Nic, zapewne, nic. Wszak w ten sposób popularyzuje się literaturę i od tego rośnie oświecenie. A jednak to pokątne wyżywanie się osób, które nie zdobyły sobie prawa do figurowania na innym miejscu, mniej poczciwym… otóż mówię, ta poczciwość mnie mierzi. Gdyż Literatura jest damą surowych obyczajów i nie należy podszczypywać jej po kątach. Cechą literatury jest ostrość. Nawet ta literatura, która dobrodusznie uśmiecha się do czytelnika, jest wynikiem ostrego, twardego rozwoju jej twórcy. I literatura dążyć musi do zaostrzenia życia duchowego, nie zaś do takiej pokątnej tolerancji. Szczegół ten, w zasadzie bez znaczenia, jest jednak charakterystyczny, gdyż uwydatnia inwazję miękkości w dziedzinę, która powinna być twarda. Literaturze, zmiękczanej nieustannie przez rozmaite poczciwe ciotki, fabrykujące powieści lub felietony, przez dostarczycieli pośledniej prozy i poezji, przez mięczaków obdarzonych

łatwością słowa, literaturze grozi to niebezpieczeństwo, iż stanie się jajkiem na miękko, zamiast być — co jest jej powołaniem — jajkiem na twardo. Sobota Z artykułu p. B.T. w „Wiadomościach”: „Ośmielę się jednak wyrazić podejrzenie, że polski optymizm — wbrew pozorom — wywodzi się po prostu z lenistwa myślenia… Zawsze, ilekroć sytuacja staje się trudna, uciekamy się do tradycji ’podnoszenia na duchu’…” A obok, na tej samej stronie, w artykule pana W. Gr.: „Zaczęliśmy zapominać, że wielkość literatury opiera się na jej samopańskości… Sztuka nikomu nie służy…” Upal. Osłabieniu memu nie chce się czytać dalej… niemniej te zwroty budzą niepokój. Mógłbym podpisać się pod nimi, treść ich jest mi bliska. I właśnie dlatego, że bliskie pod względem treści, stają się niepokojąco wrogie. Gdyż treść pochodzi od kogoś innego, jest wynikiem innych światów, innego stylistycznego, duchowego zaplecza. Wystarczy, abym przeczytał któreś z dalszych zdań pana W. Gr.: „Fircyk w zalotach to literatura prawdziwa… cacko samowystarczalne, jak samowystarczalnym cackiem jest zdrowy człowiek w wesołym słońcu lub w przewiewnym cieniu…” …a już ta kombinacja cacko—zdrowie, kojarząc się z tym co mi wiadomo o tym autorze z innych jego prac, oddala mnie od niego i sprawia, że tamta jego wypowiedź staje się niesympatyczna. Jak wiele zależy od tego, na czyich ustach jawi się opinia, która jest i naszą, którą popieramy. I myślę, że ideom w Polsce zawsze brak było ludzi… to znaczy, że ludzie nie byli w stanie zapewnić ideom nie tylko dostatecznej siły, lecz i tej magnetycznej atrakcyjności jaką dysponuje dusza dobrze „rozwiązana”. Co jest tym dziwniejsze, iż mieliśmy wyjątkową ilość szlachetnych a nawet wzniosłych pisarzy. A jednak osobowość Żeromskiego, czy Prusa lub Norwida, ba, nawet Mickiewicza nie była zdolna wzbudzić (przynajmniej we mnie) tego zaufania, jakim wypełnia po brzegi Montaigne. Wygląda to tak jak gdyby pisarze nasi na drogach swego rozwoju coś w sobie zataili i, w następstwie tego zatajenia, nie byli zdolni do wszechstronnej szczerości, jak gdyby ich cnota nie wszystkim gatunkom grzechu zdolna była spojrzeć w oczy.

Lecz powyżej cytowane zdania także z innego powodu mnie rażą. Autodydaktyczne „my” …My, Polacy, jesteśmy tacy a tacy… Nam, Polakom, zdarza się to a to… Wadą nas, Polaków, jest że… Ten styl jest męczący, gdyż jest nagminny, któż z nas dzisiaj nie poucza w ten sposób narodu? Oto jedna z tych pułapek stylistycznych, jakie czyhają na piszącego i którym — sądzę po sobie — niesłychanie trudno się wymknąć. I, jak zawsze, to stylistyczne poślizgnięcie jest objawem poważniejszej choroby. Błąd tego ujęcia zamyka się w aforyzmie: medice, cura te ipsum. Rzeczywiście, to „my” jest grzecznościowe — gdyż tu autor przemawia jak wychowawca, jak ten, który konfrontuje nas z Europą i nie bez bólu stwierdza nasze niedociągnięcia. Czai się więc za taką pozornie skromną uwagą wcale spory ładunek zarozumiałości, nie mówiąc już o tym że ciężka dosyć pedagogia takich sformułowań jest z tych co to przychodzą zbyt tanio, zbyt łatwo… na które każdy może sobie pozwolić, robiąc minę „Europejczyka”. Ale główny i fundamentalny korzeń tego błędu tak głęboko sięga dna naszego, że trzeba by nie lada operacji abyśmy mogli mu powiedzieć na zawsze: żegnaj. Jak to określić? To kwestia energii i żywotności. To sprawa samego stosunku naszego do życia. Ach, Adaś w szkole wciąż zastanawiał się jakie ma wady i jak je wyplenić, pragnął on być pobożny, jak Zdziś, praktyczny, jak Józio, rozumny, jak Henryś, dowcipny, jak Wacio… za co bardzo chwalili go nauczyciele. Ale koledzy go nie lubili i chętnie go tłukli.

II Poniedziałek Po 16-godzinnej, wcale znośnej jeździe autobusem z Buenos Aires (gdyby nie tanga, którymi ział głośnik!) — zielone wzgórza Salsipuedes i ja wśród nich z książką Miłosza pod pachą, której tytuł Zniewolony umysł. Wobec tego, że wczoraj lało, dziś dobiegam z lekturą do końca. A więc to wam było sądzone, taki los wasz, taka droga, dawni znajomkowie, przyjaciele, towarzysze z Ziemiańskiej lub z Zodiaku — tu ja — tam wy — tak to wszystko się określiło — tak zdemaskowało. Miłosz opowiada historię bankructwa literatury w Polsce gładko i jadę jego książką poprzez ten cmentarz potoczyście i równo, jak zaprzedwczoraj autobusem po wyasfaltowanej szosie. Przerażający asfalt! Nie przeraża mnie, że tempora mutantur, przeraża mnie, że nos mutamur in ilłis. Nie przeraża mnie zmiana warunków życia, upadek państw, zagłada miast i inne gejzery niespodzianek, tryskające z łona Historii, ale to, że facet, którego znałem jako Iksa, nagle staje się Igrekiem, zmienia sobie osobowość jak marynarkę i zaczyna działać, mówić, myśleć, czuć wbrew sobie samemu, napełnia mnie lękiem i zażenowaniem. To okropny bezwstyd! To śmieszny zgon! Stać się gramofonem, w który wsadzono płytę z napisem „His master’s voice” — głos mojego pana? Cóż za groteskowy los tych pisarzy! Pisarzy? Oszczędzilibyśmy sobie wiele rozczarowań nie nazywając „pisarzem” każdego, kto potrafi „pisać”… Znałem tych „pisarzy” — były to osoby przeważnie niegłębokiej inteligencji i dość szczupłych horyzontów które za mojej pamięci nie stały się kimś… wobec czego dziś nie mają właściwie z czego rezygnować. Te trupy odznaczały się za życia następującą właściwością: iż łatwo przychodziło im fabrykować swoje oblicze moralne i ideologiczne, zyskując w ten sposób pochwałę krytyki i poważniejszego odłamu czytelników. Ani przez pięć minut nie wierzyłem w katolicyzm Jerzego Andrzejewskiego, a po przeczytaniu kilku stronic jego powieści powitałem w kawiarni Zodiak jego cierpiętniczą i uduchowioną twarz miną tak wątpliwą, iż obrażony autor natychmiast zerwał ze mną stosunki. Ale i katolicyzm i cierpienia i książka zostały przyjęte okrzykami

„hosanna” przez naiwniaków, biorących odgrzewaną siekaninę za krwisty befsztyk z polędwicy. Rozpijaczony nacjonalizm Gałczyńskiego, zresztą naprawdę utalentowanego, tyleż był wart co intelektualizmy Ważyków, czy też ideologia grupy „Prosto z mostu”. W kawiarniach warszawskich, podobnie jak w kawiarniach całego świata, istniało wówczas zapotrzebowanie na „ideę i wiarę”, wobec czego pisarze z piątku na sobotę zaczynali wierzyć w to lub w tamto. Co do mnie, zawsze uważałem to za dzieciństwo; a nawet udawałem że mnie to bawi, choć w głębi serca strach mnie zdejmował na widok tego wstępu do późniejszej Wielkiej Maskarady. Wszystko to było przede wszystkim tanie i nie mniej tania była, w większości wypadków, ckliwa ludzkość rozmaitych kobiet, poetyckość Tuwima i grupy Skamandra, wynalazki awangardy, szały estetyczno-filozoficzne Peiperów, Braunów, oraz inne objawienia życia literackiego. Duch rodzi się z imitacji ducha i pisarz musi udawać pisarza, aby w końcu stać się pisarzem. Literatura przedwojenna w Polsce była z małymi wyjątkami niezłą imitacją literatury, ale na tym koniec. Ci ludzie wiedzieli jaki powinien być wielki pisarz — „autentyczny” — „głęboki” — „konstruktywny” — więc skwapliwie starali się spełnić te postulaty; ale psuła im zabawę świadomość, że to nie ich własna „głębia” i „wzniosłość” prze ich do pisania, ale że — na odwrót — wytwarzają w sobie owe głębie, aby być pisarzami. Tak dokonywał się ten subtelny szantaż wartościami i już nie wiadomo było czy ktoś nie głosi pokory po to jedynie aby się wywyższyć i wybić, lub czy ktoś nie głosi bankructwa kultury i literatury po to, aby stać się dobrym literatem. Im większy zaś był wśród tych istot, spętanych własnymi sprzecznościami, głód prawdziwej i czystej wartości, tym bardziej rozpaczliwe stawało się poczucie nieuchronnej i z zewsząd napierającej tandety. O, te inteligencje wypracowane, poziomy wyśrubowane, subtelności wyciągane za włosy, męki duszne dla czytelników! Jeden tylko był środek, ażeby wydostać się z tego piekła: ujawnić rzeczywistość, obnażyć cały ten mechanizm i lojalnie uznać prymat ludzkiego przed boskim — lecz tego właśnie bała się i nie tylko nasza literatura, do tego za nic nie chcieli przyznać się literaci — choć to jedynie mogło ich uzbroić w nową prawdę i szczerość. Oto powód dla którego polska literatura przedwojenna coraz bardziej stawała się naśladownictwem. Ale zacny narodek, który ją brał na serio, bardzo zdziwił się widząc, jak jego „czołowi pisarze”, przyparci do muru przez moment dziejowy, poczęli zmieniać skórę, przyswoili sobie gładko nową wiarę i w ogóle zaczęli tańczyć, jak im zagrano. Pisarze! Lecz właśnie w tym sęk, że byli to pisarze którzy za nic nie chcieli przestać

być pisarzami, gotowi do najbardziej heroicznych poświęceń, aby tylko utrzymać się przy swym pisarstwie. Wcale nie twierdzę, że gdybym został poddany tym samym, co oni, ciśnieniom, nie zrobiłbym tej samej plajty i nawet uważam to za bardzo prawdopodobne — ale przynajmniej nie wygłupiłbym się, jak oni, gdyż byłem szczerszy w stosunku do siebie samego i mnie te absolutne wartości tak obficie nie dobywały się z gardła. Wówczas, w rojnych i gwarnych kawiarniach Warszawy, już jakbym przeczuwał zbliżający się dzień konfrontacji, ujawnienia i obnażenia, wskutek czego wolałem na wszelki wypadek unikać frazesów. A jednak nie wszystko jest bankructwem w tym bankructwie i dziś w książce Miłosza skłonny jestem szukać raczej nowych możliwości rozwoju niż znamion ostatecznej katastrofy. Interesuje mnie pytanie: jak dalece te ponure doświadczenia mogą zapewnić pisarzom Wschodu wyższość nad ich zachodnimi kolegami. Albowiem jest pewne, że, w swoim upadku, górują oni w jakiś specjalny sposób nad Zachodem i Miłosz niejednokrotnie podkreśla swoistą siłę i mądrość, jaką zdolna jest zapewnić szkoła fałszu, terroru i konsekwentnej deformacji. Lecz Miłosz sam jest ilustracją tego swoistego rozwoju, gdyż jego spokojne, potoczyste słowo, które z tak śmiertelnym spokojem przypatruje się temu, co opisuje, ma smak pewnej specyficznej dojrzałości, nieco odmiennej od tej, która zakwita na Zachodzie. Powiedziałbym, że w swojej książce Miłosz walczy na dwa fronty: tu idzie nie tylko o to, aby w imię kultury zachodniej potępić Wschód, lecz także o to, aby Zachodowi narzucić własne, odrębne przeżycie, stamtąd wyniesione, i swoją nową wiedzę o świecie. I ten pojedynek, już nieomal osobisty, polskiego nowoczesnego pisarza z Zachodem, gdzie gra toczy się o wykazanie własnej wartości, siły, odrębności, jest dla mnie ciekawszy niż analiza spraw komunizmu — która, choć wyjątkowo przenikliwa, nie może już wnieść elementów absolutnie nowych. On sam, Miłosz, kiedyś powiedział coś w tym rodzaju: że różnica pomiędzy intelektualistą zachodnim a wschodnim na tym polega, iż pierwszy nie dostał dobrze w d… W myśl tego aforyzmu atut nasz (włączam w to i siebie) stanowiłoby, że jesteśmy przedstawicielami kultury zbrutalizowanej, a więc bliższej życia. Ale Miłosz sam doskonale zna granice tej prawdy — i byłoby żałosne, gdyby nasz prestiż miał zasadzać się wyłącznie na tej zbitej części ciała. Gdyż zbita część ciała nie jest częścią ciała w stanie normalnym, a filozofia, literatura, sztuka muszą być jednak na użytek osób, którym nie

powybijano zębów, nie podbito oczu i nie zwichnięto szczęki. I patrzcie na Miłosza, jak on — jednak — usiłuje przystosować swe zdziczenie do wymogów zachodniego wydelikacenia. Duch i ciało. Bywa że wygody cielesne wzmagają ostrość duszy i za zacisznymi firankami, w dusznym pokoju burżuja rodzi się surowość, o jakiej się nie śniło tym, którzy z butelkami rzucali się na tanki. A zatem nasza kultura zbrutalizowana przydałaby się tylko wówczas, gdyby stała się czymś przetrawionym, nową postacią prawdziwej kultury, przemyślanym i zorganizowanym wkładem naszym w ducha uniwersalnego. Pytanie: czy Miłosz, czy literatura polska na wolności, są w stanie spełnić choć w części ten program? Piszę to wszystko w moim pokoiku i muszę już kończyć, gdyż kolacja czeka na mnie w pensjonacie Las Delicias. Żegnaj więc chwilowo, dzienniczku mój, wierny psie mej duszy — ale nie wyj — pan twój wprawdzie wydala się, ale powróci. Środa Od pewnego czasu (i, być może, wskutek monotonii mojej tutaj egzystencji) ogarnia mnie ciekawość, której nigdy dotąd nie doświadczałem z tak wydestylowaną intensywnością — ciekawość, co zdarzy się za chwilę. Przed nosem moim — mur ciemności, z którego wylania się najbardziej bezpośrednie zaraz, jak groźne objawienie. Za tym rogiem… co będzie? Człowiek? Pies? Jeżeli pies, jakiego kształtu, jakiej rasy? Siedzę przy stole i za chwilę objawi się zupa, ale… jaka zupa? To tak zasadnicze doznanie nie zostało dotąd należycie opracowane przez sztukę, człowiek jako instrument przetwarzający Niewiadome w Wiadome, nie figuruje w liczbie jej naczelnych bohaterów. Skończyłem książkę Miłosza. Niezmiernie pouczająca i pobudzająca lektura dla nas wszystkich, dla literatów polskich — także wstrząsająca. Bez przerwy prawie myślę o tym, gdy jestem sam, i coraz mniej mnie interesuje Miłosz-obrońca zachodniej cywilizacji, a coraz bardziej Miłosz-przeciwnik i rywal Zachodu. Tam, gdzie on usiłuje być odmienny od zachodnich pisarzy, jest dla mnie najważniejszy. Wyczuwam w nim to samo, co we mnie

tkwi, to jest niechęć i lekceważenie w stosunku do nich, zmieszane z gorzką bezsilnością. Zestawienie Miłosza z Claudelem, na przykład, albo z Cocteau, albo nawet z Valérym, dziwne nasuwa wnioski. Oto zdawałoby się, że pisarz polski, ten kolega Andrzejewskiego i Gałczyńskiego, bywalec Ziemiańskiej, dysponuje większym zasobem realizmu i bardziej jest „nowoczesny” i, w dodatku, bardziej swobodny duchowo, bardziej otwarty na rzeczywistość i bardziej wobec niej lojalny; a dalej odnosi się wrażenie, że jest może bardziej jeszcze samotny; a dalej, że odrzucił resztki tych złudzeń, jakich czepiają się jeszcze zachodni wieszczowie (gdyż Valéry, choć całkowicie wyprany z iluzji, nie przestał jednak być człowiekiem związanym z pewnym środowiskiem i z pewnym ładem społecznym — a Miłosz jest zupełnie wysadzony z siodła). Więc można by sądzić, że owa zbrutalizowana kultura dostarcza — i nie byle jakich — przewag. Lecz to wszystko jak gdyby nie doprowadzone do końca, nie dopowiedziane, nieskonsolidowane i brak nam może tego ostatecznego uświadomienia, które by nadało pełną odrębność i siłę naszej prawdzie. Brak nam klucza do naszej zagadki. Jak drażni niejasność naszego stosunku do Zachodu! Polak, konfrontujący się ze światem wschodnim, jest Polakiem określonym i z góry wiadomym. Polak, zwrócony twarzą na Zachód, ma mętne oblicze, pełne niejasnych gniewów, niedowierzania, tajemniczych zadrażnień. Czwartek Pada deszcz i jest dosyć zimno. Wobec czego przez cały dzień czytałem Braci Karamazow w znakomitym wydaniu, obejmującym także listy i komentarze Dostojewskiego. Piątek Poczta. R. przysłał mi listy i pisma, wśród nich ostatnia „Kultura”. Dowiaduję się z niej, że Miłosz otrzymał Prix Européen za powieść, której nie znam: La prise du pouvoir. W tej samej „Kulturze” — uwagi Miłosza o Ślubie i Trans-Atlantyku. Sobota

Większość nielicznych listów, które odbieram ex re TransAtlantyku, nie jest ani wyrazem protestu z powodu „obrazy najświętszych uczuć”, ani polemiką, ani nawet komentarzem. Nie. Jedynie dwa potężne zagadnienia trapią tych czytelników: jak śmiem pisać słowa z dużej litery w środku zdania? Jak śmiem używać słowa g…? Co myśleć o poziomie intelektualnym i wszelkim innym poziomie osoby, która dotąd nie wie, że słowo zmienia się zależnie od tego jak jest użyte — że nawet słowo „róża” może stać się niepachnące, gdy jawi się na ustach pretensjonalnej estetki, a nawet słowo „g…” może stać się doskonale wychowane, gdy posługuje się nim świadoma swych celów dyscyplina? Ale oni czytają dosłownie. Jeśli ktoś używa wzniosłych słów — szlachetny; jeśli krzepkich — silny; jeśli ordynarnych — ordynarny. I ta tępa dosłowność panoszy się nawet na najwyższych szczeblach społeczeństwa — więc jakże marzyć o literaturze polskiej na szerszą skalę? Wtorek (w dwa tygodnie później, po powrocie do Buenos Aires) Otrzymałem list od Miłosza, w którym zawiera się następująca krytyka Trans-Atlantyku. „Przy okazji chcę podzielić się z panem myślą o pana pisaniu. Chwilami mam wrażenie, że postępuje pan jak Don Quijote, który nadawał życie swoiste wiatrakom i boranom. Z perspektywy krajowej (czy w ogóle tęgiego bicia, jakie się dostało) ‘Polacy’ których pan próbuje wyzwolić z polskości, są biednymi cieniami o niezwykle słabym stopniu istnienia… Inaczej mówiąc, postępuje pan czasami jakby tamto, to jest cała ta likwidacja, straszliwie skuteczna, tam w Polsce, nie istniała, jakby Polskę zmiótł kataklizm księżycowy, a pan przychodził ze swoją odrazą do niedojrzałej, prowincjonalnej Polski sprzed 1939 roku. Być może rozprawianie się na własną rękę jest potrzebne, a nawet konieczne, tylko że dla mnie to są ludzie zbyt gruntownie już rozprawieni. I mnóstwo spraw jest gruntownie już rozprawionych. To bardzo trudne zagadnienie, które polega na tym, że marksizm likwiduje (na tej zasadzie, na jakiej np. zburzenie miasta likwiduje spory małżeńskie, troski o meble itd.)”.

„Ale tu jest jakaś nihilistyczna pułapka i przebywamy pomiędzy chęcią przemawiania do ludzi w Polsce to jest tworzenia jakiejś formacji post-marksistowskiej (która musi marksizm przetrawić i wchłonąć) a chęcią zupełnie własnej, samodzielne] myśli (która nie może liczyć się z temperaturą tam […] panującą, realną jednak i zmnieniającą zarówno przeszłość jak przyszłość). Kiedy pana czytam, zawsze o tej sprawie myślę…” Na co odpisałem: „Drogi panie Czesławie, Jeśli dobrze zrozumiałem, pan wysuwa przeciw Trans-Atlantykowi dwa zastrzeżenia: że rozprawiam się z Polską sprzed r. 1939, która się ulotniła, pomijając Polskę obecną, Polskę rzeczywistą; i że myśl moja zanadto, jak kot, chodzi własnymi drogami, że ja mam swój świat, który może się wydać chimeryczny albo przestarzały”. „Ale jak słusznie pan mówi, ocenia pan tę sprawę z perspektywy krajowej. A ja nie mogę widzieć świata inaczej, jak tylko z własnej perspektywy”. „Ażeby wprowadzić pewien lad w moje uczucia, postanowiłem sobie (i już bardzo dawno) że będę pisał tylko o własnej rzeczywistości. Nie mogę pisać o Polsce obecnej, ponieważ jej nie znam. Ten ’pamiętnik’ jakim jest mój Trans-Atlantyk dotyczy przeżyć moich z roku 1939, w obliczu ówczesnej polskiej katastrofy”. „Czy takie rozprawianie się z Polską przeszłą może być ważne dla Polski obecnej? Wspomina pan w liście don Kiszota — a ja myślę sobie, że Cervantes pisał don Kiszota, aby rozprawić się ze złymi romansami rycerskimi swojego czasu, z których nie zostało ani śladu. A don Kiszot pozostał. Z czego nauka taka, i dla skromniejszych autorów, że o rzeczach przemijających można pisać w sposób nieprzemijający”. „Poprzez Polskę z 1939-go Trans-Atlantyk celuje we wszystkie Polski teraźniejszości i przyszłości, gdyż mnie idzie o przezwyciężenie formy narodowej, jako takiej, o wypracowanie dystansu do wszelkiego ’stylu polskiego’, jaki by on nie był. Dziś Polacy w Kraju też poddani są pewnemu ’stylowi polskiemu’, który tam rodzi się pod presją nowego życia zbiorowego. Za sto lat, jeśli pozostaniemy narodem, wytworzą się wśród nas inne formy i późny wnuk mój będzie się buntował przeciw nim, podobnie jak dziś ja się buntuję”.

„Atakuję formę polską, ponieważ to jest moja forma… i ponieważ wszystkie moje utwory pragną być w pewnym sensie (w pewnym — bo to tylko jeden z sensów mojego nonsensu) rewizją stosunku współczesnego człowieka do formy — formy, która nie wynika bezpośrednio z niego, tylko tworzy się ’między’ ludźmi. Nie potrzebuję chyba panu mówić, że myśl ta wraz ze wszystkimi jej rozgałęzieniami jest dzieckiem czasów dzisiejszych, w których ludzie z całą świadomością przystąpili do formowania człowieka — a mnie się zdaje nawet, że jest kluczową dla dzisiejszej świadomości”. „Ale, choć nic nie przeraża mnie bardziej, niż anachronizm, wolę nie wiązać się zanadto z hasłami dnia dzisiejszego, które zmieniają się szybko. Uważam, że sztuka powinna trzymać się raczej z dala od sloganów i szukać własnych dróg, bardziej osobistych. W utworach artystycznych najbardziej mi się podoba to tajemnicze odchylenie, które sprawia, że utwór, przylegając do swoją epoki, jest jednak dziełem wyodrębnionej jednostki, żyjącej własnym życiem”… Podaję tę wymianę listów, aby wprowadzić czytelnika w rozmowy takich jak Miłosz i ja literatów, szukających — każdy po swojemu — swojej linii pisarskiej. Muszę jednak uzupełnić to pewnym komentarzem. List mój do Miłosza byłby o wiele szczerszy i pełniejszy, gdybym zawarł w nim tę prawdę, że mnie bynajmniej tak bardzo na tych tezach, drogach, problemach nie zależy; że wprawdzie zajmuję się tym, ale raczej od niechcenia; a w gruncie rzeczy jestem przede wszystkim dziecinny… Czy Miłosz także jest przede wszystkim dziecinny? Środa Miłosz jest pierwszorzędną siłą. To pisarz o jasno określonym zadaniu, powołany do przyśpieszenia naszego tempa, abyśmy nadążyli epoce — i o wspaniałym talencie, znakomicie przystosowany do wypełnienia tych przeznaczeń swoich. Posiada on coś na wagę złota, co nazwałbym „wolą rzeczywistości”, a zarazem wyczucie punktów drastycznych naszego kryzysu. Należy do nielicznych, których słowa mają znaczenie (jedyne co może go zgubić, to pośpiech). Ale pisarz ten przetworzył się obecnie w speca od Kraju, a zatem i od komunizmu. Tak jak rozróżniłem Miłosza Wschodniego i Zachodniego,

tak też może należałoby zrobić rozróżnienie między Miłoszem, pisarzem „absolutnym”, a Miłoszem, pisarzem obecnego tylko momentu dziejowego. I właśnie Miłosz Zachodni (to jest ten, który w imię Zachodu osądza Wschód) jest Miłoszem mniejszego kalibru i bardziej doraźnym. Miłoszowi Zachodniemu można postawić szereg zarzutów, które dotyczą właściwie całego tego odłamu literatury dzisiejszej, żyjącej jednym tylko problemem: komunizm. Pierwszy zarzut taki: że oni przesadzają. Nie w tym znaczeniu że wyolbrzymiają niebezpieczeństwo, ale w tym, że nadają tamtemu światu cechy demonicznej nieomal wyjątkowości, czegoś niebywałego a zatem i zaskakującego. A to podejście nie da się pogodzić z dojrzałością — która, znając istotę życia, nie pozwala się zaskoczyć jego zdarzeniom. Rewolucje, wojny, kataklizmy — cóż znaczy ta pianka w porównaniu z fundamentalną grozą istnienia? Mówicie, że dotychczas czegoś podobnego nie było? Zapominacie, że w najbliższym szpitalu dzieją się nie mniejsze okrucieństwa. Mówicie, że giną miliony? Zapominacie, że miliony giną bez przerwy, bez chwili wytchnienia, od początku świata. Przeraża was i zdumiewa tamta groza, ponieważ wyobraźnia wasza zasnęła i zapominacie, że o piekło ocieramy się na każdym kroku. Jest to ważne — gdyż komunizm może być skutecznie osądzony tylko z punktu widzenia najsurowszej i najgłębszej egzystencji, nigdy — z punktu widzenia życia powierzchownego i złagodzonego — mieszczańskiego. Ponosi was, właściwa artystom, chęć wyjaskrawienia obrazu, nadania mu możliwie największej wyrazistości. Stąd literatura wasza jest wyolbrzymianiem komunizmu i budujecie w wyobraźni zjawisko tak potężne i tak wyjątkowe, iż niewiele brakuje, abyście padli przed nim na kolana. Pytam więc, czy nie byłoby zgodniejsze z historią i z naszą wiedzą o świecie i człowieku, gdybyście potraktowali ten świat zza kurtyny nie jako świat nowy, niesłychany, demoniczny, lecz tylko jako zaburzenie i spaczenie zwyczajnego świata; i gdybyście nie zatracali właściwej proporcji pomiędzy tymi konwulsjami wzburzonej powierzchni a nieustannym, potężnym i głębokim życiem, które toczy się pod spodem? Drugi zarzut: sprowadzając wszystko do tej jednej antynomii pomiędzy Wschodem a Zachodem musicie — to jest nieuniknione — ulec schematom, które sami stwarzacie. I tym bardziej, że niepodobna rozróżnić co jest w was dążeniem do prawdy, a co dążeniem do mobilizacji psychicznej w tej walce. Nie chcę powiedzieć przez to, że uprawiacie propagandę — chcę powiedzieć, że

odzywają się w was głębokie instynkty zbiorowe, które dziś każą ludzkości skupiać się na jednym tylko zagadnieniu, przygotowywać się do jednego tylko boju. Płyniecie z prądem wyobraźni masowej, która już stworzyła sobie swój język, swoje pojęcia, obrazy i mity, i prąd ten unosi was dalej niżbyście pragnęli. Ile jest w Miłoszu z Orwella? Ile w Orwellu z Koestlera? Ile w nich obu z tych tysięcy i tysięcy słów, które dzień w dzień produkują — na ten sam temat — maszyny drukarskie, co bynajmniej nie jest sprawą dolara amerykańskiego, ale wynika z samej natury naszej, która życzy sobie świata zdefiniowanego? Bezmiar i bogactwo życia streszcza się w was do kilku zagadnień i operujecie koncepcją świata uproszczoną, koncepcją o której doskonale wiecie, że jest tymczasowa. Otóż wartość czystej sztuki polega na tym, że ona rozbija schematy. A trzeci zarzut jest jeszcze bardziej dotkliwy: komu pragniecie służyć? Jednostce czy masie? Gdyż komunizm to coś, co podporządkowuje człowieka zbiorowości ludzkiej, z czego wniosek, że najesencjonalniejszym sposobem walki z komunizmem jest wzmocnienie jednostki przeciw masie. A jeśli jest aż nadto zrozumiałe, że polityka, że prasa, że literatura doraźna i obliczona na praktyczny efekt pragną wytworzyć siłę zbiorową zdolną do walki […], to jednak zadanie sztuki poważnej jest inne — i ona albo pozostanie na wieki tym czym była od początku świata, to jest głosem jednostki, wyrazicielem człowieka w liczbie pojedynczej, albo zginie. W tym sensie jedna strona Montaigne’a, jeden wiersz Verlaine’a, jedno zdanie Prousta są bardziej „antykomunistyczne” niż oskarżający chór jaki stanowicie. Są swobodne — są wyzwalające. I wreszcie czwarty zarzut: sztuka prawdziwie ambitna (gdyż te zarzuty nie dotyczą byle kogo ale jedynie twórców o aspiracjach na wysoką miarę, tych którzy nie rezygnują z miana artystów) musi wyprzedzić swój czas, być sztuką jutra. Jak pogodzić to kapitalne zadanie z aktualnością, to jest z dzisiejszością? Artyści są dumni, że ostatnie lata niezmiernie poszerzyły ich wyobrażenie o człowieku — i do tego stopnia, że w porównaniu z tym niedawno zmarli autorzy wydają się naiwni — lecz wszystkie te prawdy i półprawdy zostały im dane po to jedynie, aby je przezwyciężyli i odkryli inne, które za nimi się kryją. Sztuka zatem musi być burzycielką dzisiejszych pojęć w imię pojęć nadchodzących. Ale te nowe, nadchodzące smaki, jutrzejsze uczucia, czekające nas stany duchowe, koncepcje, emocje — jakże mogą urodzić się pod piórem, które dąży jedynie do konsolidacji dzisiejszej wizji, dzisiejszych sprzeczności? Uwagi, jakie Miłosz zamieścił w

„Kulturze” o moim dramacie stanowią niezłą tego ilustrację. Dostrzegł on w Ślubie to co jest „na czasie” — rozpacz i jęk wskutek poniżenia godności ludzkiej i gwałtownego krachu cywilizacji — ale nie dostrzegł jak dalece rozkosz i zabawa czają się za ową dzisiejszą fasadą, gotowe w każdej chwili wywyższyć człowieka ponad jego klęski. Stopniowo zaczynamy się przesycać dzisiejszymi uczuciami. Symfonia nasza zbliża się do momentu, w którym wstaje baryton i intonuje: bracia, rzućcie swe pieśni, inne niech zabrzmią tony! Ale śpiew przyszłości nie urodzi się pod piórem, zanadto związanym z czasem teraźniejszym. Byłoby głupie, gdybym występował z pretensjami do ludzi, którzy, widząc pożar, uderzają w dzwony. Nie takie są moje intencje. Ale mówię: niech każdy robi to, do czego jest powołany i uzdolniony. Literatura ciężkiego kalibru musi strzelać na daleką metę i dbać przede wszystkim o to, aby nic nie osłabiło jej zasięgu. Jeśli chcecie aby pocisk daleko zaleciał, musicie lufę skierować do góry. Piątek Nowy numer „Wiadomości”, a w nim mój Bankiet. Oraz „pochlebny” artykuł o Miłoszu. Czytam: „Zniewolony umysł to wielkie odpompatycznienie literatury emigracyjnej”. Dalej: „Pewne rozdziały Miłosza, ze znanych mi rzeczy przypominają mi najbardziej sposób pisania Prousta, tylko że są od dzieł Prousta lepsze”. Dalej taki ustęp: „Reszta rozdziałów — to teorie historyczno-ekonomiczno-filozoficzne wyraźnie przerastające zasób wiedzy autora. To aforyzmy doskonale wypowiedziane, którym brak podstaw wiedzy i nauki: pretensje tej książki wyrastają o wiele ponad jej wartość realną”. Obawiam się, że pretensje tej recenzji wyrastają o wiele ponad jej wartość realną. Jeśli literatura emigracyjna jeszcze potrzebuje „odpompatycznienia” i jeśli to ma być główna zasługa Miłosza to… no to lepiej nie wspominać o Prouście, który bądź co bądź ma na głowie mniej elementarne kłopoty. Ale w ogóle zestawienie Miłosza z Proustem jest zdolne wprawić czytającego w pomieszanie wszystkich zmysłów i wydrzeć mu okrzyk w rodzaju: co ma piernik do wiatraka? Co ma kur do indyka? To jednak mniej ważne. Godniejszy uwagi jest trzeci passus przeze mnie cytowany. Któż, panie Mackiewicz, z literatów, któż z ludzi

wykształconych, któż z mędrców nawet posiada w należytym komplecie te „podstawy wiedzy i nauki”? Czy nie jest tak że biblioteki nasze przerosły naszą pojemność, że wszyscy jesteśmy mniej lub więcej ignorantami i że jedyne co nam pozostaje, to z najlepszą wolą posługiwać się tym zasobem wiedzy, jaki posiadamy. A więc człowiek wybitnej inteligencji, jak Miłosz, nie ma prawa opowiedzieć po prostu swych najbardziej osobistych przeżyć, ani szukać w nich tej prawdy, na jaką go stać, aby mu nie powiedziano, że jest pretensjonalny, że jest zarozumiały i ignorant? W szóstej klasie byłem członkiem Klubu Dyskusyjnego i przypominam sobie, że to były najbardziej mordercze zarzuty — tym bardziej mordercze, iż jak piłka były odsyłane z powrotem: — To nie ja, to ty jesteś zarozumiały ignorant! I skąd on wyciągnął to o teoriach historyczno-ekonomicznofilozoficznych, które rzekomo stanowią większą część książki? Zaprawdę, pisze się o książkach byle co. Stosunek mój do „Wiadomości” (także do „Kultury”) i do St. Mackiewicza jest skomplikowany. „Wiadomości” uważam za znakomity i niezwykle pożyteczny tygodnik, a Mackiewicza czytam ,z najżywszą przyjemnością, nawet gdy mnie drażni — ale przygniatająca łatwość z jaką publicystyka literacka rozprawia się z literaturą pobudza mnie do oporu. W samej naturze prasy literackiej zawiera się coś co literaturze musi stanąć kością w gardle. Czwartek Kiedyś tłumaczyłem komuś iż, aby należycie odczuć kosmiczne zaiste znaczenie jakie dla człowieka ma człowiek, należy wyobrazić sobie co następuje: jestem zupełnie sam na pustyni; nigdy nie widziałem ludzi, ani nie domyślam się, że inny człowiek jest możliwy. Wtem ukazuje się w polu mego widzenia istota analogiczna, a jednak nie będąca mną — ta sama zasada wcielona w obce ciało — ktoś identyczny a jednak obcy — i ja doznaję jednocześnie cudownego uzupełnienia i bolesnego rozdwojenia. Ale nad wszystkim góruje jedno objawienie: stałem się nieograniczony, nieprzewidziany dla siebie samego, pomnożony we wszystkich możliwościach swoich tą obcą, świeżą a jednak identyczną siłą, która zbliża się do mnie jak gdybym to ja sam do siebie przybliżał się z zewnątrz. Aby zakończyć rozważania nad Miłoszem: usiłuję zrozumieć jaka może być ta idea kluczowa, którą nasze wschodnie doświadczenia

mogą przynieść Zachodowi, jaki może być wkład nowoczesnej literatury polskiej w literaturę zachodnią. Zapewne ujmę tę rzecz nieco subiektywnie. Nie jestem specjalistą od myślenia i nie ukrywam, że myśl jest dla mnie tylko pomocniczym rusztowaniem. Chcę powiedzieć jedynie, jakie struny potrąca we mnie tamta nasza, wschodnia, rzeczywistość. Wierzącemu komuniście rewolucja wydaje się triumfem rozumu, cnoty i prawdy, więc dla niego nie ma w niej nic co by odbiegało od normalnej linii postępu ludzkiego. Natomiast „poganinowi” jak mówi Miłosz, rewolucja przynosi inną świadomość, którą zawarł on w następującym zdaniu: że człowiek może zrobić wszystko z człowiekiem. W tym mieści się to coś, co nas, literatów wschodnich, zaczyna z grubsza dzielić od Zachodu. (Zauważcie jak jestem ostrożny. Mówię: „z grubsza”, „zaczyna”) Zachód żyje pomimo wszystko, wizją człowieka odosobnionego i absolutnych wartości. Nam zasię w sposób bardziej namacalny poczyna objawiać się formuła: człowiek plus człowiek, człowiek pomnożony przez człowieka — i nie należy bynajmniej łączyć jej z jakimkolwiek kolektywizmem. Buber, żydowski filozof, wcale nieźle określił to mówiąc, że dotychczasowa indywidualistyczna filozofia już się wykończyła i że największym rozczarowaniem, jakie oczekuje ludzkość w najbliższej przyszłości, będzie bankructwo filozofii kolektywnej, która ujmując jednostkę jako funkcję masy, poddaje ją w rzeczywistości abstrakcjom takim jak klasa społeczna, państwo, naród, rasa; a dopiero na trupach tych światopoglądów urodzi się trzecie widzenie człowieka: człowiek w związku z drugim, konkretnym człowiekiem, ja w związku z tobą i z nim… Człowiek poprzez człowieka. Człowiek względem człowieka. Człowiek stwarzany człowiekiem. Człowiek spotęgowany człowiekiem. Czy to moje złudzenie, że widzę w tym utajoną nową rzeczywistość? A przecież, rozważając te nieporozumienia, które wyrastają obecnie pomiędzy nami a Zachodem, zawsze natykam się na tego „drugiego człowieka” podniesionego do kategorii potęgi stwarzającej. Można to zawrzeć w dwudziestu rozmaitych definicjach, wypowiedzieć na sto pięćdziesiąt sposobów, lecz pozostanie faktem że nam, synom Wschodu, zaczyna topnieć w rękach problem indywidualnego sumienia, którym tuczy się jeszcze połowa literatury francuskiej, a Lady Macbeth i Dostojewski stają się niewiarygodni… że co najmniej połowa tekstów rozmaitych Mauriaków wydaje się nam na księżycu napisana, a w głosach Camusa, Sartre’a, Gide’a, Valéry’ego, Eliota, Huxleya wyczuwamy niestrawne luksusy, pozostałości z czasów, które

dla nas się skończyły. A te różnice stają się w praktyce tak wyraźne, że ja, na przykład (i mówię to bez najmniejszej przesady) nie jestem w ogóle w stanie rozmawiać o sztuce z artystami — gdyż Zachód, wierny dotąd swym absolutnym wartościom, jeszcze wierzy w sztukę i w rozkosze, jakich ona nam przysparza, dla mnie zaś rozkosz ta jest narzucona, ona rodzi się między nami — i tam gdzie oni widzą człowieka klęczącego przed muzyką Bacha, ja widzę ludzi, którzy wzajemnie zmuszają się do uklęknięcia i do zachwytu, rozkoszy, podziwu. Więc takie widzenie sztuki musi odbić się na całym moim z nią obcowaniu i ja inaczej słucham koncertu, inaczej podziwiam wielkich mistrzów, inaczej oceniam poezję. I tak jest ze wszystkim. Jeżeli to nasze odczuwanie nie wydostało się jeszcze z nas z dostateczną siłą, to ponieważ jesteśmy niewolnikami odziedziczonego języka; lecz coraz silniej przez szczeliny formy przenika ono na powierzchnię. Co narodzi się, co mogłoby narodzić się w Polsce i w duszach ludzi zrujnowanych i zbrutalizowanych, gdy pewnego dnia zniknie i ten nowy porządek, który zdławił stary, i nastąpi Nic? Oto obraz: dostojna budowla tysiącletniej cywilizacji runęła, cicho i pusto, a na gruzach — rój szarych i drobnych istot ludzkich, które nie mogą jeszcze otrząsnąć się ze zdumienia. Albowiem runął ich kościół, te ołtarze, te malowidła, witraże, posągi, przed którymi oni klękali, to sklepienie, które ich chroniło, już zamienione w gruz i pył, a oni — w całej nagości swojej, obnażeni. Gdzie się schronić? Co wielbić? Do kogo się modlić? Kogo się lękać? W czym umieścić źródło natchnienia i siły? Czyż byłoby dziwne gdyby oni w sobie ujrzeli jedyną siłę stwarzającą i jedyne dostępne im Bóstwo? To jest droga, która prowadzi od uwielbienia wytworów ludzkich do odkrycia człowieka, jako decydującej i nagiej potęgi. Mieszkańcy wspaniałego gmachu cywilizacji zachodniej powinni przygotować się na inwazję ludzi bezdomnych, z ich nowym wyczuciem człowieka… która nie nastąpi. W tej chwili zmieniłem zdanie. Gdyż Bułgar nie ufa Bułgarowi, Bułgar gardzi Bułgarem, Bułgar Bułgara ma za… (tu trzeba by użyć słynnego wykropkowanego słowa). My zatem nikomu nie narzucimy naszego uczucia, ponieważ uczuć naszych nie bierzemy na serio. I byłoby zbyt dziwne, gdyby takie widzenie człowieka urodziło się wśród ludzi, którzy siebie lekceważą. Wtorek

Inna recenzja, tym razem w „Orle Białym”, o Trans-Atlantyku i Ślubie. Jan Ostrowski. Jeżeli ja nic nie mogę zrozumieć z tych zdań z powykręcanymi członkami, rozczochranych, nie domytych i ziejących dzikim bełkotem, cóż zrozumieją inni? „Jak zwykle, awangardowe czujki literatury trafiają w wypiętą ‘pupę’ na rzeczy najdrastyczniejsze”. „Sądząc z jego oświadczeń problematyka Gombrowicza polega na… objawieniu cząstkowej doskonałości”. „Gombrowicz z importera nowinek literackich podczas wojny przeistoczył się w eksportera polskich wyrobów piśmiennictwa”. Albo taki byk gramatyczny: „Gotową książkę, jako dzieło sztuki, teorie autora nie rozgrzeszają”. Trzy szpalty tego niechlujstwa. Ostrowski jest, o ile mi wiadomo, kierownikiem działu literackiego w „Orle”. W istocie, ten artykuł mógł zostać zakwalifikowany do druku tylko przez osobę, która go napisała. Dlaczego zniewolony umysł pana redaktora daje kuksy mojej książce i podszczypuje ją jak może? Szukałem tego sekretu i znalazłem go w następującym zdaniu: ,,’Splugawił’ siebie i emigrację… Na razie dostaje polemiczne cięgi, dawki znieczulającego milczenia”. Pan Ostrowski uznał, że polemiczne cięgi są skuteczniejsze, choć osoby, które nie umieją mówić, powinny by raczej wybierać znieczulające milczenie. Milczenie na mój temat, panie Ostrowski, jest bardziej mordercze w ustach, które stać tylko na głupstwo. Co począć z uroczym zjawiskiem „felietonisty” w typie p. Ostrowskiego? Rozkoszny kibic, który w kilku słowach rozbija światopoglądy, udziela pouczeń, odkrywa prawdy, kształtuje, konsoliduje, formuje, demaskuje, konstruuje, lansuje, orientuje… Opieprzy swój felieton nawet Bogiem, ale, Bogiem a prawdą, nie idzie mu wcale o Boga, a jedynie o to, żeby komuś wsadzić szpilę w …. Cóż go upoważnia do takiego nadużywania imienia boskiego oraz nadużywania tylu poważnych nazwisk, którymi naszpikował swój felieton, i nadużywania dobrej wiary czytelnika? Co? Oczywiście — zdrowe ideały. Ale ja, który jestem niecny burzyciel i cynik, wiem, że nie ma nic łatwiejszego niż mieć zdrowe ideały. To potrafi byle kto.

Zdrowe ideały ma każdy — oczywiście, we własnym przekonaniu. Te zdrowe ideały, to klęska, choroba, przekleństwo naszego nierzetelnego stulecia. Ostrowski to mikrob tej właśnie choroby, której diagnozę daje nam Miłosz — tak to małe przyczyny wywołują potworne skutki. Nie sztuka mieć ideały, sztuka — w imię bardzo wielkich ideałów nie popełniać bardzo drobnych fałszerstw.

III Środa Spotkawszy się z młodym malarzem Eichlerem u Grodzickich, oświadczyłem: nie wierzę w malarstwo! (Muzykom mówię: nie wierzę w muzykę!) Potem dowiedziałem się od Zygmunta Grocholskiego, że Eichler go pytał, czy ja dla hecy uprawiam takie paradoksy. Oni nie domyślają się, ile w tej hecy jest prawdy… prawdy chyba prawdziwszej od prawd, którymi się karmi ich niewolnicze „przywiązanie” do sztuki. Wczoraj wybrałem się do Museo Nacional de Bellas Artes z N.N., ulegając jego namowom. Nadmiar obrazów zmęczył mnie zanim jeszcze przystąpiłem do ich oglądania; chodziliśmy od sali do sali; przystawaliśmy przed którymś z obrazów; po czym podchodziliśmy do innego obrazu. Mój towarzysz tchnął, rzecz jasna, „prostotą” i „naturalnością” (tą wtórną naturalnością będącą przezwyciężeniem sztuczności) i, zgodnie z obowiązującym savoir-vivre m, wystrzegał się wszystkiego co by mogło być pomówione o przesadę… ja ziałem apatią, która mieniła się barwami obrzydzenia, niechęci, buntu, złości, absurdu. Oprócz nas jeszcze z dziesięć osób… które podchodziły, przyglądały się, odchodziły… mechaniczność ich ruchów, ich ściszenie, nadawały im pozór marionetek, a oblicza ich byty żadne w porównaniu z obliczami, które spoglądały z płócien. Nie po raz pierwszy daje mi się we znaki twarz sztuki, gasząca twarze ludzi żywych. Któż chodzi do muzeum? Malarz jakiś — częściej student szkoły sztuk pięknych, lub uczeń szkół średnich — kobieta nie wiedząca co robić z czasem, kilku miłośników — osoby, które przybyły z daleka i zwiedzają miasto — ale, poza tym, nikt prawie, choć wszyscy gotowi przysięgać na kolanach, że Tycjan lub Rembrandt to cuda od jakich zbiegają ich dreszcze. Nie dziwi mnie ta nieobecność. Wielkie, puste sale obwieszone płótnami są odpychająco wstrętne i zdolne strącić na dno rozpaczy. Obrazy nie nadają się do tego, żeby je umieszczać jeden obok drugiego na gołej ścianie, obraz jest po to, aby ozdabiał wnętrze i był radością tych, którzy mogą z nim obcować. Tutaj wytwarza się tłok, ilość przytłacza jakość, arcydzieła liczone na tuziny przestają być arcydziełami. Któż może przyjrzeć się Murillowi gdy obok Tiepolo

domaga się spojrzenia, a dalej trzydzieści innych malowideł krzyczy: patrz, patrz! Istnieje nieznośny, obniżający kontrast pomiędzy zamierzeniem każdego z tych dzieł sztuki, które chcą być jedyne i wyłączne, a ich wywieszeniem w tym budynku. Ale sztuka — nie tylko malarska — obfituje w takie marginesowe zgrzyty, absurdy, brzydoty, głupoty, które wyrzucamy poza nawias naszego odczuwania. Nie razi nas stary tenor w roli Zygfryda, freski, których nie można dojrzeć, Venus z oderwanym nosem, starość kobiety deklamującej młode wiersze. Ja jednak coraz mniej jestem skłonny do dzielenia mojej wrażliwości na przegródki i nie chcę zamykać oczu na absurdy, które towarzyszą sztuce, nie będąc nią. Wymagam od sztuki nie tylko aby była dobra jako sztuka, ale też aby była dobrze osadzona w życiu. Nie chcę tolerować zbyt śmiesznych jej świątyń, ani modłów… zbyt ośmieszających. Jeżeli to są arcydzieła, które takim mają wypełniać nas zachwytem — dlaczegóż uczucie nasze jest trwożne, niepewne i błądzi po omacku? Zanim padniemy na kolana przed arcydziełem, zastanawiamy się czy to aby arcydzieło, pytamy nieśmiało, czy powinno nas oszałamiać, informujemy się skrzętnie czy wolno nam doświadczać owych niebiańskich rozkoszy — po czym dopiero oddajemy się zachwytowi. Jak pogodzić tę piorunującą rzekomo moc sztuki, tak nieodpartą, spontaniczną, oczywistą, z chwiejnością naszej reakcji? I na każdym kroku zabawne gaffy, okropne wpadunki, fatalne pomyłki demaskują całą fałszywość naszego języka. Fakty policzkują co chwila nasze kłamstwo. Dlaczego ten oryginał wart jest 10 milionów, a ta jego kopia (choć tak doskonała, że dostarcza tych samych absolutnie wrażeń artystycznych) warta jedynie 10 tysięcy? Dlaczego przed oryginałem zbiera się nabożny tłum, a kopii nikt nie podziwia? Tamten obraz dostarczał niebiańskich wzruszeń póki był uważany za „dzieło Leonarda”, ale dziś nikt nań nie spojrzy ponieważ analiza farb wykazała, że to dzieło ucznia. Te plecy Gauguina są majstersztykiem, ale żeby ocenić ów majstersztyk trzeba znać technikę, mieć w głowie całą historię malarstwa oraz smak wyspecjalizowany — jakim prawem tedy podziwiają go ci, którym brak przygotowania? Otóż (tak mówiłem do mego towarzysza po opuszczeniu muzeum) gdybyśmy, zamiast analizować farby, poddali ściślejszemu, doświadczalnemu badaniu reakcje widza, wywabilibyśmy na powierzchnię bezmiar fałszerstw od którego wszystkie Partenony zawaliłyby się z trzaskiem i spłonęłaby ze wstydu Sykstyna. Lecz on spojrzał na mnie spod oka — zrozumiałem, że przeżywa kryzys zaufania. Wywody moje brzmiały mu prostacko nie dlatego że,

w jego pojęciu, nie miałem racji, lecz przede wszystkim dlatego, że to nie był język osoby z „towarzystwa” artystycznego i ani Malraux, ani Cocteau, ani żaden inny z ludzi których on poważał, nie wypowiedzieliby się w ten sposób. Była to sfera pojęć, z której oni już dawno wyrośli, tak, była to „niższa sfera”, coś naprawdę poniżej poziomu, nie, w tym tonie nie można mówić o sztuce! I wiedziałem, co przyszło mu do głowy: że jestem Polakiem, czyli istotą bardziej prymitywną. Lecz jednocześnie byłem autorem książek, które on uważał za „europejskie”… więc chyba nie był to w moich ustach prymitywizm słowiański ale raczej zgrywa, robienie z siebie wariata? Rzekł: — Pan to mówi żeby się drażnić. Drażnić! Jeżeli drażni się ze mną wasza tępota, pozwólcie że i ja podrażnię się z wami! Dlaczego nie chce się wam przyjąć do wiadomości, iż wyrafinowania nie tylko nie wykluczają prostoty, lecz właśnie powinny i muszą iść z nią w parze? Że ten, kto komplikując siebie, nie potrafi jednocześnie siebie upraszczać, traci zdolność przeciwstawienia się wewnętrznego siłom, które w sobie obudził i które go zniszczą? Jeżeliby nawet w moich słowach nie było nic więcej, jak tylko chęć ulegania sztuce, zachowania wobec niej suwerenności, to już należałoby temu przyklasnąć: gdyż to jest zdrowa polityka artysty. Ale — poza tym — inne, głębsze racje czaiły się we mnie, o których on nie wiedział. Mogłem był powiedzieć mu: — Myślisz, że jestem naiwny, a jednak to ty jesteś naiwny. Nie zdajesz sobie sprawy z tego, co dzieje się w tobie, gdy patrzysz na obrazy. Sądzisz, że dobrowolnie zbliżasz się do sztuki, zwabiony jej pięknem, że to obcowanie odbywa się w atmosferze wolności i że spontanicznie rodzi się w tobie rozkosz, wyczarowana boską różdżką Piękności. Naprawdę zaś jest tak, że jakaś ręka schwyciła cię za kark, przyprowadziła przed obraz, rzuciła cię na kolana — i że wola potężniejsza od twojej kazała ci wysilać się, abyś doświadczył uczuć należytych. Jaka to dłoń i jaka wola? Ta dłoń nie jest dłonią pojedynczego człowieka, ta wola jest wolą zbiorową, zrodzoną w wymiarze międzyludzkim, zgoła ci obcym. Tak więc, ty wcale nie podziwiasz — ty jedynie starasz się podziwiać. Mogłem to powiedzieć i wiele więcej… ale wstrzymałem się… To wszystko musi pozostać we mnie zduszone — jakże nadać właściwy ciężar tej myśli, rozbudować ją i zorganizować w obszerniejszej pracy, gdy czas mój jest czasem drobnego urzędnika, przez nikogo nie szanowany? Wypowiadać się półsłówkami? Aluzjami do prawdy, której nie można z siebie wydobyć w całej pełni? Musiałem pozostać nie wyznany i fragmentaryczny, bezsilny wobec absurdu, który mnie wykrzywiał… nie tylko mnie…

On mówi: ja podziwiam. Ja mówię: ty usiłujesz podziwiać. Drobna różnica, a jednak na tym drobnym przeinaczeniu wybudowano górę pobożnego kłamstwa. I w tej to skłamanej szkole wyrabia się styl; i nie jedynie — artystyczny, lecz styl myślenia i czucia elity, która uczęszcza tutaj, aby wydoskonalić swoje odczuwanie i zdobyć pewność formy. Piątek Przypominam sobie odczyt, który wygłosiłem kilka lat temu we Fray Mocho (drukowany potem w „Kulturze”: Przeciw poetom). Wówczas gdy starałem się wykazać tym Argentyńczykom, przecież tak oddalonym od Europy, konieczność odnowienia naszego podejścia do poezji wierszowanej, powiedziano mi: — Jak to? Pan domaga się, aby sztuka była „dla wszystkich”, pan, który jest typowym pisarzem elitarnym? Ależ ja bynajmniej nie domagam się sztuki popularnej, ani nie jestem (też to powiedziano) wrogiem sztuki, ani nie podaję w wątpliwość jej wagi i znaczenia. Ja tylko twierdzę, że ona oddziaływuje inaczej, niż sądzimy. I gniewa mnie, że nieznajomość tego mechanizmu czyni nas nieautentycznymi tam właśnie, gdzie rzetelność ma największą cenę. A już najbardziej gniewa mnie w Polakach. Gdyż nasz słowiański stosunek do spraw artyzmu jest bardziej luźny, mniej zaangażowaliśmy się w sztukę niż zachodnioeuropejskie narody i stać nas na większą swobodę ruchów. To właśnie tłumaczyłem nieraz Zygmuntowi Grocholskiemu, który ciężko przeżywa swoją polskość tak w nim żywiołową, a przywaloną Paryżem; i jego szamotanie jest równie ciężkie jak dramat tylu artystów polskich, których jedynym hasłem stało się „dogonić Europę”, a którym w tym pościgu przeszkadza, że są odmiennym i specyficznym typem Europejczyka, urodzeni w miejscu gdzie Europa nie jest już w pełni Europą. Coś w tym rodzaju powiedziałem też Eichlerowi gdy rozmawialiśmy u Grodzickich: — Dziwi mnie, że malarze polscy nie próbują wyzyskać atutu, jakim na terenie sztuki jest polskość. Wiecznież macie naśladować Zachód? Korzyć się przed malarstwem, jak Francuzi? Malować z powagą? Malować na klęczkach, z najgłębszym uszanowaniem, malować nieśmiało? Uznaję ten rodzaj malarstwa, ale przecież on nie leży w naszej naturze, wszak tradycje nasze są inne, Polacy nigdy zbytnio nie przejmowali się sztuką, my skłonni byliśmy sądzić, że nie nos dla tabakiery, a tabakiera dla nosa i bardziej odpowiadała nam myśl, że

„człowiek jest powyżej tego co wytwarza”. Przestańcie bać się własnych obrazów, przestańcie wielbić sztukę, potraktujcie ją po polsku, z góry, poddajcie ją sobie, a wówczas wyzwoli się w was oryginalność, otworzą się przed wami nowe drogi i pozyskacie to co jest najcenniejsze, najpłodniejsze: własną rzeczywistość. Nie przekonałem Eichlera, który wiele włożył wysiłku w wyrobienie sobie solidnej europejskości — i spoglądał on na mnie wzrokiem, do którego już się przyzwyczaiłem, który wyraża: jak łatwo jest gadać! Malarze, plastycy, przytłoczeni ogromem trudności technicznych, skupieni na swej walce o doskonałość rysunku, koloru, nie pragną na ogół wydobyć się ze swego warsztatu, nie doceniają tego, iż nowe ujęcie pozwala rozciąć niejeden węzeł, nie dający się rozwiązać. Gdy więc ja żądam od nich, aby byli ludźmi którzy malują — oni chcą być tylko malarzami. A jednak ufam, iż jest w nas dzisiaj miejsce na myśl bardziej własną o sztuce, i twórczą. Kolejno bowiem doświadczyliśmy na sobie dwóch koncepcji, z których jedna, arystokratyczna, zmusza odbiorcę do zachwycania się czymś, czego nie może odczuć ani pojąć, druga zaś, proletariacka, zmusza twórcę do fabrykowania czegoś, czym gardzi, co jest poniżej niego i dobre tylko dla prostaczków i maluczkich. Zmaganie się tych wrogich szkół odbywa się na naszym ciele i z taką siłą one siebie niszczą, że wytworzyła się w nas próżnia — czy wydobędziemy się kiedyś, z tej łaźni oczyszczeni i zdolni do własnego i odrębnego aktu twórczego? Nie traćcie drogiego czasu na pościg za Europą — nigdy jej nie dogonicie. Nie próbujcie stać się polskimi Mattisse’ami — z braków waszych nie urodzi się Braque. Uderzcie raczej w sztukę europejską, bądźcie tymi, którzy demaskują; zamiast podciągać się do cudzej dojrzałości, spróbujcie raczej ujawnić niedojrzałość Europy. Postarajcie się zorganizować wasze prawdziwe odczuwanie, aby uzyskało byt obiektywny w święcie, znajdźcie teorię zgodną z waszą praktyką, stwórzcie krytykę sztuki z waszego punktu widzenia, stwórzcie obraz świata, człowieka, kultury, który by był zgodny z wami — gdy ten obraz namalujecie nietrudno wam przyjdzie malować inne. Sobota G. R. odczytał mi list otrzymany od Polki, o którym twierdzi, że jest właściwie do mnie skierowany. Przepisałem poniższe ustępy:

„Rzeczywiście, nie chcę wiedzieć, nic, nic, nic, chcę tylko wierzyć. Wierzę w nieomylność mojej wiary i w prawdziwość mych zasad. Ktoś zdrowy nie chce narażać się na bakcyle, a ja nie chcę wdychać miazmatu myślowego, mogącego nadwątlić wiarę moją, która mnie jest koniecznie potrzebna do życia, a nawet jest samym życiem moim…” „Wierzyć można tylko jeśli się chce wierzyć i jeśli się w sobie pielęgnuje wiarę, a kto wystawia umyślnie wiarę swoją na próbę, żeby sprawdzić czy ona aby tę próbę wytrzyma, ten już nie wierzy w wiarę. Tak jest, że nie tylko trzeba wierzyć. Trzeba wierzyć, że trzeba wierzyć. Trzeba mieć wiarę w wiarę! Wiarę w sobie trzeba pokochać”. „Wiara bez wiary w wiarę nie jest mocna, ani też nikomu nie może przynieść satysfakcji”. Odczytałem to we Fray Mocho. Pytano z ciekawością, czy katolicyzm w Polsce jest obecnie równie gorący jak przedtem i czy Polonia siempre fidelis? Powiedziałem, że Polska dzisiejsza jest jak kawałek suchego chleba, który z trzaskiem łamie się na dwie części: wierzącą i niewierzącą. Powróciwszy do domu, pomyślałem, że ustępy powyższe nadają się do rozpatrzenia. Ta „wiara w wiarę”, ten tak silny akcent położony na akcie woli, stwarzającym wiarę, to wycofywanie się z wiary w sferę, gdzie ona się tworzy — oto coś co rzeczywiście mnie zahacza. Poza tym: jakie mam zająć stanowisko wobec katolicyzmu? Nie mam na myśli mojej pracy ściśle artystycznej, gdyż tam nie wybiera się stanowisk ani postaw, sztuka stwarza się sama — ale myślę o mojej literaturze w jej kształcie społecznym, o tych tam artykułach, felietonach… Jestem zupełnie sam w obliczu tego problemu, ponieważ myśl nasza, sparaliżowana w roku 1939, nie ruszyła odtąd ani na krok naprzód w dziedzinie tych spraw fundamentalnych. Niczego nie możemy przemyśleć ponieważ nie mamy swobodnej głowy. Myśl nasza tak bardzo jest przykuta do naszej sytuacji i tak zafascynowana komunizmem, iż możemy myśleć jedynie przeciw niemu lub z nim— i avant la lettre jesteśmy przytwierdzeni do jego rydwanu, pokonał nas, wiążąc nas z sobą, choć cieszymy się pozorami wolności. Więc i o katolicyzmie wolno dziś myśleć jedynie jako o sile zdolnej do oporu, a Bóg stał się pistoletem, z którego pragniemy zastrzelić Marksa. To jest święta tajemnica, która chyli głowy wytrawnych masonów, z laickich felietonów wygnała dowcip antyklerykalny, poecie Lechoniowi dyktuje wzruszające strofy do Matki Boskiej, socjalistyczno-ateistycznym profesorom przywraca wzruszającą niewinność z czasów pierwszej komunii i w ogóle działa cuda, o jakich dotąd nie śniło się filozofom. Ale… jestże to triumf Boga czy Marksa? Gdybym był Marksem, byłbym

dumny — ale gdybym był Bogiem, czułbym się, jako absolut, trochę nieswojo. Faryzeusze! Jeśli katolicyzm stał się wam potrzebny, to zdobądźcie się na nieco więcej powagi i próbujcie szczerze zbliżyć się do niego. Niech ten wspólny front nie będzie tylko polityką. Jestem po prostu za tym aby, cokolwiek się dzieje w naszym życiu duchowym, działo się w sposób możliwie najgłębszy i najrzetelniejszy. Nadeszła chwila w której ateiści powinni szukać nowego porozumienia z Kościołem. Lecz zagadnienie, postawione w sposób zasadniczy, staje się natychmiast tak odstręczająco trudne, iż, doprawdy, opadają ręce. Jak mamy porozumieć się z kimś, kto wierzy, chce wierzyć i nie dopuszcza do siebie innej myśli jak tylko tę, której dogmat nie wsadzi na indeks? Czyż istnieje jakikolwiek wspólny język pomiędzy mną, który wywodzę się z Montaigne’a i Rabelego, a tą zapamiętałą w wierze korespondentką? Cokolwiek bym powiedział, ona przymierzy to do swej doktryny. W niej wszystko jest już rozstrzygnięte, gdyż ona zna ostateczną prawdę o wszechświecie — co sprawia, iż jej człowieczeństwo ma zupełnie odmienny charakter, i z mego punktu widzenia, niezmiernie dziwaczny. Aby z nią dojść do ładu musiałbym skruszyć te jej ostateczne prawdy — ale im bardziej stanę się dla niej przekonywujący, tym bardziej będę szatański i tym szczelniej ona zatka uszy. Nie wolno jej dopuszczać zwątpienia, racje moje staną się właśnie pożywką jej credo quia absurdum. Tutaj zaś nasuwa się groźna analogia. Gdy rozmawiasz z komunistą — czy nie masz wrażenia, że mówisz z „wierzącym”? Dla komunisty także wszystko jest załatwione, przynajmniej w obecnej fazie dialektycznego procesu, on jest w posiadaniu prawdy, on wie. I, co więcej, wierzy, i, co więcej jeszcze, chce wierzyć. Choćbyś go przekonał, on nie da się przekonać, gdyż oddał się Partii: Partia wie lepiej, Partia wie za niego. Czyż nie wydało ci się, gdy twe słowa odbijały się od tego hermetyzmu, jak groch o ścianę, że właściwa linia podziału biegnie między wierzącymi a niewierzącymi i że ów kontynent wiary obejmuje tak skłócone kościoły jak katolicyzm, komunizm, nazizm, faszyzm… W tej więc chwili poczułeś się jak zagrożony kolosalną Świętą Inkwizycją. Sobota Inżynier Ł. zaprosił mnie na zebranie pewnego katolickiego stowarzyszenia. Ze dwadzieścia osób i zakonnik. Odmówiono krótką

modlitwę, po czym Ł. czytał teksty Simone Weil we własnym i bardzo dobrym — o ile mogłem sądzić — tłumaczeniu. Potem dyskusja. Jak zawsze na takich zebraniach, uderzyły mnie przede wszystkim rozpaczliwe braki techniczne tego przedsięwzięcia. Simone Weil jest trudna, skondensowana, naładowana przeżyciem wewnętrznym, do wielu jej myśli trzeba powracać po kilka razy — któż z tych ludzi mógł uchwycić je w locie, przyswoić sobie, zapamiętać? Ale, gdyby nawet je uchwycono… Dyskusja była z tych, które nikogo nie są zdolne zaniepokoić, ponieważ stały się chlebem codziennym. Mimo to zdawało mi się, że sytuacja przemawia do mnie jak Szekspir: Ale jest we mnie coś niebezpiecznego, Czego, ci radzę, strzeż się… To nieprawda, że wszyscy są równi i że każdy może omawiać każdego. Simone Weil dostała się w tryby tych mniej wyrobionych umysłów, tych dusz chyba mniej dojrzałych i tym to nieporadnym trybem poczęto wałkować zjawisko o wiele wyższe i przewyższające. Przemawiali skromnie i bez pretensji, ale nikt nie zdobył się na stwierdzenie, że nie zrozumiał i że w ogóle nie ma prawa o tym mówić. Najdziwniejsze było iż oni, będąc osobiście o tyle poniżej Weil, traktowali ją z góry, z wyżyn tej zbiorowej mądrości, która ich wywyższała. Czuli się w posiadaniu Prawdy. Gdyby na tej sesji pojawił się Sokrates, odnieśliby się do niego jak do żaka, gdyż on nie był wtajemniczony… Oni wiedzą lepiej. Ten właśnie mechanizm, który człowiekowi niższemu pozwala uniknąć osobistej konfrontacji z wyższym, wydał mi się niemoralny. Niedziela A jednak nie życzę sobie, nie pragnę wojny z katolicyzmem; szczerze szukam porozumienia. I to, rzecz jasna, niezależnie od politycznej koniunktury. Wiele wody upłynęło od czasów gdy Boy atakował „czarną okupację”. Nie byłem nigdy zwolennikiem zbyt płaskiego laicyzmu, a wojna i powojnie niewiele mnie zmieniły w tym względzie, raczej utwierdziły w pożądaniu świata bardziej elastycznego, o głębszej

perspektywie. Jeżeli mogę współżyć z katolicyzmem to dlatego, że coraz mniej mnie obchodzą idee, a cały nacisk kładę na stosunek człowieka do idei. Idea jest i będzie zawsze parawanem, za którym dzieją się sprawy inne i ważniejsze. Idea jest pretekstem. Idea jest narzędziem pomocniczym. Myślenie, które w oderwaniu od rzeczywistości ludzkiej, jest czymś majestatycznym i wspaniałym, rozprowadzone w masie istot namiętnych i niedostatecznych staje się niczym więcej, jak tylko wrzaskiem. Znudziły mi się głupie dyskusje. Kontredans argumentacji. Wyniosłe mądrzenie się inteligentów. Puste formuły filozofii. Rozmowy nasze byłyby wspaniałe, ach, tak, pełne logiki, dyscypliny, erudycji, metody, precyzji, zasadnicze, doniosłe, odkrywcze, gdyby nie odbywały się o dwadzieścia pięter powyżej nas. Byłem niedawno u pewnego intelektualisty na śniadaniu. Nikt by się nie domyślił, słysząc te definicje poparte tylu cytatami, że to zupełnie ślepy półgłówek, który się wyżywa w sferze wyższej. To znużenie nie tylko mnie jest właściwe. I ono coraz bardziej zniechęca do wszelkiej wymiany myśli. Już prawie nie wsłuchuję się w treść słów, a tylko słucham jak one są mówione; i wymagam od człowieka jedynie tego, aby nie dał się ogłupić własnymi swymi mądrościami, aby jego światopogląd nie odebrał mu naturalnego rozumu, jego doktryna nie pozbawiła go ludzkości, jego system nie usztywnił go i nie zmechanizował, jego filozofia nie uczyniła go tępym. Żyję w świecie, który jeszcze karmi się systemami, ideami, doktrynami, ale symptomy niestrawności są coraz wyraźniejsze, pacjent już dostał czkawki. Niechęć, jaką odczuwam do idei jako takiej, pozwala mi znaleźć modus vivendi z ludźmi, którzy ją wyznają. Pytanie, które stawiam katolikom nie jest: jakiego Boga wyznają, a tylko: jakimi pragną być ludźmi? A zadając je, liczę się z niedorozwojem człowieka. W moim pojęciu oni zespolili się w grupę, podległą pewnemu mitowi, aby wzajemnie się stwarzać. Dla mnie przeto mit ma charakter pomocniczy, a ważne jest, jaki człowiek rodzi się pod jego wpływem. Ale i tu wymagania moje stały się mniej wyszukane niż dawniej, w epoce triumfującego rozumu. Dziś, gdy przyglądam się katolikowi to jakbym sobie się przyglądał — w tym zwierciadle widzę zmiany, jakie dokonały się we mnie pod działaniem surowej historii ostatnich lat. Czy domagam się dzisiaj od ludzkości aby była postępowa, zwalczała przesądy, niosła sztandar oświaty i kultury, dbała o rozwój sztuki i nauki? Zapewne… ale przede wszystkim pragnąłbym, aby ten drugi

człowiek mnie nie ugryzł, nie zapluł i nie zadręczył. I tu spotykam się z katolicyzmem. Łączy mnie z nim jego przenikliwe wyczucie piekła, zawartego w naturze naszej i jego lęk przed nadmierną dynamiką człowieka. Przyglądając się katolikowi widzę, iż stałem się pod pewnymi względami ostrożniejszy. To co w dumnej dobie Nietzschego uchodziło za sprzeniewierzenie się życiu dionizyjskiemu, ta właśnie oględna polityka katolicyzmu w stosunku do sił przyrodzonych stała mi się bliższa odkąd wola życia, podniesiona do swego maksymalnego napięcia, poczęła siebie pożerać. Bliski stał mi się Kościół w swojej nieufności do człowieka — i moja niechęć do formy, moje pragnienie wycofania się z kształtu, owo stwierdzenie „to jeszcze nie jestem ja”, które towarzyszy każdej mojej myśli i uczuciu, pokrywa się z intencjami Jego doktryny. Kościół boi się człowieka i ja boję się człowieka. Kościół nie ufa człowiekowi i ja nie ufam. Kościół, przeciwstawiając doczesność wieczności, ziemi — niebo, usiłuje zapewnić człowiekowi ten właśnie dystans do jego natury, który i mnie jest konieczny. A nigdzie wyraźniej nie zaznacza się to pokrewieństwo, jak w naszym podejściu do Piękności. I ja i on — Kościół — obawiamy się piękności na tym padole łez, dążymy do jej rozładowania, pragniemy bronić się przed nadmiernym oczarowaniem. Decydujące jest dla mnie, że i on, i ja, domagamy się rozdwojenia człowieka, on — na ludzki i boski pierwiastek, ja — na życie i świadomość. Po okresie w którym sztuka, filozofia, polityka rozglądały się za człowiekiem integralnym, jednolitym, konkretnym, dosłownym, wzrasta zapotrzebowanie na człowieka nieuchwytnego, będącego grą sprzeczności, fontanną wytryskającą z antynomii, systemem nieskończonej kompensacji. A ten kto nazwie to „eskapizmem”, jest niemądry. Dojrzewamy pomimo wszystko, gdzieś na samym spodzie. Jeżeli katolicyzm wyrządził, w moim pojęciu, wielkie szkody polskiemu rozwojowi, to ponieważ spłycił się w nas do wymiaru zbyt łatwej i zbyt pogodnej filozofii, będącej na usługach życia i jego bezpośrednich potrzeb. Z katolicyzmem głębokim, tragicznym, nietrudno porozumieć się dzisiaj literaturze, albowiem zawiera on tę treść emocjonalną, która i w nas rośnie, gdy spoglądamy na rozwydrzenie świata. Odwrót! Odwrót! Odwrót! Z chwilą gdy pojmiemy żeśmy za daleko zabrnęli, gdy zechcemy wycofać się z siebie, genialny Chrystus poda nam rękę: ta dusza, jak żadna inna, poznała sekret odwrotu. Nauka, która rozwaliła państwo rzymskie, jest sprzymierzeńcem naszym w walce o zburzenie wszystkich zbyt wyniosłych gmachów, jakie dzisiaj budujemy, o dotarcie do nagości i prostoty, do zwykłej, elementarnej cnoty.

Kryzys intelektualny, jaki przeżywamy, nie tyle może należy przypisać zwątpieniu w siłę rozumu, ile temu, że jego zasięg jest tak nieznaczny. Z przerażeniem ujrzeliśmy, że otacza nas milionowy bezmiar umysłów ciemnych, które porywają nam prawdy nasze, aby je paczyć, pomniejszać, przerabiać na narzędzie swoich namiętności; i odkryliśmy, że ilość ludzi jest bardziej decydująca, niż jakość prawd. Stąd gwałtowna w nas potrzeba języka tak prostego i zasadniczego, iżby mógł on być miejscem, na którym spotyka się filozof z analfabetą. I stąd podziw nasz dla chrześcijaństwa, które jest mądrością obliczoną na wszystkie umysły, śpiewem na wszystkie głosy od najwyższych do najniższych, mądrością, która nie musi przetworzyć się w głupotę na żadnym szczeblu świadomości. Ale, gdyby mi ktoś powiedział, że mimo to nie może istnieć żadne prawdziwe porozumienie pomiędzy człowiekiem swobodnym duchowo a człowiekiem dogmatycznym, odpowiem: — Przyjrzyjcie się lepiej katolikom. Oni także istnieją w czasie i poddani są jego działaniu. Zmienia się niedostrzegalnie i powoli stosunek katolika do wiary. W iluż z nich zdołacie odczytać to samo, co ja przeczytałem w liście o którym mowa na początku: „Trzeba wierzyć że trzeba wierzyć. Trzeba mieć wiarę w wiarę”. Ojciec tej pani zapewne wierzył po prostu — bez wstępnych zabiegów. Lecz ona, aby uwierzyć, musi naprzód „chcieć wierzyć”, wiara w niej staje się wysiłkiem. Gdy więc tej katoliczce Bóg przestaje się objawiać, gdy ona musi go sobie stwarzać — czyż nie spadamy z nieba na ziemię i czy ta wola wiary nie jest ludzka, arcyludzka? Tak to i wiara objawiona rozpoczęła, wraz ze wszystkimi ideami ludzkimi, marsz ku swoim źródłom. Więc i z tamtej strony nie tyle prawda jest przeszkodą w porozumieniu, ile wola, pragnienie narzucenia sobie pewnego kanonu, aby być kimś określonym — być kimś. Mówię na własny użytek: mieć na uwadze ten fakt, nigdy nie tracić go z oczu, szukać punktu gdzie Boskie schodzi się z ludzkim, gdyż od tego zależy cała przyszłość mojego myślenia. Nigdy nie powinienem zapomnieć, że wiary współczesne, nawet w najgwałtowniejszych swoich przejawach, nie są już wiarą w dawniejszym tego słowa znaczeniu. Ci co chcą wierzyć różnią się bardzo od tych, którzy wierzą. Akcent położony przez współczesność na wytwarzaniu wiary dowodzi właśnie, że wiary gotowej zabrakło. Niezależnie od tego, jakie są nasze creda, wszyscy musimy przewekslować ze świata objawionego, gotowego, na świat stwarzający się — jeśli to się nie stanie, zniknie ostatnia możliwość porozumienia.

Czwartek Koncert w Colonie. Jakież znaczenie ma najlepszy wirtuoz w porównaniu z dyspozycją mojej duszy, która dziś po południu przeniknięta została na wskroś melodią, fałszywie przez kogoś zanuconą, a teraz, wieczorem, odpycha ze wstrętem muzykę podaną przez wyfraczonego maitre‘a na złoconym półmisku, z pulpetami. Nie zawsze jedzenie najbardziej smakuje w restauracjach pierwszej klasy. Do mnie zresztą prawie zawsze sztuka przemawia silniej gdy objawia się w sposób niedoskonały, przypadkowy i fragmentaryczny, niejako sygnalizując mi jedynie swoją obecność, pozwalając przeczuć siebie poza nieudolnością interpretacji. Wolę Szopena, dolatującego przez okno, na ulicy, niż Szopena ze wszystkimi szykanami na koncertowej estradzie. Ten Niemiec-pianista galopował z towarzyszeniem orkiestry. Ukołysany tonami, błąkałem się w jakimś rozmarzeniu — wspomnienia — to znów sprawa, którą załatwić mam jutro — piesek Bumfili, foksterierek… Tymczasem koncert funkcjonował, pianista galopował. Byłże to pianista, czy koń? Byłbym przysięgał, że wcale tu nie idzie o Mozarta, tylko o to, czy ten rączy rumak weźmie w cuglach Horowitza lub Rubinsteina. Faceci i facetki tu obecni zaprzątnięci byli pytaniem: jakiej klasy jest ten wirtuoz, czy jego piana są na miarę Arrau, a jego forta na wysokości Guldy? Marzyło mi się więc, że to mecz bokserski i widziałem, jak on bocznym sierpowym pasażem zajechał Braiłowskiego, oktawami łupnął Giesekinga, trylem wymierzył knockout Solomonowi. Pianista, koń, bokser? Wtem wydało mi się, że to bokser, który dosiadł Mozarta, jedzie na Mozarcie, tłukąc go i waląc w niego i bębniąc i kłując ostrogami. Co to? Dojechał do mety! Oklaski, oklaski, oklaski! Dżokej zsiadł z konia i kłaniał się, ocierając czoło chusteczką. Westchnęła hrabina, z którą siedziałem w loży: — Cudne, cudne, cudne!… Rzekł mąż jej, hrabia: — Ja się nie znam, ale miałem wrażenie, że orkiestra nie nadążała… Spojrzałem na nich, jak na psów! Jakież to denerwujące, gdy arystokracja nie umie się zachować! Tak mało się od nich wymaga, a nawet tego nie potrafią! Te osoby powinny były wiedzieć, że muzyka jest jedynie pretekstem dla zebrania towarzyskiego, którego i one były częścią wraz z manierami swymi i manikurami. Lecz zamiast pozostać

na swoim terenie, w swoim arystokratyczno-towarzyskim świecie, zapragnęły wziąć na serio sztukę, poczuły się do obowiązku złożenia jej trwożliwego hołdu — i, wytrącone z hrabiostwa, popadły w żakostwo! Chętnie zgodziłbym się na czysto formalne frazesy, wypowiedziane z cynizmem ludzi, znających wagę komplementu… ale oni usiłowali być szczerzy… biedacy! Po czym przeszliśmy do foyer. Oczy moje spoczęły na znakomitym tłumie, który krążył, rozdając ukłony. Czy widzisz, milioner X, Y? Patrz, patrz, tam generał z ambasadorem, a dalej prezes obkadza ministra, który uśmiech śle profesorowej! Sądziłem więc, że jestem pośród bohaterów Prousta, kiedy to nie szło się na koncert, aby słuchać, lecz jedynie aby go uświetnić swoją obecnością, gdy damy wtykały sobie Wagnera we włosy jak brylantową agrafę, gdy przy dźwiękach Bacha odbywała się parada nazwisk, godności, tytułów, pieniędzy i władzy. Ale co to, co to? Gdym przystąpił do nich, nastąpił zmierzch bogów, zniknęła wielkość i potęga… dosłyszałem iż dzielą się wrażeniami z koncertu… które to wrażenia były nieśmiałe, korne, pełne uszanowania dla muzyki a zarazem gorsze od tego, co by mógł powiedzieć byle aficionado z paradyzu. Na to więc im zeszło? Wydało mi się, że to nie prezesi a uczniowie z piątej klasy szkoły średniej; a ponieważ z niechęcią wracam do tych czasów szkolnych, porzuciłem tę nieśmiałą młodzież. I sam, w loży, rozmyślałem, ja, nowoczesny, ja, pozbawiony przesądów, ja, antysalonowiec, ja, któremu bicz klęski wybił z głowy fochy i fumy — że świat, w którym człowiek ubóstwiał się muzyką, bardziej trafia mi do przekonania niż świat, w którym człowiek ubóstwia muzykę. Po czym odbyła się druga część koncertu. Pianista, dosiadłszy Brahmsa, galopował. Nikt właściwie nie wiedział, co się gra, ponieważ doskonałość pianisty nie dozwalała skupić się na Brahmsie, a doskonałość Brahmsa odrywała uwagę od pianisty. Ale dojechał. Oklaski. Oklaski znawców. Oklaski amatorów. Oklaski ignorantów. Oklaski stadowe. Oklaski wywołane oklaskami. Oklaski rosnące sobą, piętrzące się na sobie, podniecające, wywołujące siebie — i już nikt nie mógł nie klaskać, gdyż wszyscy klaskali. Poszliśmy za kulisy, żeby złożyć hołd artyście. Artysta ściskał dłonie, wymieniał grzeczności, przyjmował komplementy i zaproszenia z bladym uśmiechem wędrownej komety. Przyglądałem się jemu i jego wielkości. On sam wydawał się bardzo przyjemny, ot, wrażliwy, inteligentny, kulturalny… ale jego wielkość?

Tę wielkość nosił on na sobie jak frak, i rzeczywiście — czyż nie została mu skrojona przez krawca? Na widok tylu tak skwapliwych hołdów mogłoby się zdawać, że nie ma większej różnicy pomiędzy tą sławą a sławą Debussy’ego lub Ravela, nazwisko jego również było na wszystkich ustach i wszak był „artystą” jak oni… A jednak… a jednak… Czy był on sławny jak Beethoven czy też jak nożyki do golenia Gillette, lub jak wieczne pióra Watermana? Jakaż różnica pomiędzy sławą za którą się płaci, a sławą, na której się zarabia! Ale on był za słaby, aby się przeciwstawić mechanizmowi, który go wywyższał, nie należało oczekiwać od niego oporu. Wprost przeciwnie. Tańczył jak mu zagrano. I grał do tańca tym, którzy wokół niego tańczyli.

IV Piątek Piszę ten dziennik z niechęcią. Jego nieszczera szczerość męczy mnie. Dla kogo piszę? Jeśli dla siebie, dlaczego to idzie do druku? A jeśli dla czytelnika, dlaczego udaję że rozmawiam ze sobą? Mówisz do siebie tak, żeby cię inni słyszeli? Jakże daleko jestem od pewności i rozmachu, które grają we mnie gdy — wybaczcie — „tworzę”. Tu, na tych kartkach, czuję się jakbym z nocy błogosławionej wydostawał się na twarde światło poranka, które wypełnia mnie po ziewaniem i wywleka na jaw moje usterki. Fałsz, tkwiący w samym, założeniu mego dziennika, czyni mnie nieśmiałym i przepraszam, ach, przepraszam… (ale może ostatnie słowa są zbędne, może już są pretensjonalne?). A jednak zdaję sobie sprawę, że trzeba być sobą na wszystkich piętrach pisania, to znaczy, że powinienem móc wyrazić się nie tylko w poemacie lub dramacie, ale i w zwykłej prozie — w artykule, czy w dzienniku — i lot sztuki musi znaleźć odpowiednik w sferze życia zwyczajnego, jak cień kondora kładzie się na ziemi. Co więcej, to przejście w świat codzienny z dziedziny cofniętej w najdalszą głąb, nieomal w podziemie, jest dla mnie sprawą niezmiernej wagi. Chcę być balonem, ale na uwięzi, anteną, ale uziemioną, chcę być zdolny do przełożenia siebie na język zwyczajny. Ale — traduttore, traditore. Tu zdradzam siebie, jestem poniżej siebie. Trudność na tym polega, że piszę o sobie, ale nie w nocy, nie w samotności, tylko właśnie w gazecie i wśród ludzi. Nie mogę w tych warunkach potraktować siebie z należytą powagą, muszę być „skromny” — i znów mnie męczy to samo, co przez całe życie mnie męczyło, co tak zaważyło na moim sposobie bycia z ludźmi, ta konieczność lekceważenia siebie, aby się dostroić do tych, którzy mnie lekceważą, lub którzy w ogóle nie mają o mnie zielonego pojęcia. A tej „skromności” ja za nic nie chcę się poddać i odczuwam ją jako mego śmiertelnego wroga. Szczęśliwi Francuzi, którzy piszą swoje dzienniki z taktem — ale nie wierzę w wartość ich taktu, wiem że to jest jedynie taktowne wymijanie problemu, który z natury swojej jest nietowarzyski.

Ale ja powinienem chwycić byka za rogi. Jestem od dzieciństwa bardzo wtajemniczony w tę sprawę, ona rosła wraz ze mną, dziś naprawdę powinienem czuć się z nią zupełnie swobodnie. Wiem i powiedziałem niejednokrotnie, że każdy artysta musi być pretensjonalny (gdyż pretenduje na cokół pomnika) ale że, zarazem, ukrywanie tych pretensji jest błędem stylu, jest dowodem złego „rozwiązania wewnętrznego”. Jawność. Trzeba grać w otwarte karty. Pisanie nie jest niczym innym, tylko walką, jaką toczy artysta z ludźmi o własną wybitność. Lecz jeśli nie jestem zdolny urzeczywistnić tej myśli tu, w dzienniku — cóż ona warta? A jednak nie mogę, i coś mi przeszkadza; gdy pomiędzy mną a ludźmi nie ma formy artystycznej zbyt żenująca staje się styczność. Powinienem potraktować ten dziennik jako narzędzie mego stawania się wobec was — dążyć do tego abyście w pewien sposób mnie ujęli — w sposób, który by umożliwił mi (niech się pojawi słowo niebezpieczne) talent. Ten dziennik niech będzie bardziej nowoczesny i bardziej świadomy i niechaj będzie przepojony ideą, że talent mój może powstać tylko w związku z wami, to jest iż wy jedynie możecie podniecić mnie do talentu — więcej — stworzyć go we mnie. Chciałbym, aby dojrzano w mojej osobie to, co podsuwam. Narzucić się ludziom, jako osobowość, aby potem już na całe życie być jej poddany. Inne dzienniki powinny mieć się do niniejszego, jak słowa „jestem taki” do słów „chcę być taki”. Przyzwyczailiśmy się do słów martwych, które, tylko stwierdzają, ale lepsze jest słowo, które powołuje do życia. Spiritus movens. Gdyby udało mi się przywołać tego ducha poruszającego na stronice dziennika, mógłbym niejednego dokonać. Mógłbym przede wszystkim (i to jest mi o tyle bardziej potrzebne, iż jestem autorem polskim) rozbić tę ciasną klatkę pojęć, w której chcielibyście mnie uwięzić. Zbyt wielu ludzi, godnych lepszego losu, dało się spętać. Nikt inny, ja sam powinienem wyznaczyć sobie rolę. A dalej — wysuwając, niejako tytułem propozycji, zagadnienia, mniej lub więcej związane ze mną, ja wciągam się w nie i one doprowadzą mnie do innych, jeszcze mi nie znanych wtajemniczeń. Zapuścić się jak najdalej na tereny dziewicze kultury, na jej miejsca półdzikie jeszcze, więc nieprzyzwoite, i, podniecając was do drastyczności, podniecić i siebie… Chcę bowiem spotkać się z wami w tym właśnie gąszczu, związać się z wami w sposób możliwie trudny i niewygodny — dla was i dla mnie. A dalej — czyż nie muszę wyodrębnić się z obecnej europejskiej myśli, czyż mymi wrogami nie są kierunki, doktryny do

których jestem podobny; i trzeba mi zaatakować je, aby zmusić siebie do odrębności — i was zmusić do jej potwierdzenia. Dalej — odkryć moją teraźniejszość, związać się z wami w dzisiejszości. Chciałbym w tym dzienniczku jawnie przystąpić do konstruowania sobie talentu — tak jawnie, jak Henryk w trzecim akcie fabrykuje sobie ślub… Dlaczego — jawnie? Gdyż pragnę, ujawniając siebie, przestać być dla was zbyt łatwą zagadką. Wprowadzając was za kulisy mojej istoty, zmuszam siebie do wycofania się w jeszcze dalszą głąb. To wszystko — gdyby udało mi się przywołać ducha. Ale nie czuję się na siłach… Od trzech lat, niestety, wziąłem rozbrat ze sztuką czystą, gdyż mój gatunek nie jest z tych, które mogą być uprawiane na kolanie, albo w niedzielę i święta. Przystąpiłem do pisania tego mojego dziennika po prostu aby się ratować, ze strachu przed degradacją i ostatecznym pogrążeniem się w falach życia trywialnego, które już mi sięga do ust. Lecz okazuje się, że i tutaj nie jestem już zdolny do pełnego wysiłku. Nie można przez cały tydzień być nicością, aby w niedzielę zaistnieć. Żurnaliści i wy, godni rajcy i kibice, nie macie powodu do obaw. Nie grozi wam już z mojej strony żadna zarozumiałość, żadna niezrozumiałość. Jak wy, i wraz z całym światem, staczam się w publicystykę. Sobota Mój stosunek do Polski wynika z mego stosunku do formy — pragnę uchylić się Polsce, jak uchylam się formie — pragnę wzbić się ponad Polskę, jak ponad styl — i tu i tam, to samo zadanie. Poniekąd czuję się Mojżeszem. Zabawna, doprawdy, w naturze mojej ta skłonność do przesady na własnym punkcie. W marzeniach nadymam się, jak mogę. Ha, ha, dlaczego — zapytacie — czuję się Mojżeszem? Sto lat temu-litewski poeta wykuł kształt polskiego ducha, dziś ja, jak Mojżesz, wyprowadzam Polaków z niewoli tego kształtu, Polaka z niego samego wyprowadzam… Uśmiałem się do łez z mojej megalomanii! Ale, teoretycznie biorąc, taka antynomia nie byłaby całkowicie nieuzasadniona i ciekawy byłbym ilu ludzi z dzisiejszej naszej tak zwanej ale poza tym P.T. inteligencji byłoby zdolnych wyczuć sens tego procesu. Że pewien Polak, właśnie dlatego iż już zanadto, zbyt usilnie, był Polakiem i tylko Polakiem, zapragnął kategorycznie wyzwolić się z Polaka — i że właśnie

wśród nas, wskutek tak silnego zapamiętania się w narodzie, musiało powstać uczucie wręcz przeciwne, idea całkowicie sprzeczna. Zapytuję też, ilu z tych P.T. inteligentów zdołałoby pojąć, jak bezmierne perspektywy stwarza przed nami taka rewolucja, pod warunkiem, że znajdzie ludzi dość stanowczych i niedrobnych, aby doprowadzić ją do ostatecznego urzeczywistnienia. Cóż za odświeżenie! Jaki przypływ energii twórczej i jaka prężność tej swobody opartej o odnowiony stosunek Polaka do siebie! Ach, marzę czasem, że znajdę popleczników, którzy by mnie rozdmuchali do rozmiarów zdarzenia naszej historii i twierdzę, że nie byłoby to niemożliwe — gdyż w moim pojęciu znaczenie dzieła zależy tyleż od tego, kto czyta, co od tego, kto pisze. Tyle jest książek, które mogłyby zagrać jak trąby jerychońskie, gdyby ludzie wznieśli je do góry i przyłożyli do ust… Śpij, trąbo moja, porzucona na śmietniku nie wyzyskanych polskich możliwości. Śmietnik. W tym sęk, że ja wywodzę się z waszego śmietnika. We mnie odzywa się to, co wy w ciągu wieków wyrzucaliście jako odpadki. Jeśli moja forma jest parodią formy, to mój duch jest parodią ducha, a moja osoba parodią osoby. Czy nie jest tak, że formy nie można osłabić przeciwstawiając jej inną formę, a tylko — rozluźnieniem samego stosunku do formy? Nie, to nie przypadek, że w chwili kiedy na gwałt potrzeba bohatera, rodzi się ni stąd ni zowąd błazen… świadomy i wskutek tego poważny. Za długo byliście zbyt dosłowni — zbyt naiwni — w waszej rozgrywce z losem. Zapomnieliście, że człowiek nie tylko jest sobą, ale i udaje siebie. Wyrzuciliście na śmietnik to wszystko, co w was było teatrem i aktorstwem i usiłowaliście o tym zapomnieć — dziś przez okno widzicie, że na śmietniku wyrosło drzewo, będące parodią drzewa. Przyjąwszy, że się urodziłem (co nie jest pewne), urodziłem się, aby zdemaskować waszą grę. Książki moje nie mają wam powiedzieć: bądź, kim jesteś, ale — udajesz, że jesteś, kim jesteś. Chciałbym, aby stało się w was płodne to właśnie, co uważaliście za całkowicie jałowe i nawet zawstydzające. Jeśli tak nienawidzicie aktorstwa, to dlatego, że ono w was tkwi — ale dla mnie aktorstwo staje się kluczem do życia i rzeczywistości. Jeżeli brzydzicie się niedojrzałością, to ponieważ macie ją w sobie — ale we mnie niedojrzałość polska wyznacza cały mój stosunek do kultury: Moimi ustami odzywa się młodość wasza, wasze pragnienie zabawy, wasza uchylająca się giętkość i nieokreślenie — tego właśnie nienawidzicie, to z siebie wypieracie — we mnie wyzwala się Polak ukryty, wasze alter ego, odwrotna strona waszego medalu, część księżyca waszego, dotąd niewidzialna. Ach, chciałbym abyście stali się aktorami świadomymi gry!

Lecz myślę w tej chwili o masie narodu, o tysiącach i tysiącach prostych ludzi. Na co im to? Trudno — w ciemnościach, w jakich się znajduję, nie mogę działać inaczej niż na oślep. Piszę to wszystko tytułem propozycji, aby zobaczyć jaki wywoła efekt… i jeśli efekt będzie dodatni, posunę się dalej. Środa Zarozumiałość moja trąci poważną chorobą. Zaczynam obawiać się, że felietoniści udzielą mi zasłużonej chłosty. Ale co począć z pychą, która mnie ponosi. Czy iść do lekarza? (To napisano, aby się zabezpieczyć i, zabezpieczając się, uzyskać większą swobodę działania). Poza tym — czy ja siebie rozumiem? Określając siebie, grzeszę nie tylko przeciw własnej filozofii, ale przede wszystkim przeciw memu żywiołowi lirycznemu. I pewna osoba, nader przenikliwa, ostrzega mnie w liście: — Niech pan nie komentuje siebie! Niech pan tylko pisze. Jaka szkoda, że pan daje się sprowokować i pisze wstępy do swoich dzieł, wstępy a nawet komentarze! A jednak muszę siebie tłumaczyć o tyle, o ile mogę i jak dalece mogę. Pokutuje we mnie przeświadczenie, że pisarz, który nie potrafi pisać o sobie, jest niekompletny. Czwartek Z K. od kilku lat przebywałem siedem godzin dziennie w jednym pokoju — mój towarzysz pracy, urzędnik, jak ja — i polubiłem go… W ubiegły piątek pożegnałem się z nim, jak zawsze — ale w poniedziałek już nie zasiadł przy biurku. Zniknął, czyli umarł. Umarł nagle i zniknął tak zupełnie, jakby jakaś ręka wyjęła go spośród nas. Widziałem go jeszcze raz w trumnie, gdzie wyglądał jak rzecz natrętna, narzucająca się oczom. Przykre wrażenie. Co pewien czas ktoś z kolegów ulatnia się w ten sposób, a wtedy wtulając głowy w ramiona, mówimy: Hm, hm..! (cóż innego możemy powiedzieć?) i lekka konsternacja zawisa w powietrzu. A jednak w znakomitej większości my wszyscy, urzędnicy, jesteśmy już w trakcie umierania. Ludzie po czterdziestce, którzy wykańczają się powoli, co rok starsi o rok. Na pogrzebie myślałem: że to nie żywi żegnają

nieboszczyka, ale umierający umarłego. Na cmentarzu, w jasnej południowej godzinie, te twarze napiętnowane pewną zasadniczą beznadziejnością wyglądały trupio, jak ów trup w trumnie, i każdy dźwigał siebie jak torbę wypełnioną zgonem. Przez cały czas pogrzebu brzydota powolnej śmierci, którą nazywamy starzeniem się, ciążyła mi jak głaz i to głaz absolutny, nieunikniony, głaz sans phrases. Rozmyślałem też nad mistyfikacją, która temu towarzyszy. Gdyż wśród ludzi nie ma, nie może być większego przeciwieństwa jak biografia wstępująca i zstępująca, jak rozwój i dekadencja, jak człowiek po trzydziestce, który już zaczyna się kończyć i człowiek przed trzydziestką, który się rozwija. To ogień i woda, tu coś się zmienia w samej istocie człowieka. Cóż ma wspólnego młodzieniec ze starzejącym się, gdy obaj napisani są w innej tonacji? Wydawałoby się zatem, że powinny być dwa osobne języki: jeden dla tych, którym przybywa życia, drugi dla tych, którym ubywa. Ale ten kontrast został właściwie przemilczany, starzejący się udają że żyją w dalszym ciągu, nikt nie był w stanie stworzyć osobnego słowa dla ludzi wkraczających w umieranie. Przyjrzyjcie się sztuce — ona robi co może, aby zatrzeć fatalną granicę. Posłuchajcie jak rozmawiają ze sobą ci „dorośli” — ta sama mowa młodości, te same nawet żarty, to samo wdzięczenie się, zaprawione jedynie smakiem próżni i karykatury. Otóż fakt, że nasz język nie zmienia się od podstaw po przekroczeniu fatalnej granicy, że pomiędzy pierwszymi a ostatnimi sonatami Beethovena nie ma przepaści, nie dającej się wypełnić, jest bijącym w oczy dowodem? że człowiek w swoim indywidualnym istnieniu nie może się wypowiedzieć — że jest milczeniem — że jest pozbawiony wyrazu. Teraźniejsza myśl francuska o śmierci jest dla mnie wyjątkowo sztuczna, jak zresztą wszystkie inne mementa mori. Stanowią one jeden przykład więcej, jak dalece myśli nasze są nam obce. To wałkowanie śmierci wykazuje jedynie, że nie jesteśmy w stanie jej zasymilować; albowiem ona — gdybyśmy naprawdę wyczuli jej obecność — musiałaby odebrać nam sen i apetyt; ale nie przeszkadza nam nawet w chodzeniu do kina. A cóż dopiero mówić o śmierci katolickiej z jej czyśćcem i piekłem, wypełnionej przeczuciem bólu. Tak więc, nie przejmujemy się własnymi myślami i wydaje się jak gdyby myśl ta myślała się sama — po heglowsku — na własną rękę. Więc nie wierzę, aby śmierć była właściwym problemem człowieka i uważam, że dzieło sztuki nią przejęte całkowicie, nie jest dziełem w pełni autentycznym. Właściwa sprawa nasza, to właśnie starzenie się, owa postać śmierci, której co dzień doświadczamy. Lecz nawet nie

samo starzenie się, a ta jego właściwość, że jest tak zupełnie, tak straszliwie odcięty od piękności. Nie męczy nas nasze powolne umieranie, lecz raczej to, że wdzięk życia staje się nam niedostępny. Ujrzałem na cmentarzu młodego chłopca, który przeszedł między grobami jak istota z innego świata, tajemnicza i hojnie kwitnąca, podczas gdy my byliśmy jak żebracy. Uderzyło mnie jednak, że nie odczułem naszej bezsilności jako czegoś bezwzględnie nieuniknionego. I to odczucie natychmiast spodobało mi się we mnie. Czepiam się tylko myśli i uczuć, które mi się podobają, nie jestem zdolny pomyśleć ani odczuć niczego, co by mnie zupełnie unicestwiało. Więc i teraz poszedłem po linii tego myślenia, które przez to właśnie, że powstało ze mnie, stwarzało nadzieję. Czy naprawdę nie można już związać wieku dojrzałego z życiem i młodością? Ta sztuczność, do której coraz bardziej przyzwyczajam się w człowieku, ta idée fixe, która tak powoli i opornie we mnie wrasta, że przerażająca konkretność naszego kształtu nie jest jedyną możliwą, czyni mi świat elastycznym; i, gdy dawniej sądziłem, że wszystko już zostało powiedziane, dziś otaczają mnie bezmiary kombinacji idej i form, i wszystko naokoło staje się żyzne. (Tutaj chcę zaznaczyć, że z pół godziny szukałem zdań, które zjawią się poniżej. Gdyż, jak zawsze, stawiam problem, nie znając rozwiązania, opierając się tylko na intuicji, że rozwiązanie jest, dla mnie, możliwe — a na cmentarzu też nie przemyślałem sprawy do końca). Według mnie, młodość w głębi ducha nie lubi własnej piękności i przed nią się broni — otóż ta niechęć do piękności jest w niej piękniejsza niż piękność sama — i w tym zawiera się jedyna możliwość przezwyciężenia dystansu, który zabija. Piątek Giedroyc chciał żebym odpowiedział Cioranowi (pisarz rumuński) na jego artykuł Dogodności i niedogodności wygnania. Zawarłem w tej odpowiedzi mój pogląd na rolę literatury wygnanej. Słowa Ciorana zieją piwnicznym chłodem i stęchlizną grobu, ale zanadto są małostkowe. O kim tu mowa? Kogóż należy rozumieć pod określeniem „pisarz na wygnaniu”? Adam Mickiewicz pisał książki i książki pisze pan X., owszem, wcale poprawne a także poczytne, obaj są „pisarzami” i, notabene, pisarzami na wygnaniu… ale na tym kończy się wszelkie między nimi podobieństwo. Rimbaud? Norwid? Kafka? Słowacki?… (rozmaite bywają

wygnania). Sądzę, że żaden z nich nie przeraziłby się zbytnio tym właśnie gatunkiem piekła. Przykrą jest rzeczą nie mieć czytelników — bardzo nieprzyjemnie nie móc wydawać swoich utworów — wcale nie jest słodkie być nieznanym — wysoce niemiłe jest widzieć się pozbawionym pomocy tego mechanizmu, który wypycha na wierzch, robi propagandę i organizuje sławę… ale sztuka naładowana jest pierwiastkami samotności i samowystarczalności, znajduje ona swoje zadowolenie i swoją rację bytu w sobie samej. Ojczyzna? Przecież każdy z wybitnych, wskutek po prostu wybitności swojej, był cudzoziemcem nawet u siebie w domu. Czytelnicy? Przecież nigdy nie pisali om „dla” czytelników, zawsze „przeciw” czytelnikom. Honory, powodzenie, rezonans, sława — przecież stali się sławni właśnie dlatego, że więcej cenili samych siebie niż swe powodzenie. I to co w każdym, nawet mniejszego kalibru literacie jest z Kafki lub z Conrada albo z Mickiewicza, to co jest istotnym talentem i istotną wyższością lub istotną dojrzałością — żadną miarą nie zmieści się w cioranowskiej piwnicy. Chciałbym też przypomnieć Cioranowi, że nie tylko sztuka emigrancka lecz wszelka w ogóle sztuka pozostaje w najściślejszym związku z rozkładem, rodzi się z dekadencji, że jest przetworzeniem choroby na zdrowie. I wszelka w ogóle sztuka ociera się o śmieszność, klęskę, poniżenie. Czyż istnieje artysta, który by nie był, jak mówił Cioran, „istotą ambitną, agresywną w swoim upadku, zgorzknialcem, podszytym zdobywcą”? Czy widział kiedykolwiek Cioran artystę, pisarza, który nie był, nie musiał być, megalomanem? I sztuka, jak słusznie kiedyś powiedział Boy, jest cmentarzyskiem: na tysiąc ludzi, którzy nie zdołali się urzeczywistnić, pozostając w sferze bolesnej niedostateczności, jeden lub dwóch zaledwie zdoła naprawdę „zaistnieć”. Ten więc brud, te jady niezaspokojonych ambicji, to szamotanie się w próżni, ta katastrofa niewiele mają wspólnego z emigracją, a wiele ze sztuką — stanowią one cechę każdej literackiej kawiarni i zaiste jest dosyć obojętne w jakim miejscu świata męczą się pisarze, którzy nie są dość pisarzami, aby być naprawdę pisarzami. I może zdrowsze jest że zostali oni pozbawieni zapomóg, poklasku, tych drobnych karesów jakimi darzyło ich za dobrych czasów państwo i społeczeństwo w imię „popierania rodzinnej twórczości”. Swojska zabawa w wielkość i wybitność — sympatyczny szum wytwarzany ongiś przez pobłażliwie uśmiechniętą prasę i niedowarzoną, pozbawioną poczucia skali zjawisk, krytykę — ów proces sztucznego wydymania kandydatów na „pisarza narodowego”… czyż wszystko to nie zalatywało tandetą? Rezultat?

Narody, które stać było w najlepszym razie na kilku autentycznych artystów hodowały w tej wylęgarni cale zastępy znakomitości, a w familijnym ciepełku, będącym mieszaniną ciotczynej dobrotliwości i cynicznego lekceważenia wartości, roztapiała się wszelka hierarchia. Cóż dziwnego, że cieplarniane twory pielęgnowane na łonie narodu, więdną poza łonem? Cioran opowiada, jak ginie pisarz oderwany od swego społeczeństwa. Lecz pisarz ten nigdy naprawdę nie istniał: to embrion pisarza. Mniej raczej wydaje się że — teoretycznie biorąc i pomijając trudności materialne — to zanurzenie się w świecie, jakim jest emigracja, powinno stanowić niesłychaną podnietę dla literatury. Oto elita kraju zostaje wyrzucona za granicę. Może ona myśleć, czuć, pisać z zewnątrz. Uzyskuje dystans. Uzyskuje niesłychaną swobodę duchową. Pękają wszystkie więzy. Można być bardziej sobą. W powszechnym zamęcie rozluźniają się dotychczasowe formy, można w sposób bardziej bezwzględny dążyć do przyszłości. Wyjątkowa sposobność! Wymarzona chwila! Zdawałoby się więc, że silniejsze indywidualności, bogatsze jednostki, powinny zaryczeć jak lwy. Dlaczegóż nie ryczą? Dlaczego glos tych ludzi osłabi za granicą? Nie ryczą, bo… bo, przede wszystkim, są zanadto wolni. Sztuka wymaga stylu, porządku, dyscypliny. Słusznie podkreśla Cioran niebezpieczeństwo zbytniego oderwania, nadmiernej wolności. Wszystko z czym byli oni związani i co ich wiązało — ojczyzna, ideologia, polityka, grupa, program, wiara, środowisko — wszystko zniknęło w wirze historii, a na powierzchni ukazała się nicością wypełniona bańka… i wyrzuceni ze swojego światka znaleźli się w obliczu świata, świata bezmiernego i wskutek tego niemożliwego do opanowania. Tylko kultura uniwersalna może sprostać światu, nigdy — kultury lokalne, nigdy ci co żyją tylko fragmentami egzystencji. Utrata ojczyzny me wtrąci w anarchię tylko tego, kto umie sięgnąć głębiej, poza ojczyznę, dla kogo ojczyzna jest tylko jednym z objawień wiecznego i uniwersalnego życia. Utrata ojczyzny nie zakłóci wewnętrznego porządku jedynie tych, których ojczyzną jest świat. Historia współczesna okazała się zbyt gwałtowna i bezgraniczna dla literatur zbyt narodowych i partykularnych. I ten nadmiar wolności właśnie najbardziej krępuje pisarza. Zagrożeni ogromem świata i ostatecznością jego spraw, kurczowo czepiają się przeszłości; czepiają się samych siebie; pragną pozostać takimi jak byli; lękają się najmniejszej choćby zmiany w sobie, z

obawy, że wówczas wszystko się rozleci; i, na koniec, czepiają się kurczowo jedynej nadziei, jaka im pozostała, to jest nadziei na odzyskanie ojczyzny. Lecz odzyskanie ojczyzny nie może nastąpić bez walki, walka zaś wymaga siły, siła zaś zbiorowa powstać może tylko na drodze rezygnacji z własnego ja. Aby ją wytworzyć pisarz musi narzucić sobie i rodakom ślepą wiarę oraz wiele innych ślepot, a luksus bezinteresownego i swobodnego myślenia staje się najcięższym z grzechów. Tak więc, nie umie być pisarzem bez ojczyzny — lecz, aby odzyskać ojczyznę, musi przestać być pisarzem, pisarzem na serio. Być może jednak, istnieje jeszcze inna przyczyna tego paraliżu duchowego, przynajmniej, gdy idzie nie o intelektualistów, lecz o ludzi sztuki. Mam na myśli samą koncepcję sztuki i artysty, tak jak ona urobiła się na zachodzie Europy. Nie wydaje mi się, aby nasze współczesne wierzenia odnośne do istoty sztuki, roli artysty, stosunku artysty do społeczeństwa pokrywały się z rzeczywistością. Filozofia artystyczna Zachodu wytworzyła się wśród elity, w społeczeństwach skrystalizowanych, gdzie nic nie zakłóca umówionego języka — nie na wiele jednak może się przydać człowiekowi wyrzuconemu poza nawias konwenansu. A koncepcja sztuki wykuwana po tamtej stronie kurtyny przez zwycięską biurokrację proletariatu jest bardziej jeszcze elitarna… i bardziej naiwna. Lecz artysta na emigracji, zmuszony istnieć nie tylko poza narodem, ale i poza elitą, konfrontuje się o wiele bardziej bezpośrednio ze sferą duchowo i intelektualnie niższą, nic nie izoluje go od tej styczności, musi osobiście wytrzymać napór brutalnego i niedojrzałego życia. Jest on jak zbankrutowany hrabia, który widzi, że salonowe maniery tracą wartość, gdy nie ma salonu. To jednych pcha w „demokratyczną” płaskość, w dobroduszną pospolitość lub w ordynarny „realizm”… innych zaś skazuje na odosobnienie. Musimy znaleźć jakiś sposób na to, aby znowu poczuć się arystokracją (w głębszym tego słowa znaczeniu). Jeżeli więc mowa o rozkładzie i dekadencji literatur emigracyjnych, to bardziej trafiałoby mi do przekonania takie ujęcie sprawy… gdyż tu przynajmniej wyzwalamy się na moment z zaklętego kola drobiazgów, a dotykamy trudności zdolnych rozłożyć autentycznych pisarzy. I wcale nie przeczę, że przezwyciężenie ich wymaga wielkiej stanowczości i śmiałości ducha. Niełatwo być pisarzem na miarę emigracji, gdyż jest to miara zupełnej prawie samotności. Cóż dziwnego zatem, że, przerażeni własną słabością i ogromem zadań, chowamy głowę w piasek i, organizując sobie parodię przeszłości, uciekamy od świata w światek?…

A jednak prędzej czy później myśl nasza musi wypracować sobie drogi wyjścia z impasu. Problemy nasze znajdą swoich ludzi. W danej chwili idzie nie o twórczość samą, lecz o odzyskanie możności tworzenia. Musimy wytworzyć tę porcję swobody, śmiałości i bezwzględności, a nawet powiedziałbym — nieodpowiedzialności, bez której twórczość jest niemożliwa. Trzeba nam po prostu oswoić się z nową skalą naszego istnienia. Będziemy musieli potraktować z zimną krwią i bezceremonialnie najdroższe nam uczucia, aby dojść do nowych wartości. Z chwilą, gdy zabierzemy się do kształtowania świata, z tego miejsca w jakim się znajdujemy i tymi środkami, jakimi dysponujemy, ogrom się zmniejszy, bezmiar nabierze formy i poczną opadać wzburzone wody chaosu. Czwartek Ktoś obdarzył mnie z Paryża paczką ważnych książek francuskich, domyślając się słusznie, że ich nie znam i że trzeba, abym je przeczytał. Jestem skazany na czytanie tych tylko książek, które mi wpadną w rękę, ponieważ nie stać mnie na kupowanie — zgrzytam zębami widząc osoby z przemysłu i handlu fundujące sobie biblioteki dla ozdoby gabinetu, podczas gdy ja nie mam dostępu do utworów, które w nieco inny sposób są mi potrzebne. Ale wymagacie, abym był oczytany i zorientowany, nieprawdaż? Mówił mi kiedyś Iwaszkiewicz, że artysta nie powinien wiedzieć za dużo. To słuszne i bardzo, ale nie może on pozwolić, aby głos mu się spóźniał i bezkresny idiotyzm ustroju, który zatrzaskuje przed nim drzwi teatrów, sal koncertowych, księgarń, drzwi otwarte na oścież przed snobistycznym pieniądzem, zemści się kiedyś na was. Ten system, spychający intelektualistę na szary koniec, który odbiera inteligencji możliwość rozwoju, będzie w przyszłości należycie oceniony i wnuki wasze będą was miały za głupców (ale cóż was to obchodzi!). Dopiero teraz, dzięki przyjaznej hojności paryskiej, mogłem zapoznać się z dziełem Camusa L’Homme révolté — w rok po ukazaniu się książki. Czytam ją „pod ławką”, jak niegdyś w szkole, więc Camus mógłby słusznie zgłosić zastrzeżenie pod adresem takiej lektury — ale mimo to jego tekst stał się natychmiast osią moich rozmyślań. „Przerażenie”? Tak, „przerażenie” (prawdę mówiąc, nie doświadczam uczuć inaczej, jak w cudzysłowie). Ale, jeśli mógłbym mówić o przerażeniu, to powiedziałbym, że mniej mnie przeraża dramat, który książka opisuje, niż wola stwarzania dramatu, dająca się wyczuć w

samym autorze. Hegel, Schopenhauer, Nietzsche, o którym co chwila musimy myśleć, czytając to, byli niemniej dramatyczni — ale tragiczna myśl ludzkości w owym czasie miała w sobie jeszcze rozkosz odkrycia, tak jawną u Schopenhauera, a i w Nietzschem namacalną i dziecinną — a Camus jest zimny. Piekło tej książki jest bardziej niepokojące dlatego, że jest zimne; a jeszcze bardziej dlatego, że jest zamierzone. Wydawałoby się, że nic niesłuszniejszego od tych słów — gdyż trudno o utwór bardziej ludzki i szlachetniejszy w intencji, o gorętsze przejęcie się człowiekiem. Ale śmiertelny chłód spowodowany jest tym właśnie, że Camus wzbrania sobie nawet tej przyjemności, jaką daje zrozumienie świata, on chce dać sam tylko ból, odrzuca rozkosze lekarza, który cieszy się swoją diagnozą — chce być ascetyczny. A jego pragnienie tragedii ma swoje korzenie w tym, że dla nas, dzisiaj, tragedia i wielkość, tragedia i głębia, tragedia i prawda stały się synonimami. Co oznacza, że nie umiemy być wielcy, głębocy, prawdziwi inaczej, jak tragicznie. To jest może jedna z naczelnych cech naszego myślenia na przestrzeni ostatniego stulecia. Z jednej strony — dojrzeliśmy o tyle, że już nie możemy cieszyć się naszą prawdą. Z drugiej — jesteśmy nastawieni na tragiczność i szukamy jej zawzięcie, jak skarbu. Więc chyba nie stary, monotonny w swoim nieszczęściu świat stał się bardziej tragiczny, tylko człowiek. I tu rzeczywiście można się niepokoić — gdyż jeśli nie przestaniemy, pochyleni nad naszą przepaścią, wywoływać z nicości demona, wypełni on wszystkie zakątki naszego bytu! Świat będzie taki, jakim my go zechcemy. Jeśli więc istnieje Bóg na wysokościach i w dodatku miłosierny, niech sprawi, abyśmy „złych snów nie miewali”, gdyż „nie jest to dobre, ani wyjść może na dobre”. Co miałbym do powiedzenia o morale Człowieka zbuntowanego? Jest to utwór na który z całego serca chciałbym się zgodzić. Ale w tym sęk, że dla mnie sumienie, sumienie indywidualne, nie posiada tej mocy, co dla niego, gdy idzie o zbawienie świata. Czyż na każdym kroku nie widzimy, że sumienie nic prawie nie ma do powiedzenia? Czy dlatego człowiek zabija, lub dręczy, że doszedł do wniosku, iż ma prawo? Zabija dlatego, że zabijają inni. Męczy ponieważ inni męczą. Najokropniejszy czyn staje się łatwy, gdy droga przezeń została utorowana i, na przykład, w obozach koncentracyjnych ścieżka do śmierci była już tak wydeptana, że mieszczuch niezdolny zabić muchy w domu, uśmiercał z łatwością ludzi. Więc to co dzisiaj nas peszy, to nie taka czy inna problematyka, to, aby tak się wyrazić, rozpuszczenie

się problematyki w masie ludzkiej, jej unicestwienie pod działaniem ludzi. Ja zabijam ponieważ ty zabijasz. Ty i on i wy wszyscy dręczycie, więc i ja dręczę. Zabiłem go, gdyż wy byście mnie zabili, gdybym go nie zabił. Taka jest koniugacja i deklinacja naszych czasów. A z tego wynika, że nie w sumieniu jednostki tkwi sprężyna działania, lecz w tym stosunku, który wytwarza się między nią a innymi ludźmi. Nie dlatego popełniamy zło, że zniweczyliśmy w sobie Boga, lecz ponieważ Bóg a nawet szatan są nieważni, gdy sankcją czynu staje się drugi człowiek. Na całej przestrzeni książki Camusa nie odnajduję tej prostej prawdy: że grzech jest odwrotnie proporcjonalny do ilości ludzi, którzy mu się oddają — i ta deprecjacja grzechu i sumienia nie odzwierciadla się w dziele, które dąży do ich wyolbrzymienia. Camus także, śladami innych, wydobywa człowieka z masy ludzkiej, a nawet z obcowania z drugim człowiekiem, konfrontując duszę pojedynczą z egzystencją — to tak wygląda jakby rybę wydobył z wody. Myśl jego jest zbyt indywidualistyczna, zbyt abstrakcyjna. Od dawna już ta rasa moralistów wydaje mi się zawieszona w próżni. Jeśli chcecie abym nie zabijał, i nie prześladował, nie usiłujcie mi tłumaczyć, że bunt jest „afirmacją wartości” — spróbujcie raczej rozładować sieć napięć, które wytworzyły się między mną a innymi, ukażcie, jak jej nie ulegać. Sumienie? Wprawdzie mam sumienie, ale jak wszystko we mnie, jest ono raczej pół-sumieniem i niedosumieniem. Jestem pół-ślepy. Jestem lekkomyślny. Jestem byle jaki. Camus, drapieżny znawca świata niższego, jeden z tych, którzy najlepiej potrafili oddać „lukę” królującą w naszym nieuczłowieczeniu — a jednak i on szuka zbawienia w wysublimowanych formułkach. Dlaczego, czytając moralistów, zawsze mam wrażenie, że im wymyka się człowiek? Bezsilny, abstrakcyjny i teoretyczny wydaje mi się morał — jak gdyby prawdziwa nasza egzystencja urzeczywistniała się gdzieś poza nim. Zapytuję: czy to sam Camus przemawia do mnie w tej książce, czy pewna szkoła myślenia moralnego, która wytworzyła się na ziemi francuskiej zbiorowym wysiłkiem rozmaitych Pascalów — i oni ten instrument, wydoskonalony i wyostrzony usilną pracą tylu myślicieli, aplikują tak oto bezpośrednio mnie i innym ludziom? Nie jestże to morał wyspecjalizowany? Rozbudowany? Rzekłbym, przesadnie głęboki? Nadmierny? Przerastający? Morał, będący nie tylko dziełem ludzi o specjalnie wysubtelnionym poczuciu głębi, lecz w dodatku wzajemnie siebie w nim doskonalących. Ich myśl tylko z

pozoru jest indywidualistyczna — zajmuje się jednostką, ale nie jest tworem jednostki. Co chwila namiętność Camusa rozbija ten szkielet i wówczas oddycham. Niemniej męczy mnie owo sumienie wyśrubowane, które mi podsuwa, sumienie ostateczne i kosmiczne. Jak ożywić moralność, odebrać jej ten aspekt teorii, jak sprawić, aby trafiała do mnie, do człowieka? Na próżno Camus chce mi pogłębić sumienie. Mój problem, to nie doskonalenie mojego sumienia, a to przede wszystkim, jak dalece moje sumienie jest moim. Albowiem sumienie, jakim dzisiaj dysponuję jest tworem kultury, a kultura jest czymś co wprawdzie z ludzi powstało, ale z człowiekiem bynajmniej nie jest identyczne. I tu chcę powiedzieć: stosując do mnie ten wytwór zbiorowy, nie traktujcie mnie jak gdybym był samoistną duszą w kosmosie — droga do mnie wiedzie poprzez innych ludzi. Jeśli chcecie przemówić do mnie skutecznie, nigdy nie mówcie do mnie wprost. Samotność, bijąca z Camusa, męczy niemniej od marksistowskiego, suchego, kolektywizmu. Im prawdziwsze są wartości tej książki, tym bardziej męczy. Podziwiam, zgadzam się, podpisuję się pod tym, popieram — a jednocześnie odnoszę się do własnej mojej afirmacji z niedowierzaniem. W tym kierunku idę — i nie dlatego żebym chciał, ale że muszę.

V Sobota Wczoraj u Gośki na garden party petites tables thé dansant przechwalałem się do przesytu swoim drzewem genealogicznym i przechwalałem się w obliczu wszystkich obecnych, raz ciężko i grubo, to znowu cienko, potem nachalnie i tubalnie, potem znów kręto i dookoła Wojtek, potem znów ujmująco, a dalej namiętnie, lub też naukowo, i tak przechwalałem się aż w końcu Hala z Zosią ze sztucznym poziewaniem zawołały: — Na miłość boską, przestań nudzić, przecież to nikogo nie obchodzi! Niedziela Gdy to zawołały, powiedziałem: — Wyobraźcie sobie! Wszak wiadomo że nie jestem hrabią. A jednak przed kilku laty ogłosiłem się hrabią w kawiarni Rex, dokąd chodzę co wieczór, i przez dłuższy czas wołano mnie do telefonu „conde Gombrowicz” — przez dłuższy czas tylko — gdyż w ręce moich przyjaciół z Café Rex wpadł tom Braci Karamazow Dostojewskiego w którym przeczytali że każdy Polak podróżujący za granicą jest hrabią. Zaledwie to powiedziałem, rzekł jeden z obecnych: — Cóż za mania w panu, cóż za chęć nieustająca kompromitowania imienia polskiego przed cudzoziemcami! – Ha! — zawołałem. — Ja wcale nie dla kompromitowania, ja dlatego że to przyjemnie! A na to Ira z Mają i z Lusią zawołały: – Ależ, Witoldzie, ależ prosimy cię bardzo, ależ nie będziesz nam wmawiał, że człowiek jak ty, że ktoś na twoim poziomie hołduje takim głupstwom! A Fila dodała: — Wszak jesteś pisarzem, a to więcej znaczy niż gdybyś był hrabią. Wówczas… Wówczas…

Wówczas… Spojrzałem na nie jakoś dziwnie tym wzrokiem moim łazarzowatym samoobnażenia i nędzy — i powiedziałem szczerze na bosaka. – Wolę być uważany za hrabiego tout court niż za hrabiego sztuk pięknych, markiza intelektu i księcia literatury. I zawołały chórem: — Jak ty się zgrywasz! Poniedziałek Ale te rozmowy u Gośki przypominają mi inne, u Zygmuntów, przeżycie. Tak, tak, wtedy na tym wieczorze wcale nieźle zareferowałem siebie! Przyszedłem późno, gdy wieczór był już w swoim apogeum i — wszedłszy — usiadłem w bocznym pokoju rozmawiając z Krysią i z Jolantą, oraz z Ireną. Ale zjawienie się moje nie przeszło niepostrzeżenie i dwie, trzy osoby przysiadły się do nas a po chwili już wszyscy prawie, już całe grono tych Polaków… ciekawych… spragnionych… zasłuchanych… łowiących z natężeniem moje słowa, ach, raczej niedbałe, ale ostre i z hamowanym rzucane podnieceniem. O czymże mówiłem? Mówiłem, gdyż tak wynikło z toku pogawędki, o faustowskiej i apolińskiej koncepcji człowieka i o decydującej dla współczesności roli baroku, a mówiłem z tą wewnętrzną, szlachetną wibracją genialności, która narzuca przemożnie zwykłemu życiu własną, wyższą rację. Surowość moja („Nie, tego nie wolno wam powiedzieć!”) łączyła się z tajemnicą („Czym jest niepokój?”) i z kategorycznością wodza duchowego („Oto droga i po tej linii — linii krzywej — musimy iść!”). A światła przyćmiono. Więc w pewnej chwili słuchacze, oczarowani moim mrocznym lśnieniem, jęli się domagać abym powiedział czym jest sztuka, na czym polega sztuka, co to jest sztuka? — i te pytania opadły mnie jak psy mnie opadały gdym niegdyś, przed laty, zajeżdżał przed dwór we Wsoli. Odrzekłem: – Nie, tego wam nie powiem! Dodałem: – To mogę powiedzieć tylko osobie równej mnie rangą. W tym towarzystwie — tylko jednej osobie. Zapytano: — Komu? – Tylko jej — odrzekłem, wskazując jedną z pań — tylko jej, bo ona jest księżną!

Wtorek Ta u Zygmuntów scena bardziej bolesne, a niedawne, nasuwa wspomnienia… Na tej kolacji u Iksów coś się ze mną stało! Byliżby lepsi ode mnie pod względem towarzyskim? Nie sądzę. To jedna z tych rodzin argentyńskich z tak zwanej oligarchii, wprowadzonych w arystokrację międzynarodową mariażami z Castellane, z Buccleuch-et-Queensberry, z Wurmbrand-Stuppachami i z Brancacio-Ruffano. Ale, gdybym nawet uznał lepszość tych dostojeństw… gdzież moja przewaga artysty? Subtelność i wydoskonalenie smaku, które powinny ich zmusić do liczenia się ze mną! Ale coś się stało… Zamiast wejść do salonu swobodnie, wszedłem nieśmiało. Być może przez jedną tylko chwilę pozwoliłem aby mi zaimponowali. I to wystarczyło — od razu tamto moje ja, rodem z biednej mej kawiarni, skoligacone z drobiazgiem podrzędnych poetów czy nawet zwykłych owocarzy, od razu cała ma nieelegancja smutna, szara wdarła się… Jak strasznie! Byłem zupełnie zmiękczony… Dłuższy czas siedziałem w milczeniu. I nagle zacząłem się starać! Ach, tak, zacząłem rozmawiać i starałem się… starałem się być swobodny — i elegancki — przyjemny… Cały mój świat zawalił się. Wszystko zdobyte wysiłkiem wielu lat poszło w gruzy. Gdzież duma moja? Rozum? Dojrzałość? Wzgarda? Wszystko przepadło, ty zaś starasz się, o, starasz się, starasz, na kolanach przed bogiem, którego tysiąc razy obalałeś! A wyszedłszy z tej łaźni pobiegłem w nocy, pustymi miasta ulicami, do podrzędnej mojej kawiarni aby móc powiedzieć kilku znajomkom i kompanom moim, którzy tam grali w kości popijając wino Toro: — Wracam od… Środa Ale to z czym innym, z czymś odleglejszym mi się kojarzy.

Przed wojną. Kawiarnia Ziemiańska w Warszawie. Dymna chmura. Stolik młodych pisarzy i poetów. Awangarda. Proletariat. Surrealizm. Socrealizm. Wyzwoleni z przesądów. Mówią: — Głupie snobizmy epoki kończącego się mieszczaństwa! Albo: — Śmieszne uprzedzenia rasowe feudalizmu! Lecz ja przysiadam się i z miejsca zaznaczam, chociaż mimochodem, że moja babka była kuzynką Burbonów hiszpańskich. Po czym najuprzejmiej podsuwam im cukier — nie Kazimierzowi jednak (który wśród nich królował gdyż najlepszym był poetą) ale Henrykowi (który jest bardziej z towarzystwa i ojca ma pułkownika). Gdy zaś rozpoczyna się dyskusja popieram zdanie Stefana, ponieważ on z ziemiańskiej rodziny. Albo mówię: — Stasiu, poezja poezją, ale przede wszystkim ci radzę: nie bądź gminny! Albo: — Sztuka jest zjawiskiem w pierwszym rzędzie heraldycznym! Śmieją się lub poziewają, albo protestują — ale ja tak miesiącami, latami całymi z niezłomną konsekwencją absurdu, z powagą nonsensu, z największą pracowitością dlatego właśnie iż rzecz nie warta pracy. — Nuda! Idiotyzm! Kretyństwo! — krzyczą, ale powolutku jeden, potem drugi ulega, oto już ten bąknął że dziadek miał willę w Konstancinie, tamten daje do zrozumienia, że siostra babki była „ze wsi”, a inny jeszcze niby dla zabawy wyrysował swój herb na bibułce. Socrealizm? Surrealizm? Awangarda? Proletariat? Poezja? Sztuka? — Nie. Las drzew genealogicznych, a my w ich cieniu. Powiedział mi poeta Broniewski. — Co pan robi? Co to za dywersja? Pan nawet komunistów zaraził herbarzem! Czwartek W Argentynie znalazłem się bez grosza — w bardzo trudnej sytuacji. Wprowadzony zostałem w świat literacki i ode mnie tylko zależało abym rozumnym postępowaniem pozyskał tych ludzi. Lecz ja poczęstowałem ich genealogią i sprawiłem, że się uśmiechnęli. Ta pasja, ten obłęd stylizowania i to możliwie najbardziej idiotycznego! Ta mania genealogiczna, która rujnuje mnie, za którą płacę moją karierą społeczną! Gdybym naprawdę był snobem. Ale nie jestem nim. Nigdy nie zrobiłem najmniejszego wysiłku aby „bywać” i „towarzystwo” mnie nudzi, nawet mnie mierzi. Cóż skłania mnie do tych wspomnień? Co? Herbarz. Powiedziano mi

że ktoś w Argentynie nosi się z zamiarem wydania herbarza, specjalnego herbarza dla emigrantów. Herbarz emigrancki, oto szczyt, arcydzieło naszego absurdu. A mimo to, jeśli ta książka się pojawi, będzie jedną z najprawdziwszych jakie urodziły się między nami. Gdyż te rzeczy nie skończyły się — ani we mnie, ani w wielu innych Polakach. Przejechały się po nas wojny i rewolucje, zburzenie miast, śmierć milionów, ideologie, ale łąka nasza po staremu zakwita mitologią herbarzy, wyobraźnia pozostała wierna dawnej miłości: kocha hrabiów. I nie ma potworności o którą nie owinąłby się ten powój. Słyszałem przecież niedawno najzacniejszą w świecie kobietę, opowiadającą ze łzami w oczach jak Niemcy zamęczyli w Polsce X-a. Ale ja wiedziałem dlaczego ona to opowiada. Czyhałem jak kot na mysz… i usłyszałem w końcu to co, wiedziałem, było nieuniknione. — Nie dziwcie się że się tym tak przejmuję, ale to właściwie moja rodzina… Moja matka była l-o voto… Więc przyznajcie, że dla tego szału waszego nie ma dość krwawego pretekstu. Nie bądźcie zakłamani i przyznajcie, że do dzisiaj, choć wyrzuceni z salonów, odmawiacie litanię górnobrzmiących nazwisk. Dlaczego rumienicie się? Dlaczego zżymacie się i protestujecie, że już z tego wyrośliście — jeśli dobrze wiecie, żeście wcale nie wyrośli, że to w was jest. Ale w takim razie… ale, jeśli tym jesteście nadziani… jeśli to w was tkwi… jakże pretendować do rzeczywistego istnienia? W rzeczywistym życiu? Hierarchie, mity, godności powstałe w dawniejszym ćwierćświatku waszym i dziś już umarłe — albowiem ów fragment bytu, z którego powstały, już sczezł — ciągle jeszcze przesłaniają nam byt i tym to zdechłym bożyszczom składamy pokątnie śmieszne ofiary. Dość, dość… Dlaczego mówię o was? Lepiej abym mówił o sobie. Posłuchajcie mojej opowieści. Dla mnie arystokracja to było jedno z tych niedojrzałych zaburzeń, potwornych, zielonych urzeczeń, nie wiedzieć — zrodzonych ze mnie, czy też mnie narzuconych z którymi zmagałem się w literaturze, bardziej jeszcze w życiu. I, jak zawsze bywa z taką niedojrzałą mitologią, wydaje się ona niesłychanie łatwa do przezwyciężenia — a dopiero głębsze w nią wejrzenie i ściślejszy rachunek sumienia ukazuje całą jej drapieżną niezniszczalność. Co do mnie — czyż nie mogłem po prostu wzgardzić snobizmem i obrócić go wniwecz, ubierając siebie w te gotowe frazesy, które czekają na nas w takich wypadkach: »Nie, mnie to nie imponuje, dla mnie nie tymi ma znaczenie, lecz wartość człowieka, nie, któż by wierzył w te śmieszne

przesądy!” I mówiąc tak nie skłamałbym o tyle, iż rzeczywiście byłoby to zgodne z moim rozumem, raczej postępowym i wypranym z owej przedwiecznej głupoty. Ale, będąc prawdą, byłoby nią tylko do pewnego stopnia i takie postawienie sprawy nie jest według mnie dość inteligentne, owszem, świadczy o powierzchownym ujęciu — gdyż moc wszelkiej mitologii niedojrzałej na tym się zasadza, że ona daje się nam we znaki choć jej nie uznajemy i doskonale wiemy, że jest bzdurna. Wystarczy aby do dojrzalca, który proklamuje swoje wyzwolenie z przesądów, zbliżył się książę z krwi i kości, a w nim cała jego „równość” stanie się pracowita, wysilona, ha, będzie musiał dobrze mieć się na baczności aby nie stoczyć się w nierówność! Jeśli więc musisz bronić się przed tym, to dowód że jednak istnieje to coś! Sprawy nie zawsze układają się tak gładko, jak by tego pragnęła demokratyczna poczciwość. I nietrudno pojąć, dlaczego muszą liczyć się z tymi hierarchiami nawet ci — nowocześni. Czyż nie dlatego, że choć tobie markiz nie imponuje, imponuje jednak innym — ty zaś musisz liczyć się z innymi. Nie przyjdzie ci łatwo potraktować za pan brat kogoś przed kim inne schylają się głowy — daremnie będziesz wymyślał im po cichu od głupców — i tak to niedojrzałość znajduje zawsze swoich ludzi i nimi się trzyma. Ale można by także powiedzieć że, nie uznając wartości osobistej arystokraty, nie jesteśmy jednak nieczuli na fakt, że on jest produktem wielowiekowego luksusu (do którego wszyscy wzdychamy), że jest uosobieniem bogactwa, beztroski, wolności, tworem środowiska które, słusznie czy niesłusznie, wydobyło się z nędzy życia. Arystokracja rodowa nie wyróżnia się zaletami. To ludzie nieraz źle wychowani. To niezbyt światłe umysły i jakże często rozmiękczone i niesmaczne charaktery. To bardzo kiepska estetyka i charme dość wątpliwy. Ich służba jest na ogół o wiele lepsza od nich, nawet pod względem manier. Ale wady arystokracji wynikają z jej trybu życia, są świadectwem jej stopy życiowej i tę to stopę delikatną uwielbiamy wbrew moralnej i estetycznej naturze zjawiska. Można też dodać, że arystokracja pociąga i zachwyca jak wszystkie światy hermetyczne, ekskluzywne, które mają swój sekret — wabi ona tą samą tajemnicą, która migotała i lśniła Proustowi tyleż w grupce jeunes filles en fleur co w salonie pani de Guermantes. A zatem takie sumaryczne załatwienie się ze snobizmem kilkoma pseudodojrzałymi frazesami nie świadczyłoby zbyt korzystnie o osobie, która tak się broni i musiałem szukać innej drogi — ale jakiej? Nie wiem, doprawdy, czy nie będzie nadużyciem z mojej strony jeśli znów otworzę księgę wspomnień moich… Tak, tak! Nie mogłem naturalnie

pozwolić aby Rotszyldowie lub Faucigny Lucinge… aby stara księżna Franciszkowa lub Eddy Montague Stuart zapanowali nade mną — musiałem się bronić, o, tak, jeżeli chciałem znaczyć cokolwiek w kulturze musiałem roztrzaskać na mym niebie hrabski i książęcy zodiak! Ale jak? Na te choroby znam tylko jedno lekarstwo: jawność. Choroby sekretne leczą się tylko ujawnieniem. Nie to męczyło, gdym spotykał na fajfach starą Franciszkową, że ona mnie dominowała bezkresnym i, zda się, nieomal wyuzdanym wyrafinowaniem kończyn, ale że ja wstydziłem się do tego przyznać — i ta to dyskrecja była mi klęską! W dniu, w którym odważyłem się głośno obwieścić moją słabość, pękł łańcuch przykuwający mnie do tej pęciny. Pamiętam jak dziś, stało się to przed laty w Sztokholmie, gdziem przypadkowo spotkał księcia Gaetano, który z siostrą swoją Pauliną de AnticoliCorrado, markizą Pescopagano, mieszkał u Oppedheimherra. Tak, tam po raz pierwszy ustaliłem swoją metodę podejścia do arystokracji. Łączyła księcia z nieboszczykiem ojcem moim dość bliska zażyłość a nawet, być może, subtelna nić dalekiego pokrewieństwa; więc, dowiedziawszy się kim jestem, prosił abym co dzień po obiedzie zachodził do nich na kawę. Ale już wspomniałem, że nie mam w sobie nic z bywalca salonowego, a czułość moja na arystokrację w tym jedynie przejawia się iż mnie doskwiera jej wyższość. Te więc wizyty u księcia Kajetana niezbyt mi były na rękę, a nawet wkrótce stały się trudnym do zniesienia ciężarem — albowiem przewijał się tam najbłyskotliwy krem haute société i rodził się genre, który mnie unicestwiał. Nie byłem, bezsprzecznie, dość wprowadzony w podniebną strefę durchlaucht ani dość biegły w koligacjach rodzin panujących, ani dość au courant plotek, komeraży, będących żerem tego wykwintu, wykwint ten określających. O, z jakąż rozkoszą byłbym wyznał moją podrzędność i skurcz gardła mego, aby rzecz postawić na ostrzu noża i w świetle białego dnia! Ale te hierarchie opierają się na tym, że są nie wyznane, świat wyższy dlatego właśnie posiada moc imponowania iż wszyscy zachowują się tak, jak gdyby wcale nie chodziło o imponowanie, jakby imponowanie ciągłe, nieustanne nie było jego najesencjonalniejszą treścią. Świat wyższy nie pozwala uchwycić się w swoim właściwym sensie i to sprawia że jest niezwalczony. I książę, a wraz z nim cała jego czereda, traktowali mnie jak gdyby nie było wiadomo, że mnie zaszczycają… Tak — rozbić, zniszczyć salon dlatego jest niepodobieństwem, że salon natychmiast wÿtzuca za drzwi wszystkich, którzy nie są salonowi. Musiałem przeto działać chytrze — i pierwsze zwycięstwo odniosłem gdy, spoglądając w lustro, zapytałem księcia czym dość dystyngowany

(croyez-vous que je suis assez distingué?). Pytanie, które w pierwszej chwili poczytano za żart. Ja jednak powtórzyłem je i to tak aby zrozumiano, że to jednak nie żart! Wówczas nastąpił moment lekkiej paniki, gdyż salon, właśnie dlatego, że dystynkcja jest jego naczelnym zadaniem, udaje, że nic o tym nie wie, przyjmuje że dystynkcja jest czymś wrodzonym wszystkim bywalcom jego! Wtedy jednak powtórzyłem jeszcze raz moje pytanie; ale tym razem żartobliwie, jakbym się zabawiał. Po czym zapytałem: — Pourrais-je un jour être aussi imposant et aussi distingué que vous, prince, et vous, madame? Voilà mon rêve! (Czy kiedyś zdołam być równie dystyngowany, jak państwo — oto moje marzenie!) Pytanie bardziej jeszcze drastyczne niż poprzednie i bez kwestii, było to chodzenie po linie — pytanie to, postawione poważnie, byłoby nieprzyzwoitością, lecz, jako żart, stałoby się jeszcze karygodniejszym nietaktem, bliskim bezczelności. Musiało być wypowiedziane w ten sposób aby stało się jasne, iż ja rzeczywiście uznaję ich książęcość (tutaj hołd im oddawałem), ale jednocześnie musiało zawierać odciążający element uciechy i rozbawienia — że niby ja bawię się tą sytuacją, to znaczy, bawię się nimi i sobą. Do tego zmierzałem. Tak, bawić się nimi — to była meta sekretna mego przedsięwzięcia, oznaczająca triumf ostateczny i nieodwołalny! Lecz bawić się nimi było mi wolno tylko pod warunkiem, że potrafię bawić się sobą, to jest moją wobec nich nieśmiałością, moją niezręcznością — jedynie , taka obosieczna zabawa mogła zapewnić im i mnie dystans wobec tej gminnej, ba, ordynarnej prawdy, którą ujawniłem. Kajetan zrozumiał. Uchwycił zarówno moją szczerość i moją zabawę. A zabawa moja spodobała mu się dlatego właśnie, że wprowadzała w krwawy i okrutny a jakże zamaskowany sens arystokracji — więc powoli dał się wciągnąć w gierkę, która polegała z mojej strony na coraz jaskrawszym akcentowaniu różnic między nami — i w ten sposób niepostrzeżenie zdołałem wyzuć tych arystokratów z wszystkich masek, rozebrać ich niejako do goła, sprawić że Arystokracja już przestała się kryć ze swą prawdziwą istotą. Po pewnym czasie już jawnie pozwalano mi na to abym się nimi delektował i Gaetano bez żenady wtajemniczał mnie w swoje drzewo, po to tylko aby mi zaimponować — lub, podnosząc nogawkę, pozwalał by mnie unicestwiała uszlachetniona, jak wino, pędna. Ja zaś

delektowałem się, ubawiony, że się delektuję… Rzecz jasna, był to jedynie epizod… wyzwalający błysk stylu na niebie mętnym i niewydarzonym. Wkrótce wyjechałem ze Sztokholmu i rozbełtane życia odmęty zalały moje chwilowe zwycięstwo; a gdym po latach w Paryżu, u mojej ciotki Fleury, spotkał się z książęciem, książęcość, niepomna naszych zabaw, znów była hermetyczna jak butelka starego koniaku. Wszelako od Sztokholmu datuje się sekretna praca ducha mego, zmierzająca do oswojenia tygrysa arystokracji. Od tej chwili począł się wyrabiać we mnie ten sposób bycia, polegający na wyzwoleniu poprzez ujawnienie. Odtąd wchodziłem w półświatek hrabski nie bez lubieżności — i brałem udział w ich nabożeństwie, oddając cześć należną, wypełniając ceremoniał, celebrując święty obrządek — aż słupiała i do rozpuku gorszyła się demokratyczna mądrość na widok intelektualisty przemienionego w fircyka. Ale cóż wy wiecie o triumfie, który pozwala rozkoszować się własną niedojrzałością i jest jednocześnie jej wyswobodzeniem i przezwyciężeniem? A także — czy znana jest wam boskość przeciwstawiania istotnym i brutalnym wartościom życia (jak zdrowie, rozum, charakter) tych wartości fikcyjnych, hrabiowskich, wyssanych z niedojrzałego palca, których jedyne znaczenie polega na tym, że stanowią czystą grę hierarchii i wartościowania? Czy wiecie, zresztą, co to — upierać się przy własnej rzeczywistości, takiej jaka ona jest, wbrew wszystkim protestom rozumu? Czy znacie szał rozkoszowania się absurdem? Ha, jeśli klękam przed książętami to nie po to aby im się poddać… Klęknij, Ryszardzie, by czymś wyższym zostać Wstań, sir Ryszardzie i Plantagenecie… Klękając przed książętami, ja, Plantagenet, cieszę się nimi i sobą i światem — nie oni moimi są książętami, ja jestem księciem tych książąt! (Po co to napisałem? Mnie idzie o metodę. Zwróćcie uwagę na moją metodę i spróbujcie zastosować ją do rozładowania innych mitów).

Sobota Niestety, jest pewne, że ewolucja psychiczna tego pokolenia obrała zgoła inny kierunek — nie ten, który ja proponuję. Oto pokolenie ubogie i poważne pracowników, dążących do zaspokojenia elementarnych potrzeb — szare pokolenie robotników, urzędników, gdy ja jestem wyrazicielem luksusu, zabawy, nieomal — igraszki. Azali szarość przytłoczy wszystek blask egzystencji? Nie wątpię, że nigdy nie zostanę zrozumiany przez tych inżynierów. Ale… przyszłość pokaże kto był tu głęboki, a kto powierzchowny. Czyż zabawa nie jest także elementarną potrzebą? Młodzież z proletariatu póki nie zostanie wprzęgnięta w kierat, okiełznana pracą — czyż nie bywa uśmiechnięta?

VI Środa W „Kulturze” z września artykuł Jana Winczakiewicza o Balińskim, Lechoniu, Łobodowskim i Wierzyńskim. Figurują oni w antologii, którą dr St. Lam przyrządził pod kategorycznym tytułem Najwybitniejsi poeci emigracji. Recenzja Winczakiewicza zawiera tylko jedną prawdę i dlatego tym silniej uderza… gdyby jednak jej autorem nie był poeta, pełen kultu, ukłonów, delikatności dla Poezji, nie nazwałbym jej druzgoczącą. Ale w tym rzecz, że cała nieco staroświecka galanteria, z jaką Winczakiewicz całuje końce paluszków Muzy wierszowanej, nie zdołała stłumić w nim jęku, który podzielam: dlaczego to wszystko myszką trąci? „Wszyscy czterej zapatrzeni są w przeszłość” — stwierdza z żalem wielbiciel, aby dodać zaraz coś jeszcze gorszego: „Więcej: patrząc w przeszłość, patrzą oczyma przeszłości. I więcej: spoglądając na wypadki bieżące, patrzą również oczyma przeszłości”. Jaka szkoda! Gdyby chodziło o zwykłe wiersze to ostatecznie, nic wielkiego. Ale to są przecież wiersze „świetne”, „znakomite”, które budzą tyle naszego podziwu— więc niechby przynajmniej nas nie kompromitowały. Tak, lepiej by było aby te cztery oblicza „najwybitniejszych” nie spoglądały na nas jak z albumu starych rodzinnych fotografii, aby te uwielbiane tomiki nie były albumami jesiennych zasuszonych liści. Ou sont les neiges d’antan? Cóż nam ględzą czterej subtelni królewicze naszego marzenia, jakąż to kantyczkę nuci ich tkliwa harfa? O, ta kantyczka jest właściwie kołysanką! Spać… Nie atakuję bynajmniej czterech znakomitych poetów (trudno, jak słusznie pisze Winczakiewicz, aby zmienili sobie oczy) — atakuję li tylko nasz podziw. Ou sont les neiges d’antan? W tej logice, która poezji emigracyjnej każe być poezją wspomnień, żalu, odwrotu, ucieczki, lub, w najlepszym wypadku, nieteraźniejszości, w tej logice jest coś tak dialektycznie i historycznie logicznego, iż to nieomal daje w pysk. Cóż innego pozostało nam, prócz tej subtelnej wspomnień perfumy? Azaliż nie jest historycznie uzasadnione i zapisane w księgach marksizmu-leninizmu, że poezja warstw kończących się musi być poezją dnia wczorajszego? Wsiądźmyż tedy posłusznie do

dyliżansu tych czterech historycznie uzasadnionych poetów i jedźmyż wraz z nimi ku tym gajom byłych słowików i byłych róż, ku starodawnym pocztówkom, mołojcom i babcinym sztambuchom. Ou sont les neiges d’antan? Daremnie „poloniści” w rodzaju p. Weintrauba pocieszają nas że jednak Wierzyński szuka nowych form wypowiedzi i że jego rytmika staje się „swobodniejsza” a liryzm bardziej bezpośredni i ściszony. Tu nie idzie, niestety, o rytmikę ani o liryzm, głośniejszy lub cichszy, ale o nastawienie duchowe, o samo nastrojenie — i nie tyle harf, ile harfiarzy. Ou sont les neiges d’antan? Ale nie zgadzam się z Winczakiewiczem gdy mówi, że to romantyzm zmusza ich do unikania współczesności i że ich aintelektualizm jest przyczyną ich bezradności w świecie dzisiejszym, antyromantycznym, w którym jest miejsce tylko na poezję intelektualną. Nie. Dzień, źle mówię, noc, którą przeżywamy, wypełniona jest po brzegi romantyzmem o mocy tysiąca Byronów. Nie było nigdy takiej burzy w udręczonym łonie ludzkości, ocean nasz ryczy i rozbija się o skały. I nawet skłonny jestem mniemać, że cuda tej grozy nie są obce czterem historycznie uzasadnionym bardom, o których mowa. Ale tej piękności nie mogą oni zmieścić w swoim Wierszu, w Wierszu, który wyrobił się im w dawnych przedwojennych czasach i to nie włazi im w metaforę, to nie mieści się im w stylu. Jak zemściła się na tych ludziach naiwność ich wiary w Poezję i w Poetę, ich kult formy poetyckiej, ich zapamiętanie we wszystkich fikcjach, jakie wytwarza środowisko poetów! Poeta dnia dzisiejszego powinien być dzieckiem, ale dzieckiem chytrym, trzeźwym i ostrożnym. Niechaj uprawia poezję, lecz niech w każdej chwili będzie zdolny zdać sobie sprawę z jej ograniczenia, brzydot, głupot i śmieszności — niech będzie poetą, lecz poetą gotowym w każdej chwili poddać rewizji stosunek poezji do życia i-rzeczywistości. Niech, będąc poetą, nie przestaje ani na chwilę być człowiekiem i niech człowieka nie podporządkowuje „poecie”. Ale tego auto-szyderstwa, tej auto-ironii, auto-pogardy, auto-nieufności nie była w stanie zapewnić naiwna szkoła Skamandra, której jedyną ambicją było pisać „piękne wiersze”. Gdy więc dzisiaj Lechoń powinien by odnowić i zreformować w sobie poetę-Lechonia, w czym znajdzie punkt oparcia, gdzież jest to coś co by mu pozwoliło zaryzykować jakąkolwiek zmianę? Boi się on naruszyć w sobie choćby jednego przecinka, gdyż kto wie, a nuż przestanie wówczas być poetą i wiersze będą mniej pięknymi wierszami? Jak Lechoń może w tym sensie zwrócić się przeciw poecie-Lechoniowi, jeśli Lechoń jest — tak czytaliśmy — „altissimo poeta”, i jeśli poezja stała się jego fachem, sytuacją społeczną, postawą duchową? Jakże popsuć

sobie tak szczęśliwie ustaloną harmonię z czytelnikami? Tym czterem historycznie uzasadnionym, którzy zostali nam dani abyśmy ich podziwiali i, podziwiając, poczuli rozkosz wymierania i bezsilności, nie brak formy — brak im dystansu do formy. Swobodni wobec świata, na jednym tylko punkcie są skrępowani: na punkcie poezji. A to okropne, to ciasne „ja jestem poetą”, wypowiedziane z namaszczeniem świętego wtajemniczenia, odcina ich od wszelkiej piękności, która rodzi się w gąszczach życia i uderza w uświęcone formy. Co pewien czas, dokonywując śmiałego zamachu na własną sztywność, wprowadzają jakąś straszliwą innowację — nowy rym lub asonans — i na tym koniec. Artysta, który urzeczywistnia się wewnątrz sztuki, nigdy nie będzie twórczy — musi on koniecznie umieścić się na tym jej pograniczu, gdzie sztuka styka się z życiem, tam gdzie powstają niemiłe pytania w rodzaju: o ile ta poezja, którą piszę, jest konwencjonalna, a o ile naprawdę jest żywa? Jak dalece kłamią ci, którzy mnie wielbią, i jak dalece kłamię, uwielbiając siebie jako poetę? Gdy jednak kilka takich pytań postawiłem w artykule Przeciw poetom, pytań wcale nieskomplikowanych, których jedyną specyficzną właściwością było, że dotyczyły nie samej sztuki wierszowanej a tylko jej związku z rzeczywistością, okazało się że nikt nic nie zrozumiał, a już najdoskonalej nie zrozumieli poeci. Gdyż cechą tej religii, jak wszelkiej innej, jest, że ona nie dopuszcza zwątpienia, nie chce wiedzieć. Ale dość. Dlaczego tak znęcam się nad poetami? Wam i sobie zdradzę rację mojego dobrodusznego okrucieństwa: wiadomo mi, że poeta wszystko zniesie i niczym nie poczuje się dotknięty pod jednym warunkiem — aby przyznano że jest poetą. I tutaj mogę dać im pełne zadośćuczynienie i sto razy powiem, że są poetami, tak, wybitnymi poetami, a nawet, jak chce antologia, najwybitniejszymi poetami (nic nie mam przeciwko temu). Ty jednak, narodzie, strzeż się ich historycznie uzasadnionego zmierzchu. Nie daj się wciągnąć w gierkę, która polega na tym, że oni „śpiewają” a ty podziwiasz. Zrewiduj swoje komunały. Czasem bywa tak, że podziwiamy, bośmy przyzwyczaili się podziwiać, a także dlatego, że nie chcemy popsuć sobie parady. Bywa też, że podziwiamy przez delikatność, aby nie robić przykrości. Na wszelki wypadek doradzam: uderzmy w nich mocno aby zobaczyć, czy się nie przewrócą. A ten cios, być może, wyzwoli w nas teraźniejszość i da nam klucz do przyszłości. Głupcy! Dlaczego pozwalacie aby poetów narzucała wam historia? Wy sami musicie ich stwarzać, ich i historię.

Piątek Poszedłem do modnego sklepu Ostende i kupiłem parę bucików żółtych, które okazały się za ciasne. Wróciłem więc do sklepu i wymieniłem tę parę na inną, tego samego fasonu i numeru i w ogóle identyczną pod każdym względem, która okazała się równie ciasna. Bywa, iż sobą zdumiewam siebie. Sobota X., jego żona, oraz p. Y. nader czynny w Polonii argentyńskiej, opowiadali mi ploteczki. Podobno na posiedzeniu organizacyjnym jakiegoś stowarzyszenia postawiono moją kandydaturę na członka — wówczas prezes, czy tam ktoś, wyskoczył i ryknął, że dla takich wyrodków miejsca tu nie ma! A na posiedzeniu innego komitetu uchwalono, że moja „współpraca” jest niepożądana. Bóg z nimi. Nawet gdyby wysłano do mnie delegację z muzyką i kwieciem, nie współpracowałbym z komitetami, które śmiertelnie mnie nudzą, a także nie przyjąłbym prezesury gdyż, będąc człowiekiem poważnym, nie nadaję się na figuranta. Te zabawki w prezesów, komitety i sesje dobre są dla sontangsjaegerów, nie dla znojnego pracownika na niwie literatury i kultury rodzimej, jak ja. Wiem zresztą, że żadna delegacja mi nie grozi, gdyż nienawiść komitetów do mnie wynika z samej ich natury i komitety, jako takie, zawsze będą mnie zwalczały, nawet gdy wszyscy ich członkowie prywatnie i na osobności będą mi szeptać na ucho: babrz pan ile wlezie! Oby jednak spadł z nieba ogień, który by oczyścił życie argentyńskie Polaków z nadmiaru tandety. Ludzi tych nie mogę zrozumieć. Jest dla mnie zagadką, że facet, który przeszedł przez siedem kręgów piekła, zaznał sytuacji sięgających samego dna duszy, wyczerpał ostatecznie sens walki, bólu, rozpaczy, wiary i zwątpienia, tu, w Argentynie, wylądowawszy, wstępuje jakby nigdy nic do komitetu i zaczyna recytować nieśmiertelny, jak się okazuje, frazes. Wiedza o życiu, którą uzyskali, którą musieli uzyskać, jest jak gdyby obok nich — mają ją w kieszeni swojej, ale nie w sobie — a zresztą i ta kieszeń została zaszyta. Dzieciństwo ich tonu jest nieznośne. Tygodnik „Głos” zasilony

nowymi piórami w ciągu ostatnich lat, przestał być okropną szmatą i przerodzi! się w dumny i pożyteczny „organ”, niemniej jest to w dalszym ciągu zgromadzenie cioć i wujciów, oddających się wszelkim możliwym ostrożnościom aby nie zgorszyć nieletniej siostrzenicy. Ta troska o przedpotopową niewinność dzisiejszych Polaków jest rzeczywiście wzruszająca. Osoby, które doznały najostrzejszego życia, są traktowane jak pensjonarki z piątej klasy i dozwolone są im jedynie pewne tematy, należycie ocukrzone i złagodzone. Może jednak lepiej, że „Głos” zachowuje te ostrożności, gdyby bowiem „Głos” przemówił prawdziwym swoim głosem to obawiać się należy, że głos ten rozsadziłby „Głos” w pięć minut może nawet z całą kolonią. Lękamy się naszego prawdziwego głosu i dlatego używamy „Głosu” doskonale nijakiego. Daleki jednak jestem od zwalczania tego stanu rzeczy środkami zbyt drastycznymi. Co pewien czas ktoś — najczęściej prezes, skarbnik, lub sekretarz — zwraca się do mnie z poufnym wezwaniem abym stał się biczem kolonii i zjechał wszystko jak należy. Nie uśmiecha mi się ta rola. Niczego nie dokażemy babrząc się wzajemnie i wymyślając sobie od hipokrytów, głupców i niedołęgów. Natomiast dążyć trzeba do tego, aby w tych Polakach obudziła się świadomość ich nierealności, tej fikcji, jaką żyją, i aby ta świadomość stała się w nich decydująca. Trzeba im powtarzać: ty nie jesteś taki, ty naprawdę już wyrosłeś z tego co mówisz, ty zachowujesz się tak bo dostrajasz się do innych, celebrujesz, bo wszyscy celebrują, kłamiesz, bo wszyscy kłamią, ale i ty i my wszyscy jesteśmy lepsi od farsy w której występujemy — to im trzeba mówić póki ta myśl nie stanie się dla nich deską ratunku. Ten rodzaj Ketmanu jest nam koniecznie potrzebny. Musimy poczuć się jak aktorzy złej sztuki, którzy w swych ciasnych i banalnych rolach nie mogą się wygrać. Ta świadomość pozwoli nam przynajmniej przechować naszą dojrzałość do czasów, w których będziemy mogli stać się bardziej rzeczywiści. Nie winię nikogo, gdyż to nie ludzie winni, tylko sytuacja. Czwartek On, Miłosz, podobnie jak oni wszyscy (literaci pewnej szkoły, wychowani na „społecznej” problematyce), doświadcza zmagań, udręczeń, wątpliwości, które były zupełnie nie znane dawniejszym pisarzom.

Rabelais nie miał pojęcia o tym, czy jest „historyczny czy „ponadhistoryczny”. Nie zamierzał uprawiać „pisarstwa absolutnego” ani hołdować „czystej sztuce”, ani też — na odwrót — wypowiadać swojej epoki, w ogóle nic nie zamierzał ponieważ pisał, jak dziecko załatwia się pod krzakiem, aby sobie ulżyć. Uderzał w to, co go rozjuszało; zwalczał, co stawało mu na drodze; i pisał dla rozkoszy — własnej i cudzej — pisał, co mu podchodziło pod pióro. Niemniej Rabelais wypowiedział swoją epokę i przeczuł epokę nadchodzącą i, w dodatku, stworzył nieprzemijającą i najczystszą sztukę — a stało się to ponieważ, wypowiadając siebie z najpełniejszą swobodą, wypowiadał zarazem wieczną istotę swej ludzkości i siebie, jako syna swojego czasu, i siebie, jako zarzewie nadchodzącego czasu. Ale dzisiaj Miłosz (i nie on jeden) przykłada palec do czoła i medytuje: jak i o czym mam pisać? Gdzie jest moje miejsce? Jakie są moje obowiązki? Mamże zanurzyć się w historii? A może szukać „drugiego brzegu”? Kim mam być? Co mam robić? Nieboszczyk Żeromski, bodaj, miał zwyczaj odpowiadać w takich razach: pisz, co ci serce dyktuje — i oto rada, która najbardziej mi trafia do przekonania. Kiedyż położymy kres tyranii chochołów abstrakcji, aby ujrzeć na nowo świat konkretny? Potęga tych wyfilozofowanych antynomii jest tak wielka, iż Miłosz zupełnie zapomina z kim rozmawia i podsuwa mi rolę obrońcy „czystej sztuki”, rolę nieomal estety. Cóż mam z tym wspólnego? Jeśli przeciwstawiam się schematom, grożącym literaturze nazbyt aktualnej, to wcale nie po to aby narzucać inny schemat. Ja nie opowiadam się za sztuką wieczną, ani czystą, mówię jedynie Miłoszowi że trzeba uważać aby życie nie przetworzyło się nam pod piórem w politykę — albo w filozofię, albo w estetykę. Nie domagam się ani sztuki stosowanej, ani czystej — domagam się swobody, domagam się twórczości „naturalnej”, takiej, która jest niepremedytowanym urzeczywistnianiem się człowieka. Lecz on mówi: — Lękam się… i lękam się tego, że gdy oddalę się od Historii (to znaczy od truizmów doby obecnej), będę samotny. Na co ja powiem: — Ten lęk jest nieprzyzwoity i, co gorzej, urojony. Nieprzyzwoity, gdyż jest, zaiste, rezygnacją nie tylko z wybitności, ale i z własnej prawdy, jest rezygnacją z jedynego — chyba — heroizmu, który stanowi dumę, siłę, żywotność literatury. Ten kto się boi ludzkiej wzgardy i osamotnienia wśród ludzi, niech milczy. Ale lęk ten jest także urojony — albowiem popularność, którą zdobywa się na służbie czytelnika i prądów epoki oznacza jedynie duże nakłady — i nic, nic więcej a tylko ten, kto zdołał wyodrębnić się z ludzi i zaistnieć jako

człowiek osobny, a dopiero potem zdobywa sobie, dwóch, trzech, dziesięciu wyznawców, braci, ten tylko wydobył się z samotności w granicach sztuce dozwolonych. I mówi (wciąż we władzy tej wyrozumowanej wizji, która w nim tak kłóci się z najcenniejszymi właściwościami jego osoby): — My, Polacy, możemy dziś z góry i śmiało przemawiać do Zachodu „dlatego po prostu (tu cytuję dosłownie), że nasz kraj jest terenem przemian najważniejszych, jakie mogą się zdarzyć i że w tych przemianach jest ’śpiew przyszłości’, […]. Na to odpowiedziałbym radą, aby tę myśl przyłożył do Bułgarii albo Chin, które także są przecież w owej historycznej awangardzie. Nie, Miłoszu: żadna historia nie zastąpi ci osobistej świadomości, dojrzałości, głębi, nic nie rozgrzeszy cię z ciebie samego. Jeżeli jesteś osobiście ważny, to choćbyś zamieszkiwał w najbardziej konserwatywnym punkcie globu, świadectwo twoje o życiu będzie ważne; ale żaden historyczny magiel nie wyciśnie słów ważnych z ludzi niedojrzałych. Więc to wszystko staje się trudne, wątpliwe, ciemne, zagmatwane pod najazdem skomplikowanej sofistyki naszych czasów; ale odzyskuje krystaliczną jasność swoją gdy pojmiemy, że dziś nie mówimy, nie piszemy w jakiś nowy i szczególny sposób, ale tak właśnie jak to się działo od początku świata. I żadne koncepcje nie zastąpią przykładu wielkich mistrzów, żadna filozofia nie zastąpi literaturze jej drzewa genealogicznego, obfitującego w nazwiska które napełniają dumą. Nie ma wyboru: można tylko tak pisać jak Rabelais, Poe, Heine, Racine lub Gogol — albo wcale. Dziedzictwo tej wielkiej rasy, które nam zostało przekazane, jest jedynym prawem które nami rządzi. Lecz ja tutaj nie polemizuję z Miłoszem, który jest rasowym koniem — polemizuję tylko z jego chomątem, z tym wozem wypełnionym skrupułami, które mu przeszłość jego doczepiła. Poniedziałek Dlaczego nie wymieniłem Wittlina, pisząc o recenzji Winczakiewicza, skoro i jego wiersze zawarte są w antologii? Pominąłem go, ponieważ Winczakiewicz również go pomija — gdyż, jak twierdzi, te dawne wiersze Wittlina nie są miarodajne. Ale chciałbym postawić kropkę nad i. Gdyby Wittlin był tylko autorem wierszy z antologii, na pewno

zahaczyłbym i o niego. Ale Wittlin to stwór ziemnowodny i mieszkaniec dziesięciu rzeczywistości — poeta, który jest prozaikiem, święty, który jest buntownikiem, klasyk spokrewniony z awangardą, patriota i kosmopolita, społecznik, który jest samotnikiem. Jeden z tych Wittlinów wywodzi się wprawdzie ze Skamandra i obarczony jest w pewnej mierze jego dziedzictwem, ale oto dziewięciu pozostałych Wittlinów napiera na niego, domagając się rewizji. Ta cicha burza Wittlinów w Wittlinie, to wrzenie na pozór jakże układnego wulkanu, ta umęczona i aktywna jego ludzkość nie jest moim wrogiem — jest sprzymierzeńcem. A siła wszelkiego wittlinowskiego buntu na tym polega, że on za nic nie chce się buntować i, jeśli buntuje się, to dlatego że musi. Oto czemu nikt z nas nie jest tak przekonywujący, jak on, i niczyje słowo nie jest zdolne zjednać w tym stopniu ludzi zatwardziałych w przesądzie. Doświadczyłem na sobie tej siły, gdyż przedmowa Wittlina do mojej książki jest majstersztykiem klarownej perswazji i dobroci, naładowanej najbardziej współczesną dynamiką. Lecz właśnie z powodu tej przedmowy uderzyłbym chętnie na Wittlina — uderzyłbym, aby nie powiedziano, że oszczędzam go, ponieważ mnie broni i popiera (nędzne są moje uczucia!). Sobota Tak, cokolwiek by się powiedziało, lękam się tych felietoników, które usiłują doróść mi do pięty żeby zatopić w niej swe złośliwe uzębienie. Cóż, że gonią w piętkę? Sąd głupca o tobie, choćby to był najbardziej paradny i monumentalny arcyultrakretyn, wcale nie jest pozbawiony znaczenia gdyż głupcowi na imię Milion. Ale, co ważniejsza, opinia taka choćby nacechowana najdoskonalszą nieinteligencją i skłamana od a do zet z tupetem prawdziwie dziennikarskim, przenika do ludzi, którzy nie znają ani ciebie ani twoich książek — którzy zatem pozbawieni są możności wyrobienia sobie własnej o tobie opinii. Gdy po takich zjadliwych wypryskach, dyszących żądzą ośmieszenia, unicestwienia, odebrania czytelników, narażenia na szkody materialne i moralne (wszystko w obronie świętości i ideałów) natknie się człowiek na uczciwie napisany artykulik, wypełnia pierś boskie powietrze dumy. Cześć Ryszardowi Wradze! Nie wymagam od niego aby mu się podobały moje rzeczy — wdzięczny jestem, że prowadzi grę fair play. Słowo jego nie zakrada się chyłkiem do mej twarzy aby przyprawić jej maskę idioty. Proszę! Na koniec przyzwoity dziennikarz! Jeśli ostro krytykuje moje poglądy, to jednak nie waha się przyznać, że pod

pewnymi względami książka przekracza jego pojemność i że to właśnie, czego nie może zrozumieć, uważane jest przez innych za „wielkie i wspaniałe”. Taka szczerość jest moralnie cenna. Jego zastrzeżenia natury ideologicznej nie przeszkadzają mu oddać mi sprawiedliwości i nawet stwierdza „gdzież tam Sienkiewiczowi do Gombrowieża!” O Ślubie pisze „rewolucyjny dramat” i cytuje nawet „jedną z najbardziej wstrząsających jego scen”. Nie łakomię się na te pochwały. Ale słowa uznania, jakimi mnie darzy p. Wraga, mają dla mnie wartość złota gdyż pochodzą od przeciwnika — przeciwnika umiejącego zdobyć się na elegancję bezstronności i zdolnego wzgardzić przewagą wynikającą z faktu, że czytelnik, który nie zna moich utworów, nie byłby w stanie wykryć jego ewentualnych przeinaczeń (w obronie zagrożonych ideałów) i fałszerstw (w obronie naruszonych świętości). Zaprawdę! Trzeba wzór czerpać z tak godnego publicysty! Czynię to niniejszym. Wtorek Mowa, wygłoszona do narodu na bankiecie w gościnnym domu pp. X., u schyłku A.D.1953. Gdy święta nadejdą, lubicie podlewać Izami klomb wspomnień i wzdychać rzewnie do utraconych miejsc rodzinnych. Nie bądźcie śmieszni, ani ckliwi! Nauczcie się dźwigać własne przeznaczenie. Przestańcie opiewać mdlawo piękności Grójca, Piotrkowa lub Biłgoraja. Wiedzcie, że ojczyzna wasza to nie Grójec, ani Skierniewice, nawet nie kraj cały, i niech krew uderzy wam na policzki rumieńcem siły na myśl, że ojczyzną waszą wy sami jesteście! Cóż z tego, że nie przebywacie w Grodnie, Kutnie lub Jedlińsku? Czyż kiedykolwiek człowiek przebywał gdzie indziej, niż w sobie? Jesteście u siebie, choćbyście znajdowali się w Argentynie lub w Kanadzie, ponieważ ojczyzna nie jest miejscem na mapie, ale żywą istnością człowieka. Przestańcie zatem hodować w sobie pobożne iluzje i sztuczne sentymenty. Nie, nigdy nie byliśmy szczęśliwi w Kraju. Tamte sosny, brzozy i wierzby są w istocie zwykłymi drzewami, które wypełniały was bezbrzeżnym poziewaniem gdy, znudzeni, oglądaliście je niegdyś

przez okno każdego ranka. Nieprawda, że Grójec jest czymś więcej niż przeraźliwą i prowincjonalną dziurą, w której ongiś biedowała wasza szara egzystencja. Nie, to kłamstwo: Radom nigdy nie był poematem, nawet o wschodzie słońca! Nie są cudowne i niezapomniane tamtejsze kwiaty — a nędza, brud, choroby, nuda i krzywda osaczały was i wówczas, jak psy wyjące głuchych polskich wsi o zmroku. Nie bądźcie, mówię, mazgajami. Nie zapominajcie, że póki mieszkaliście w Polsce nikt z was Polską się nie przejmował, ponieważ ona była codziennością. Dziś natomiast nie mieszkacie już w Polsce, ale za to Polska silniej w was zamieszkała — ta Polska, którą określić należy jako najgłębszą ludzkość waszą, urobioną pracą pokoleń. Wiedzcie, że wszędzie tam gdzie wzrok młodzieńca odkrywa swoje przeznaczenie w oczach dziewczyny, tworzy się ojczyzna. Gdy na ustach waszych jawi się gniew lub zachwyt, gdy pięść godzi w łajdactwo, gdy słowo mędrca lub pieśń Beethovena rozpala wam duszę, uwodząc ją w nieziemskie kręgi, wówczas — na Alasce i na równiku — rodzi się ojczyzna. Ale na placu Saskim w Warszawie, na Rynku krakowskim, będziecie bezdomnymi włóczęgami, domokrążcami bez przydziału i wędrownymi, beznadziejnie ordynarnymi groszorobami jeśli pozwolicie aby trywialność zabiła w was piękność. Trzeba ubolewać, że nie jesteście dość szlachetni i dość natchnieni aby odkryć patetyczny sens waszej tułaczki. A jednak nie traćcie nadziei. W tej walce o głębszy sens życia i jego piękność nie jesteście osamotnieni. Na szczęście madę przy boku sztukę polską, która dziś stała się czymś ważniejszym i prawdziwszym niż bezdomne ministerstwa i urzędy wyzute z władzy — i ona to, sztuka, nauczy was głębi, jej bicz, surowy i dobrotliwy zarazem, spadnie na was ze świstem ilekroć zaczniecie się rozklejać, ślimaczyć i mazgaić. Ona, sztuka, otworzy wam oczy na ostrą piękność współczesności, na wielkość waszego zadania, a zbyt prowincjonalne uczucie zastąpi uczuciem nowym, na miarę świata, na miarę • tych horyzontów, które dziś się przed wami otwierają. Przywróci wam zdolność lotu i mocy aby nie powiedziano o was słowami Szekspira: Biada podrzędnym istotom, gdy wchodzą Pomiędzy ostrza potężnych szermierzy!



1954

VII Piątek Zjawiłem się na tej zabawie tanecznej (było to w Nowy Rok) o 2-ej rano, mając w sobie, oprócz indyka, sporo wódki i win. Umówiłem się tu ze znajomymi — ale ich nie było — chodziłem po rozmaitych salach — usiadłem w ogródku — gdzie niespodziewanie tłum rozłamał się w pary i zatańczono. Nastąpiło to za sprawą muzyki, która jednak z miejsca mojego prawie nie dawała się słyszeć i dochodziła do mnie li tylko głuchym odgłosem perkusji lub kilkoma tonami skocznej melodii, ginącej zaledwie dała znak istnienia. A niebiańskiemu wezwaniu rozigranych fragmentów, które objawiały się zawsze konsekwentne, zawsze skupione wokół jakiejś, mnie niedostępnej, frazy, odpowiadał tu rytm ciał zabawny i gwałtowny, dowcipny i natrętny, do rozpuku roztańczony — i bardziej namacalny, bardziej rzeczywisty od tamtej dalekiej aluzji aż zdawało się, że nie muzyka wywołuje taniec lecz taniec muzykę — tak, miało się wrażenie jak gdyby rytm tu, w dole, zbyt już nieodparty, wydzierał tam, w górze, zarys potwierdzającego dźwięku. Ale cóż za taniec! Taniec brzuchów, taniec rozbawionych łysin, taniec zwiędłego oblicza, taniec spracowanej, zwykłej codzienności, która tu hulała przy święcie, taniec szarości i nieforemności. To nie znaczy aby ta publiczność była gorsza od jakiejkolwiek innej — ale byli to przeważnie ludzie starsi i, ostatecznie, była to zwykła ludzkość wraz ze swoją nieuniknioną nędzą — ta zaś nędza w sposób bezwstydny pyszniła się sobą w podrygach — które to podrygi, pozbawione muzyki, były czymś bluźnierczo bezczelnym, przerażająco pogańskim i dziko rozwiązłym… Wyglądało, jak gdyby oni postanowili siłą zdobyć i posiąść Piękność, Żart, Elegancję, Wesołość i oto, puściwszy w pląs defekty swoje i całą swoją przyziemność, wytwarzali wspólnie kształt roztańczony, rozbawiony… do którego nie mieli prawa, który był właściwie uzurpacją. Ale to szaleńcze domaganie się wdzięku, dochodząc do maksymalnego napięcia, wydzierało nagle ów znak życia melodii, tych kilka szczęsnych tonów, które, spływając na taniec, przez jedną chwilę go uświęcały — po czym znowu następowała dzika,

ciemna, głucha, Boga pozbawiona, współpraca roztrzęsionych, sobą porwanych, ciał. A więc taniec stwarzał muzykę, taniec gwałtem zdobywał melodię i to wbrew niedoskonałości swojej! Na widok tej myśli doznałem jakże głębokiego wzruszenia — gdyż ze wszystkich myśli świata, ta właśnie była dla nas, dzisiaj, najważniejsza, nam najbliższa, tak, to objawienie czaiło się za zasłoną o której żarliwie mówiłem do siebie wierszem Valéry’ego w tłumaczeniu bodaj Lechonia: Snu ciężka brama, wciąż nieukończona Ciężko wznosząca się z rubinu zasłona… I to było na dnie naszych ksiąg, naszych zmagań, naszego geniuszu, naszej niebosiężnej śmiałości! Ku tej idei — że taniec stwarza muzykę — parła ludzkość wszystkimi drogami swoimi, ona stała się natchnieniem i metą mojego czasu, ku niej i ja dążyłem po spirali, coraz ciaśniejsze zataczając kręgi. Ale w tejże chwili zostałem unicestwiony. Gdyż zdałem sobie sprawę, że myśl tę myślę jedynie dla jej patosu! Czwartek Ptak leci. Jednocześnie zaszczekał pies. Zamiast powiedzieć: „Ptak lata, pies szczeka” powiedziałem naumyślnie: „Lata pies, ptak szczeka”. Co jest w tych zdaniach mocniejsze — podmiot czy orzeczenie? Czy w „lata pies” raczej „lata” jest nie na miejscu, czy „pies”? A także: czy można by napisać coś opartego na takim perwersyjnym kojarzeniu pojęć, na rozpuście języka? Sobota Rozmowa z Karolem Świeczewskim o Ślubie, a jednocześnie list od S. z zawiadomieniem, że w Stanach ktoś pragnie wystawić Ślub, oraz list

od Camusa z zapytaniem, czy zgadzam się aby polecił Ślub pewnemu dyrektorowi teatru w Paryżu. Co robić? Ślub bez teatru jest jak ryba bez wody — tak, bo to nie tylko dramat pisany dla teatru, ale, przynajmniej w zamierzeniu swoim, to sama wyzwalająca się teatralność istnienia. Mam jednak obawy, że nikt oprócz mnie nie zdoła tego wyreżyserować i że przedstawienie runie z wielkim wstydem moim, grzebiąc na długie lata karierę sceniczną utworu. Największa trudność na tym polega, że Ślub nie jest opracowaniem artystycznym jakiegoś problemu czy sytuacji (do czego przyzwyczaiła nas Francja) ale luźnym wyładowaniem wyobraźni, wytężonej, co prawda, w określonym kierunku. To nie znaczy, aby Ślub nie opowiadał nam pewnej historii: to dramat człowieka współczesnego, którego świat został zrujnowany, który (we śnie) ujrzał dom swój zamieniony w karczmę, narzeczoną — w dziewkę. Pragnąc odzyskać przeszłość, człowiek ten ogłasza ojca swojego królem, w narzeczonej chce widzieć dziewicę. Daremnie. Gdyż nie tylko świat mu zrujnowano, on sam uległ ruinie i już skończyły mu się tamte uczucia… Natomiast na gruzach dawnego odsłania się świat nowy, pełny okropnych zasadzek i nieobliczalnej dynamiki, pozbawiony Boga, stwarzający się z ludzi w przedziwnych konwulsjach Formy. Upojony wszechwładzą swojej rozpętanej ludzkości, on ogłasza się królem, bogiem, dyktatorem i chce za pomocą tej nowej mechaniki sprawić aby odżyła w nim czystość, miłość… tak, on sam sobie da ślub, narzuci go ludziom, zmusi aby to ratyfikowali! Lecz ta rzeczywistość, stwarzana poprzez formę, zwraca się przeciwko niemu i go druzgocze. To anegdota… Ale nie wyczerpuje ona treści Ślubu, gdyż ten nowy świat, który ujawnia się tutaj, nie jest z góry wiadomy, nawet autorowi, dramat jest jedynie próbą artystycznego dotarcia do rzeczywistości, którą kryje Przyszłość. To sen o epoce, wyrażający męczarnie naszej współczesności, ale też sen wyprzedzający epokę, usiłujący odgadnąć… na marginesie akcji śniący duch bohatera-artysty chce przebić ciemność, to senna walka z demonami jutra, to celebracja świętego obrządku nowego i nieznanego Stawania się… Więc Ślub na scenie powinien stać się górą Synaj, pełną mistycznych objawień, chmurą, brzemienną tysiącem znaczeń, rozpędzoną pracą wyobraźni i intuicji, Grand Guignolem, obfitującym w igraszki, zagadkową missa solemnis na przełomie czasów u stóp niewiadomego ołtarza. Ten sen jest snem i toczy się w ciemnościach, on ma prawo do tego aby go rozjaśniały tylko błyskawice (bardzo przepraszam, że w sposób tak górnolotny wyrażam

się, ale inaczej nie mógłbym dać do zrozumienia, jak ma być wystawiony Ślub). Jeżeli tak go ujmiecie — jako wyładowanie duszy, brzemiennej niejasnym przeczuciem nadchodzących czasów, jako nabożeństwo przyszłości — powinien zagrać na scenie; ale nie zapominajcie, że to przedstawienie ma być tyleż zmysłowe, ile metafizyczne, to jest że wszystkie blaski i grozy rozpętanej formy, upojenie się maską, wyżywanie się w grze dla samej gry, powinny uczynić je rozkoszą. A wreszcie nie zapomnijcie, że jego ostateczny tragizm polega na przerażeniu człowieka, który widzi, że kształtuje się w sposób dla siebie nieprzewidziany — na rozdźwięku pomiędzy człowiekiem a formą. Melancholijny jest sens tych wskazówek. Naprawdę chodzi o to, że ja w ogóle nie mam żadnej pewności, czy za mojego życia Ślub zostanie wystawiony. Niedziela Chciałbym przynajmniej powiedzieć, jak wyobrażam sobie w ogólnych zarysach reżyserię 1-go aktu. Pierwsza scena Henryk—Władzio: nostalgiczna, gniotąca melodia snu i patos Henryka w próżni i „łatwość” Władzia, przerażająca łatwość młodości. A „hola” jak zaklęcie, narastające sobą i rodzące oczekiwanie. Gdy ukazują się rodzice, Henryk przybiera styl „podróżnego”, to typowa scena z karczmarzem. Ale zaraz gwałtowne rozkrzyczenie się Ojca i wejście Matki, której krzyk winien Zgrać się z krzykiem Ojca. I dwa monologi Henryka: Tak by się zdawało Ale nie jest to zupełnie pewne. oraz I nie mogę mówić po prostu… jak dwa crescenda: tu on zaczyna czuć się kapłanem i rozpoczyna się

msza. Odtąd będzie on zarazem w akcji i poza akcją; będzie czasem popierał ją zażarcie jakby w pragnieniu wyczerpania jej sensu, będzie stowarzyszał się z nią w upojeniu, albo będzie asystował jej z boku, albo, na chwilę, zupełnie ją zatrzyma. Dialogi z rodzicami o zmiennym rytmie, zmiennych nastrojach — ale trzeba opracować je głosowo, jak tekst muzyczny i wydobyć ich teatralność. I obrzędowość tej uczty. A pochód parami do stołu to irrupcja groteski, zgranie się w tanecznej paradzie — tu. oni na chwilę zapomnieli o dramacie i tylko się bawią. Po czym ukazanie się Mańki-Mani, zaprawione dręczącą snu tajemnicą. I Henryk zrozpaczony, ale rozbawiony, oddający się z Władziem lekkości i lekkomyślności, rytm, rym ich oszałamia! Po czym wtargnięcie Pijaków, wyczarowane ową „świnią”, którą zachłysnął się Ojciec i leit-motiv „Mańka świniny, Mańka Świnia” natrętny — a Henryk z boku, daje się wciągnąć i już zażarcie przytwierdza, popiera: „Butelka gorzki świni!” Albo, powtarzając na stronie słowa Pijaków (Mańka, ogórki!… W sam krucyfiks!) czyni to jakby się stowarzyszał w jakimś obrządku. A gdy w pewnej chwili mówi do siebie „Kiedy to wszystko się skończy?”, Pijak, jak gdyby wychodząc z roli, odpowiada: „Prędko” i przez chwilę następuje jedno z tych, typowych dla Ślubu, zawieszeń akcji: Henryk (do Pijaka): — Co tam jest za oknami? Pijak: — Tam są rozległe pola. To rozpaczliwa potrzeba nietykalności i dziki lęk przed palcem Pijaka rodzą królewskość Ojca — palec ten niechaj będzie dość duży i odrażający. Wejście drugiego głównego tematu tej „symfonii” (Henryku, o, Henryku!), który przeciwstawia się wzniosłością pierwszemu, poniżającemu (Świnia — Świnia), powinno zabrzmieć należycie, poparte okrzykami „król, król!” i ukazaniem się Dostojników. Dostojnicy niechaj ukażą się spowici mrokiem snu i stopniowo tylko niech scena skonsoliduje się w swoim nowym aspekcie królewskiego dworu. W scenie modlitwy Ojcostwo nabiera boskiego charakteru — Bóg jest ojcem Ojca — i to ojcostwo męczy, narzuca się, podsuwając Henrykowi słowa wiernopoddańcze… i on, w próżni, nie wie co robić ze sobą… Ale naraz spływa lekkie, cudowne słówko „Ślub” i scena się rozjaśnia — i

marsz weselny, triumfalna posuwistość finału, ów polonez, którym Ojciec chce „przeprzeć” rzeczywistość — zakłócony ostatnim, krótkim wybuchem „świni”. Poniedziałek Czy wolno mi ogłaszać drukiem takie komentarze do własnych utworów? Czy nie jest to nadużycie? I czy nie znudzi? Powiedz sobie: ludzie marzą o tym aby cię poznać. Pragną cię. Są ciebie ciekawi. Wprowadzaj ich siłą w swoje sprawy, nawet w te, które dla nich są obojętne. Zmuszaj aby się zainteresowali tym, co ciebie interesuje. Im więcej będą wiedzieć o tobie, tym bardziej będziesz im potrzebny. „Ja” nie jest przeszkodą w obcowaniu z ludźmi, „ja” jest tym czego „oni” pożądają. Idzie jednak o to aby „ja” nie było przemycane, jak towar zakazany. Czego nie znosi „ja”? Połowiczności, lękliwości, wstydliwości. Wtorek W czym różnimy się, p. Goetel i ja? Goetel mówi (.Znużenie w „Wiadomościach”) że Polacy na wygnaniu żyją połowicznym, nieprawdziwym życiem i że, aby ciż Polacy zaczęli żyć naprawdę, muszą odzyskać Polskę. Że, wprawdzie, ogarnia nas od czasu do czasu znużenie na myśl o tej ciągłej, wiekowej, nigdy nie kończącej się walce o Polskę, że diabeł eskapizmu szepcze nam do ucha podsuwając takie czy inne próby wyminięcia tego zadania — ale nie da rady, nie może być dla nas prawdziwego życia poza Polską, nie ma dla nas innego losu, innego powołania, innego zadania, jak tylko to, kapitalne — odzyskać Polskę. Przede wszystkim zapytam: czy tak pewne jest i oczywiste, że życie Polaka w Polsce było mniej połowiczne i mniej nieprawdziwe? Czy tamto życie nie było także nędzne, ubogie i ciasne — czy nie było wiecznym oczekiwaniem na życie, które „zaczyna się jutro”? Przypomnijcie sobie twarze w warszawskim, przedwojennym, tramwaju. Jakże zmęczone! Jak udręczone! Na tych twarzach czytaliście złowrogi sens życia — sens uniwersalny.

Po wtóre zapytam: czy prawda, że życie Polaka na obczyźnie musi być pozbawione najbardziej zasadniczej treści? Czegóż uczył was Kościół katolicki? Że macie nieśmiertelną duszę, niezależną od równoleżnika na którym się znajdujecie. Że, gdziekolwiek jesteście, macie troszczyć się o zbawienie — własne i bliźniego. Moje stanowisko pokrywa się ściśle ze stanowiskiem Kościoła, z tą tylko różnicą iż, zamiast mówić o duszy w pojęciu kościelnym, wymieniłbym pewne naczelne wartości człowieka, takie jak rozum, szlachetność, zdolność rozwoju, swoboda i szczerość… Wynikałoby ze słów pana Goetla, że do tych wartości droga wiedzie tylko poprzez Polskę; ja zaś uważam, że do nich nie ma żadnej drogi, gdyż każdy nosi je w sobie. A teraz dochodzę do pytania, będącego próbą ogniową, doprawdy demonicznego: czy, gdyby wam powiedziano, że aby pozostać Polakami musicie zrezygnować z części tej waszej ludzkiej wartości, to znaczy, że będziecie mogli być Polakami tylko pod warunkiem iż staniecie się gorsi, jako ludzie — nieco mniej zdolni, mniej rozumni, mniej szlachetni — czy zgodzilibyście się na takie poświęcenie dla utrzymania Polski? Ci z was, których nauczono umierać odpowiedzą twierdząco. Jednakże przygniatająca większość odpowie, że taki dylemat nie może w ogóle powstać, gdyż Polska jest nieodzownym warunkiem tych cnót, a Polak bez Polski nie może być pełnym człowiekiem. Ale taką odpowiedź nazwę eskapizmem w najklasyczniejszym stylu, oto tu ją macie tę odpowiedź tchórza, który boi się rzeczywistości. Gdyż wartości, o których mowa, mają charakter absolutny i nie mogą być uzależnione od niczego — ten kto mówi, że tylko Polska może zapewnić mu rozum lub szlachetność rezygnuje z własnego rozumu, z własnej szlachetności. Widzę też, że ja z p. Goetlem nigdy nie będę mógł się porozumieć — gdyż jemu idzie o Polskę a mnie o Polaków. Tak bardzo Goetel jest obciążony Polską, że nawet osiągnięcia Conrada lub CurieSkłodowskiej rozważa jedynie pod kątem ich znaczenia propagandowego — o ile one przyczyniły się do popularyzacji imienia Polski za granicą. Z lekceważeniem ocenia Goetel rolę „intelektualistów” — ponieważ oni nie na wiele mogą się przydać sprawie polskiej. Więc i Conrad i Curie i intelekt stali się insektami wirującymi wokół jednej świecy — Polski. Cóż powie na to p. Goetel? Powie, że jestem eskapista, cherlak,

megaloman, intelektualista (pseudo), zdrajca, tchórz, pięknoduch. Goetel nic ihnego nie może powiedzieć. Goetel musi to powiedzieć (z najczystszym sumieniem). Czwartek Język. Nie w tym rzecz aby nie było błędów językowych — ale w tym aby błąd nie hańbił. Każdemu może się zdarzyć omyłka w pisaniu, nawet gramatyczna, nawet ortograficzna — ale jedni ubierają się w togę klasyka i tych rozkłada od razu błąd, choćby niewielki. Natomiast pisarz, który w wysłowieniu nie chce być zanadto nieskazitelny, może pozwolić sobie na wiele potknięć i nikt go za to nie pociągnie do odpowiedzialności. A zatem pisarz musi dbać nie tylko o język, ale — przede wszystkim — o znalezienie właściwego stosunku do języka. Właściwego, to znaczy, o ile się da, niekrępującego. Kiepski to stylista który pozwoli łapać się za słówka. Kiepski ten, kto jak niektóre kobiety wyrabia sobie opinię bezgrzesznego — wówczas najmniejszy grzeszek staje się skandalem. Pisarze nazbyt delektujący się rzekomą precyzją stylu, usiłujący zaepatować jakąś nie istniejącą matematyką języka, kokietujący (szkoła Anatola France’a) „mistrzostwem” — to już nie na nasze czasy, zwłaszcza że sybarytyzm stał się niemodny. Stylista współczesny musi mieć wyczucie języka jako czegoś nieskończonego i w ruchu, nie dającego się opanować. Położy on nacisk raczej na swoje zmaganie się z formą niż na samą formę. Odniesie się do słowa nieufnie, jak do czegoś co mu się wymyka. To rozluźnienie związku pisarza ze słowem zapewnia większą śmiałość w użyciu słów. Najważniejsze aby nadmiar teorii, zbyt przemądrzałe podejście do stylu, nie odebrały słowu jego skuteczności w praktyce, w życiu. Wszak sztuka dzieje się między żywymi, konkretnymi ludźmi — a więc niedoskonałymi. Roi się dziś od stylów, które nudzą — które męczą — które wyciągają flaki — ponieważ są tworem intelektualnej recepty, dziełem ludzi nietowarzyskich i po prostu źle wy chowanych. Celować słowem w ludzi a nie w teorie, w ludzi a nie w sztukę. Mój język w tym dzienniku jest zanadto poprawny — w utworach artystycznych jestem swobodniejszy. Piątek

Dobra literatura polska, współczesna czy dawniejsza, nie na wiele mi się przydała i niewiele mnie nauczyła — a dlatego, że nie odważyła się nigdy dojrzeć pojedynczego człowieka. Indywiduum, jeżeli pojawiło się na jej kartach, to tylko trwożliwie, słabo, nieprawdziwie, zawsze nie dopowiedziane do końca. Literatura polska to typowa literatura uwodzicielska, pragnie oczarować jednostkę, poddać ją masie, znęcić do patriotyzmu, obywatelstwa, wiary, służby… To literatura pedagogiczna, więc nie wzbudzająca zaufania. Ale zła literatura polska była dla mnie i ciekawa i pouczająca. Studiując okropne nowelki rozmaitych ciotek w niedzielnym numerze „Kuriera Warszawskiego” albo powieści Germana, Mniszkówny, Zarzyckiej, Mostowicza, odkrywałem rzeczywistość… gdyż te powieści demaskują, one są zdradzieckie. Ich nieudolna fikcja pęka co chwila a przez szczelinę można rzucić okiem na wszystkie brudy tych dusz autorskich, niechlujnych. Historia literatury… Owszem, ale dlaczego historia tylko dobrej literatury? Zła sztuka może być bardziej charakterystyczna dla narodu. Historia grafomanii polskiej więcej może powiedziałaby nam o nas niż historia Mickiewiczów i Prusów. Poniedziałek Pojechaliśmy do Tigre. To delta Parany. Płyniemy motorówką po ciemno i cicho ścielącej się tafli w gąszczu wysp. Zielono, niebiesko, przyjemnie i zabawnie. Przystanek i wsiada dziewczę, które… Jak powiedzieć? Piękność ma swoje tajemnice. Wiele jest pięknych melodii, ale tylko niektóre są jak ręka która dławi. Ta piękność była tak „biorąca” że wszystkim zrobiło się dziwnie a może nawet wstydliwie — i nikt nie śmiał zdradzić się z tym że się jej przypatruje, choć nie było oczu, które by ukradkiem nie podglądały jej olśniewającego istnienia. Wtem dziewczę najspokojniej zaczęło dłubać w nosie. Środa

Virgilio Piniera (pisarz kubański): — Wy, Europejczycy, macie nas za nic! Nigdy, ani przez pięć minut, nie uwierzyliście że tu może urodzić się literatura. Wasz sceptycyzm na punkcie Ameryki jest absolutny i bezgraniczny! Niewzruszalny! Maskowany hipokryzją, która jest jeszcze bardziej morderczym rodzajem pogardy. W tej pogardzie jest coś nieubłaganego. Niestety! My nie umiemy odpowiedzieć równą pogardą. Atak naiwności amerykańskiej — podlegają im najlepsze tutejsze umysły. W każdym Amerykaninie, choćby zjadł wszystkie mądrości i przejrzał wszystkie pychy świata, siedzi gdzieś ukryta ta prowincja — i naraz wybuchnie świeżą, dziecięcą skargą. — Virgilio — powiedziałem — niech pan nie będzie dzieckiem. Te podziały na kontynenty i narodowości — przecież to kiepski schemat narzucony sztuce. Przecież wszystko co pan pisze wskazuje na to, że pan nie zna słowa „my”, że tylko „ja” jest panu znane. Skądże więc ten podział na „my, Amerykanie” i „wy, Europejczycy”? Czwartek Czy będę mógł umrzeć, jak inni, i jakie będą potem moje losy? Pośród ludzi uciekających od siebie ja tkwię skupiony na sobie. Wyolbrzymiam siebie — do jakich granic? Czy to jest niezdrowe? Jak dalece i w jakim znaczeniu jest niezdrowe? Czasami podejrzewam, że czynność wyolbrzymiania, której się oddaję, nie jest obojętna naturze, że jest prowokacją. Czy nie naruszyłem czegoś zasadniczego w samym stosunku moim do sił przyrodzonych i czy losy moje nie będą „potem” odmienne wskutek tego że nie postępowałem z sobą jak inni?

VIII Niedziela Tragedia. Chodziłem po deszczu w kapeluszu nasuniętym na czoło, z kołnierzem palta podniesionym, z rękami w kieszeniach. Po czym wróciłem do domu. Wyszedłem jeszcze raz żeby kupić coś do zjedzenia. I zjadłem. Piątek Z malarzem hiszpańskim Sanzem w Galeonie. Przybył tutaj na dwa miesiące, sprzedał obrazów za kilkaset tysięcy, zna Łobodowskiego i bardzo go ceni. Pomimo, iż zarobił w Argentynie sporo forsy, odzywa się o niej bez zapału. „W Madrycie człowiek siedzi przy stoliku kawiarnianym na ulicy i, choć nic konkretnego go nie oczekuje, wie, że wszystko może się zdarzyć: przyjaźń, miłość, przygoda. Tutaj wiadomo, że nic się nie. stanie”. Ale niezadowolenie Sanza jest bardzo umiarkowane w porównaniu z tym co mówią inni turyści. Te dąsy cudzoziemców na Argentynę, ich wyniosłe krytyki i sumaryczne osądy nie wydają mi się w najlepszym gatunku. Argentyna pełna jest cudów i czarów, ale czar ten jest dyskretny, spowity w uśmiech który nie chce wyrazić za dużo. Posiadamy tu niezłą materia prima (surowiec) choć nie stać nas jeszcze na fabrykaty. Nie mamy katedry Notre-Dame ani Luwru, natomiast często widzi się na ulicy olśniewające zęby, wspaniałe oczy, kształt ciała harmonijny i zręczny. Gdy odwiedzają nas od czasu do czasu kadeci marynarki francuskiej, Argentynka wpada, rzecz jasna i nieunikniona, w zachwyt jak gdyby ujrzała sam Paryż, ale mówi: — Jaka szkoda, że nie są ładniejsi. Aktorki francuskie upajają naturalnie Argentyńczyków paryską perfumą, ale mówią oni: — Nie ma ani jednej, która by miała wszystko w porządku. Kraj ten, nasycony młodzieżą, ma

w sobie jakiś arystokratyczny spokój właściwy istotom, które nie potrzebują się wstydzić i poruszają się łatwo. Mowa tu wyłącznie o młodzieży, ponieważ cechą Argentyny jest uroda młoda i „niska”, ta przy ziemi, nie znajdziecie jej w większych ilościach w sferze wyższej lub średniej. Tu tylko gmin jest dystyngowany. Tylko lud jest arystokratyczny. Tylko młodzież jest nieomylna w każdym akcencie. Jest to kraj na wywrót, w .którym szczeniak, sprzedawca literackiej revisty, ma więcej stylu od wszystkich jej współpracowników gdzie salony — plutokratyczne lub intelektualne — przerażają swoją nijakością, gdzie na granicy trzydziestki następuje katastrofa, zupełne przeobrażenie się młodości w dojrzałość na ogół niezbyt interesującą. Argentyna, wraz z całą Ameryką, jest młoda gdyż umiera młodo. Ale jej młodość jest także, pomimo wszystko, nieskuteczna. Na zabawach tutejszych ujrzycie, jak przy dźwiękach mechanicznej muzyki dwudziestoletni robotnik będący melodią Mozarta zbliża się do dziewczyny, która jest wazą Benvenuta Cellini, ale z tego zbliżenia arcydzieł nie wynika nic… Więc to kraina, w której poezja się nie urzeczywistnia, ale tym silniej wyczuwa się za kurtyną jej obecność, straszliwie cichą. Nie należy zresztą mówić o arcydziełach, gdyż to słowo jest w Argentynie nie na miejscu — tu nie ma arcydzieł, są tylko dzieła, tu piękność nie tylko nie jest niczym anormalnym, lecz właśnie stanowi ucieleśnienie zwykłego zdrowia i przeciętnego rozwoju, jest triumfem materii nie zaś objawieniem Boga. I ta zwykła uroda wie, że nie jest niczym nadzwyczajnym, wobec czego wcale się nie ceni — uroda, zatem, całkowicie świecka, pozbawiona łaski — a jednak, ponieważ z istoty swojej związana z łaską i z boskością, więc tym bardziej elektryzująca, jako wyrzeczenie. A teraz: Podobnie jak z urodą fizyczną, rzecz ma się z formą Argentyna jest krajem formy wczesnej i łatwej, tu niewiele dostrzec można owych bólów, upadków, brudów, udręczeń, które towarzyszą formie tylko z wolna i z wysiłkiem się doskonalącej. Rzadko zdarza się gaffa. Nieśmiałość jest wyjątkiem. Wyraźne głupstwo nie jest częste i ci ludzie nie popadają ani w melodramat, ani w sentymentalizm, ani w patos, ani w błazeństwo — przynajmniej nigdy nie popadają bez reszty. Ale wskutek owej wcześnie i gładko dojrzewającej formy (dzięki której dziecko rusza się ze swobodą dorosłego), która ułatwia, która wygładza, w kraju tym nie wykształciła się na miarę europejską hierarchia wartości i to, być może, najbardziej mnie pociąga w Argentynie. Oni

nie brzydzą się… ani nie oburzają się… ani nie potępiają… oni nie wstydzą się… w tym stopniu, co my. Oni nie przeżyli formy, nie zaznali jej dramatu. Grzech w Argentynie mniej jest grzeszny, świętość mniej święta, wstręt mniej wstrętny i nie tylko uroda ciała lecz wszelka w ogóle cnota jest tu mniej wyniosła, skłonna jeść z grzechem z jednego talerza. Pojawia się tu w powietrzu coś rozbrajającego… i Argentyńczyk nie wierzy własnym hierarchiom, lub też przyjmuje je jako coś narzuconego. Wydźwięk ducha w Argentynie nie jest przekonywujący, o czym oni sami najlepiej wiedzą, i istnieją tu dwa osobne języki — jeden publiczny, służący duchowi, który jest rytuałem i retoryką, oraz drugi, prywatny, którym ludzie porozumiewają się za plecami tamtego. Pomiędzy tymi dwoma językami nie ma najmniejszego związku i Argentyńczyk naciska w sobie guzik, który przestawia go na górnolotność, po czym naciska guzik, który powraca go zwyczajności. Czym jest Argentyna? Ciastem, które jeszcze nie stało się plackiem, czymś po prostu niedokształtowanym, czy też protestem przeciwko mechanizacji ducha, niechętnym, niedbałym gestem człowieka, który oddala od siebie zbyt automatyczną akumulację — inteligencję zbyt inteligentną, piękność zbyt piękną, moralność zbyt moralną? W tym klimacie, w tej konstelacji mógłby powstać rzeczywisty i twórczy protest przeciw Europie, gdyby… gdyby miękkość znalazła sposób na to ażeby być twarda… gdyby nieokreśloność mogła stać się programem, czyli definicją. Czwartek List do członków Klubu Dyskusyjnego w Los Angeles: Dziękuję za sympatyczne Merry Christmas and a Happy New Year, a wiadomość, że pierwsze posiedzenie Klubu zostało poświęcone omawianiu moich prac, bardzo mnie cieszy. Pozwólcie, drodzy Członkowie, że odwzajemnię się Wam kilkoma uwagami na temat czynności, której się oddajecie, to jest sztuki dyskutowania. Pragnę zastanowić się z Wami nad tą sprawą, gdyż z przykrością widzę, że dyskusja należy do tych zjawisk w kulturze, które na ogół nie przynoszą nam nic prócz upokorzenia, które nazwałbym „dyskwalifikującym”. Pomyślmy, skąd się bierze ten jad hańby, którym nas poi dyskusja. Zabieramy się do niej sądząc, że ma

wyświetlić, kto ma rację i jaka jest prawda — wobec czego primo określamy temat, secundo ustalamy pojęcia, tertio dbamy o ścisłość wysłowienia i quarto o logikę wywodu. Po czym wytwarza się wieża Babel, mętlik pojęć, chaos słów i prawda tonie w gadaninie. Lecz jakże długo jeszcze zachowamy ową profesorską naiwność, rodem z zeszłego stulecia, której zdaniem dyskusję można zorganizować? Czy jeszcze nie zrozumieliście pewnych rzeczy? Czy potrzeba wam więcej jeszcze gadaniny w świecie chorym na dyskusję abyście pojęli, że gadanie nie jest żadnym pomostem do prawdy? Chcecie ciemność waszą rozjaśnić tą świeczką., gdy latarnie morskie nie mogą przebić jej muru? Jeśli powiedziałem, że dyskusja należy do zjawisk „dyskwalifikujących”, to oczywiście mam na myśli tylko dyskusję dotyczącą spraw wzniosłych i oderwanych, nikt bowiem nie narazi się na wstyd ani na śmieszność, rozprawiając na temat sposobów przyrządzania zupy kartoflanej. Lecz śmieszność jest następstwem nie tylko tego, iż dyskusja nie może sprostać swojemu zadaniu — rodzi się ona stąd przede wszystkim, że my sami dopuszczamy się pewnej mistyfikacji, która właśnie staje się tym bardziej drastyczna im większa jest waga tematu. Mianowicie udajemy przed innymi i przed sobą, że idzie nam o prawdę, gdy w rzeczywistości prawda jest jedynie pretekstem dla naszego osobistego wyżycia się w dyskusji, dla naszej, krótko mówiąc, przyjemności. Gdy gracie w tennis, nie usiłujecie wmówić w nikogo, że idzie wam o coś innego poza grą — ale, gdy przerzucacie się argumentami, nie chcecie przyznać że prawda, wiara, światopogląd, ideał, ludzkość albo sztuka stały się piłką, i w gruncie rzeczy ważne jest kto kogo pokona, kto zabłyśnie, kto się wykaże w owym starciu, tak mile zapełniającym południe. Czy więc Dyskusja służy Prawdzie, czy Prawda — Dyskusji? Najpewniej jest i tak i owak — i chyba w rozdwojeniu tego aspektu ukrywa się to coś nieuchwytnego, co jest sekretem życia i kultury. Lecz człowiek mówiący musi zdawać sobie sprawę, dlaczego mówi, i wystarczy, abyśmy wstydliwie ukryli owo mniej poważne oblicze dyskusji a już styl nasz się zakłamuje i załamuje, i powstają wszystkie związane z tym hańby. Osoby, które, zapominając o osobach, skupiają się wyłącznie na dążeniu do Prawdy, przemawiają ciężko i nieprawdziwie, mowa ich pozbawiona życia staje się nie piłką lecz pilą. Ale ci, którzy umieją wyzwolić przyjemność, dla których dyskusja będzie zarazem pracą i zabawą, zabawą dla pracy, pracą dla zabawy, ci nie dadzą się przytłoczyć i wówczas wymiana zdań stanie się uskrzydlona, zabłyśnie wdziękiem, pasją i poezją i — co

najważniejsze — niezależnie od swego rezultatu stanie się triumfem. Gdyż nawet głupstwo, nawet nieprawda nie położą cię na obie łopatki, jeśli potrafisz się nimi bawić. Wydaje mi się iż tu, przypadkowo, zdradziłem największy i ostateczny sekret stylu: musimy umieć rozkoszować się słowem. I jeśli literatura w ogóle ośmiela się mówić, to wcale nie dlatego że jest pewna swojej prawdy a tylko dlatego, że jest pewna swojej rozkoszy. Jeżeli jednak, drodzy członkowie, pragnę zwrócić waszą uwagę na tę właściwość dyskusji to dlatego, że świat stal się śmiertelnie i głupio poważny, a prawdy nasze, którym odmawiamy zabawy, zanadto się nudzą i przez zemstę nas zaczynają nudzić. Zapominamy, że człowiek nie jest po to tylko aby drugiego człowieka przekonać — że jest po to aby go pozyskać, zjednać, uwieść, oczarować, posiąść. Prawda me jest sprawą argumentów tylko — jest sprawą atrakcji, czyli przyciągania. Prawda nie urzeczywistnia się w abstrakcyjnym turnieju idej, ale w starciu osób. Skazany będąc na czytanie sporej ilości książek wypełnionych tylko argumentami, wiem co to jest prawda odarta z osoby, prawda-elaborat. Dlatego zwracam się do was z wezwaniem: nie pozwólcie aby idea rosła w was kosztem osobowości. Piszecie, że ja byłem przedmiotem waszego mówienia. Otóż chciałbym zapytać: czy uszanowaliście moją osobę? Czy słowa wasze nie były pozbawione wibracji, czy mówiliście o mnie ze wzruszeniem, polotem i pasją, jak przystoi mówić o sztuce, czy też tylko wydobyliście ze mnie jakieś moje „poglądy” i obgryzaliście je jak suchy gnat z mojego szkieletu? Wiedzcie, że o mnie nie wolno mówić w sposób nudny, zwykły, pospolity. Zabraniam tego stanowczo. Domagam się — o sobie — słowa odświętnego. Tych, którzy pozwalają sobie mówić o mnie nudno i rozsądnie, karzę okrutnie: umieram im w ustach i oni mają w swoim otworze gębowym pełno mego trupa. Poniedziałek Dionys Mascolo: Le Communisme {Relation et communication ou la dialectique des valeurs et des besoins, Gallimard, Paris, 1953). Przypuszczam, że jeszcze będę miał coś do zanotowania o tej ważnej książce (ważnej, gdyż to komunizm wyrafinowany, zaprawiony wszystkimi smakami elity, komunizm dla arystokracji), z której

przeczytałem zaledwie sto stronic. Na razie: Tekst sprawia dziwne wrażenie. Absolutnej powagi i absolutnego dzieciństwa. Absolutnej szczerości i absolutnego fałszu. Absolutnej wiedzy o rzeczywistości i absolutnej niewiedzy. Czy więc nie należałoby powiedzieć, że Mascolo wyczerpał gruntownie pewien sens egzystencji, ale brak mu wyczucia drugiego, uzupełniającego, sensu? To dzieło stoi mocno, ale na jednej nodze. Dlatego rzuca ono nieraz olśniewający snop światła na jadowitą alchemię obecnej kultury i naszą grę w fałszywe karty. Tutaj Mascolo może się przydać. Ale jest on zupełnie bezsilny wobec własnego fałszerstwa. Dzieje się tak ponieważ on nie chce być sobą, tylko narzędziem, to człowiek który podporządkował się swemu zadaniu. Nie może pojąć świata ponieważ chce narzucić się światu, co więcej uważa, że narzucenie się jest jedyną formą rozumienia. To dusza z premedytacją nachalna. Odbija się to na stylu. Język ten krzyczy: jestem na poziomie! Jestem głęboki. Jestem przenikliwy. Jestem świadomy i autentyczny. Potrafię użyć wszystkich chwytów, znam wszystkie recepty, nie złapiecie mnie na żadnej naiwności. A jednak ten język nie jest osobisty. Wygląda to tak jak gdyby Mascolo przyswoił sobie tę ilość świadomości, subtelności, ostrości etc. która jest w powietrzu, w tym powietrzu, mianowicie, którym oddycha intelektualizm współczesny — wszystko to on sobie przywłaszczył i biegle tego używa, ale to nie jego własność. Nic nie jest własnością Mascola, gdyż on sam nie jest swoją własnością. Można by wyjąć z książki ten „styl” i posłać go przeciwko niemu — wystarczy wsadzić w inną kopertę i skierować pod innym adresem. W tym dziele gdzie demon komunizującej inteligencji rzuca się na kosmos, równie demoniczny i równie abstrakcyjny, brak jednej jedynej prawdy, to jest, skromnej, ciepłej, poufnej prawdy autora. Czwartek Krytyka stała się dla mnie zagadnieniem palącym od dawna — bodaj od pierwszych moich kontaktów literackich z ludźmi. Polacy nie są na ogół psychologami. Polak nie jest w stanie, na przykład, właściwie ocenić człowieka z którym rozmawia, lub którego książkę czyta.

Wiedziałem, że Polak nie zada sobie trudu by wniknąć w miejsce moje, gdzie żart staje się powagą, nieodpowiedzialność — odpowiedzialnością, niedojrzałość — dojrzałością, że nie potrafi ani odkryć mojej gry ani zrozumieć jej przyczyn. Ale ze wszystkich Polaków krytyk literacki, ten fachowy oceniacz, jest właśnie istotą najmniej znającą się na ludziach a, co za tym idzie, na literaturze — gdyż w nim balast intelektualny do reszty przytłacza bezpośrednie, intuicyjne odczucie człowieka. Wiedziałem przeto, pisząc Ferdydurke, książkę niezwykle trudną, więcej nawet, zwodniczą i mylącą, że jeśli bezbronny oddam się w ręce tych panów, jestem zgubiony. A zarazem zadałem sobie szereg pytań. Czy jest w porządku, aby autor był bezbronny wobec krytyka? Dlaczego niby mam się godzić bez protestu aby mnie sądził publicznie p. X. który, być może, posiada mniej wiedzy o życiu ode mnie, a już na pewno prawie o wiele mniejsze ma pojęcie o tym, co jest moją — nie jego — problematyką? Dlaczego to opinia p. X., która jest ostatecznie jedną więcej prywatną opinią, ma być wyniesiona na wyżynę wyroku przez sam fakt, że on pisuje w gazecie? Dlaczego mam znosić tę arogancję i impertynencję, to pośpieszne niechlujstwo mieniące się uroczyście krytyką? Czyż, gdybym godził się na podobną zależność od sądu ludzkiego, nie byłbym w sprzeczności z zasadniczym dążeniem mojego utworu, który miał mi zapewnić swobodę i suwerenność — przysporzyć mi „pewności siebie”? Ale przede wszystkim zadałem sobie pytanie (gdyż w Ferdydurke dążyłem do ujawnienia siebie w możliwie szerokiej skali) czy jest w porządku aby autorzy przybierali minę podczas pisania jak gdyby krytyka nic ich nie obchodziła, jak gdyby owe osądy działy się na innej planecie — gdy w rzeczywistości wszyscy piszemy dla ludzi, sąd ich jest dla nas decydujący, lęk przed nim — dominujący. Te zaś pytania o tyle bardziej były dotkliwe, że będąc autorem prawie nieznanym i pozbawionym autorytetu, pisałem książkę bezczelnie śmiałą i prowokującą, w której ja, pętak, rozprawiałem się z całą kulturą. Moja siła jednak miała polegać właśnie na obnażeniu mojej słabości. Sam punkt wyjścia książki — ujawnienie własnej niedojrzałości — miał być ostoją jej mocy. Postanowiłem więc ujawnić także mój stosunek do krytyki i, zamiast pominąć ten aspekt twórczości wstydliwym milczeniem, jak to się praktykuje, postarałem się aby dobrze i jaskrawo stało się widoczne, że książka pisana jest w strachu przed krytyką, w nienawiści do krytyki i w żądzy uchylenia się krytyce. Dziś, naturalnie, czuję się o wiele pewniej. Jestem lepiej osadzony w ludziach. Nie jestem już tak przerażająco samotny, jak wtedy, gdy z

pierwszymi maszynopisami chodziłem do Kistera. Dzisiaj opinii pani X., która mnie uważa za półgłówka, mogę przeciwstawić opinię pana Y., który mnie ceni. Ale… Niedziela Zimny wiatr z południa wymiótł z Buenos Aires masę gorącego i wilgotnego powietrza, dmie teraz posuwiście, wyjąc, świszcząc, brzęcząc i trzaskając szybami, wyrzucając w górę papiery a na skrzyżowaniach ulic powodując istne orgie niewidzialnych czarownic. Ten wiatr pseudo-jesienny porywa i mnie, i gna wraz ze mną — a zawsze w przeszłość — ma on przywilej wywoływania we mnie przeszłości i nieraz godzinami poddaję się mu, siedząc gdzieś na ławce. Tam, przewiany, usiłuję dokonać rzeczy nad siły a tak upragnionej — nawiązać z Witoldem Gombrowiczem do epok niepowrotnych. Rekonstrukcji mojej przeszłości poświęciłem wiele czasu, ustalałem pracowicie chronologię, wytężałem pamięć do ostateczności szukając siebie, niczym Proust, ale nic nie da się zrobić, przeszłość jest bezdenna a Proust kłamie — nic, zupełnie nic nie da się zrobić… Ale wiatr południowy, powodując jakieś zaburzenia w organizmie, wytwarza we mnie stan nieomal miłosnego pożądania w którym, błądząc rozpaczliwie, usiłuję ze skrzywionymi ustami choć przez chwilę obudzić w sobie dawne moje istnienie. Na avenida Costanera, wpatrzony w fale wyrzucane w górę białymi kłębami przez kamienne obmurowanie brzegu z uporczywą furią, przyzywałem ja, dzisiejszy Gombrowicz, tamtego dalekiego mego protoplastę w całej jego drżącej i młodej bezbronności. Trywialność tamtych zdarzeń nabierała dziś dla mnie (dla mnie, który już wiedziałem, który dzisiaj byłem właśnie swoją ówczesną przyszłością, rozwiązaniem zagadki tamtego chłopca) otóż nabierała ona świętości legend o dalekich początkach; i dziś ja znałem powagę tamtego śmiesznego cierpienia, znałem ex post… Więc przypominałem sobie jak, na przykład, pewnego wieczoru pojechał on — ja — w sąsiedztwo do Bartodziej na zabawę, gdzie była osoba, która jego — mnie — wprowadzała w stan oczarowania i przed którą ja — on — chciałem wykazać się, zabłysnąć; i to było mnie — jemu — koniecznie potrzebne. Ale wchodzę do salonu a tam, miast podziwu, politowanie ciotek, żarty kuzynek, grubawa ironia tych wszystkich okolicznych ziemian. Cóż się stało?! Stało się, że Kaden-Bandrowski „zjechał” jakąś moją nowelkę w słowach zresztą pełnych pobłażliwości, ale niedwuznacznie odsądzając

mnie od talentu. I ta gazeta wpadła im w ręce. I oni uwierzyli jej bo przecież „pisarz, zna się na rzeczy”. Więc tego wieczoru nie wiedziałem, rzeczywiście, gdzie się schować. Jeżeli on — ja — był w takich razach bezsilny, to wcale nie dlatego, aby to go przerastało. Wręcz przeciwnie. Te sytuacje były nie do odparcia ponieważ były niegodne odparcia — ponieważ były zbyt głupie i śmieszne aby można było wziąć na serio cierpienie, które zadawały. Więc cierpiałeś a jednocześnie wstydziłeś się swego cierpienia i ty, który już wówczas wcale nieźle dawałeś sobie radę z demonami o wiele groźniejszymi, tu załamywałeś się okropnie, dyskwalifikowany własnym bólem swoim. Biedny, biedny chłopcze! Dlaczego mnie wtedy nie było przy tobie, dlaczego nie mogłem wejść wtedy do tego salonu i stanąć tuż za tobą abyś poczuł się uzupełniony późniejszym sensem twego życia. Lecz ja — twoje urzeczywistnienie — byłem — jestem — o tysiące mil, o wiele lat, od ciebie i siedziałem — siedzę — tutaj, na amerykańskim brzegu tak gorzko spóźniony… i tak wpatrzony w wodę, wytryskującą ponad mur kamienny, wypełniony odległością wiatru pędzącego ze strefy polarnej. Niedziela Gdy dzisiaj, po latach, i będąc już o wiele spokojniejszy, mniej zdany na łaskę i niełaskę sądów, rozważam założenia Ferdydurke odnośnie do krytyki, jeszcze raz podpisuję się pod nimi bez zastrzeżeń. Dość już dzieł niewinnych, dzieł, które wchodzą w życie z minką jakby nie wiedziały że będą gwałcone tysiącem idiotycznych ocen; dość autorów, którzy udają, że ów gwałt dokonywany na nich przez sąd powierzchowny, byle jaki, jest czymś co nie jest w stanie ich dotknąć i czego nie należy dostrzegać. Dzieło, choćby zrodzone z najczystszej kontemplacji, powinno być tak napisane aby zapewnić autorowi przewagę w jego rozgrywce z ludźmi. Styl, który nie umie bronić się przed sądem ludzkim, który wydaje swego twórcę na pastwę byle kretyna, nie spełnia swojego najważniejszego zadania. Lecz obrona przed tymi opiniami jest możliwa tylko wtedy, gdy zdobędziemy się na pokorę i wyznamy, jak dalece są one dla nas ważne — nawet gdy pochodzą od głupca. Dlatego bezbronność sztuki wobec sądów ludzkich jest smutnym następstwem jej dumy: ach, ja jestem wyższy ponad to, ja liczę się tylko ze zdaniem rozumnych! Ale ta fikcja jest absurdalna, a prawdą jest właśnie, prawdą trudną i tragiczną, że sąd głupca także ma znaczenie, także nas stwarza, urabia nas od wewnątrz i

od zewnątrz, pociąga za sobą daleko idące konsekwencje natury praktycznej i życiowej. Jednakże krytyka ma jeszcze inny aspekt. Można ją oglądać od strony autora, ale można także spojrzeć na nią od strony publiczności — i wtedy nabiera barw jeszcze jaskrawszych skandalu, fałszu, nabierania gości. Jak rzeczy się mają? Publiczność pragnie być informowana przez prasę o książkach, które się ukazują. Stąd powstała gałąź krytyki dziennikarskiej, obsadzona przez ludzi mających styczność z literaturą. Lecz gdyby ci ludzie mieli naprawdę coś do zrobienia na terenie sztuki, gdyby w nim zapuścili korzenie, na pewno nie poprzestaliby na tych artykulikach — więc nie, to są prawie zawsze drugo- i trzeciorzędni literaci, osoby pozostające tylko w luźnym, raczej towarzyskim, stosunku ze światem ducha, osoby nie będące na poziomie sprawy, którą mają referować. I na tym właśnie polega największa trudność, która nie da się pominąć, z której rodzi się cały skandal krytyki i jej niemoralność. Pytanie jest takie: w jaki sposób człowiek niższy może krytykować człowieka wyższego, oceniać jego osobowość, wartościować jego pracę — w jaki sposób to może stać się, nie stając się jednocześnie absurdem. Przenigdy panowie krytycy, przynajmniej polscy, nie poświęcili tej delikatnej kwestii ani pięciu minut uwagi. A jednak Iksiński, osądzający człowieka tej klasy, na przykład, co Norwid, umieszcza siebie w sytuacji karkołomnej, niemożliwej. Gdyż, aby sądzić Norwida, musi być powyżej Norwida — a jednocześnie jest poniżej Norwida. Ten zasadniczy fałsz wywołuje nie kończący się łańcuch dalszych fałszów. I krytyka staje się właśnie zaprzeczeniem wszystkich swoich najgórniejszych pretensji. Chcą być sędziami sztuki? Ale do tej sztuki musieliby naprzód dotrzeć, oni są w przedpokoju, brak im dojścia do stanów duchowych, z których ona powstaje i nic nie wiedzą o jej natężeniu. Chcą być metodyczni, fachowi, obiektywni, sprawiedliwi? Lecz oni sami są triumfem dyletantyzmu, wypowiadając się na tematy, których nie są w stanie opanować: są przykładem najbardziej nieprawnej uzurpacji. Stróże moralności? Lecz moralność zasadza się na hierarchii wartości, a oni właśnie są kpiną z hierarchii, sam fakt ich istnienia jest esencjonalnie niemoralny. Wszak niczym się nie wykazali, niczym nie udowodnili że mają prawo do tej roli. Tyle tylko — że redaktor pozwala im pisać. Oddając się pracy niemoralnej, która polega na wypowiadaniu tanich, łatwych, pospiesznych sądów bez pokrycia,

pragną osądzać moralność ludzi, którzy życie swoje wsadzili w sztukę. Chcą oceniać styl? Lecz oni sami są parodią stylu, uosobieniem pretensjonalności; do tego stopnia są złymi stylistami, iż nie razi ich nieuleczalny dysonans owego przeklętego „powyżej” i „poniżej”. Nie mówiąc już o tym, że piszą pośpiesznie i niechlujnie; to brud najtańszej publicystyki… Nauczyciele, wychowawcy, kierownicy duchowi? W istocie, oni nauczyli czytelnika polskiego tej prawdy o literaturze, że ona jest czymś w rodzaju szkolnych wypracowań, pisanych po to aby belfer mógł postawić stopień; że twórczość nie jest grą sił, nie dających się w pełni skontrolować, wybuchem energii, pracą stwarzającego się ducha, lecz tylko coroczną „produkcją” literacką wraz z nieodłącznymi recenzjami, konkursami, nagrodami i felietonami. Są to mistrzowie trywializacji, artyści w przemienianiu ostrego życia w nudną papkę, gdzie wszystko jest mniej więcej równie mierne i nieważne. Takie zgubne skutki powoduje nadmiar pasożytów. Pisać o literaturze jest łatwiej niż pisać literaturę — w tym sęk. Więc ja, na ich miejscu, zastanowiłbym się bardzo głęboko jak wybrnąć z tej hańby, której na imię: ułatwienie. Ich przewagi bowiem są natury czysto technicznej. Głos ich rozlega się potężnie nie dlatego, aby był potężny, a tylko dlatego że pozwolono im przemawiać przez megafon prasy. Jak wybrnąć? Odrzucić z wściekłością i dumą wszystkie sztuczne przewagi, jakie ci zapewnia twoja sytuacja. Gdyż krytyka literacka nie jest osądzaniem człowieka przez człowieka (któż dał ci to prawo?), lecz starciem dwóch osobowości na absolutnie równych prawach. Wobec czego — nie sądź. Opisuj tylko swoje reakcje. Nigdy nie pisz o autorze ani o dziele — tylko o sobie w konfrontacji z dziełem albo z autorem. O sobie wolno ci pisać. Ale, pisząc o sobie, pisz tak aby osoba twoja nabrała wagi, znaczenia i życia — aby stała się decydującym twoim argumentem. Więc pisz nie jak pseudo-naukowiec, ale jak artysta. Krytyka musi być tak natężona i wibrująca jak to, czego dotyka — w przeciwnym razie staje się tylko wypuszczaniem gazu z balonu, zarzynaniem tępym nożem, rozkładem, anatomią, grobem. A jeśli nie chce ci się lub nie potrafisz — odejdź. (To napisałem, dowiedziawszy się że Związek Pisarzy Polskich na Obczyźnie — uważając krytykę za szczególnie ważną dla twórczości

pisarskiej — ustanowił nagrodę w wysokości 25 funtów za najlepszą pracę krytyczną. Aczkolwiek wszystkie nagrody dzieją się poza mną, aczkolwiek to taniec do którego nie zostałem zaproszony… lecz może tym razem? Zgłaszam niniejszą „pracę krytyczną” do nagrody i polecam ją gorąco uwadze Komitetu). Sobota Osobom, interesującym się moją techniką pisarską, przekazuję następującą receptę. Wejdź w sferę snu. Po czym zacznij pisać pierwszą lepszą historię, jaka ci przyjdzie do głowy i napisz ze 20 stron. Potem przeczytaj. Na tych 20 stronach znajdzie się może jedna scena, kilka pojedynczych zdań, jakaś metafora, które wydadzą ci się podniecające. Napisz więc wszystko jeszcze raz, starając się aby te podniecające elementy stały się osnową — i pisz, nie licząc się z rzeczywistością, dążąc tylko do zaspokojenia potrzeb twojej wyobraźni. Podczas tej powtórnej redakcji wyobraźnia twoja przyjmie już pewien kierunek — i dojdziesz do nowych skojarzeń, które wyraźniej określą teren działania. Wówczas napisz 20 stron dalszego ciągu, idąc wciąż po linii skojarzeń, szukając zawsze pierwiastka podniecającego — twórczego — tajemniczego — objawicielskiego. Potem napisz wszystko jeszcze raz. Tak postępując ani się spostrzeżesz, kiedy wytworzy ci się szereg scen kluczowych, metafor, symboli (jak w Trans-Atlantyku „chodzenie “, „pusty pistolet”, „ogier” lub w Ferdydurke „części ciała”) i uzyskasz szyfr właściwy. I wszystko zacznie ci się pod palcami zaokrąglać mocą własnej swojej logiki, sceny, postacie, pojęcia, obrazy zażądają swego dopełnienia i to, co już stworzyłeś, podyktuje ci resztę. Jednakże cała rzecz w tym, abyś, poddając się w ten sposób biernie dziełu, pozwalając aby stwarzało się samo, nie przestał ani na chwilę nad nim panować. Zasada twoja w tym względzie ma być następująca: nie wiem dokąd dzieło mnie zaprowadzi ale, gdziekolwiek by mnie zaprowadziło, musi wyrażać mnie i mnie zaspakajać. Zaczynając Trans-Atlantyk nie miałem pojęcia o tym, że on doprowadzi mnie do Polski, gdy jednak to się stało postarałem się aby nie kłamać — aby kłamać jak najmniej — i aby wyzyskać tę okazję dla wyładowania się i wyżycia… I wszystkie problemy, które nasuwa ci takie samorodne i na

oślep stwarzające się dzieło, problemy etyczne, stylu, formy, intelektu, muszą być rozwiązywane z pełnym udziałem twojej najostrzejszej świadomości oraz z maksymalnym realizmem (gdyż wszystko to jest grą kompensacji: im bardziej jesteś szalony, fantastyczny, intuicyjny, nieobliczalny, nieodpowiedzialny, tym bardziej musisz być trzeźwy, opanowany, odpowiedzialny). W rezultacie: pomiędzy tobą a dziełem powstaje walka, taka jak pomiędzy woźnicą a końmi, które go ponoszą. Nie mogę opanować koni, lecz muszę dbać abym się na żadnym zakręcie tej jazdy nie wywrócił. Dokąd zajadę — nie wiem, lecz muszę zajechać cało. Więcej — muszę przy sposobności wydobyć całą rozkosz z tej jazdy. I w ostatecznym rezultacie: z walki pomiędzy wewnętrzną logiką dzieła, a moją osobą (gdyż nie wiadomo: czy dzieło jest tylko pretekstem abym ja się wypowiedział, czy też ja jestem pretekstem dla dzieła), z tego zmagania rodzi się coś trzeciego, coś pośredniego, coś jakby nie przeze mnie napisanego, a jednak mojego — nie będącego ani czystą formą, ani bezpośrednią moją wypowiedzią, lecz deformacją zrodzoną w sferze „między”: między mną a formą, między mną a czytelnikiem, między mną a światem. Ten twór dziwny, tego bastarda, wsadzam w kopertę i posyłam wydawcy. Po czym czytacie w prasie: „Gombrowicz napisał Trans-Atlantyk aby dowieść…”, „Tezą dramatu Ślub jest…”, „W Ferdydurke Gombrowicz chce powiedzieć…” Piątek List od nie znanego mi p. H. z Londynu. Zapytuje: czy, zdaniem moim, nie jest antysemitą godnym napiętnowania pewien dyplomata polski, który w swoim dzienniku wyraził się o pewnym Żydzie „parszywiec”. Żałuję że nie zachowałem kopii mojej odpowiedzi, która była mniej więcej taka: „Myli się Pan najzupełniej. Wyzwiskiem, które określa Żyda, jest ’parch’. Słowo ’parszywiec’ używane jest w języku potocznym równie często w stosunku do Aryjczyków więc, choć oba te wyrazy mają wspólny źródłosłów, nic nie upoważnia do przypuszczenia że zostało ono użyte ze względu na żydowskie pochodzenie danej osoby. Czytałem tekst, o który Panu chodzi, kilka dni temu i do głowy mi nie przyszło

podejrzenie o antysemityzm pod adresem autora. Zresztą muszę Panu się przyznać, że i mnie — choć łatwo wywnioskować z mojej literatury, że niewiele mam wspólnego z antysemityzmem — czasem wymknie się nawet słówko ’parch’ gdy jakiś poszczególny Semita da mi się we znaki. Dzieje się tak ponieważ nie jestem filosemitą sztywnym, wysilonym, ale filosemitą w stanie luźnym, ze wszystkimi atawizmami szlachcica, panie święty, ze wsi”. Przypuszczam, że ta odpowiedź nie zadowoli mego korespondenta. Trudno. Zresztą, pewna wstydliwość nie pozwala mi pisać akurat tego, czego się po mnie oczekuje. Bezmiary zbrodni, dokonanej na Żydach, i mnie przeszyły na wskroś i na zawsze. Wolałem jednak nie zamieszczać tego w liście. Napisałbym — ale w liście do antysemity. Lecz muszę także zaznaczyć, że owo łapanie za słówka niezbyt trafia mi do przekonania. W tym jest uraz — właśnie ze względu na powagę tragedii — niepoważny. A nawet posunę się dalej i powiem, że Żyd zbyt uporczywie domagający się aby go traktowano „jak człowieka”, to jest, jakby niczym nie różnił się od innych, wydaje mi się Żydem nie dość świadomym swojego żydostwa. Żądając tej równości, oni mają rację — to słuszne, to zrozumiałe — ale to nie na miarę ich rzeczywistości. Zbyt proste, zbyt łatwe… Nie podoba mi się w Żydach, gdy nie są na wysokości swego powołania. Ileż razy zdumiewało mnie, gdym w rozmowach, i to z rozumnymi Żydami, natrafiał na taką małostkowość w ocenie własnego losu. Dlaczego świat nie lubi Żydów? Ależ dlatego, że są zdolniejsi, mają pieniądze, stwarzają konkurencję. Dlaczego świat nie chce uznać, że Żyd to taki sam człowiek, jak inni? Ależ to kwestia propagandy, przesądów rasowych, braku oświecenia… Gdy słyszę z ust tych ludzi, że naród żydowski jest jak inne, odczuwam to mniej więcej jak gdybym słyszał Michała Anioła twierdzącego, że niczym od nikogo się nie różni, Szopena, domagającego się „normalnego” życia, Beethovena, zapewniającego że i on ma prawo do równości. Niestety! Ci, którym dano prawo do wyższości, nie mają prawa do równości. Nie ma narodu bardziej oczywiście genialnego — i mówię to nie tylko dlatego, że oni zawarli w sobie najważniejsze inspiracje świata, że co chwila wybuchają jakimś wiekopomnym nazwiskiem, że wycisnęli pieczęć swoją na dziejach. Geniusz żydowski jest oczywisty w samej swojej strukturze, to jest w tym, że podobnie jak genialność indywidualna, jest najściślej połączony z chorobą, upadkiem, poniżeniem. Genialny, dlatego że chory. Wyższy, gdyż poniżony.

Twórczy, bo anormalny. Ten naród, jak Michał Anioł, Szopen i Beethoven jest dekadencją, która przetwarza się w twórczość i postęp. Ten naród nie ma łatwego dostępu do życia, jest w niezgodzie z życiem — dlatego staje się kulturą. Nienawiść, pogarda, lęk, niechęć, jakie wzbudza w innych narodach ten naród, są z tego samego gatunku co uczucia, które wywoływał w wieśniakach niemieckich chory, głuchy, brudny, histeryczny, gestykulujący Beethoven podczas swoich przechadzek. Droga krzyżowa Żydostwa jest z natury swojej ta sama, co droga Szopena. Historia tego narodu jest tajną prowokacją, podobnie jak biografie wszystkich wielkich ludzi — prowokacją losu, ściąganiem na siebie wszystkich klęsk, jakie mogą przyczynić się do spełnienia misji… narodu wybranego. Jakie moce życia wywołały ten fakt straszliwy, nie wiadomo — ci, którzy są nim, którzy go stanowią, niech ani na chwilę się nie łudzą, że z tych przepaści zdołają wydostać się na gładką równinę. I ciekawe, że życie choćby najpospolitszego, najzdrowszego Żyda, jest jednak zawsze, w pewnej mierze, życiem człowieka wybitnego: choć zdrowy, zwykły, niczym nie różniący się od innych, jest jednak odmienny i traktowany inaczej, musi być odosobniony, jest — choćby nie chciał — na marginesie. Więc można powiedzieć, że nawet przeciętny Żyd skazany jest na wielkość, dlatego jedynie, że jest Żydem. Nie tylko na wielkość. Jest skazany na samobójczą i rozpaczliwą walkę z własną formą, gdyż nie lubi siebie (jak Michał Anioł). Więc tej grozy nie załatwicie, wyobrażając sobie że jesteście „zwykli” i karmiąc się idylliczną zupką humanitaryzmu. Oby jednak walka z wami stała się mniej podła. Co do mnie — blask od was bijący nieraz mnie oświecił i wiele mam wam do zawdzięczenia. Czwartek Wstałem, jęk zwykle, około 10-ej i zjadłem śniadanie: herbata z biszkoptami, potem quaker. Listy: jeden od Litki z New Yorku, drugi od Jeleńskiego, Paryż. Na 12-tą poszedłem do biura (piechotą, niedaleko). Rozmawiałem przez telefon z Marril Alberes w sprawie tłumaczenia i z Russo, omawiając projektowany wyjazd do Goya. Telefonował Ríos, że powrócili już z Miramaru, oraz Dąbrowski (w związku z mieszkaniem).

O 3-ej kawa i chlebek z szynką. O 7-ej wyszedłem z biura i udałem się na avenida Costanera żeby odetchnąć świeższym powietrzem (bo upał, 32 stopnie). Myślałem o tym, co wczoraj opowiadał mi Aldo. Po czym poszedłem do Cecylii Benedit i poszliśmy razem na kolację. Ja zjadłem: zupa, befsztyk z kartofelkami i sałatką, kompot. Dawno jej nie widziałem, więc opowiadała o swoich przygodach w Mercedes. Przysiadła się do nas jakaś śpiewaczka. Była też mowa o Adolfo i jego astrologii. Stamtąd, już około 12-tej, poszedłem do Rexa na kawę. Przysiadł się do mnie Eisler, z którym moje rozmowy są mniej więcej takie: — No, co tam słychać, panie Gombrowicz? — Niech pan się opamięta na jedną chwilę, Eisler, bardzo bym pana o to prosił. Powracając do domu, zaszedłem do Tortoni żeby zabrać paczkę i rozmówić się z Poczo. W domu czytałem Dziennik Kafki. Zasnąłem około 3-ej. Powyższe ogłaszam, abyście wiedzieli jaki jestem w mojej codzienności.

IX Sobota Wybitnie mądre Głęboko moralne Absolutnie realne Bardzo szczere

Niezwykle głupie Rażąco niemoralne Szaleńczo nierealne Bardzo nieszczere

Taka jest dwutorowość moich doznań podczas czytania Mascola (Dionys Mascolo: Le Communisme, relation et communication ou la dialectique des valeurs et des besoins). Książka przenikliwa i groźna w swojej wojowniczej monotonii. Cel specjalny tej pracy, to wydobycie na plan pierwszy w marksizmie teorii potrzeby, jako bazy materializmu dialektycznego. Lecz przy tej okazji Mascolo krzyżuje ostrze z intelektualizmem współczesnym, z całym obszarem myśli niekomunistycznej, a ciosy jego są celne gdyż swojego wroga ma w sobie — on, typowy intelektualista Paryża, Madrytu lub Rzymu, bywalec tychże kawiarni, wielbiciel tychże poematów, słuchacz tej samej muzyki, smakosz tych samych smaków i hodowca nie innych myśli… Lecz dlatego — to książka napisana z czujnością, ani na chwilę nie słabnącą, która przewiduje wszystkie zarzuty. Jak zabezpiecza on swoje pozycje! Primo: ta książka nie przemawia do ciebie głosem komunisty, lecz właśnie głosem niezależnego intelektualisty, który zrozumiał komunizm; ale zarazem (wobec tego, że taka niezależność niezbyt godzi się z Diamatem) nie jest to dzieło klasycznego intelektualisty, a tylko człowieka, który „jest dość intelektualistą, aby nie być komunistą i dość komunistą, aby nie być intelektualistą”. Tu zatem Mascolo organizuje sobie własne stanowisko między komunizmem a intelektualizmem klasycznym. Secundo: tu obowiązuje najwyższy poziom myślenia, tu się myśli na serio i naprawdę — więc nie tylko krytykuje się Rosję Sowiecką, ale nawet nie ukrywa się faktu, że komunizm jest najcięższym i najkrwawszym z zadań. Ale mówi się: to jest nieuniknione; nikt tego nie zahamuje; to jest moralnie i materialnie konieczne; to imperatyw historii i sumienia. Tertio: największą i nigdy nie słabnącą energię wkłada się w wykazanie, że komunizm jest alfą i omegą dzisiejszości, rewizją wszystkich wartości w skali dotąd nie spotykanej — zasadniczym przewrotem wszystkiego —

jedyną możliwą rewolucją i rewolucją, obejmującą wszystkie możliwe rewolucje — że jesteśmy w tym tak zupełnie, iż niemożliwe staje się wszelkie „poza” — i ten to punkt widzenia nadaje tekstowi siłę czegoś nadrzędnego, ogrom wieloryba, który dźwiga na sobie świat. I Mascolo niczego bardziej się nie wystrzega, jak rozpowszechnionego wśród inteligencji komunizującej błędu, który, przyznając komunizmowi charakter idei, wprowadza go jako ideę, jedną więcej. Nie, komunizm nie jest ideą, nie jest żadną prawdą, jest tylko czymś co człowiekowi umożliwia prawdę i ideę. Komunizm, to wyzwolenie człowieka z materialnych uzależnień, które dotąd nie pozwalały mu myśleć i czuć prawidłowo, zgodnie z jego prawdziwą naturą. Quarto: miażdżąca teza o współrzędności ducha i materii, ta myśl fascynująca i objawicielska, ukazuje się tutaj jak Bóg ukazał się Mojżeszowi — i dyktuje prawo. To wszystko nie jest rewelacją — ale działanie tych objawień, które już wielekroć mi się przejadły, staje się znów dotkliwe, ponieważ zostały one przepuszczone przez pryzmat umysłu takiego mniej więcej, jak mój, kultury, jak moja — i tu mówi do mnie ktoś mi bliski, na tych samych, co ja, wychowany mistrzach — kto jednak, idąc po wspólnej ze mną drodze, doszedł do innego miejsca, skąd odmienna roztacza się panorama. Dlaczego? Jak to się stało? Kto z nas dwóch zmylił kierunek? A i to trzeba wyznać, że ludziom, jak ja, o wiele trudniej oprzeć się komunizmowi, gdyż złączeni są z nim całą swoją tendencją myślową do tego stopnia, iż ta myśl komunistyczna jest prawie ich własną myślą — która gdzieś, w jakimś jednym punkcie, zniekształca się i odtąd staje się obca i wroga. Nietrudno być pogromcą komunizmu gdy się wierzy w Trójcę Św. Nietrudno — gdy się oddycha minioną pięknością. Łatwo — gdy się jest wiernym eksponentem swego środowiska, gdy się jest hrabią, kawalerzystą, ziemianinem, handlowcem lub przemysłowcem, inżynierem lub lekarzem, członkinią Stowarzyszenia Ziemianek, konserwatystą lub finansistą, Sienkiewiczem lub antysemitą. Ale ja? Ja domagający się ludzkości bez fetyszów, ja, „zdrajca” i „prowokator” w mojej „sferze”, ja, dla którego kultura współczesna jest mistyfikacją… gdy ręka moja zdziera z mej twarzy i z innych oblicz maski, gdy to samo pragnienie niefałszowanej rzeczywistości żyje we mnie i tak intensywnie, gdy kocham te bolesne narodziny nowego świata i witam go, torującego sobie ścieżki już od dwustu prawie lat, zdobywającego jedną pozycję za drugą… jakżeż mogę być w sprzeczności z komunizmem? Sądzę, doprawdy, iż na własny rachunek i może w sposób bardziej własny i autentyczny niż wielu z nich, komunistów, przebyłem wstępne fazy tego procesu. Utrąciłem w sobie Boga. Nauczyłem się myślenia bezwzględnego.

Nauczyłem się, co więcej, piękność moją odkrywać w burzeniu dawnej piękności, a miłość w rozstawaniu się z dawnymi miłościami. Inne więzy, które mogły mnie krępować, natury majątkowej, towarzyskiej, socjalnej, dawno już opadły. Dziś nie ma czci, ani autorytetu, ani przywiązania, które by mnie hamowały, jestem wolny, wolny i etcetera wolny! Dlaczego odrzucam komunizm? Niedziela Eichler wyjechał na wieś i przeniosłem się na kilka dni do jego mieszkania. Zanotowałem już w tym dzienniku, że wolę nie lubić sztuki — to znaczy, że czekam, aby ona mnie się narzuciła — nie należę do osób, które uganiają się za nią… Otóż obrazy Eichlera zaczęły narzucać mi się ze ścian tego wąskiego pokoju jakąś treścią, której nie byłem w stanie odgadnąć. W tym człowieku i w jego malarstwie, które jest bardzo do niego podobne — i bardzo, uporczywie własne — i czyste, doprowadzone do maksymalnego wyrazu w skali niezwykle wąskiej swojego stylu, tkwi jakaś tajemnica „biologiczna” której nie mogę odgadnąć. Podejrzewałem go o histerię, tymczasem, przy bliższym poznaniu, odkryłem w nim naturę mocną i zrównoważoną. Tak czy owak, te barwy, te linie, z takim uporem (będącym cechą sztuki) powtarzające jedno i to samo w wielorakich kombinacjach formy, nasunęły mi myśl o „jedwabistej zdradzie” i w braku czegoś lepszego uczepiłem się tego określenia. Zdrada? Jaka zdrada? Czy można dociec? Każdy z nas przez inną furtkę wymyka się życiu i milion drzwi prowadzi na bezmierne pola zdrady. Ale (myślałem, siedząc naprzeciwko tych form dwulicowych) jakaż bezsilność teorii wobec istnienia — i Eichler wydał mi się jak woda przeciekająca Mascolowi przez palce, jak wąż ginący w trawie, jak mrówka, jak owad w migotliwym listowiu na wietrze. Poniedziałek Mógłbym wysunąć przeciw komunizmowi pewne zarzuty natury intelektualnej. Filozofia ta z wielu względów nie trafia mi do przekonania — przede wszystkim zaś dlatego, że, w moim pojęciu, komunizm jest nie tyle problemem filozoficznym lub etycznym, ile technicznym. Mówicie, iż

na to, aby duch zaczął prawidłowo funkcjonować, potrzeby ciała muszą być zaspokojone? Twierdzicie, że wszystkim zapewnić trzeba minimum dobrobytu? Gdzież gwarancja, jednak, że system wasz zdoła zapewnić dobrobyt? […] — czy w waszych rozumowaniach, gdzie mowa o wszystkim, lecz nie o technicznej sprawności systemu? Jeżeli komunizm jest materializmem i poprzez zmianę warunków materialnych chce wpłynąć na ducha, dlaczegóż tyle prawicie mi o duchu a tak mało o tym, w jaki sposób byłoby możliwe owo przezwyciężenie materii? Dyskusja, która powinna się toczyć między specjalistami od produkcji i organizacji, przewekslowana została na tory ogólne, jak gdyby chodziło o jakąkolwiek zwykłą filozofię. Ale póki nie zostanie wyjaśniona możliwość techniczna komunizmu, wszelkie inne rozważania są tylko marzeniem. Lecz gdyby nawet czarno na białym z waszych kalkulacji wynikało, że system wasz podwoi czy też potroi ilość dóbr na głowę, wyzwalając człowieka z nędzy, to jednak ja osobiście nie byłbym zdolny sprawdzić tych obliczeń — gdyż ta sprawa techniczna wymaga technicznej wiedzy o świecie, której ja, nie będąc specjalistą, nie posiadam. Więc mógłbym jedynie uwierzyć wam — ale, równie dobrze, mógłbym uwierzyć innym specjalistom, których obliczenia wykazują coś wręcz przeciwnego. Mamże na tak kruchych podstawach oprzeć mój akces do rewolucji, która rujnuje całą dotychczasową organizację, stworzoną dla opanowania natury? Przełknąwszy gładko, na dodatek, wszystek gwałt, który tym poczynaniom towarzyszy? Czwartek Miałbym, na gruncie intelektualnym, wiele innych argumentów przeciw komunizmowi. Ale czy nie byłoby właściwsze z punktu widzenia mojej osobistej polityki, gdybym nie pisał o tym i nawet nie zastanawiał się nad tym? Artysta,, który da się uwieść na tereny tych spekulacji mózgowych, jest zgubiony. My ludzie sztuki, ostatnio zbyt potulnie pozwoliliśmy, aby nas wodzili za nos filozofowie i inni naukowcy. Nie potrafiliśmy być dostatecznie odrębni. Nadmierne poszanowanie dla prawdy naukowej przysłoniło nam własną prawdę — w zbyt gorącej chęci zrozumienia rzeczywistości, zapomnieliśmy, że nie jesteśmy od rozumienia rzeczywistości, lecz tylko od jej wypowiadania — że my, sztuka, jesteśmy rzeczywistością. Sztuka to fakt, a nie komentarz

doczepiony do faktu. Nie do nas należy tłumaczenie, wyjaśnienie, systematyzowanie, dowodzenie. Jesteśmy słowem, które stwierdza: to mnie boli — to mnie zachwyca — to lubię — tego nienawidzę — tego pożądam — tego nie chcę… Nauka pozostanie zawsze abstrakcyjna, lecz głos nasz to głos człowieka z krwi i kości, to głos indywidualny. Nie idea, lecz osobowość jest dla nas ważna. Nie urzeczywistniamy się w sferze pojęć, lecz w sferze osób. Jesteśmy i musimy pozostać osobami, rola nasza polega na tym, aby w świecie, coraz bardziej abstrakcyjnym, nie przestało rozlegać się żywe, ludzkie słowo. Myślę więc, że literatura zanadto poddała się w tym stuleciu profesorom i że my, artyści, będziemy musieli wywołać skandal aby zerwać te stosunki — będziemy zmuszeni zachować się wobec nauki bardzo arogancko i bezczelnie, aby odeszła nam ochota do niezdrowych flirtów z formułami naukowego rozumu. Nasz własny, indywidualny rozum, nasze osobiste życie i nasze uczucia trzeba będzie przeciwstawić w najostrzejszej formie prawdom laboratoryjnym. Może więc byłoby lepiej, abym nie usiłował zrozumieć marksizmu i pozwolił, aby to zjawisko przenikało mnie o tyle tylko, o ile jest ono w powietrzu, którym oddycham. Ale taka ucieczka intelektualna oznaczałaby, że nie jestem w stanie oprzeć się mu jako konkretna osoba. Raczej więc muszę wejść w to obce mi królestwo, ale jak najeźdźca, który proklamuje własne prawo. To muszę powiedzieć: mnie niewiele obchodzą argumenty i kontrargumenty, ten kontredans, w którym mędrcy gubią się równie łatwo jak ostatni laik. Ale, mając bezpośrednie wyczucie człowieka, przyglądam się waszym twarzom, gdy mówicie, i widzę jak teoria wykrzywia wam twarz. Nie jestem powołany do stwierdzenia słuszności waszych racji — mnie o to idzie, aby wasza racja nie przemieniła wam twarzy w mordę, abyście pod jej wpływem nie stali się odstręczający, nienawistni i nie do przełknięcia. Nie jestem od kontrolowania idej, a tylko od bezpośredniego stwierdzenia jak idea wpływa na osobę. Artysta jest tym, który mówi: ten człowiek mądrze gada, ale on sam jest głupcem. Albo: najczystsza moralność płynie z ust tego człowieka, ale strzeżcie się, gdyż on sam, nie mogąc nastarczyć własnej moralności, staje się szują. Co o tyle jest, sądzę, wartościowe, że idea w oderwaniu od człowieka nie istnieje w pełni. Nie ma innych idej, jak ucieleśnione. Nie ma słowa, które by nie było ciałem. Poniedziałek

Dramat Mascola i jemu podobnych… Ten proces duchowy, z którego on wynika — cóż za wspaniałość! Nic bardziej wstrząsającego niż widok zrywania przez ludzkość wszystkich kotwic w ciągu ostatnich dwóch stuleci, aby ze statyki przejść w absolutną dynamikę — od człowieka i świata danych do człowieka i świata podległych nieustannemu stwarzaniu się — niczym okręt wypływający z portu na pełne wody. Zburzywszy sobie niebo, zburzywszy w sobie wszelką stałość, sami sobie objawiliśmy się jako nieobliczalny żywioł, a nasza samotność i jedyność w kosmosie, to niesłychane rozpętanie się naszego człowieczeństwa w przestrzeni nie wypełnionej niczym, oprócz nas, może zdumiewać i przerażać. Śmiałość tego parcia nie ma paraleli. Ludzie, biorący udział w tym procesie, jak Mascolo, jak ja, jak cała prawie inteligencja europejska, słusznie mogliby doświadczać najokropniejszych lęków i skrupułów, gdyby rzecz nie miała charakteru czegoś nieuniknionego. A jeśli komunizm stał się dla wielu zjawiskiem tak fascynującym, to ponieważ stanowi on najsilniejszą, jak dotąd, materializację inteligencji — to tak jak gdyby zaklęcia najświatlejszych duchów wywołały w końcu z niebytu siłę społeczną, czyli z ludzi złożoną, zdolną do konkretnego działania. Ten wilk musiał być wywołany z lasu — teraz idzie o to, aby nas nie pożarł. W Mascolu uosabia się dramat inteligencji, która spłodziła komunizm, aby dać mu się pożreć. W całej tej myśli odkrywa się gra dwóch elementów, doprowadzonych do wielkiego natężenia, a wzajemnie się wykluczających: siły i słabości. I tu chyba kryje się klucz zagadki — dlaczego ta myśl wydaje się zarazem moralna i niemoralna, mądra i niedorzeczna, trzeźwa i pijana. Myśl ta, zburzywszy, jak się rzekło, stary porządek metafizyczny — ujrzała się sam na sam ze światem. I był to świat niezmiernie łatwy — zdawałoby się — do opanowania przez myśl ponieważ zniknęły wszystkie hamulce, które myśl hamowały, ponieważ stała się ona jedynym arbitrem rzeczywistości. Mascolo przeto poczuł się panem świata (stąd duma i poczucie potęgi, wiejące z tej książki). Ale, z drugiej strony, gdy Mascolo z wyżyn swoich ogarnął cały świat spojrzeniem, okazał się on czymś tak oszałamiająco wielkim w swoim zróżnicowaniu, nie dającym się wyczerpać w swoim ruchu, iż, zaprawdę, Mascolo, ów władca, poczuł się zgubiony w świecie, a myśl jego zaczęła mu dyszeć ciężko z przerażenia (stąd panika tej książki). Lecz z chwilą gdy Mascolo oderwał wzrok od świata, aby

skonfrontować się z własną myślą, znalazł się w kleszczach tej samej sprzeczności. Oto, z jednej strony — ta myśl to jedyny i najwyższy sędzia, przewodnik ludzkości, organizator materii. Ale, z drugiej strony — rzecz nieczysta, uzależniona od bytu, poddana materii, coś co zaledwie może być nazwane „myślą” w dawniejszym znaczeniu tego słowa. Więc i na ten widok doznał on zarazem najwyższego upojenia mocą i najbardziej katastrofalnego poczucia przygniatającej niemocy. Cóż robić tedy? Czy uwierzyć w siłę myśli i porwać się z nią na świat? Czy też, nie ufając nadmiernie rozumowi, pozwolić światu aby sam się stwarzał? W tym drugim wypadku rozum już nie pyta, jaki ma być świat, a tylko zwężając pole swojego zasięgu: jak ja mam postępować w świecie? I staje się tym czym był od wieków, to jest narzędziem rozeznania jednostki, w skali życia indywidualnego. I w tej zredukowanej skali czuje się pewniejszy. Lecz Mascolo wybrał pierwszą z tych dróg. Dlaczego? Przede wszystkim dlatego, że — na pozór — myśli, która uzależnia się od materii, nie pozostaje nic innego jak przetworzyć materię, że dla heglisty, który jest marksistą, nie ma po prostu innej drogi, jak tylko ta, która wiedzie do reformy warunków myślenia, a zatem do reformy świata. To jednak nie zdołałoby, samo przez się, skłonić myśli Mascola do tak szalonego skoku na świat cały, ta myśl indywidualna, jeśli choć trochę pozostało w niej poczucia proporcji, nie zdobyłaby się na czyn tak zuchwały. I tutaj, aby zrozumieć sytuację Mascola, musimy wziąć pod uwagę, że jego myśl nie jest bynajmniej jego własną myślą, tylko myślą zbiorową, wynikiem tysiącletniego procesu, na który złożył się bezlik indywidualnych osiągnięć. Gdy używam rozumu aby zdecydować, czy mam wsiąść do tramwaju, nie potrzebuję uciekać się do owej wiedzy zbiorowej — sam wiem, co mam robić. Gdy jednak mam rozstrzygnąć jaka powinna być ludzkość, nie mogę dokonać tego inaczej, jak tylko posługując się myślą skumulowaną bibliotek. Problem, dotyczący ludzkości, może być rozwiązany tylko myślą ludzkości, nie — jednostki. Ale ta myśl ludzkości, potężniejsza od naszej własnej, upaja nas i oszałamia — pcha w dziedzinę rozstrzygnięć pozaindywidualnych. Mascolowi zdarzyło się co następuje: że, aby opanować świat, uciekł się do myśli silniejszej, niż własna; ale tej właśnie myśli nie jest w stanie opanować i ona to, teraz, rzuca go na świat. Poniedziałek

Góry. Cordoba. Przybyłem tu, do Vertientes, dziś rano i osiadłem w pięknym châlet Lipkowskich. Wzrok odrywa się od koni, kur, psów, krów, aby utonąć w przestrzeni, wypełnionej skomplikowaną geografią górskich łańcuchów i grzbietów. Panorama. Czeka mnie jazda do Mendozy. Wtorek Ta przygoda Mascola, wyżej opisana, ujawnia się w jego języku, który jest całkowicie oderwany od rzeczywistości namacalnej, nasycony do cna abstrakcją, podobny w tym do wszystkich języków, jakimi przemawia intelekt. Znajdziecie tu tę samą wyższą szkołę jazdy, polegającą na zachowaniu pozorów swobody gdy, naprawdę, dokładamy kurczowych wysiłków aby nie spaść z siodła. Ale co chwila staje się to tak głębokie, że Mascolo w tym tonie, tak subtelne, że Mascolo wikła się we własnej pajęczynie, tak ogólnikowe, że może mieć sto innych znaczeń i tak precyzyjne, że to robota zegarmistrza zawieszonego nad przepaścią. Gdy czytam Mascola, mniej interesuje mnie myśl sama, którą już znam skądinąd, więcej — rozpaczliwa walka myśliciela z myślą. Ileż wysiłku! Ale pomnóżcie te wysiłki autora przez wysiłki jego czytelników, uprzytomnijcie sobie jak te góry sylogizmów najeżdżają inne, słabsze umysły, które czytają piąte przez dziesiąte po to aby rozumieć dziesiąte przez dwudzieste, jak w każdej z tych głów myśl Mascola zakwita innym nieporozumieniem. Więc gdzież jesteśmy? W krainie siły, światła, precyzji, czy też w brudnym królestwie niedostateczności? Siła Jasność Metoda Triumf

Słabość Ciemność Chaos Klęska

Jak blisko sąsiadują ze sobą te dwie litanie — dwie siostry! A bardziej jeszcze dziwi i niepokoi, że to przez nadmiar cnoty myśl stacza się w grzech. Głupia przez nadmiar mądrości. Słaba wskutek nadmiaru siły. Ciemna, bo nazbyt spragniona jasności. Przyjrzyjmy się jeszcze sytuacji Mascola. On zabrnął… ale mógłby się wyratować… gdyby zachował wolność — wolność, która pozwala nam wycofać się, gdyśmy zabrnęli. Ta możność odwrotu, to „sfolgowanie”, wydobycie się z nadmierności w wymiar

bardziej ludzki, swobodniejszy — oto dla mnie jedyna prawdziwa wolność. Ale dziś nawet wolność stała się sztywna i nadmierna. Otrzymałem list, zawierający pochwałę, która tak bardzo mi zasmakowała iż poznałem od razu jak dalece trafia w sedno moich aspiracji. „Wolność, jaką pan daje w swoim dzienniku, jest prawdziwsza od profesorskiej, wysilonej wolności Sartre’a”. To zestawienie ukazało mi znienacka różnicę pomiędzy wolnością, do której aspiruję tutaj, a tamtą wolnością — intelektualną, i tak „wysiloną”, że w istocie staje się nowym więzieniem. Ale moja wolność, to ta zwykła, codzienna, normalna swoboda, potrzebna nam do życia, będąca sprawą instynktu raczej niż mózgowej medytacji, wolność, która nie chce być niczym absolutnym — swobodna, czyli byle jaka, swobodna nawet w stosunku do własnej swobody. Sartry i Mascole zdają się zapominać, że człowiek jest istotą stworzoną do życia w sferze średniego ciśnienia, średnich temperatur. Znamy dziś chłód śmiertelny, znamy ogień żywy, ale zapomnieliśmy sekretów letniego wietrzyka, który orzeźwia, pozwala oddychać. Wolność! Na to aby być wolnym potrzeba nie tylko chcieć być wolnym — potrzeba chcieć być wolnym nie za bardzo. Żadne pragnienie, żadna myśl za daleko posunięta nie zdoła przeciwstawić się ekstremizmom. Ale Mascolo zabił w sobie wolność z chwilą, gdy swoje zwykłe, bezpośrednie wyczucie wolności poddał racjom intelektualnym. leżelibyśmy zapytali tego niewolnika, czy jest wolny, odpowie, że tak, że oczywiście — bo wolny jest ten tylko, kto rozumie swoją zależność od dialektycznego procesu historii itd., itd. Więc jakżeż ta wolność wyrozumowana może bronić go przed intelektem, jakżeż ta koncepcja wolności ma zapewnić mu swobodę wobec innych koncepcji — i o tym, aby cokolwiek mogło spowodować w nim jakieś rozluźnienie, nie ma mowy. Mascolo przeto nie może się cofnąć — musi iść ciągle, naprzód — jest to tak, jak gdyby jechał na rowerze: jeśli stanie, przewróci się. I Mascolo jest zmotoryzowany, to już nie rower, lecz motocykl — naładowany myślą zbiorową i zbiorowym cierpieniem, pchany dynamiką proletariatu. Pchany całym mechanizmem kultury i cywilizacji, który polega na nieustannym piętrzeniu, na kumulacji. Czy sądzicie, iż mogłoby go powstrzymać podejrzenie, że z przyśpieszoną szybkością pędzi ku zadaniu nad siły? Mylicie się grubo: to człowiek, który stracił swoje centrum. Jeżeli zadanie jest nad siły, to dla niego oznacza tylko, że on musi siebie samego przerobić, aby być na wysokości zadania — i stąd on dla siebie jest tylko narzędziem, stąd Mascolo jest dla Mascola jedną więcej przeszkodą do przezwyciężenia.

I dlatego książka jego jest pisana bardziej jeszcze dla niego samego, niż dla innych: tu Mascolo przerabia Mascola, odcinając mu, przede wszystkim, drogi odwrotu. Tak pędzi on na kosmos, pobudzając siebie do pędu. A im bardziej kosmos staje się olbrzymi i nieuchwytny w całej przeraźliwej płynności swojego bezmiaru, tym bardziej kurczowo zaciskają się te palce. Gdyż ta istota ludzka, podobnie jak wszystkie inne ludzkie istoty, pragnie świata skończonego. Cała dialektyka rozwoju, stawania się, uzależnienia, jest tu subtelnym kłamstwem mającym przysłonić jedyną istotną żądzę — skończoności. Rozwala formę po to aby nadać nową formę — istnieć bez formy nie może — i, jaka by nie była ta forma, z chwilą, gdy ją wybrał, musi doprowadzić ją do pełnego urzeczywistnienia. Dlaczego powiedział A? Nie wiadomo. Ale, gdy powiedział A, musi powiedzieć B. Środa Wiatr i kłęby chmur, które z południa walą na szczyty. Samotna kura na trawniku… dziobie… Być konkretnym człowiekiem. Być indywiduum. Nie dążyć do przemiany świata, jako całości — żyć w świecie, przerabiając go o tyle tylko, o ile to leży w zasięgu mojej natury. Urzeczywistniać się zgodnie z moimi potrzebami — potrzebami indywidualnymi. Nie chcę powiedzieć, że tamta myśl — zbiorowa, abstrakcyjna — że Ludzkość, jako taka, nie jest ważna. Ale musi być przywrócona równowaga. Najbardziej nowoczesny kierunek myślenia to ten, który znów odkryje pojedynczego człowieka.

X Piątek W „Wiadomościach” list Jeleńskiego w którym odpowiada na notatkę Collectora o publikacji moich rzeczy w „Preuves”. Choć całkowicie zgadzam się z Jeleńskim, że istnieje pewne powinowactwo pomiędzy mną a Pirandellem (problem deformacji) a także Sartrem (w Ferdydurke znalazłoby się niejedno przeczucie wschodzącego egzystencjalizmu), wolałbym nawet aby, jak twierdzi Collector, z moimi poglądami nie mieli oni wiele wspólnego. Na wszelki wypadek wolę nie być do nikogo podobny — choć myśl to tylko jeden z elementów sztuki, choć zdarzało się, że brano myśl najpospolitszą w rodzaju „miłość uświęca” lub „życie jest piękne” i wydobywano z niej dzieło olśniewające natchnieniem i zdumiewające oryginalnością i siłą. Czym jest idea, czym jest nawet wizja świata w sztuce? Same przez się są niczym — mogą mieć znaczenie tylko ze względu na sposób w jaki zostały odczute i duchowo wyczerpane, na wysokość swego wzniesienia i na blask jaki z tej wysokości rozsiewają. Dzieło artystyczne nie jest sprawą jednej tylko myśli, ani jednego odkrycia, ale tworem powstałym z tysiąca drobnych inspiracji, tworem człowieka, który w swojej kopalni zamieszkał i z niej coraz nowy wydobywa minerał. Ale od Sartrów i Pirandellów pragnąłbym odseparować się z innych względów — towarzyskiej, światowej natury. Zbyt często się zdarza w specyficznych warunkach naszego, polskiego, obcowania, że ktoś za pomocą tych „rozgłośnych nazwisk” usiłuje mnie zlekceważyć i, nadymając się Sartrem, mówi z politowaniem: Gombrowicz. I na to ja nie mogę się zgodzić w tym dzienniku, który jest dziennikiem prywatnym, gdzie idzie zawsze i tylko o sprawy osobiste, gdzie pragnę bronić mej osoby i wyrobić jej miejsce wśród ludzi. Ach! Przyjacielu Jeleński! Wydobyć się na koniec z tego przedmieścia, przedpokoju, kredensu, stać się nie autorkiem — polskim, czyli podrzędnym, nieprawdaż? — ale zjawiskiem mającym własny sens i rację! Przebić się przez morderczą drugorzędność mego środowiska i wreszcie zaistnieć!

Sytuacja moja jest dramatyczna i, rzekłbym, rozpaczliwa — ja już od dłuższego czasu sugeruję delikatnie tym umysłom, umeblowanym „rozgłośnymi nazwiskami” że jednak i bez światowej sławy można coś znaczyć jeśli się jest naprawdę i bezwzględnie sobą; ale oni chcą abym ja naprzód stał się rozgłośny; dopiero wówczas wciągną mnie do swego inwentarza i będą się nade mną głowić. W opinii tych wszystkich polskich roztargnionych koneserów gubi mnie to właśnie, że istnieje pewna zbieżność pomiędzy mną a myśleniem Sartrów czy też Pirandellów. Sądzi się przeto, że ja chcę powiedzieć to samo, co oni, wywalając otwarte drzwi; i że, jeśli jednak mówię coś innego, to dlatego tylko, że jestem bardziej nieudolny i mniej poważny, a także bardziej mętny; im wydaje się, na przykład, że moje odczucie formy wraz z jego konsekwencjami praktycznymi to „nic nowego” i mniemają, że moja krytyka sztuki to nieprzemyślany grymas, złośliwość i kaprys — z zarozumiałością snobów (gdyż snob jest zarozumiały nie w poczuciu własnej wartości, lecz dlatego, że zna kogoś kto wartość posiada) nie zadadzą sobie trudu sprawdzenia, jaka jest wewnętrzna logika tych moich reakcji, a ich dusza lokajska będzie zachwycona gdy zdoła ująć moją duszę jako służebnicę i korną a niezręczną naśladowczym ę tamtych pańskich duchów. Mogę bronić się przed tym tylko definiując siebie — wciąż, bez przerwy siebie określając. Tak długo będę musiał siebie określać aż w końcu najpowolniejszy ze znawców dostrzeże moją obecność. Metoda moja polega na tym: ukazać moją walkę z ludźmi o własną osobowość i wykorzystać wszystkie te osobiste zadrażnienia, jakie powstają między mną a nimi, dla coraz wyraźniejszego ustalenia własnego ja. Określić siebie wobec sartryzmów i całej, zaostrzonej, rozpalonej do białości, myśli współczesnej? Ależ nic łatwiejszego! Ja jestem myślą niezaostrzoną, istotą średnich temperatur, duchem w stanie pewnego rozluźnienia… Tym, który rozładowuje. Jestem jak aspiryna, która, jeśli wierzyć reklamie, usuwa nadmierny skurcz. Czytając mój dziennik, jakiego doznajecie wrażenia? Czyż nie takiego, że wieśniak z Sandomierskiego wszedł do fabryki roztrzęsionej, wibrującej i spaceruje po niej jakby chodził po własnym ogrodzie? Oto piec rozżarzony, w którym fabrykują się egzystencjalizmy, tu Sartre z rozpalonego ołowiu przyrządza swoją

wolność-odpowiedzialność. Tam warsztat poezji, gdzie tysiąc ociekających siódmym potem robotników w pędzie zawrotnych taśm, trybów, operuje coraz ostrzejszym nożem superelektromagnetycznym w coraz twardszym materiale, tam zasię kotły bezdenne, w których warzą się ideologie, światopoglądy i wiary. Oto czeluść katolicyzmu. Tam dalej huta marksizmu, tu młot psychoanalizy, oto studnie artezyjskie Hegla i obrabiarki fenomenologiczne, tam dalej stosy galwaniczne i hydrauliczne surrealizmu, lub też pragmatyzmu. I fabryka pędząc i pędząc w łoskocie i wirze produkuje i produkuje coraz to doskonalsze instrumenty, te zaś instrumenty służą do ulepszenia i przyśpieszenia produkcji, więc coraz to wszystko staje się potężniejsze, gwałtowniejsze, bardziej precyzyjne. Ale ja przechadzam się pośród tych maszyn i wytworów z miną zamyśloną i zresztą bez większego zainteresowania, zupełnie jak gdybym chodził po sadzie tam u siebie, na wsi. I co pewien czas, próbując tego lub owego wyrobu (jak gruszkę lub śliwkę) mówię: — Hm… hm… to jakieś dla mnie za twarde. Albo: — To, na moją miarę, zbyt obfite. Albo: — Do diabła z tym, to niewygodne, za sztywne. Lub też: — Ha, nie byłoby to złe, gdyby nie było takie rozpalone! Więc robotnicy obrzucają mnie spode łba niechętnym wzrokiem. Oto, wśród producentów, zjawił się konsument! Sobota Tak! Być ostrym, rozumnym, dojrzałym, być „artystą”, „myślicielem”, „stylistą” tylko do pewnego stopnia i nie być nigdy za bardzo i właśnie z tego „nie za bardzo uczynić siłę równą wszystkim bardzo, bardzo, bardzo intensywnym siłom. Pilnować w obliczu zjawisk gigantycznych własnej, ludzkiej miary. Nie być w kulturze niczym więcej, jak tylko wieśniakiem, jak tylko Polakiem, ale nawet wieśniakiem i Polakiem nie być zanadto. Być swobodnym, ale nawet w swobodzie nie być nadmiernym. W tym cała trudność. Albowiem, gdybym wszedł do kultury jako czysty barbarzyńca, absolutny anarchista, doskonały prymityw lub idealny wieśniak, czy klasyczny Polak, wy wszyscy przyklasnęlibyście temu natychmiast. Uznalibyście, że jestem wcale niezłym producentem prymitywu w stanie czystym.

Ale byłbym wtedy takim samym fabrykantem, jak oni wszyscy — ci, którym produkt staje się ważniejszy od nich samych. Wszystko co jest czyste pod względem stylu, to elaborat. Prawdziwy bój w kulturze (o którym tak mało się słyszy) nie toczy się, według mnie, między wrogimi prawdami, czy też odmiennymi stylami życia. Jeśli komunista przeciwstawia swój światopogląd katolikowi, to jednak są to dwa światopoglądy. A także nie jest najważniejsza ta inna antynomia: kultura— dzikość, wiedza— niewiedza, jasność—ciemność, owszem, można by powiedzieć, że to są zjawiska, które współgrają, wzajemnie się uzupełniając. Natomiast najważniejszy i najbardziej drastyczny , nieuleczalny spór, to ten, który wiodą w nas dwa podstawowe nasze dążenia: jedno, które pragnie formy, kształtu, definicji, drugie, które broni się przed kształtem, nie chce formy. Ludzkość jest tak zrobiona, że wciąż musi siebie określać i wciąż uchylać się własnym definicjom. Rzeczywistość nie jest czymś, co dałoby się bez reszty zamknąć w formie. Forma nie jest zgodna z istotą życia. Lecz wszelka myśl, która by pragnęła określić tę niedostateczność formy, też staje się formą i przeto potwierdza jedynie nasze dążenie do formy. A więc cała ta nasza dialektyka — filozoficzna, etyczna — toczy się na tle bezmiaru, któremu na imię niedokształt, który nie jest ani ciemnością, ani jasnością, lecz właśnie mieszaniną wszystkiego, fermentem, nieporządkiem, nieczystością i przypadkiem. Przeciwnikiem Sartre’a nie jest ksiądz. Jest nim mleczarz, aptekarz, dziecko aptekarza i żona stolarza, są nim obywatele sfery pośredniej, sfery niedokształtu i niedowartości, będącej zawsze czymś nieprzewidzianym, niespodzianką. I Sartre w sobie samym znajdzie przeciwnika z tejże sfery, którego można by nazwać „niedo-Sartrem”. A ich racje stanowi, że żadna myśl, ani forma w ogóle nie zdoła objąć bym i, im bardziej wszechobejmująca, tym bardziej kłamliwa. Czy przeceniam siebie? Naprawdę, wolałbym odstąpić komu innemu niewdzięczną i ryzykowną rolę komentatora własnych, wątpliwych osiągnięć, ale w tym sęk, że w warunkach w jakich się znajduję, nikt tego za mnie nie wykona. Nawet mój nieoszacowany poplecznik Jeleński. Twierdzę, że na własnym podwórku sporo zdziałałem, aby ten konflikt z kształtem stał się wyczuwalny. W moich utworach ukazałem człowieka rozpiętego na prokrustowym łożu formy, znalazłem własny język dla ujawnienia jego głodu formy i jego niechęci do formy, specyficzną perspektywą spróbowałem wydobyć na światło dzienne dystans, jaki istnieje pomiędzy nim a jego

kształtem. Ukazałem w sposób chyba nie nudny, lecz właśnie zabawny, czyli ludzki, żywy, jak forma powstaje między nami, jak ona nas stwarza. Wydobyłem na jaw tę sferę „międzyludzkiego” która dla ludzi jest decydująca i nadałem jej cechy siły twórczej. Zbliżyłem się w sztuce bardziej może od wielu innych autorów do pewnego widzenia człowieka — człowieka, którego właściwym żywiołem nie jest natura, lecz ludzie, człowieka nie tylko umieszczonego w ludziach ale nimi naładowanego, natchnionego. Starałem się ujawnić, że ostateczną instancją dla człowieka jest człowiek, nie zaś żadna wartość absolutna, i spróbowałem dotrzeć do tego najtrudniejszego królestwa zakochanej w sobie niedojrzałości, gdzie tworzy się nasza nieoficjalna a nawet nielegalna mitologia. Uwydatniłem moc sił regresyjnych, ukrytych w ludzkości i poezję gwałtu, zadawanego przez niższość wyższości. A jednocześnie związałem ten obszar przeżycia z podłożem moim — z Polską — i pozwoliłem sobie podszepnąć inteligencji polskiej, że właściwe jej zadanie nie polega na rywalizacji z Zachodem w wytwarzaniu formy, lecz na obnażeniu samego stosunku człowieka do formy i, co za tym idzie, do kultury. Że my w tym będziemy silniejsi, bardziej suwerenni i skuteczni. I chyba zdołałem wykazać na własnym przykładzie, że uświadomienie sobie owego „niedo” — niedokształtowania, niedorozwoju, niedojrzałości — nie tylko nie osłabia, ale wzmacnia. Iż może stać się zarodkiem nawet żywotności i rozwoju — podobnie jak na gruncie sztuki to odmienne (powiedziałbym: niechętne, lekceważące) podejście do formy może zapewnić odnowienie i rozszerzenie środków artystycznego wyrazu. Proklamując wszędzie, gdzie się da, zasadę, że człowiek jest wyższy od swoich wytworów, dostarczam swobody, jakiej bardzo potrzebuje dzisiaj nasza pokurczona dusza. Czy naprawdę, znawcy, jesteście tak krótkowzroczni, że trzeba abym wam pchał wszystko pod nos? Niczego nie jesteście w stanie zrozumieć? Gdy jestem wśród tych uczonych, mógłbym przysiąc, że jestem pośród drobiu. Przestańcie mnie dziobać. Przestańcie skubać. Przestańcie gdakać i kwakać! Przestańcie z dumą indyczą wydziwiać, że ta myśl już znana, że tamto już zostało powiedziane — ja nie podpisywałem żadnego kontraktu na dostawę idej nigdy nie słyszanych. We mnie pewne idee, będące w powietrzu, którym wszyscy oddychamy, związały się w pewien specjalny i niepowtarzalny sens gombrowiczowski — i jestem tym sensem.

Wtorek La Falda. Uzdrowisko w górach Cordoby. Na avenida Eden panie i panowie przy kawiarnianych stolikach popijają refrescos, podczas gdy osły, przywiązane do drzew, obgryzają korę a głośnik nadaje uwerturę do trzeciego aktu Traviaty. Nic nadzwyczajnego — a jednak dla mnie miejsce to jest jak twarze we śnie — skombinowane — te twarze tak dręczące, które są połączeniem dwóch oblicz odmiennych, zachodzących jedno na drugie i wzajemnie się maskujących. Zewsząd spogląda tu na mnie złowroga Dwoistość, kryjąca sekret ciężki i zawiły. A wszystko dlatego, że byłem tutaj lat temu dziesięć. Teraz widzę. Wówczas — zgubiony w Argentynie, bez pracy, bez oparcia, zawieszony w próżni, nie wiedzący co będę robić za miesiąc — zapytywałem siebie z tą ciekawością, dochodzącą nieraz do zupełnie chorobliwego napięcia, jaką zwykła budzić we mnie przyszłość — zapytywałem, co będzie ze mną za lat dziesięć. Podniosła się kurtyna. Widzę siebie przy kawiarnianym stoliku tejże avenidy, tak, to ja. To ja za dziesięć lat. Kładę rękę na stoliku. Spoglądam na dom przeciwległy. Wołam na kelnera i proszę un cortado. Bębnię palcami po stole. Lecz to wszystko ma charakter tajnej informacji, przekazanej tamtemu sprzed lat dziesięciu i zachowuję się tak jakbym był widziany przez niego. Ale zarazem widzę jego, gdy siedział tutaj, może przy tym samym stoliku. Stąd ta okropność podwójnego widzenia, którą odczuwam jak pęknięcie rzeczywistości, coś nieznośnego — jakbym sobie samemu zaglądał w oczy. Głośnik nadaje uwerturę do trzeciego aktu Traviaty. Środa Miłosz: La prise du pouvoir. Bardzo silna książka. Miłosz to dla mnie przeżycie. Jedyny z pisarzy na emigracji którego naprawdę zmoczyła ta burza. Innych — nie. Byli

wprawdzie na deszczu, ale z parasolami. Miłosz został zmoczony do nitki, a w końcu huragan zdarł z niego ubranie — wrócił nagi. Cieszcie się, że przyzwoitości stało się zadość! Przynajmniej jeden z was jest nagi. Wy, reszta, jesteście nieprzyzwoici — w waszych pantalonach i kurteczkach rozmaitego fasonu, z waszymi krawatami i chusteczkami od nosa. Cóż za wstyd! Nie brak wśród nas talentów, urzekająca, na przykład, jest powieść Józefa Mackiewicza Przyjaciel Flor, a Straszewicz wytrysnął kaskadą humoru — ale nikt z nich nie jest dość wtajemniczony. Miłosz wie. Miłosz wpatrzył się i doznał — jemu w blasku nawałnicy ukazało się coś… meduza naszego czasu. Od której Miłosz padł, spustoszony. Spustoszony? Może za bardzo. Wtajemniczony? Czy nie zanadto, lub raczej — czy nie za bierne to wtajemniczenie? Wsłuchiwać się w swój czas? Tak. Ale nie — poddawać się czasowi. Trudno jest mówić o tym na podstawie dotychczasowych jego utworów prozą — Zniewolonego umysłu i La prise du pouvoir, oraz tomu wierszy Światło dzienne — gdyż tematyka ich jest specjalna, to rekapitulacja pewnego okresu a także świadectwo i ostrzeżenie. Ale wyczuwam, że Miłosz pozwolił aby Historia narzucała mu nie tylko temat, ale i pewną postawę, którą nazwałbym postawą człowieka przewróconego. Czyż jednak Miłosz nie walczy? Tak, walczy, ale tymi tylko środkami, na które zezwala przeciwnik, wygląda to tak jakby on uwierzył komunizmowi, że jest zdruzgotanym inteligentem, i stanął do ostatniego, heroicznego boju jako zdruzgotany inteligent. Ten nędzarz, rozlubowany w hiobowej nagości swojej, ten bankrut, zapamiętały w bankructwie, dobrowolnie chyba ograniczył swoje możliwości skutecznego oporu. Błąd Miłosza tak to widzę i jest to bodaj błąd dość rozpowszechniony — polega na tym, że on redukuje siebie na miarę biedy, którą opisuje. Lękając się frazesu, odbierając sobie prawo do wszelkiego luksusu, on, Miłosz, lojalny i rzetelny wobec swoich braci w nieszczęściu, chce być biedny jak oni. Lecz taka intencja w artyście jest niezgodna z istotą jego działania, gdyż sztuka to luksus, swoboda, zabawa, marzenie i siła, sztuka powstaje nie z biedy, ale z bogactwa, rodzi się nie wtedy gdy się jest pod wozem tylko wtedy, gdy się jest na wozie. Sztuka ma w sobie coś triumfalnego, nawet gdy załamuje ręce. Hegel? Hegel niewiele ma wspólnego z nami, gdyż my jesteśmy tańcem. Człowiek, który nie pozwoli siebie zubożyć, odpowie na twórczość marksizmu inną twórczością, zaskakującą nowym, nieprzewidzianym bogactwem życia. Czy Miłosz zdobył się na dostateczny wysiłek, aby wygrzebać się z dialekty ki, która go spętała?

Jeśli nie — wiem, że to nie wskutek braku sił, lecz wskutek nadmiaru lojalności. Ale talent nie powinien być zbyt lojalny. Lojalność jest ograniczeniem, a talent musi dążyć do bezgraniczności. Kolumb gdyby był zbyt lojalny wobec jajka, nie odkryłby Ameryki. Istnieje jeszcze wiele nie odkrytych Ameryk. Nie jesteśmy u kresu naszego lądu. Takie dialogi prowadzę z Miłoszem, czytając go, ale wiem, że one zbyt niecierpliwe. Te książki są dostarczycielkami nowej rzeczywistości, ich cel — tak ważny — to oswojenie nas z historią. Przetworzenie — to kluczowe słowo sztuki — przyjdzie potem. Piątek Idąc suchym łożyskiem potoku, który prowadzi do podnóża Banderity, wspomniałem (bo La Fałda to ręka, która przebiega po mojej klawiaturze wydobywając zapomniane melodie) bliźniaków, z którymi tędy chodziłem na wycieczki. Nic bardziej wzniosłego! Cóż za objawienie! Rozkoszny i jakże natchniony żart Stworzyciela! Dwaj chłopcy szesnastoletni tak podobni do siebie, iż nigdy nie mogłem ich rozróżnić w wielkich kapeluszach cowboy‘skich, z oczami rozbawionymi — ukazywali się zawsze ni stąd ni zowąd, jeden w pewnej odległości od drugiego, a ich identyczność wzmagała do tego stopnia ich efekt, że, będąc młokosami i smarkaczami, objawiali się jednak z potęgą, która wypełniała zda się całą przestrzeń i igrając odbijała od gór. Wszystko w takim bliźniaku stawało się genialne i zdumiewające, dowcipne i wspaniałe, ważne i objawicielskie, tylko dlatego, że gdzieś obok czaił się drugi bliźniak, absolutnie taki sam. Rozważając tedy wagę i świętość objawienia, któremu dane mi było ongiś się przyglądać, wracam avenidą Eden. Gdy wtem ktoś mnie łapie za rękę: — Witoldo! Patrzę, a to bliźniak! Bliźniak, ale z wąsikami! I jakiś chuderlawy. Ha, bliźniak, ale już nie bliźniak! Bliźniak wyzuty z dawnego bliźniaka. Obok młoda kobieta z dwojgiem małych dzieci. Bliźniak powiedział: — To moja żona. I zaraz ujrzałem, nieco dalej, drugiego bliźniaka również z wąsikami, z kobietą i z dzieckiem. Czwartek

Pani Irena G. z Toronto kropnęła sobie liścik „Do redaktora ’Wiadomości’ Jest to utwór tak piękny, iż wyróżnia się w niezwykłej kolekcji, jaką stanowią listy czytelników w „Wiadomościach”. „Od roku 1946 — czytamy — moim hobby jest skrzętne badanie wśród znajomych ich stosunku do wieszczów jutra”. Zbadawszy wśród znajomych ich stosunek do wieszczów jutra pani G. doszła do stanowczego wniosku, iż: „Mimo wszystko o wielkości pisarza decyduje Vox Populi. Stu krytyków może krzyknąć, że sztuka jest genialna, ale gdy na sali jest pusto, sztuka musi zejść z afisza”. Pani G., nie poprzestając na odkryciu tej prawdy, wyjaśnia jeszcze dlaczego nie została ona powszechnie uznana. „A że zezowaci i garść snobów, którzy ulegli demagogii zezowatych, wydzierają się jak opętane koty, to właśnie dlatego że ich ten Vox Populi, ten tłum inteligentów, ta najwyższa instancja, nie chce wpuścić do pałacu sztuki”. Ale zezowaci nie są w stanie rozdrażnić pani G., przemawiającej w imieniu najwyższej instancji tłumu inteligentów i, na domiar, strażniczki pałacu sztuki. „Ułomki nie mogą drażnić. Ułomki budzą litość . Najbardziej jednak podoba mi się iście grecki finał: „Psy szczekają — karawana idzie dalej. Nieprześcigniona, eskortowana przez Vox Populi, helleńska karawana . Środa Dziennik Kafki. W związku z tym zabrałem się ponownie do przeglądania Procesu porównując go ze sceniczną wersją Gide a. Ale i tym razem nie udało mi się przeczytać uczciwie tej książki — olśniewa mnie słońce genialnej metafory, przebijające się przez chmury Talmudu, ale czytać stronę za stroną, nie, to nad siły. Kiedyś będzie wiadomo, dlaczego w naszym stuleciu tylu wielkich artystów napisało tyle nieczytelnych dzieł. I jakim cudem te książki nieczytelne i nie czytane zaważyły jednak na stuleciu i są sławne. Z prawdziwym podziwem, z niekłamanym uznaniem musiałem przerwać

wiele lektur, które nazbyt mnie nudziły. Kiedyś wyjaśni się, z jakiego to opacznego małżeństwa twórcy z odbiorcami rodzą się utwory pozbawione artystycznego sex appeal’u. Cóż za hańba! Chwilami mam wrażenie, że żyje wśród nas, pisarzy, jakieś głupstwo paczące całą naszą działalność, przed którym nie umiemy się bronić, gdyż ono wciąż anonimowe. Niekiedy absurd objawia się z bezwstydem rozkraczonej dziewki i kilka dni temu zdarzyło mi się coś takiego. Siedzę w barze. Przychodzi pewien Argentyńczyk aby mi pokazać zbiorowe wydanie utworów poety czylijskiego Pablo De Rokha — tom rozmiarów podręcznej walizki. Patrzę na walizkę. Otwieram ją. W środku cztery fotografie autora i trzy fotografie żony autora (też poetka), dalej odbitka manuskryptu, wstęp autora, w którym mówi, że „ludowi czylijskiemu oddaję te poematy” (czy coś takiego) tudzież wiele innych dodatków. Przeskakując po kilkadziesiąt stronic, czytam: „Wykrzykują twarze zbrodnicze swój blady trójkąt”. „Słońce potężnie rozgłośne w systemie słonecznym, wóz śmieci pełen błyskawic”. „Nawałnica wojenna w codziennym huraganie przekazuje grzmot zmierzchu”… Cytuję może niezupełnie ściśle, ale i tak widać, że to wcale dobre, zupełnie niezła klasa. Ale… Argentyńczyk powiedział: — To wielki poeta. Odpowiedziałem nic. Zero. Z tym olbrzymim tomidłem na kolanach — z tym gigantycznym przedmiotem… materialna wielkość rzeczy miażdżyła mnie, jak but. I zresztą wiedziałem, że gdybym cokolwiek powiedział z tego co powiedzieć chciałem, on odpowie, że nie rozumiem poezji, że nie wniknąłem w duszę czylijską, że nie wyczuwam metafory lub że nie chwytam podziemnej wibracji słowa. Więc powiedziałem, że przeczytam i potem szedłem do domu, dźwigając to i złożyłem to u siebie w kącie, a po kilku dniach musiałem zabrać to i z powrotem zanieść Argentyńczykowi, co też uskuteczniłem, a gdy ten olbrzymi przedmiot znalazł się w końcu poza moim obrębem, musiałem jeszcze wybąkać jakieś słowa, które połączyły się w kosmosie ze wszystkimi słowami wybąkanymi przy innych podobnych okazjach przez innych tragarzy, aby zapewnić mistrzowi De Rokha wieczystą chwałę na wysokościach, amen. Tak, tak… Ale tom De Rokhi jest tylko karykaturalnym powiększeniem mikrobu, będącego sekretnym wstydem literatury — że ona już nie pociąga i nie wabi. Nieszczęśliwi! Was już nikt nie kocha!

Nikomu się nie podobacie! Nikogo nie podniecacie! Was tylko ceni się — nic więcej… Jesteście świadectwem dostojeństw Ducha człowieczego i wielkości Sztuki, ale ludzie was nie lubią. Sytuację pogarsza fakt, że krytyce współczesnej brak dostatecznej inteligencji, czy też dostatecznej siły, aby pokonać najtrudniejsze zadanie: powrócić do spraw elementarnych i wiecznie aktualnych, które jednak jak gdyby umarły wśród nas dlatego, że są już za łatwe, zbyt proste. Krytykę stać jedynie na doskonalenie — doskonalenie aż do absurdu — tego mechanizmu, który dziś nami rządzi i mocą którego powstają książki coraz lepsze, jako literatura. Ci panowie nigdy nie odważą się na naruszenie samego systemu, to zresztą przerasta ich możliwości. Gdyż taki czy inny charakter literatury jest wynikiem uzależnień, jakie powstają pomiędzy artystą a innymi ludźmi. Jeśli chcecie aby śpiewak inaczej zaśpiewał, musicie związać go z innymi osobami — zakochać go w kim innym i zakochać inaczej. Niewyczerpane są kombinacje stylów, ale wszystkie one są w gruncie rzeczy kombinacjami osób, oczarowaniem człowieka przez człowieka. Literatura pozostaje, niestety, romansem starszych, subtelnych panów wzajemnie w sobie zakochanych i wzajemnie sobie świadczących. Odwagi! Rozbijcie to zaklęte koło, idźcie na poszukiwanie nowego natchnienia, pozwólcie aby was ujarzmiło dziecko, szczeniak, półinteligent, zwiążcie się z ludźmi innej kondycji! Jak dotąd tylko marksizm zdobył się na taką reformę samej sytuacji pisarza, poddając go proletariatowi. Lecz naprawdę poddał go tylko teorii i biurokracji, z czego powstała najnudniejsza literatura w dziejach. Nie. Nie dokonacie tego wymędrkowanymi i suchymi jak pieprz teoriami — trzeba aby przypływ odmładzającego czaru, bijącego z tamtych, niższych warstw, wydobywał was z was. Z chwilą gdy zdołacie naprawdę zakochać się w niższości, zaczniecie się jej podobać — ale nawet gdyby miłość wasza była dla niższych braci waszych za trudna, wy już, zakochani i jawnie zakochani, przestaniecie być samotni.

XI Czwartek Zbyszewskiego artykuł w „Kulturze”, że literatura polska jest bez szans na rynku światowym — ponieważ życie polskie nie jest dość potężne aby wzbudzić zainteresowanie. Nieźle to napisane z punktu widzenia dziennikarskiego. A jaki obmierzły ten tonik z punktu widzenia sztuki. Mam za złe Zbyszewskiemu, że jego koncepcja gór jest płaska. Włazi on na szczyty z dziennikarską bezceremonialnością, z praktyczną „trzeźwością” która stała się ostatnim naszym rozumem. W tym artykule mówi się o literaturze jak o „produkcji”, która wymaga „reklamy” i „propagandy”, stoi na „czytelnikach” i szuka wydawców. Do diabła z tym produkcyjnym językiem planów pięcioletnich! Już poprzednio wystąpił Zbyszewski z rewelacją niemniej zażarcie trywializującą: że literatura jest bez szans wskutek kryzysu na odcinku służby domowej — gdyż, z powodu braku sług, panie nie mają czasu na lekturę. Można i tak, ale czy ten realizm nie zanadto kuchtowaty? I czy ów sposób podejścia do spraw literatury nie stanowi sam przez się odpowiedzi na pytanie, dlaczego literatura polska jest bez szans? Nie, nie tylko dlatego, że tematyka nasza jest egzotyczna dla świata. Tematykę można odmienić, ulepszyć… Trudniej zmienić to, że my w naszym ujęciu literatury jesteśmy albo górnie romantyczni, albo płasko trzeźwi na poziomie służby domowej — i tertium non datur. Albo świętość, misja, objawienie — albo czytelnicy, nagrody, wydawcy. Jesteśmy wielcy po pijanemu, ale trzeźwość nasza jest kucharkowata i o tym abyśmy umieli pogodzić wielkość z trzeźwością, nie ma mowy. Słyszałem, że pewna profesorowa zachwyciła się tym artykułem. Jakżeby nie! Wszak przyjemnie wyjaśnia nam dlaczego jesteśmy nie uznani, chociaż genialni — a to wyjaśnienie jest w sam raz na miarę naszego braku genialności, naszej pospolitości. Wczoraj u Teodoliny trzech mężczyzn — jeden ogolony — drugi wąsacz — trzeci brodacz — i bardzo byli zdziwieni, że nie mogą się porozumieć w ocenie sytuacji politycznej na Dalekim Wschodzie. Powiedziałem: — Dziwię się, że w ogóle ze sobą rozmawiacie. Każdy z was stanowi inne rozwiązanie twarzy ludzkiej i uosabia odmienną koncepcję człowieka. Jeżeli brodacz jest w porządku, to gołowąs i

wąsacz są potworami, pajacami, degeneratami i w ogóle absurdem; a jeśli gołowąs jest właściwym człowiekiem, to potwornością, niechlujstwem, nonsensem i świństwem jest brodaty. Nuże! Na co czekacie? Dajcie sobie po mordzie! Korespondencja Gide’a z Claudelem — cóż za teatrzyk! Jak to spokraczniało w ciągu paru lat! Nie śmieszy dialog wierzącego z niewierzącym, ale fraczek… ten fraczek doskonale francuskiej mondalité, to że wszystko tak literacko wygładzone. Maja naga i Maja ubrana, Bóg pomiędzy Monsieur Gide i Monsieur Claudel. I naiwności tego wyrafinowania! Quelle délicatesse des sentiments! Właściwym autorem tej korespondencji jest służba domowa, to rzeczywiście coś dla Zbyszewskiego. Gdyż cała ta delikatność wycackana jest i wychuchana przez ludzi niższych, ten wysoki dialog korzeniami tkwi w gminie — ale już zapomniał o swoich korzeniach i panoszy się, jakby istniał własnym życiem. Znów więc objawia się konieczność nawiązania do tej niższej prawdy, która jest u podstaw prawdy wyższej. Zosia przyswoiła sobie mój dywan i ozdobiła nim swój pokój sypialny. Ale gdy mowa o uiszczeniu za dywan trzystu pezów, Zosia twierdzi, że to nic pilnego. A jej przyjaciółki, Gośka i Hala, podbijają jej bębenka, goniąc, jak zwykle, w piętkę. Zaszedłem do kawiarni, gdzie co tydzień zbierają się młodzi poeci grupy Concreto-Invención (ale może to grupa Madi). Przy stoliku z dziesięciu poetów rozkrzyczanych w namiętnej dyskusji. Ale ta kawiarnia ma fatalną akustykę i o tej godzinie pełno ludzi — nic nie słychać. Więc powiedziałem: — Czyby nie należało przenieść się do innej kawiarni?… ale te słowa utonęły w powszechnym łoskocie. Wykrzyczałem je więc, raz i drugi, i dalej krzyczałem je do ucha sąsiadom, aż w końcu zdałem sobie sprawę, że oni zapewne krzyczą to samo — ale jeden drugiego nie słyszy. Dziwny naród ci poeci. Zbierać się co tydzień w jednym lokalu po to aby nie móc porozumieć się w sprawie przeniesienia się do innego lokalu… Wtorek Z Ernesto Sabato (pisarz argentyński) w barze „Helvético”. Sabato, który poza pisarstwem naucza filozofii na prywatnym kursie, wtajemnicza mnie w swoją metodę Mówi: — Hay que golpear (trzeba uderzyć). Trzeba ich wyrwać z rzeczywistości, do której się

przyzwyczaili i sprawić aby ujrzeli wszystko na nowo, po raz pierwszy. Gdy znajdą się zupełnie bezradni w tym świecie na nowo ujrzanym, niepokój zmusi ich do szukania rozwiązań i zwrócą się do nauczyciela… ale trzeba rozbić wszystko, trzeba stworzyć stan zagrożenia… To słuszne. Gdyż wiedza, jakakolwiek by nie była, od najściślejszej matematyki do najciemniejszych sugestii sztuki, nie jest dla uspokojenia duszy lecz aby ją wprawić w stan wibracji i natężenia. Sobota Śmierć Tuwima. Wyobrażam sobie nekrologi. Ale tu, prywatnie, mogę zanotować: zmarł największy współczesny poeta polski. Największy? Niewątpliwie. Wielki? Hm… Nie wprowadził nas w nic, niczego nie odkrył, w nic nie wtajemniczył, nie dostarczył żadnego klucza. Ale wibrował — tryskał — olśniewał… magią „poetyckiego słowa”. Taka zmysłowa wibracja poetyckiej harfy, ziejącej werbalnym luksusem, jest, w sztuce, najwyższą aspiracją ludów prymitywnych; więc był to poeta, który nie przynosił nam zaszczytu, nawet trochę nas demaskował. Wstyd polega na tym, że o każdym wierszu Tuwima możemy powiedzieć, iż jest „cudowny”, ale na pytanie, co tuwimowskiego wniósł Tuwim w poezję świata nie potrafimy udzielić odpowiedzi. Gdyż Tuwim, jako Tuwim, to jest jako osobowość, nie istniał. Harfa bez harfiarza. Ciekawy jestem, czy nekrologi zdobędą się na ujawnienie tej prawdy. Myślę iż będą raczej utrzymane w zdrowo konwencjonalnym poetowatym stylu, z łezką z powodu „zdrady”. Nasze odczucie poezji jest, jak się rzekło, nieco prymitywne i mocno zmechanizowane, ale doprowadziliśmy do wielkiej perfekcji nasze mówienie o niej — mówienie, pełne fioritur, trelów, trylów, w tonie poetyckim, z fałszywie poetyckim rozczuleniem i z równie fałszywym poetyckim uniesieniem. Gatunek ten doskonale nadaje się na pogrzeby, przypuszczam więc, że zostanie uruchomiony przy tej okazji. Moim zdaniem poezja polska (ale może wszystkie poezje?) nie ruszy z miejsca póki nie zerwie z trzema okropnymi szablonami: 1. Postawa poety; 2. Ton poetycki; 3. Forma poetycka. Róbcie, co chcecie. Próbujcie wyleźć z tego drzwiami czy oknami, mnie wszystko jedno; ale póki będziecie wewnątrz, nic was nie zbawi.

Piątek Turyści z bocianich gniazd. Straszewicz to szlachcic na zagrodzie, równy wojewodzie, coś bardzo polskiego, praszczur Reja i Potockiego, wnuk Sienkiewicza choć także kuzyn Wiecha — párantela wzbudzająca zaufanie w szerokich kołach wielbicieli. Straszewicz, choć między innymi karykaturzysta polskości, jest nasz, swojski, i to jednak mimo wszystko dawne smaki, dawny sztandar, dawna emocjonalna szlacheckość. Prawie. Nieomal. Nieomal tylko, gdyż to już w Straszewiczu czysto „funkcjonalne”. Straszewicz to wczorajsza polskość oderwana od podłoża i promieniejąca w próżni, działająca z rozpędu. A zatem — spóźniony? Nie! Humor… Humor… Gdyby Straszewicza obedrzeć z humoru, byłby zupełnie niemożliwy, byłby duchowo i intelektualnie w rzeczywistości obecnej indolentem równym… no, po cóż wymieniać nazwiska, prawie wszystkie nazwiska? Ale humor jest przeinaczeniem na opak wszystkiego i tak dalece, że prawdziwy humorysta nigdy nie może być tylko tym czym jest — jest jednocześnie tym czym jest i tym czym nie jest. Ręka która napisała „podbił lok, opadł lok” to ręka przekorna Gogolów i pod jej dotknięciem Straszewicz staje się antyStraszewiczem, a synteza tej tezy i antytezy daje nam superStraszewicza, czyli Straszewicza, który wprawdzie jeszcze jest Straszewiczem ale już jest czymś szparko wyprzedzającym Straszewicza. Wyciągnijmy z tego naukę: że w momentach, gdy okoliczności druzgoczące zmuszają nas do całkowitego przetworzenia się wewnętrznego, śmiech jest naszą ostoją. On wydobywa nas z nas i pozwala naszej ludzkości przetrwać niezależnie od bolesnych zmian naszej powłoki. Nigdy żaden naród nie potrzebował bardziej śmiechu, niż my dzisiaj. I nigdy żaden naród mniej nie rozumiał śmiechu — jego roli wyzwalającej. Ale śmiech nasz dzisiejszy już nie może być śmiechem żywiołowym, czyli automatycznym — musi to być śmiech z premedytacją, humor stosowany na zimno i z powagą, musi to być najpoważniejsze zastosowanie śmiechu do naszej tragedii. I w skali szerszej niż to czyni Straszewicz. Ten śmiech, dyktowany strasznymi koniecznościami, powinien by objąć nie tylko świat wrogów, ale przede wszystkim nas samych i w tym co mamy najdroższego.

♦ Autor Turystów z bocianich gniazd zahaczył mnie w artykule ex re Trans-Atlantyku. Podaję w skrócie moją replikę, gdyż wyznacza ton innym moim wypowiedziom. To jedno z pierwszych moich wystąpień w prasie polskiej po czternastu latach nieobecności. Kiedy, ponownie urodzony w ojczystym słowie, rozejrzałem się w sytuacji, spostrzegłem że degrengolada jest w pełnym rozkwicie. W kraju literaturę wzięto za mordę a na emigracji została ona „zgodzona do służby” — służby ideałom, ojczyźnie, czytelnikom, wszystkiemu tylko nie własnym swoim racjom, przeznaczeniom. Ja przeto postanowiłem odezwać się nie jak wojskowy a jak cywil. Oto co napisałem pod tytułem Refleksje na marginesie Straszewicza: Niedawno temu ukazało się Risum teneatis a już znowu muszę odpowiadać. Czy nie nudzą publiczności te polemiki? Czy ton naszej prasy literackiej nie stal się zanadto familiarny? Nie wydaje mi się złe, aby literaci pisali o sobie i spierali się między sobą — pod warunkiem, że ich osoby będą pomostem do spraw wyższych, problemów ogólnych. ♦ Zdawałoby się, że ja jestem tym zarozumiałym, który puszy się „talentem”, gdy on — Straszewicz — hołduje zacnej skromności. Tymczasem jest wręcz na odwrót. Ja mówię: — Usiłuję mieć talent. A cóż mówi Straszewicz? Mówi: — Ja mam talent, ale… patrzcie!… oddałem go Ojczyźnie w ofierze! Otóż twierdzę, że talent Straszewicza nigdy nie urzeczywistni się w pełni, gdyż Straszewiczowi brak czegoś co jest nieodzowne: brak poszanowania talentu. Z jakimż, iście polskim, lekceważeniem, odzywa się nasz Czesław o tych wartościach! Jest pełen wzgardy dla sobków i egocentryków, którzy ośmielają się brać na serio „talent” w momencie, gdy dzieje się rzeczywisty dramat: pada Ojczyzna.

Ale… cóż to jest „talent”? Jeżeli głupcy wyobrażają sobie literata jako faceta, który przesiaduje w kawiarni i, poza tym pisuje od czasu do czasu za pomocą tegoż bliżej nie określonego, tajemniczego „talentu”, mniej lub więcej udane powieści i opowiadania, to czas najwyższy, aby poddali reformie swoje poglądy. Pisarz nie pisze żadnym tajemniczym „talentem”, ale… sobą. To znaczy, pisze wrażliwością swoją i inteligencją, sercem i rozumem, całym swoim rozwojem duchowym i tym natężeniem, tym stałym podnieceniem ducha, o którym mówił Cyceron, że jest istotą wszelkiej retoryki. Nie ma w sztuce nic tajemniczego; nic ezoterycznego. Mogę powiedzieć bez przesady, że „poświęciłem się” literaturze. Dla mnie literatura to nie kwestia kariery i ewentualnych pomników, ale wydobycie z siebie tej maksymalnej wartości, do jakiej jestem zdolny. Jeżeliby się okazało, że to co piszę jest błahe, to jestem przegrany nie tylko jako literat, lecz jako człowiek. Ale Straszewicz i jemu podobni traktują literaturę jako dodatek do egzystencji i jej ozdobę — skłonni są tolerować istnienie literatów póki, jak się rzekło, nie zaczyna dziać się coś naprawdę poważnego. W myśl tej filozofii atakowano także Miłosza. — Ach! Ach! Ten pięknoduch wyniósł się z Kraju, gdy spostrzegł, że nie może tam pisać wierszy! Nie obchodzi go Kraj, ani cierpienie ludzkie, tylko wiersze! Ludzie, którzy takie wygłaszają sądy, nie dorośli, moim zdaniem, do tych zagadnień. Zarówno sztuka, jak ojczyzna, same przez się niewiele znaczą. Znaczą one bardzo wiele, gdy człowiek, poprzez nie, wiąże się z istotnymi, najgłębszymi wartościami bytu. ♦ Tchórzostwo! Brak patriotyzmu! Dziwna rzecz! Trans-Atlantyk, to utwór najbardziej patriotyczny, i najodważniejszy, jaki kiedykolwiek napisałem. I on to właśnie ściąga na mnie zarzuty, że jestem tchórzem i złym Polakiem. Zauważcie, że mogłem nie poruszać tych momentów mojego życia. Mogłem napisać książkę na zupełnie inne tematy. Nikt nigdy nie stawiał mi żadnych zarzutów — póki ja sam ich nie wywołałem, ogłaszając fragmenty Trans-Atlantyku. Niech wam się nie zdaje, że to wy przyłapaliście mnie na gorącym uczynku. To ja sam, dobrowolnie i z całą swobodą, przyznałem się do

pewnych uczuć… Ale ujawnienie tych stanów uczuciowych (których i wy — prywatnie i po cichu — musieliście chyba nieraz doświadczać), nie było z mej strony cynizmem ani bezwstydem. Mogłem sobie pozwolić na to, ponieważ miałem za sobą bardzo poważne racje i ponieważ kierował mną wzgląd na dobro ogólne. Jakież to racje? Uważam, że literatura polska powinna obecnie przyjąć kierunek wręcz przeciwny temu, jaki miała dotychczas. Zamiast dążyć do jak najściślejszego związania Polaka z Polską, powinna raczej zabrać się do wypracowania pewnego dystansu pomiędzy nami a Ojczyzną. Musimy oderwać się uczuciowo i intelektualnie od Polski po to, aby uzyskać w stosunku do niej większą swobodę działania, aby móc ją stwarzać. Musimy — tak sądzę — zdobyć poczucie tymczasowości naszej obecnej polskości. Bez lego nie zdołamy nadążyć światu. ♦ Można się z tym nie zgadzać. Można to zwalczać. Ale niechże Straszewicz nie wymaga ode mnie, abym ja służył Ojczyźnie nie według mego najlepszego rozumienia, a tylko wedle tego, co on uważa za słuszne. W takim razie ja miałbym równe prawo nazwać Stras zewie z a złym Polakiem — gdyż, z mego punktu widzenia, ten emocjonalny patriotyzm, który on reprezentuje, przyczynił nam najokropniejszych szkód, zaważył najfatalniej na całej naszą polityce i, co gorzej, na naszej kulturze. Posłuchajcie, co mówi o nas świat — zastanówcie się nad tym, jak nas widzą i odczuwają cudzoziemcy. Jesteśmy przykładem kurczowego patriotyzmu. Straszewicz człowiekowi takiemu, jak ja, mówi: — Idź pan do wojska! Bij się pan za Ojczyznę! Jeżeli z czym pragnąłbym bić się, to z Ojczyzną — o moją ludzką wartość. Ale Straszewicz nie potrzebowałby mnie zachęcać do walki z Hitlerem i do walki w obronie umęczonej ludzkości w Polsce, ponieważ — niezależnie od moich poglądem) na Ojczyznę — znam miarę tych cierpień i miarę tej nieprawości i nie zamierzam wykręcać się „koncepcjami”, gdy dokonywuje się zbrodnia.

Ale… Nie ukrywam, że — podobnie-jak i Stras zewie z — bałem się. Ale ja może nie tyle bałem się wojska i wojny, ile tego, że, mimo najlepszej woli, nie mógłbym im sprostać. Nie jestem do tego stworzony. Dziedzina moja jest inna. Rozwój mój od najwcześniejszych lat w innym poszedł kierunku. Jako żołnierz byłbym katastrofą. Przysporzyłbym wstydu sobie i wam. Czy myślicie, że jeśli patrioci tacy jak Mickiewicz lub Szopen nie wzięli udziału w walce, to jedynie z tchórzostwa? Czy może raczej dlatego, że nie chcieli się zbłaźnić? I chyba mieli prawo bronić się przed tym, co przekraczało ich siły. Ale może te wyznania są niepotrzebne i niezręczne. Może wystarczyłoby powiedzieć, że w chwili wybuchu wojny miałem kategorię wojskową „C”, a potem, gdy stawiłem się w Poselstwie w Buenos Aires przed komisją lekarską, zaliczono mnie do kategorii „D”. Dość tego alfabetu. Wolę postawić kropkę nad „i”. ♦ Przyznać trzeba Straszewiczowi, że jest doskonale szlachecki. Szanuję jego cnoty i nie ujmuję mu zasług, a także mam zrozumienie dla jego pisarskiego dramatu — ale ten artykuł trąci pamiętnikami Paska. Wzywa Straszewicz na sądy nad Miłoszem i Gombrowiczem. Cóż to znaczy? Znowu więc, zamiast poważnej dyskusji, sejm, rejwach i huczek? Znowu ważkie listy do „Szanownego Pana Redaktora” rozmaitych wyżywających się kibiców, protesty, kontrprotesty, ataki i szpile? Czy nie obrzydł wam jeszcze ten żabi rechot dobywający się z nieruchomych wód waszego stawu? Nie. Mnie możecie sądzić jedynie czytając bardziej uważnie moje rzezy — w spokoju i ciszy własnego sumienia. Niedziela Z najgłębszą pokorą wyznaję, ja, robak, że wczoraj we śnie ukazał mi się Duch i wręczył mi Program, złożony z pięciu punktów: 1. Literaturze polskiej, fatalnie spłaszczonej i skapcaniałej, słabowitej

i lękliwej, przywrócić pewność siebie. Stanowczość i dumę, rozmach i lot. 2. Oprzeć ją mocno na „ja”, uczynić z „ja” jej suwerenność i siłę, wprowadzić na koniec to „ja” w polszczyznę… ale uwydatnić jego zależność od świata… 3. Przestawić ją na tory najnowocześniejsze i to nie powolutku, ale skokiem, ot tak, wprost z przeszłości w przyszłość (gdyż les extrêmes se touchent). Wprowadzić ją w najtrudniejszą problematykę, w najboleśniej przełomowe komplikacje… ale nauczyć ją lekkości i lekceważenia i tego, jak ma zachować dystans… Nauczyć wzgardy dla idej i kultu osobowości. 4. Zmienić jej stosunek do formy. 5. Zeuropeizować — ale zarazem wyzyskać wszystkie możliwości aby przeciwstawić ją Europie. U dołu widniał ironiczny napis: nie dla psa kiełbasa! Sobota Wyruszyłem tam gdzie blask oślepia. Naprzód trzydniowa podróż samochodem do pewnego miasteczka, wysłonecznionego do rozpuku. Ale tam skończyły się drogi. 70 kilometrów dzielące nas od estancji przefrunęliśmy aeroplanem. DIARIUSZ WIEJSKI Sobota Wylądowaliśmy gładko na łące niedaleko kępy drzew, płosząc zbaraniałe krowy — a nie opodal pasły się barany — i wysiadłem z aeroplanu, ale właściwie nie wiem gdzie południe gdzie północ, i w ogóle nie rozumiem dobrze, o co chodzi, gdyż pocę się, tak, wypacam z siebie, a powietrze rozrzedzone i rozżarzone przed oczyma tańczy… Dwór pośród eukaliptusów rozdartych papuzim wrzaskiem. Słońce łapką swoją przymruża mi oczy, a jednocześnie spaceruję

między drzewami, ale Sergio coś mówi i duży ptak zrywa się — pocę się — zrywa się i pocę się — i słyszę, że on mówi czyby nie zapolować. Ale pocę się. Pocę się i jestem trochę nerwowy! Kapryśny. I zresztą nudzi mnie, że ten chłopiec robi zawsze to czego się po nim oczekuje, gdy podają jedzenie siada przy stole, ziewa, gdy jest późno, a gdy przybywamy na wieś częstuje polowaniem. Poprosiłem aby nadal przestał nudzić banalnością i postarał się być bardziej niespodziewany. Nic nie odpowiedział. Muchy brzęczą. Niedziela Zbudziłem się dość późno i starałem się zorientować w położeniu, ale nie tak to łatwo, bo blask słoneczny nie pozwala otworzyć oczu… widzę tylko piaszczysty grunt pod nogami i, bodaj, mrówki. Spróbowałem podnieść wzrok i zerknąłem na prawo, a tam krowa, ale gdy spojrzałem na lewo, także krowa. Szedłem przed siebie pośród drżeń słonecznych prześlizgujących się przez liście, wtem przede mną drzewo. A Sergio, który mi towarzyszył, wylazł na drzewo. Zapytałem, czy nie potrafi wymyślić czegoś bardziej oryginalnego? Zamiast odpowiedzi, wylazł, ale już chyba bez drzewa. Mówię „chyba”, gdyż spod zmrużonych powiek nie mogłem dojrzeć i zresztą rozpływam się… Poniedziałek Myślę o mojej pracy, o moim miejscu w literaturze, o mojej odpowiedzialności, moim przeznaczeniu i moim powołaniu. Ale komar brzęczy z lewa, nie, z prawa, zieloność przepływa w niebieskość, papugi szwargoczą i dotychczas me mogłem się rozejrzeć, gdyż nie chce się a, po wtóre, rozpływam się. Przypuszczam, że naokoło palmy, kaktusy, gąszcze, pastwiska, bajora lub może mokradła, ale na pewno nie wiem; zobaczyłem ścieżkę, poszedłem tą ścieżką, ścieżka zaprowadziła mnie w krzaki pachnące jak herbata, ale nie była to herbata, po czym spod skrzydeł mego kapelusza ujrzałem nogi Sergia w pobliżu, z lewej strony. Czego on tu chciał? Czy pragnął mi towarzyszyć na przechadzce? W przypływie irytacji zapytałem, czy nigdy nie przestanie być konwencjonalny, gdy wtem nogi jak gdyby uniosły się nad ziemią i jęły stąpać ponad nią,

na wysokości jakichś 15 cm. Trwało to parę minut. Potem opadły i już stąpały po ziemi… Użyłem słowa ,jak gdyby” ponieważ nie wierzę aby to było możliwe i zresztą pocę się, a kapelusz, blask i zarośla ograniczają pole widzenia. Mandioka. Wtorek Nic nie zaszło. Jeśli się nie mylę, przyglądają mi się stada koni, a także patrzą na mnie krowy w olbrzymich ilościach. Wieczory są chłodniejsze, ale mimo to w głowie kompot, a w kościach rozlazłość. Sergio przy kolacji zamiast papierosa zapalił firankę i już chciałem krzyczeć, ale jak się okazało zapalił ją niezupełnie, to jest niecałkowicie, raczej połowicznie, co wywołało pewne zdziwienie jego rodziców, zresztą także połowiczne, a ja powiedziałem w nastroju jakiejś dobrodusznej pobłażliwości: — No, no, Sergio, co ty wyrabiasz? Środa Roztapiam się i rozpływam, ale wszystko też się rozpływa, gdzie północ, gdzie południe, nic nie wiem, może ujmuję krajobraz do góry nogami, ale krajobrazu nie widać, tylko muszki, łodyżki, smużki, drżenie atmosfery, brzęczenie tonące w blasku. Natomiast Sergio zaczyna mnie zastanawiać. Dziś przy śniadaniu znów nieco nas zdziwił gdyż tak jakoś zakręcił, że, wszedłszy do stołowego, jeszcze raz jakby wszedł do stołowego to jest niejako od wewnątrz, tak to było jakby z wewnątrz wszedł do wewnątrz, co mu pozwoliło potem z wewnątrz wyjść do wewnątrz i dopiero z wewnątrz na zewnątrz… Mówię ,jakby”, „niejako”, bo wszystko to było tylko do pewnego stopnia, ale niewątpliwie chłopiec ten coraz bardziej oddala się od szablonu. Rodzice zwrócili mu uwagę, ale tylko do pewnego stopnia, bo zresztą niepodobna skupić uwagi i pot zalewa, a wszystko rozmazuje się… Czwartek

Gdyby nie to, że się pocę, czułbym się poważnie zaniepokojony, a może nawet zatrwożony, gdyż dzieją się rzeczy dziwne. W samo południe, w największym rozżarzeniu i rozedrganiu, Sergio dosiadał konia. Jednakże ku zdumieniu nie tylko swoich rodziców, ale i całej estancji, wsiadł na konia nie całkiem i galopował niezupełnie, po czym zsiadł tylko w pewnej mierze i poszedł do swego pokoju ot tak sobie, nie dość. Miałem dłuższą rozmowę z jego rodzicami, którzy nie ukrywali swojej troski, roztapiającej się jednak wraz z nimi w tropikalnym żarze i, w następstwie tej rozmowy, zwróciłem się do Sergia z prośbą, aby na przyszłość był mniej niespodziewany. Odpowiedział, że odkąd otworzyłem mu oczy na nie przeczuwane dotąd możliwości, czuje się jak król i nie zamierza abdykować. To wysoce mi się nie spodobało i ukazałem mu całą niewłaściwość tych igraszek, na co odrzekł: — Dobrze, dobrze, tak, naturalnie, myślę że jednak masz rację… To ,jednak” wskazywało, że jednak nadal upiera się przy swojej pośredniości, nie zupełności, że jednakże, usiłuje wyzyskać tę jakąś mętność, mglistość, rozlewność wszystkiego dla swoich machinacji, że, jednakowoż, wykorzystując iż my musimy nolens volens przymykać oczy, będzie broił acz może niezupełnie i pozwalał sobie acz nie całkiem… Rozmowa nie dała pozytywnego rezultatu, tym bardziej, że jednocześnie szliśmy ścieżką, która wiodła w zarośla nad bajorem i w pewnej chwili spostrzegłem, że jestem pośród trzcin a obok mnie, oprócz nóg Sergia, nogi Chango i Camba, dwóch parobków z estancji. Wówczas zdarzyło się coś okropnego. Mianowicie wszyscy przystanęli (ja także) a ręka Sergia dala mi do ręki sztucer podczas gdy druga ręka wskazywała nagląco coś na kształt trójkąta, w zielono-żłtawo-niebieskawym światłocieniu, tam, w szuwarach… Wypaliłem. Piorun huku wstrząsnął całością… A coś szurgnęło, skoczyło, zniknęło. I tylko brzęczenie moskitów. Wobec czego zacząłem iść wraz z nimi w skwarze i wkrótce znalazłem się w domu. Krokodyl. Krokodyl! Krokodyl, strzelony, ale niedostatecznie; zabity nie całkiem; trafiony, ale nie dość… i on teraz przeszywa wszystko dookoła. A do tego huk, ten huk, który także przeszył i co gorzej przypieczętował, tak, przypieczętował!!! Piekielny słońca żar. Pot i olśnienie, oszołomienie, rozwałkonienie, a krokodyl, niezupełny krokodyl tam… Sergio nic nie mówił, ale wiedziałem, że w to mu graj… i wcale nie zdziwiło mnie gdy niezupełnie, ale już otwarcie — pofrunął na gałąź i trochę

zaświergotał. Jakżeby nie! Teraz — do pewnego stopnia — teraz, było nie było — na wszystko może sobie pozwolić. Przygotowuję się niejako do ucieczki. Pakuję w pewnej mierze walizki. Krokodyl, niezupełny, niepełny krokodyl! Rodzice Sergia już prawie wsiedli w pojazd zaprzężony w cztery konie, i nieomal oddalają się… prawie z pośpiechem… Gorąco. Upał. Żar.

XII Sobota Spacerując z Karolem Świeczewskim po San Isidro: wille, ogrody. Ale — ze wzgórza widzimy — zabłyska w oddali rzeka nieruchoma color de leon, a po prawej ręce w cieniu eukaliptusów dom Pueyrredonów biały, stuletni, świecący zamkniętymi oknami, niezamieszkały od czasu gdy opuścił go Prilidiano. Pomiędzy domem tym, a mną, wielce arbitralny powstał związek. Zaczęło się od tego, że kiedyś, przechodząc tamtędy, pomyślałem „a cóż by było, gdyby ten dom stał mi się bliski, gdyby wtargnął w moje losy i nie z innej przyczyny, jak tylko z tej, że jest mi całkowicie obcy?” I zaraz potem następująca myśl: „A dlaczego ten właśnie dom spośród tylu domów nasunął ci takie życzenie, dlaczego ten właśnie?”, zaraz ta myśl poparła tamtą i odtąd naprawdę związałem się z domem Pueyrredona. Więc teraz to światło, te krzewy, te ściany, za każdym razem większe powodują we mnie poruszenie — i niepokój — i zawsze, gdy tu jestem, załamuję się pod niewymownym ciężarem a gdzieś, na pograniczu, na krańcach mojej istoty wybucha krzyk, gwałt, straszna panika… I bardzo jest dla mnie charakterystyczne, tak, mnie jest właściwe, iż żadne z tych doznań lęku, przygnębienia, żałości, rozpaczy, nie jest z krwi i kości — że one są jak gdyby konturami uczuć — i przez to bardziej chyba dotkliwe, niczym nie wypełnione, najzupełniej czyste. I ciężki ból ten nie przeszkadza mi w rozmowie ze Świeczewskim. Rozmawiamy o księdzu Maciaszku. Ale dom Pueyrredonów jest teraz z tyłu, za mną, i to, że go nie widzę, wzmacnia jego istnienie. Przeklęty dom, który wtargnął we mnie, a im mniej go widzę, tym bardziej istnieje. Tam oto, za mną, tam jest! Tam jest! Tam jest do przesady, do szału, jest i jest ze swymi oknami i neoklasycznymi kolumnami, a w miarę oddalania mego on, zamiast rozpływać się, jest coraz silniej! Dlaczego — on? Wszak nie on to powinien mi towarzyszyć, mnie ścigać, inne są domy moje, dlaczego to cudze, to obce, białe istnienie w tym ogrodzie czepia się mnie i mnie dopada? Ale rozmawiam ze Świeczewskim. I wiem, że nie to mam mówić! Nie tym się zajmować! Nie tu się znajdować! Gdzież jednak? Gdzie jest miejsce moje? Co mam robić? Gdzie być? Nie jest miejscem

moim kraj rodzinny, ani dom rodziców moich, ani myśl, ani słowo, nie, prawda jest taka, że nie mam innego domu prócz tego właśnie, tak, niestety, niestety, jedynym domem moim ów niezamieszkały dom, ten biały dom Pueyrredona! Rozmawiając dalej o księdzu Maciaszku, oddalamy się od domu Pueyrredonów. Ale on, Świeczewski, także jest jakby go nie było i, nieobecny, ściera na proch zeschnięty badyl. Wtorek W Polsce runęła wieża zbyt arystokratycznej kultury i tam wszystko, prócz kominów fabrycznych, stanie się w obecnym i następnym pokoleniu karłowate — czy przeto i my, polska inteligencja na wygnaniu, mamy się kurczyć? Otóż dziwne, ale prawdziwe: choć zawiśliśmy w próżni, choć stanowimy klasę na wymarciu, „nadbudowę” pozbawioną „bazy”, choć coraz mniej będzie ludzi zdolnych nas zrozumieć, musimy nadal myśleć w sposób nieuproszczony i nieprymitywny, lecz zgodny z naszym poziomem — tak właśnie, jak gdyby nic się nie zmieniło w naszej sytuacji. Musimy po prostu dlatego, że to jest w nas naturalne i że nikt nie powinien być głupszy niż jest. Musimy urzeczywistniać się do końca, dopowiedzieć siebie aż do „zer”, gdyż tylko zjawiska zdolne do życia bezwzględnego mają prawo istnienia. Środa Wiem dobrze, jaką pragnąłbym mieć kulturę polską w przyszłości. Pytanie tylko, czy nie rozszerzam na naród programu, który jest tylko moją osobistą potrzebą. Ale oto on: słabość Polaka dzisiejszego na tym polega, że jest zbyt jednoznaczny, także — zbyt jednostronny; więc wszelki wysiłek powinien zmierzać do wzbogacenia go o drugi biegun — do uzupełnienia go innym Polakiem, zgoła — krańcowo — odmiennym. Już pisałem na innym miejscu o tym naszym alter ego, które na gwałt domaga się głosu. Historia zmusiła nas do hodowania w sobie pewnych tylko cech naszej natury i jesteśmy nadmiernie tym czym jesteśmy — jesteśmy przestylizowani. A to tym bardziej iż, wyczuwając

w sobie obecność tamtych, innych, możliwości, pragniemy je gwałtem unicestwić. Jak, na przykład, przedstawia się sprawa naszej męskości? Polakowi (w przeciwieństwie do rasy łacińskiej) nie wystarcza, iż do pewnego stopnia jest mężczyzną, chce on być mężczyzną bardziej niż jest, rzec można — narzuca sobie mężczyznę, jest tępicielem własnej kobiecości. I, jeśli się zważy że historia zmuszała nas zawsze do życia wojskowego i wojowniczego, ów gwałt psychiczny staje się zrozumiały. Tak to lęk przed kobiecością sprawia iż decyzje nasze stają się sztywne i zwracają się przeciw nam, zaznacza się w nas niezręczność osób, które obawiają się, iż nie będą na wysokości swego postulatu, zanadto „chcemy być” tacy, a nie inni, wskutek czego za mało „jesteśmy”. Jeśli przyjrzymy się innym naszym cechom narodowym (jak miłość ojczyzny, wiara, zacność, honor…) to w nich wszystkich dostrzeżemy ów przerost, wynikający stąd, że typ Polaka, jaki sobie urobiliśmy, musi tłumić i niszczyć typ, jakim moglibyśmy być, istniejący w nas jako antynomia. Ale stąd wynika, że Polak jest zubożony ściśle o połowę siebie samego, przy czym nawet ta połowa, której przyznaje się prawo głosu, nie może się ujawnić w sposób naturalny. Mniemam, że dziś właśnie nadszedł moment aby uruchomić tę drugą naszą osobowość — dzisiaj, nie tylko dlatego że musimy koniecznie stać się luźniejsi, giętsi wobec świata — także dlatego że ta operacja wymaga niezmiernej swobody duchowej, która stała się dla nas, poza granicami kraju, możliwa — ale przede wszystkim dlatego, że to jedyny zabieg zdolny naprawdę natchnąć nas nową żywotnością, otworzyć przed nami nowe tereny. Odkryjemy tego drugiego Polaka, gdy zwrócimy się przeciwko sobie. A zatem przekora powinna stać się dominantą naszego rozwoju. Będziemy musieli na długie lata oddać się przekorze, szukając w sobie tego właśnie, czego nie chcemy, przed czym się wzdragamy. Literatura? Literaturę powinniśmy mieć akurat przeciwną tej, która dotąd się nam pisała, musimy szukać nowej drogi w opozycji do Mickiewicza i wszystkich królów duchów. Literatura owa nie powinna utwierdzać Polaka w jego dotychczasowym pojęciu o sobie, lecz właśnie wyłamywać go z tej klatki, ukazywać mu to czym dotąd nie ośmielił się być. Historia? Trzeba abyśmy się stali burzycielami własnej historii, opierając się tylko na naszej teraźniejszości — gdyż właśnie historia stanowi nasze dziedziczne obciążenie, narzuca nam sztuczne wyobrażenie o sobie, zmusza abyśmy upodabniali się do historycznej dedukcji zamiast żyć własną rzeczywistością. Ale najdotkliwsze będzie: zaatakować w sobie polski styl, polską piękność, stworzyć nową mitologię i nowy obyczaj z drugiej naszej półkuli, z tamtego bieguna —

rozszerzyć i wzbogacić naszą piękność w ten sposób aby Polak mógł podobać się sobie w dwóch sprzecznych ze sobą postaciach jako ten, kim jest w tej chwili, i jako ten, który burzy w sobie tego, kim jest. Dziś już bynajmniej nie idzie o to aby wytrwać w spuściźnie, którą nam przekazały pokolenia, idzie o to, aby ją w sobie przezwyciężyć. Marna jest ta kultura polska, która tylko wiąże i przykuwa, godna uznania i twórcza i żywa ta która wiąże i wyzwala jednocześnie. Piątek Wczoraj (czwartek) kretyn znów zaczął mi doskwierać i dolegał intensywnie cały dzień. Może lepiej byłoby nie pisać o tym… ale nie chcę prowadzić podwójnej gry w tym dzienniku. Zaczęło się od tego, że o pierwszej pojechałem do Acasusso do p. Alberto H., przemysłowca i inżyniera, na śniadanie. Na pierwsze wejrzenie willa jego wydała mi się zbyt renesansowa, ale, nie zdradzając się z tym wrażeniem, zasiadłem przy stole, również renesansowym, i zacząłem jeść potrawy których renesans w miarę jedzenia wydawał się coraz bardziej oczywisty przy czym rozmowa też skoncentrowała się na renesansie aż w końcu już zupełnie jawnie a nawet namiętnie zaczęto wielbić Grecję, Rzym, nagie piękno, zew ciała, Evoe, Pathos i Ethos (?) a także jakąś tam kolumnę na Krecie. Gdy doszło do Krety, wylazł kretyn, wylazł i zalazł (?) ale nie renesansowo (?!) tylko już całkiem neoklasycznie kretynicznie (?). (Wiem że nie powinienem pisać o tym, to brzmi dosyć dziwnie). O 4-tej wyszedłem, bardzo zmęczony, a tam były drzewka, listki, domki — przemieszane, zanadto może wylizane i, powiedziałbym, niezbyt do rzeczy. Mniejsza z tym. Wysiadłszy z kolejki podziemnej szedłem do kawiarni Rex, gdy wtem z kawiarni Paris (też nie wiadomo dlaczego jedna kawiarnia przyplątała się do drugiej) zaczęły kiwać (?) na mnie znajome panie, które niby to siedziały przy stoliku i jadły biszkopty, maczając je w kremie. Ale mistyfikacja ujawniła się zaraz, bo, właściwie, siedziały przy blacie, pokrytym emalią i osadzonym na czterech pogiętych prętach, a jedzenie polegało na wsadzaniu przez otwór w twarzy, do środka, tego lub owego, przy czym uszy i nosy im sterczały, a także obcasy wyłaziły im pod stołem to jest pod blatem. Gadu, gadu o tym i owym, ale widzę, że to jednej to drugiej sterczy (?) i wyłazi (??) więc w końcu przeprosiłem i odszedłem, tłumacząc się brakiem czasu. Socjologicznie.

Nie wiem doprawdy czy mam ciągnąć dalej te zwierzenia, ale obowiązek publicysty nakazuje mi podać do wiadomości publicznej, że dzieją się rzeczy już doprawdy zbyt kretyńskie… zbyt kretyńskie aby mogły być ujawnione i, jak sądzę, na tym właśnie polega cała spekulacja — że nadmiar kretyństwa nie pozwoli na ich ujawnienie, że to już zbyt głupie aby dało się wypowiedzieć. Wyszedłszy z kawiarni Paris, poszedłem do kawiarni Rex. Wtem zbliżył się do mnie nieznany jegomość i, przedstawiwszy się jako Zamszycki (ale może się przesłyszałem) powiedział, że od dawna chciał mnie poznać. Powiedziałem, że bardzo mi przyjemnie, a wtedy podziękował, ukłonił się i odszedł. Rozwścieczony, chciałem zwymyślać kretyna, gdy wtem spostrzegłem, że to nie kretyn, gdyż, ostatecznie, chciał mnie poznać i poznał mnie — więc słusznie zrobił że odszedł. Myślę tedy: kretyn, czy nie kretyn? Tymczasem naprzód zapaliła się latarnia, potem druga, gdy druga zapaliła się, zapaliła się trzecia, po czym czwarta, a z czwartą piąta. Zaledwie piąta zapaliła się, zapala się szósta oraz siódma, ósma i dziewiąta, ale, jednocześnie, przejeżdża samochód jeden, drugi, piąty, tramwaj jeden, drugi, dziesiąty, ludzie idą, jeden, drugi, dziesiąty, piętnasty, a przede mną dom jeden, drugi, trzeci i piętro pierwsze, drugie, trzecie, czwarte, piąte, szóste, siódme, a na siódmym balkon i na balkonie — kto? Henryk z żoną! Kiwają na mnie. Ja kiwam. Ale widzę, choć niezbyt wyraźnie, że coś tam jakby mówili — a jednocześnie kiwają. Ja kiwam. Mówi on. Mówi ona. Ale co mówią? Kiwają. Samochody, tramwaje, ludzie, ruch, tłum, zapalają się reklamy, zewsząd blask, trąbienie, dzwonienie, a oni mówią tam, na siódmym piętrze. I znowu kiwają. Ja kiwam. Patrzę: kiwa ona, kiwa on. Więc także kiwnąłem. Wtem patrzę, a on kiwnął… ale, właściwie mówiąc, już nie kiwnął a tak jakby wkiwnął! Myślę sobie, cóż to jest, co to znaczy, gdy wtem widzę, że znowu wkiwnął się (doprawdy, nie wiem jak się wyjęzyczyć, to już zbyt bezczelne, a jednak nie wolno mi niczego ukrywać) i wkiwnął się w siebie, jak w butelkę. Ja kiwam. Wtem ona (ale nie, nie nie mogę przecież robić z siebie kretyna; lecz jeśli ujawnić mam Kretyna, muszę zrobić z siebie kretyna) wtedy ona wykiwała z niego aż się wychynął i dokiwała mu (ale CO mu dokiwała?!) po czym oboje rozkiwnęli się z lekka tam i sam i pyf……(Ha, tego już nie mogę powiedzieć, to nad moje siły!) Poniedziałek Co pewien czas wyławiam mgliste aluzje do mojej osoby w

rozmaitych artykułach. A może się mylę? Ale kogóż, jeśli nie mnie, ma na oku p. Juliusz Sakowski mówiąc o „dogmatycznych obrazoburcach i zakrystianach podejrzanych wtajemniczeń”, w kogóż, jeśli nie we mnie, celuje zdanie p. Goetla o „grymasach okazywanych tradycyjnej polskiej postawie przez niektórych wychodźców, pretendujących do tytułu intelektualistów”? A chyba i w grecko-rzymskim, parysko-ateńskim, tucydydesowsko-gibbonowskim felietonie p. Grubińskiego Awantura! Awantura! na mnie z lekka, ach, jakże z lekka się zerka. Nie zdziwiłbym się gdyby się nie mylił; gdyż, rzeczywiście, muszę być dla nich zjawiskiem nieco denerwującym. Co innego, jednak, mnie śmieszy. Mianowicie, z doboru epitetów, jakimi jestem obstrzeliwany, wynika, że żaden z tych ludzi nie ma o mnie zielonego pojęcia. Przymiotnik „zblazowany” zupełnie do mnie się nie nadaje, słowo „eskapista” wymagałoby znacznego pogłębienia, „intelektualista” chybia, a także „wolnomyślny pięknoduch” jest do niczego. Te pudła rodzą się stąd, że oni żadnej mojej książki nie czytali, a jeśli czytali, to po łebkach. Czwartek Vernissage Zygmunta Grocholskiego w Galatei. Na stole — teki grawiur. Na ścianach — wielkie plansze, nasycone kolorem. Zastygłe w dumnej abstrakcji kompozycje spoglądają ze ścian na niechlujne mrowie ludzkie, tłum bezładnych dwunogów przewalających się w dzikim nieporządku. Na ścianach — astronomia. Logika. Kompozycja. Na sali — mętlik. Zakłócenie równowagi. Nadmiar niezorganizowanego konkretu, który przepycha się na wszystkie strony. Z malarzem holenderskim Gesinusem komentuję jedną z grawiur, na której pewne masy okiełznane zostały skośnymi napięciami linii i są niczym koń ściągnięty za uzdę i znieruchomiały w skoku — gdy wtem czyjś tułów podlazł mi pod biodro. Podskoczyłem. Był to fotograf, zgięty wpół i celujący swoim pudełkiem w ważniejszych gości. Wytrącony z równowagi, próbowałem jednak skomponować się jako tako i z Alicją de Landes jąłem wżywać się w pewną fugę barwną, poddaną własnemu prawu, ale coś napatoczyło się na mnie z tyłu jak bawół i hipopotam, barbarzyńsko… Kto? Fotograf, wypięty do niemożliwości, dający dubleta en face i z profilu. Co prędzej znowu się skomponowałem i, ujrzawszy znajomych Francuzów którzy z Aldo Pellegrini, autorem przedmowy do teki,

rozważali logikę wewnętrzną jednego z linearnych układów, poszedłem do nich… ale o kogo zawadziłem nogą? O fotografa! Odwróciłem się, aby powiedzieć mu coś nieprzyjemnego, ale… Nagle przede mną jakaś twarz. Ale nieznana. I znana. Znana? Nieznana? Czyja? Twarz wpatruje się we mnie i naraz… — Kogo widzę! Góra z górą! Kopę lat! Powiedziałem: — Rzeczywiście. Ach, cóż za spotkanie!… Ale dziura. Ciemność. Pustka. Nie wiem. Nie pamiętam. Męczarnia. Wtem przyskakuje fotograf, nastawia aparat, pstryk, już po wszystkim, wciska mi kwitek, 20 pezów. Płacę 20 pezów, biorę kwitek. I wściekły, że po tylu potrąceniach sfotografował mnie akurat wtedy gdy z głupią twarzą wlepiałem się w tę twarz nie zapamiętaną, poszedłem do domu, ja, dziecię chaosu, syn ciemności, ślepego przypadku i bzdury! A w domu myśl obłędna: — A może to Kowalski, ten którego poznałem w Mendozie? On, czy nie on?… Gdybym jeszcze raz go zobaczył — twarz już mi się we wspomnieniu zamazała. Wtem przypominam sobie fotografię! Przecież mam tę twarz na fotografii! I naraz tajemna logika, rządząca owym fotografem, olśniła mnie jakbym na planszy Zygmunta ujrzał najdoskonalsze zrównoważenie brył i napięć kierunkowych! Pobiegłem pod adres wskazany na kwitku. Złośliwość losu! Perwersja logiki! Diabelskość kompozycji! Owszem, była to logika, ale wiodąca do ostatecznego pohańbienia. Gdym dobił do wskazanego na kwitku domu, powiedziano mi: — A, pan także z kwitkiem? Tu już wiele osób przychodziło. Ten fotograf to oszust, który podał na kwicie fikcyjny adres i tylko udawał że fotografuje… (W dodatku ukradł palto Rebinderowi). Środa Znów pewna kobieta (bo to najczęściej kobiety; ale ta, to kobietawróg, która mnie zwalcza) zarzuca mi egotyzm. Pisze: „Nie jest pan dla mnie ekscentryczny, tylko egocentryczny. To jest po prostu faza rozwojowa (vide Byron, Wilde, Gide) — jedni z niej przechodzą do następnej fazy, która może być jeszcze bardziej dramatyczna — a inni nigdzie nie przechodzą, tylko zostają w swoim ego. To też jest tragedia,

ale prywatna. Nie wchodzi do Panteonu, ani do historii”. Frazesy? Na zdrowy rozum — wymagać od człowieka, aby nie zajmował się sobą, nie przejmował się sobą i, krótko mówiąc, nie uważał siebie za siebie, może tylko wariat. Ta kobieta żąda abym zapomniał że ja jestem ja, a jednak doskonale jej wiadomo, że, gdy ja będę miał atak ślepej kiszki, ja, ja będę krzyczał, nie ona. Kolosalny nacisk, jakiemu dziś jesteśmy poddani ze wszystkich stron — iżbyśmy wyrzekli się własnej egzystencji — jak każdy postulat, nie dający się zrealizować, doprowadza tylko do skrzywienia i sfałszowania życia. Ktoś na tyle nieuczciwy wobec samego siebie, iż może powiedzieć: cudzy ból jest dla mnie ważniejszy niż własny, z miejsca wpada w tę „łatwość”, która jest matką werbalizmu i wszystkich ogólników i wszystkiego zbyt gładkiego uwznioślenia. Jeśli o mnie idzie — nie, nigdy, przenigdy. Ja jestem. Artysta zwłaszcza, który da się nabrać i ulegnie temu agresywnemu konwenansowi, jest zgubiony. Nie dajcie się zastraszyć. Słowo „ja” jest tak zasadnicze i pierworodne, tak wypełnione najbardziej namacalną a przeto najuczciwszą rzeczywistością, tak nieomylne jako przewodnik i surowe jako probierz, iż zamiast nim gardzić należałoby paść przed nim na kolana. Myślę, że raczej nie jestem jeszcze dość fanatyczny w moim przejęciu się sobą i że nie umiałem — w strachu przed innymi ludźmi — oddać się temu powołaniu-zadaniu z dość kategoryczną bezwzględnością, pchnąć tę sprawę dość daleko. Ja jestem najważniejszym i bodaj jedynym moim problemem: jedynym ze wszystkich moich bohaterów, na którym mi naprawdę zależy. Przystąpić do stwarzania siebie i uczynić z Gombrowicza postać — jak Hamlet, albo don Kiszot — ? — ! — Czwartek Dziś u N. na herbatce zeszło się kilku literatów argentyńskich i ni stąd ni zowąd X. odczytał nam swoje opowiadanie o młodym robotniku i jego matce, którzy w Stalinie widzieli Chrystusa. Ze znudzeniem słuchałem tej budującej, sentymentalnej opowieści, bardziej religijnej niż literackiej. Potem wywiązała się dyskusja i Chamico trafnie podkreślił wszystkie konwencjonalizmy tudzież banały, którymi najeżony jest tekst. Nie zabrałem głosu. Mogłem był powiedzieć co następuje: że żadna literatura burżuazyjna nie sfałszowała w tym

stopniu chłopa i robotnika; że ten smutny zaszczyt przypadł w udziale pisarzom komunizującym ponieważ ubóstwili proletariat; i że to może być dramatyczne w skutkach gdyż takie idealizowanie sprawi że inteligencja partii straci powoli kontrolę nad siłą, którą powołała do życia — na dłuższą metę może okazać się fatalne że oni, ci intelektualiści, ogłupiają się konsekwentnie na temat proletariatu. X. odpowiadając na zarzuty Chamico, mówił o konieczności uproszczenia… twierdził, że byłby szczęśliwy gdyby mógł zredukować psychologię do najbardziej elementarnego aspektu, a swój język literacki do 800 słów najważniejszych… i mówił że sztuka musi przystosować się do maluczkich, nie, on nie pisze dla wyrafinowanej, inteligenckiej krytyki, tylko dla ludu! Ta twarz mistyczna, fanatyczna wydała mi się ciemnością — i przypomniałem sobie jak w dzieciństwie, na wsi, wieczorem przy lampie wyczuwałem nieraz że w ciszy, w bezruchu, coś się dzieje bez przerwy, coś demonicznego — tak właśnie ujrzałem nagle twarz jego: jak gdyby była poddana Procesowi. Jest coś demonicznego w fakcie, że człowiek wyższy, kulturalny, ogranicza się na rzecz prostaka. A jednak… przecież mnie to się dosyć podoba… i nawet mało co mnie tak zadziwia jak ten akt przemocy, którego dopuszcza się Niższość na Wyższości. Czy nie było w tym człowieku dynamiki gwałtu i czyż on, ścieśniony, stłumiony, nie był naładowany siłą, bardziej prężny? Ja więc nie byłem tak obcy tym stłumieniom, o jakich mówił X. A nawet powitałbym je gorąco gdyby oznaczały rzeczywisty związek z ludem. Ale X. nie był poddany ludowi. Tylko doktrynie. Jego — teoria gwałciła. On w gruncie rzeczy ani na chwilę nie przestawał być „wyższy” wobec owych robotników, do których podchodził jak nauczyciel i przewodnik. Ludzie prości nie istnieli dla niego — tylko „proletariat”. Redukował się wewnętrznie nie dlatego, że poddawał się cudzej niższości — dlatego, że wypełniał program. Nieznośna jest papierowość tych Pimków marksizmu! Formuła X. wyglądała jak następuje: ja, człowiek dojrzały, wyrzekam się mojej inteligenckiej wyższości aby dobrowolnie służyć proletariatowi i wraz z nim budować świat racjonalny przyszłości. Ojej, cóż za papier! Te ich formuły ani na cal nie zbliżyły nas do proletariatu — gigantyczne zagadnienie wiązania wyższości z niższością stało się od tego tylko bardziej zakłamane. Niedziela

Z „Russo” — Aleksandrem Russovichem — pojechałem do quinty Cecylii koło Mercedes. Russo jest dla mnie wcieleniem argentyńskiej genialnej antygenialności. Podziwiam. Mechanizm mózgowy — bezbłędny. Inteligencja — świetna. Chwytność i chłonność. Wyobraźnia, polot, poezja, humor. Kultura. Odczucie świata swobodne, bez kompleksów… Łatwość. Ta łatwość stąd, że on nie chce — nie umie? — wykorzystywać swoich atutów. Europejczyk uprawiałby to jak żyzne pole. Pochyliłby się nad sobą, jak nad instrumentem. On zezwala aby zalety kwitnęły mu w stanie naturalnym. Mogąc być wybitnym, nie chce — nie umie? — się wybić… Nie chce walczyć z ludźmi. Dyskrecja. Nie chce się narzucać. Dobroć. Dobroć go rozbraja. Stosunek jego do ludzi nie jest dostatecznie zaostrzony. Nie zmaga się z nimi — nie rzuca się na nich. Nie jest kimś „w ludziach”. Człowiek nie stał mu się przeszkodą do przezwyciężenia, to syn argentyńskiego rozluźnienia — bo tu każdy żyje sobie, tu ludzie się nie piętrzą, tu człowiek (w dziedzinie duchowej) nie używa człowieka, jak tyczki, aby wyskoczyć w górę i człowiek dla człowieka nie jest (duchowo) przedmiotem wyzysku. Ja przy nim jestem dzikim zwierzęciem. Argentyna. Nie on jeden taki. To kraina jeszcze „nie zaludniona” i niedramatyczna.

XIII Czwartek Ten Portugalczyk, narzeczony Dedé, zapytał w pewnej chwili, skąd się bierze we mnie tyle pogardy dla kobiet i zaraz wszyscy go poparli. Pogarda? Ależ skąd! Uwielbiam raczej… Choć co prawda dotychczas nie umiałem odkryć czym jest ona dla mnie w porządku duchowym, wrogiem czy sprzymierzeńcem? A to oznacza, że połowa ludzkości mi się wymyka. Ta łatwość pomijania kobiety! One jak gdyby nie istniały! Widzę naokoło mnóstwo ludzi w spódnicach, z długimi włosami, o cienkim głosie, a mimo to używam słowa „człowiek” jak gdyby ono nie było rozłamane na mężczyznę i kobietę, a także w innych słowach nie dostrzegam rozdwojenia, które wprowadza w nie płeć. Odpowiedziałem Portugalczykowi, iż jeśli w ogóle może być mowa o mojej pogardzie, to tylko na gruncie artystycznym… tak, jeśli zdarza mi się nimi gardzić to ponieważ są złe, fatalne, jako kapłanki piękności, objawicielki młodości. Tutaj złość moja wzbiera, w tym nie tylko drażnią ale i oburzają mnie te złe artystki. Artystki, tak, bo czar jest ich powołaniem, estetyka ich zawodem, urodziły się aby zachwycać, są niejako sztuką. Ale cóż za partactwo! Cóż za oszustwo! Biedna piękności! I biedna młodości! Wy znalazłyście się w kobiecie po to aby sczeznąć, ona w gruncie rzeczy jest pośpieszną waszą niszczycielką, patrz, ta dziewczyna jest młoda i piękna w tym celu jedynie aby stać się matką! Czyż piękność, czyż młodość nie powinny być czymś bezinteresownym, nie służącym niczemu, wspaniałym darem natury, ukoronowaniem?… Ale w kobiecie ten czar służy do płodzenia, on podszyty jest ciążą, pieluszkami, jego najwyższe urzeczywistnienie pociąga za sobą dziecko i to oznacza koniec poematu. Chłopiec zaledwie dotknie się dziewczyny, oczarowany nią i sobą z nią, już staje się ojcem, ona — matką — a więc dziewczyna to twór, który niby to praktykuje młodość a właściwie służy do likwidowania młodości. My, śmiertelni, którzy nie możemy pogodzić się ze śmiercią i z tym aby młodość i piękność miały być tylko pochodnią przekazywaną z ręki

do ręki, nie przestaniemy buntować się przeciw tej brutalnej perfidii natury. Lecz m nie idzie o jałowe protesty. Idzie o to, iż ten morderczy stosunek kobiety do własnego dziewczęcego wdzięku ujawnia się co chwila i stąd pochodzi ta jej właściwość, iż ona nie czuje naprawdę młodości i piękności — czuje je mniej od mężczyzny. Patrzcie na to dziewczę! Jakże romantyczne… ale ten romantyzm skończy się kontraktem przy ołtarzu z tym oto grubawym adwokatem, ta poezja musi zostać zalegalizowana, ta miłość zacznie funkcjonować za pozwoleniem władzy duchownej i świeckiej. Jakże estetyczna… ale nie ma łyska, ani brzuchacza, ani suchotnika, który by był dla niej dość odrażający, ona bez trudności odda swoją piękność brzydocie i oto widzimy ją triumfującą u boku potwora, lub co gorsza u boku jednego z tych mężczyzn, będących wcieleniem drobnej obrzydliwości. To piękność, która się nie brzydzi! Piękna, ale nie posiadająca wyczucia piękności. I łatwość, z jaką myli się smak kobiety i jej intuicja w wyborze mężczyzny, sprawia wrażenie jakiejś niepojętej ślepoty i, zarazem głupoty — ona zakocha się w mężczyźnie dlatego że taki dystyngowany, albo taki „subtelny”, drugorzędne wartości socjalne, towarzyskie będą dla niej ważniejsze od apolińskich kształtów ciała, ducha, tak, ona skarpetkę kocha a nie łydkę, wąsik a nie twarz, krój marynarki nie zaś klatkę piersiową. Odurzy ją brudny liryzm grafomana, zachwyci tani patos głupca, uwiedzie szyk wykwintnisia, nie umie demaskować, daje się nabierać ponieważ sama nabiera. I zakocha się tylko w mężczyźnie ze swojej „sfery”, albowiem nie wyczuwa naturalnej piękności rodzaju ludzkiego a tylko tę wtórną, będącą tworem środowiska — ach, te wielbicielki majorów służebnice generałów, wyznawczynie kupców, hrabiów, doktorów. Kobieto! Jesteś antypoezją wcieloną! Ale ona na własnej poezji zna się tyleż, co na męskiej — i w tym jest równie, a może bardziej jeszcze nieudolna. Gdyby te grafomanki, te złe malarki własnej krasy, nieudolne rzeźbiarki swojego kształtu, wiedziały coś niecoś o prawidłach rządzących pięknością, przenigdy nie wyrabiałyby z sobą tego co wyrabiają. Prawa, o których mówię, znane każdemu artyście, głoszą: 1. Artysta nie powinien pchać ludziom swego dzieła przed nos, krzycząc: — To jest piękne! Zachwycajcie się tym, bo jest zachwycające. Piękność w dziele sztuki winna objawiać się jakby od niechcenia, na marginesie innego dążenia — dyskretna i nienachalna. (Ale ona natrętnie częstuje swoją urodą, godzinami udoskonalaną przed lustrem. Nie wie, co to dyskrecja. Zdradza się co chwila w swojej

żądzy podobania się — więc nie jest królową, ale niewolnicą. I zamiast objawiać się jak bogini, godna pożądania, objawia się jak straszliwa niezdarność usiłująca zdobyć niedostępną urodę. Gdy młodzieniec gra w piłkę dla przyjemności, zdarza mu się, że jest piękny; ona gra w piłkę ażeby być piękna; więc gra źle ale, poza tym, ta piękność zalatuje siódmym potem, jest tak wymęczona! Ale nie koniec na tym — bo ona, mizdrząc się do szaleństwa, zawsze, wszędzie, przybiera jednocześnie minę jakby mężczyzna nic ją nie obchodził. I mówi: — ach, ja tylko tak dla estetyki! Któż uwierzy kłamstwu zbyt jawnemu?) 2. Piękność nie może opierać się na oszustwie. (Pragnie abyśmy zapomnieli o jej brzydotach. Usiłuje nam wmówić że nie jest kobietą, to jest ciałem, które, jak wszystkie ciała, nigdy nie może być tylko piękne — które jest mieszaniną piękności z brzydotą, grą wieczystą tych dwóch elementów (i w tym piękność innego, wyższego rodzaju). Nikt nie sprawi aby pewne funkcje cielesne nie były nieczystością. Nikt też nie wyzwoli całkowicie ducha z nieczystości. Ale ona chce abyśmy Uwierzyli, że jest kwiatem. Stylizuje się na bóstwo, na „czystość”, na niewiniątko. W tym absurdalnym wysiłku nie jestże komiczna? Z góry skazana na niepowodzenie? Cóż za maskarada! Mamże uwierzyć że jest bukietem jaśminu dlatego, że się uperfumowała? Lub, widząc ją na obcasach półmetrowej wysokości, że jest smukła? Jedyne co widzę, to iż obcasy nie pozwalają jej ruszać się swobodnie. Tak to piękność ją krępuje, staje się dla niej paraliżem — to straszne skrępowanie kobiety, które objawia się w każdym ruchu, w każdym słowie, ta zmora, że ona nigdy nie może być swobodna z sobą…) (I w tym szale samiczym zupełnie traci poczucie efektu, oszukuje jawnie, sądząc, że zdoła zarazić nas swoją tchórzliwą i kłamliwą koncepcją ciała (i ducha). Moda! Jakaż potworność! To co w Paryżu nazywa się elegancją, te wszystkie linie, sylwetki, profile nie sąż najbardziej niesmaczną z mistyfikacji, polegającą na przestylizowaniu ciała? Ta przyozdobiła swój przesadny kuper szarfą i myśli, że stała się majestatyczna; tamta udaje panterę, a ta znów usiłuje swoją zwiędłą cerę przerobić na Melancholię przy pomocy skomplikowanego kapelusza. Lecz ten kto ukrywa (nadaremnie) defekt, poddaje się defektowi. Defekt musi być przezwyciężony — przezwyciężony prawdziwą wartością w sensie moralnym lub fizycznym. Potwory, którymi częstują nas paryskie tygodniki mód, owe kreacje Diora, Fatha, z biodrem wystającym, z linią opływową, z zagiętym paluszkiem, zastygłe w idiotycznej „dystynkcji” — toż to z punktu widzenia sztuki

szczyt obrzydliwości, tandeta pobudzająca do mdłości, to głupio naiwne i niezdarnie pretensjonalne, to niesmak bardziej wyzywający i ordynarny niż wszystko na co mógłby się zdobyć pijany dorożkarz). 3. Piękność ma być suwerenna. (Dziewko, zwykła dziewko od krów, witaj — królowo! Dlaczego, powiedz, nie ma w tobie śmiertelnego drżenia, że nie zostaniesz zaakceptowana? Nie boisz się odepchnięcia. Wiesz, że nie uroda czyni cię pożądaną, ale płeć — wiesz że mężczyzna będzie zawsze pożądał twojej kobiecości, choćby ona nie była wcale estetyczna. Więc twoja uroda nie jest na usługach twojej płci; nie lęka się, nie drży, nie wysila i jest spokojna, naturalna, triumfalna… O! Nienatrętna, nienachalna! O, dystyngowana!) Środa Śmiertelne są grzechy kobiety „z towarzystwa” w tej jej świątyni — w estetyce — tam właśnie, gdzie ona powinna być u siebie w domu. Pomyśleć, że to jest natchnienie mężczyzny, że to są nasze dostarczycielki liryzmu, że winem z tej beczki musimy się upijać. Bezkonkurencyjna jest pierwotna piękność kobiety, ta którą przyozdobiła ją natura — nic wspanialszego ani bardziej podniecającego i upajającego, że mężczyzna uzyskał młodszą towarzyszkę, która zarazem jest sługą i panią; i nic cudowniejszego nad tonację, którą wnosi kobieta, ten śpiew wtórny, będący tajemniczym uzupełnieniem męskości, ujęciem świata w innej skali, osobną niedostępną nam interpretacją… Dlaczego cudowność ta uległa tak okropnej wulgaryzacji? Lecz trzeba tutaj wprowadzić pewne ważne rozróżnienie: okropna jest kobiecość dzisiejsza, nie kobieta. Nie jest okropna pojedyncza kobieta, ale ten styl, który między nimi się wytworzył i któremu każda z nich jest poddana. Kto jednak stwarza kobiecość? Mężczyzna? Zapewne, mężczyzna jest inicjatorem, lecz potem one już same zaczynają doskonalić się w tym między sobą i ta sztuka uwodzenia i czarowania, podobnie jak wszystkie inne, rośnie i rozwija się mechanicznie — już automatyczna, już tracąca poczucie rzeczywistości i poczucie miary. Dziś kobieta jest bardziej kobietą, niż być powinna; jest naładowana kobiecością, która jest silniejsza od niej; jest tworem pewnego konwenansu społecznego, wynikiem pewnej gry, która w pewien sposób zestraja mężczyznę i kobietę — aż wreszcie taniec ten, bez przerwy narastając, staje się zabójczy.

Cóż ja mam z tym robić? Jak się zachować? Z łatwością odnajduję kierunek przy pomocy zawsze tej samej busoli. Dystans do formy! Podobnie jak dążę do „rozładowania” mężczyzny, muszę postarać się o „rozładowanie” kobiety. „Rozładowanie” mężczyzny cóż oznacza? Wydobyć go spod jarzma tego stylu męskiego który powstaje wśród mężczyzn jako wzmocnienie męskości, osiągnąć, że poczuje tę męskość jako coś sztucznego, a swoją wobec niej uległość jako słabość, sprawić że będzie swobodniejszy w stosunku do Mężczyzny w sobie. Więc tak samo trzeba wydobyć kobietę z kobiety. I tutaj, jak zawsze w całym pisaniu moim, cel mój — jeden z mych celów — polega na popsuciu gry; albowiem tylko gdy milknie muzyka i rozłamują się pary możliwa jest inwazja rzeczywistości, tylko wówczas staje się nam jawne, że gra nie jest rzeczywistością, lecz grą. Wprowadzić na ten wasz bal gości nie zaproszonych; związać was inaczej z sobą; zmusić abyście inaczej siebie wzajem określali; popsuć wam taniec. Być może, a nawet jest pewne, moja literatura jest bardziej krańcowa i szalona niż ja. Nie sądzę aby to wynikało z jakiegoś braku kontroli — jest to raczej doprowadzenie do ostatecznych konsekwencji formalnych pewnych oczarowań, które wówczas, w książkach, wyolbrzymiają się — ale we mnie pozostają one czym były, to jest tylko nieznacznym odchyleniem wyobraźni, jakąś lekką „inklinacją”. Dlatego, mówiąc bardziej konkretnie, nigdy nie zdobyłem się ani nie zdobędę na odmalowanie w sztuce zwyczajnej miłości, zwyczajnego czaru, dlatego ta miłość, ten czar są u mnie strącone w podziemia, zduszone, zdławione, dlatego w tej rzeczy nie jestem zwyczajny tylko demoniczny (groteskowy demonizm!). Ukazując groźne spięcia niecenzuralnych uroków, wywlekając na światło dzienne liryzm kompromitujący, pragnę was wykoleić — to kamień, który kładę na szynach waszego pociągu. Wydobyć was z układu, w którym się znajdujecie, abyście znów doznali młodości i piękności, ale doznali inaczej… Niedziela U Stanisława Odyńca w Mar dcl Plata. Wczoraj późnym wieczorem na plaży przed kasynem: wiadomy szmer i plusk. Pierś czarnej wody rosnąca i opadająca. Wytrysk szeleszczącego wachlarza piany aż tutaj, u moich stóp. Tam, na południe, sylwetka domów na wzgórzu, tu, przede mną maszt i chorągiew, a na lewo wyłaniający się i tonący, złamany pal… Zagrzmiało. Wiosna. Sezon rozpocznie się dopiero za dwa miesiące, a teraz nikogo tu nie ma, pusto i cicho, zamknięte okna

hoteli wlepione w plażę po której błąka się pies, a wiatr porusza sznury, przeszywa puszki po zeszłorocznych konserwach, kręci jakimś papierem… Olbrzymia pustka miasta, wypróżnionego z sześciuset tysięcy ludzi, śmierć tych ulic, placów, zakładów, domów, sklepów, zamkniętych, zablokowanych, zakneblowanych nieobecnością ludzką nad oceanem, który odzyskał nietykalność własnego istnienia i jest już tylko dla siebie; i cicho najeżdża piasek wybrzeża… Co to jest? Co się tu dzieje? Coś się dzieje, ale nie wiem co… Co mianowicie? Idę po plaży granicą owej piany i szukam w sobie właściwego uczucia, czego, czego więc masz doznać na piasku, który znów jest pod twymi nogami, w zapachu rybim i słonym, na od zawsze tym samym wietrze? Czy może doznać wieczności? A może umierania? Lub Boga odkryć w tym? Doznać nicości własnej lub wielkości? Doznać przestrzeni lub czasu? Ale nie mogę… coś przeszkadza… ta jedna okropna rzecz… że to już znane, że niejednokrotnie, tysiąckrotnie było powiedziane… i nawet wydrukowane! A ja muszę być oryginalny! Więc idę dalej na skraju samym pieniącej się smugi z głową opuszczoną, wpatrzony w piasek, wsłuchany w wieczysty proces, lecz z sercem spętanym — bo muszę być oryginalny, nie wolno mi powtarzać za nikim, a najprawdziwsze uczucie jest mi wzbronione dlatego tylko, że ktoś inny doznał go i wypowiedział. Czekaj, zastanów się… wszak nikt cię tutaj nie widzi, w tych oknach nie ma żywej duszy, na ulicach nic oprócz asfaltu i miasto pozbawione tłumu — dlaczegóż nie masz sobie pozwolić na zwykłą myśl o wieczności, naturze albo o Bogu, dlaczego wysilasz się i gonisz za czymś nowym, nigdy nie widzianym i zdumiewającym… nawet tutaj na wybrzeżu po którym chodzi pies? Patrzcie: oto przystanąłem w słonej świeżości i ciszy, ogarniam wzrokiem całość tej samotności i waham się… czyby nie oddać się jednej z tych znanych i zwykłych prawd. A teraz uśmiecham się… to dlatego iż (przypomniałem sobie) za tydzień odbędzie się w Klubie Polskim w Buenos Aires dyskusja o moich książkach; i jakbym słyszał te kwaśne ubolewania: że on sili się na oryginalność, że zatracił w sobie prostotę i wymyśla sobie uczucia, a wszystko pour épater… Teraz dochodzę do skalistego brzegu, gdzie wytwarza się szum, woda, z dołu godząc w głazy i zręby skalne, wytryska — i jod w powietrzu. I znów to samo wezwanie w niezmiennym falowaniu: bądź zwykły, bądź jak wszyscy, wszak wolno ci, nikogo nie ma, oto chwila abyś doznał czego tu od wieków doznawano…

Ale muszę być oryginalny! Więc za żadne skarby! Za nic! Cóż z tego, że miasto bez ludzi? Nieobecność to nieprawdziwa, oni są we mnie i za mną, to ogon mój i pióropusz, a krzyk ich: bądź nadzwyczajny, bądź nowy, wymyśl, doznaj czegoś jeszcze nie znanego! Uśmiecham się z pewnym zawstydzeniem i obejrzałem się z lekka naokoło, głowę wtuliłem w ramiona, po czym, w glorii mojego aktorstwa i w nocy nadchodzącej, zwróciłem się twarzą do wód. Tak stałem w całej dumie mojej nieprostoty — jako ten kto jest zmuszany do oryginalności — jako narzędzie okropnego i niepojętego ducha zbiorowego, który, zmagając się z wieczną identycznością oceanu prze ku nie znanym sobie rozwiązaniom — zawsze głodny nowego — z gwałtowną niecierpliwością znudzony tym co już mu jest wiadome — pożądający wszystkiego co poza nim… Stałem, niwecząc w sobie dzisiejsze uczucie na rzecz jutrzejszego, zabijając czas teraźniejszy… Po czym pustką tych ulic udałem się do domu — ale tak, jak gdyby na mnie spoglądano. Sobota Złość moja na kobiety to ta sama, która każe mi atakować afektowany poemat, wdzięczącą się powieść, wszelką nieudolną sztukę… One mnie drażnią… Styl tej kobiecości jest zły… Ale nie o to przecież chodzi aby podejmować jeszcze raz wieczysty porachunek mężczyzna—kobieta, który rozgrzewał naszych dziadków i babki. Jeśli rozwodzę się nad tym, to z innych względów — aktualnych. Kobieta jest kluczem do mężczyzny. Klucz ten może otworzyć bardzo wiele, teraz właśnie, w dobie obecnej. I komu? Polakom. Jeden z wielkich problemów naszej kultury to — przeciwstawienie się Europie. Nie będziemy narodem prawdziwie europejskim póki nie wyodrębnimy się z Europy — gdyż europejskość nie polega na zlaniu się z Europą, lecz na tym aby być jej częścią składową — specyficzną i nie dającą się niczym zastąpić. A także: tylko przeciwstawienie się Europie, która nas stworzyła, może sprawić że staniemy się w końcu kimś… o własnym życiu. Więc: przeciwstawić kobietę polską kobiecie europejskiej; albo kobietę wschodnioeuropejską kobiecie z Zachodu; dojść do tego aby ona stała się odrębnym natchnieniem. Jeśli odmienicie sobie kobietę,

odmienicie wszystek smak wasz, wszystkie upodobania, dojdziecie do nowego obyczaju w życiu i w sztuce. Czy istnieje taka możliwość? Gdybym jej nie dostrzegał — po cóż ględzić o sprawach nie do urzeczywistnienia? Ale ja uważam, że Polak wbrew stagnacji swojej myśli, tu, na obczyźnie, i wbrew terrorowi który go dławi tam, w ojczyźnie, wbrew pustce, która go tu i tam wysysa, gorączkowo poszukuje siebie. A to oznacza, że znajdujemy się w stadium myśli radykalnej, zasadniczej, nawet karkołomnej i nie ma dla nas zbyt krańcowej decyzji. Czy możemy zmienić sobie kobietę? Czy kobieta może nam się odmienić? Nam dotąd kobietę (z grubsza i nieco symbolicznie wyrażając się) narzucał Paryż. Dlatego takie królowanie Paryża w naszej wyobraźni, ten śpiew już obrzydły sarmackich paryżan upojonych szarmem, iskrą elektryczną Ville Lumière. Magia Paryża elektryczno-erotyczna, ale… odwagi, stańcie się antyparyscy, spróbujcie dojrzeć całą tę obrzydliwość erotyczną. Wsłuchajcie się w język miłosny Francuzów, ten z alkowy. Wzrusza was? Bawi? Rozczula? Czy raczej bylibyście skłonni zwymiotować go, jako jedną z potworności świata, tę miłość w szlafroku, te triumfujące majtki, te burżuazyjne figielki w ekstazie rui? Wsłuchajcie się teraz w ich język miłosny wyższej kategorii. Któryż wolicie? Intelektualnozmysłowy, będący lubieżnością mądrego łyska, badającego analitycznie własne szały, czy szarmancko-salonowy, który czymże jest jeśli nie podrygiwaniem fraków, tańcem peruk, konfekcją męską i damską w miarę opieprzoną? Brzydota pieśni miłosnej Francuzów w tym, że ona stanowi akceptację brzydoty. Francuz pogodził się z brzydotą cywilizacji, owszem, polubił ją. Dlatego Francuz nie obcuje z kobietą nagą, ale z kobietą ubraną — oraz z kobietą rozebraną. Venus francuska to nie naga dziewczyna, ale Madame z pieprzykiem i fort distinguée. Nie zapach ciała podnieca ich, ale perfuma. Uwielbił on wszystkie piękności sztuczne takie, jak charme, elegancja, dystynkcja, dowcip, strój, maquillage — piękności którymi maskuje się dekadencja biologiczna i wiek podeszły — więc piękność francuska jest czterdziestoletnia. I jeśli ta piękność zdobyła świat to dlatego właśnie, że jest rezygnacją — oto coś dostępnego starszym, zamożnym damom tudzież podtatusiałym causeur‘om i bonvivant‘om, w tym można wyżyć się na stare lata. Ta piękność zrezygnowana i realistyczna śpiewa: gdy się nie ma co się lubi, to się lubi co się ma! Więc piękność francuska, typ francuskiej kobiety i nasze słowiańskie

podbiła mecenasowe, tudzież mecenasów naszych. Ale, Słowianie! Czyż, pomimo wszystko, wasz liryzm słowiański nie protestował? Wszak żyje w was obsesja innej kobiety-dziewczyny. Wszak jesteście w erotyzmie idealistami. Kobieta snów waszych jest czystsza i prostsza. I czyż nie ten właśnie idealizm erotyczny powoduje waszą nieskuteczność w kulturze, która jest i pozostanie sztuką zaspakajania się namiastkami — tu wszelka kategoryczność smaku nie popłaca. Nie umieliśmy pogodzić się z rzeczywistością, to jest z cywilizacją, to jest z brzydotą i podczas gdy Francuzi sprytnie, inteligentnie, rzeczowo perfumowali, malowali, stroili sobie Francuzki, jakimi obdarzyła ich natura (i nie zaglądając im w zęby), my śniliśmy… o niepokalanej Oleńce, prostej Zosi,, naiwnej Baśce… o Iwonce (Germana) i o Dzikusce (Zarzyckiej)… Ale, choć takie były sny nasze, w rzeczywistości naszego życia społecznego, towarzyskiego, erotycznego, naszej mody i obyczaju, tamta francuska piękność zwyciężyła. Dlaczego naród Wokulskich nie zdołał przemóc w sobie paryżanki? Ale dlatego właśnie, że ona była bliższa rzeczywistości… nasz „typ” nadawał się do marzenia… ich — do współżycia… Dziś jednak, za przyczynieniem się wojny i rewolucji, odmieniły się role. Teraz, sądzę, mamy rzeczywistość po naszej stronie, przeciw Paryżowi. Idealizm nasz został zgwałcony. Stratowano nam marzenie. Do diabła! Przez kilka dobrych lat okupacji niemieckiej ręką bez rękawiczki dotykaliście nagiego bytu, zniknął wyściełany materac, który was izolował — to anteuszowe dotknięcie powinno by wypełnić was siłą. A po wojnie nastąpił komunizm, czyli dalsze zaprzeczenie idealizmu i ściągnięcie kobiety z nieba na ziemię, a w każdym razie ze sfery wyższej w niższą, w sferę proletariatu. I to się odnosi tyleż do kobiet w Kraju, ile do tych, które na emigracji pracują jako krawcowe, bony, ekspedientki… Niejedną z nich znam. Do czegóż aspiruje w nowej sytuacji ta eks-dama? Ależ do tego aby ani na moment nie przestać być damą. Chce ubierać się elegancko, choć ta elegancja musi być z konieczności zbiedniała. Chce być modna, choć jej nie stać na ostatnie modele. Kapelusze jej pozostały paryskie, aczkolwiek to Paryż z trzeciej ręki. Jej genre wciąż wzdycha do salonu, choć może to być tylko salon zdeklasowany. Jej gusty i estetyka są wciąż jeszcze z tamtej epoki — delikatne. Możesz rozmawiać z nią godzinami i anibyś się domyślił, że coś innego i coś ostrego przeżyła. Gdybyś była bardziej twórcza, Polko… Przynajmniej — bardziej zdecydowana oprzeć się na własnych atutach w rozgrywce ze światem.

Nie chcę cię kusić… ale czy nie mogłabyś zbuntować się wewnętrznie przeciw kobiecie, którą jesteś skoro już nią nie jesteś? Niczego więcej nie wymagam od ciebie — tylko tej iskry buntu, wyzwalającej twoją własną rzeczywistość. Bądź kobietą „nie z tego świata — nie ze świata zachodniej burżuazji. Z jakiego świata masz być? Z proletariackiego? Ależ skąd, przecież to także nie twój żywioł. Spróbuj być poza jednym i drugim, a raczej pomiędzy jednym i drugim, pozwól aby twoja sytuacja podyktowała ci twój styl. Wcale nie chodzi o to abyś wiedziała, czego chcesz. Wystarczy jeśli będziesz wiedziała czego nie chcesz. Reszta zrobi się sama. Zwróć się przeciwko piękności tobie niedostępnej — przyczynisz się w ten sposób do reformy kobiecości. Poniedziałek Wczoraj w Klubie Polskim. Wycelowałem na sam koniec wałkowania mojej duszy i moich utworów. Referat mnie przychylny był dziełem Karola Świeczewskiego, a pani Jezierska wygłosiła referat anty… Potem dyskusja, na zakończenie której zjawiłem się. Tomasz Mann, wytrawny w tych materiach znawca, powiedział — że, niewątpliwie, inna będzie sztuka wyrosła od początku w blasku uznania, a inna ta, która tylko z trudnością i kosztem wielu upokorzeń i klęsk musi zdobywać sobie powoli miejsce. Jak by wyglądała moja twórczość, gdyby od pierwszej chwili została ozdobiona wieńcem laurowym, gdybym do dzisiaj, po tylu latach, nie musiał oddawać się jej jak czemuś niedozwolonemu, wstydliwemu i niewłaściwemu? A jednak, gdy wszedłem na salę, większość obecnych powitała mnie życzliwie i odniosłem wrażenie, że bardzo zmieniły się nastroje od czasu kiedy ukazały się fragmenty Trans-Atlantyku w „Kulturze”. Przypisuję to zwłaszcza temu dziennikowi. A także poinformowano mnie, że większość mówców w dyskusji wypowiedziała się za mną. Zanurzony w falującym tłumie, czułem się nieco jak marynarze Odyssa: ileż syren kuszących w tych twarzach przyjaznych i garnących się do mnie, idących mi na spotkanie! Nie byłoby może trudne rzucić się tym ludziom na szyję, powiedzieć: jestem wasz i zawsze wasz byłem. Ale — ostrożnie! Nie daj się przekupić sympatią! Nie pozwól aby cię roztopiły mdłe sentymentalizmy i słodkawe porozumienie z masą, w

którym tyle utonęło polskiej literatury. Bądź zawsze obcy! Bądź niechętny, nieufny, trzeźwy, ostry i egzotyczny. Trzymaj się, chłopcze! Nie daj się swoim oswoić, przyswoić! Twoje miejsce nie jest wśród nich, ale poza nimi, jesteś jak sznur, zwany przez dzieci skakanką — wyrzuca się go przed siebie aby przeskoczyć. Wtorek Felietony. Dochodzi mnie z felietonów groźny pomruk lwów na uwięzi. Nie wiem, czy ktoś je poskramia, czy też one same wolą na razie wstrzymać się od skoku, komentując się póki co okropnie morderczymi aluzjami. Prasa emigracyjna na przestrzeni bieżącego i ubiegłego roku obfituje w zakonspirowane trucizny pod moim adresem. Czytam, na przykład, w pewnym artykule o „grymasach okazywanych tradycyjnej polskiej postawie przez niektórych wychodźców, pretendujących do tytułu intelektualistów”. O kim tu mowa? Albo to o „dogmatycznych obrazoburcach i zakrystianach podejrzanych wtajemniczeń”. Któż to może być? Czytam dalej, że pewien arcynowoczesny dramat jest bardzo nudny i niezrozumiały, lub też, że powieść Iksa jest tysiąc razy lepsza od pewnej powieści, mętnej i w najgorszym guście, aspirującej do odkrywczości. O jaki dramat, jaką powieść chodzi? Nie dziwię się Felietonom. Ja na ich miejscu byłbym równie zdenerwowany. Wszystko w naszym uśpionym królestwie na emigracji funkcjonowało należycie, role były podzielone jak trzeba, bractwo wzajemnie sobie podkadzało ku powszechnemu zadowoleniu, gdy wtem skądś, z Argentyny, wyskoczył facet, który właściwie nie należy do ferajny — i facet ten, sam siebie ogłosiwszy Pisarzem i żadnego z Felietonów nie pytająco pozwolenie, nie tylko wydał powieść i dramat wyłamujące się z linii i obrażające uczucia, ale w dodatku z całą bezczelnością zaczął ogłaszać Dziennik Pisarza. Nie uzyskawszy niczyjej aprobaty i będąc zgoła nie uznany przez gremium! A w dodatku każde słowo tego dziennika pisane jest pod włos. Co za skandal! Podziwiać trzeba flegmę lwów. Myślałem, że lwy rozszarpią mi nogawkę, a tymczasem jak dotąd tylko takie felietonowe skubnięcia zza płota. Gdyby piśmiennictwo polskie na emigracji nie było w znakomitej (znakomitej!) większości swojej nieruchomą kałużą, odbijającą przebrzmiały księżyc, gdyby nie było gaworzeniem, przelewaniem z pustego w próżne, gonieniem w piętkę dookoła Wojtek, gdyby nie było

krowim przeżuwaniem wczorajszego pokarmu, gdyby stać was było na coś więcej niż na rozkoszny felieton na dwóch łapkach wdzięczący się do czytelnika, już dawno byłbym z wami w uczciwej i otwartej wojnie. Zamiast krętych, odtylnych pośladkowato anonimowych podszczypnięć, uderzono by na mnie z frontu, miałbym do czynienia z polemiką rzetelną, która nie pyta jak ośmieszyć i oszkalować wroga w oczach publiczności insynuacjami, ale lojalnie szuka jego prawdy i uderza w nią całą siłą wewnętrznego przekonania. Taka polemika przekracza wszakże siły Felietonów. Felietony nie zamierzają dostać się do mojej prawdy, tylko do mojej… żeby ją przyszczypnąć. Felietony nie mogą ze mną polemizować, gdyż ich chytre i głupie kalkulacje nakazują przemilczać mnie i nie robić mi reklamy. Dla Felietonów wszystko w ogóle sprowadza się do personaliów, do głupiej taktyki i równie głupiej strategii. Felietony musiałyby zresztą zacząć od gruntowniejszego zapoznania się z moją literaturą i zastanowienia się nad nią, na co ich nie stać, gdyż stać je jedynie na aluzje, grymasy, dowcipy, kopniaki i inne piruety. Felietony na wszelki wypadek wolą nie rozpatrywać mnie poważnie, gdyż wówczas okazałoby się że nie jestem żadnym skandalem, a tylko rzetelną, choć może nieudaną (nikt nie jest nieomylny) próbą odnowienia naszej myśli i przystosowania jej do naszej rzeczywistości. Ale Felietony wolą abym był skandalem gdyż to bardziej odpowiada ich demimondeńskiej psychice i pozwala na strojenie minek. To zaszczebiotanie naszego życia publicznego przez felieton skończy się niedobrze. Wszystko zamieni się nam w siekaninę i w wieczyste podrygiwanie przed czytelnikiem. Nie ma mowy aby w tych warunkach mogło urodzić się coś nie na miarę żurnalizmu. Króluje już nawet nie pompatyczny, dawniejszy, frazes, ale anegdota. Jesteśmy gronem turystów przerzucających się dowcipkami i powiedzonkami. A na pustce naszej bezmyślności, na kupie zblazowanej, felietonowej nicości rozsiadł się nasz odwieczny Wiersz Liryczny i wyje w niebo jak zmokły pies. Piątek Wojowniczy esej Przeciw poetom [1] powstał z irytacji, bo przez długie lata warszawskie i niewarszawskie drażnili mnie ci poeci swoją „poetyckością” natrętną i konwencjonalną — miałem już tego po uszy. To w pierwszym rzędzie reakcja na środowisko i jego genre nieszczęśliwy. Ale ta złość zmusiła mnie do zwentylowania całego

problemu wierszopisarstwa. Dlaczego batalia, która się wywiązała w prasie z tego artykułu, nie wniosła nic godnego uwagi? Moi oponenci, gdyby chcieli zrozumieć właściwie moje wystąpienie, musieliby ująć je na tle wielkie; rewizji wartości, która odbywa się teraz na wszystkich polach. Na czym polega? Na ujawnieniu kulis naszego teatru. Na ujawnieniu, że zjawiska nie są tym, za co chcą uchodzić. Rewidujemy moralność, idealizm, świadomość, psychikę, historię… Począł się w nas głód rzeczywistości, powiał wiatr zwątpienia, on to zatargał naszą maskaradą… Miałażby tylko sztuka pozostać tabu — czyż ona przede wszystkim nie domaga się rewizji — jeszcze jednej rewizji — jeszcze drastyczniejszej rewizji? Ależ to stajnia Augiasza! Nic nie jest tak głupie, jak właśnie to: nasze obcowanie ze sztuką. Mówicie że ta instytucja — poezji wierszowanej — funkcjonuje od tysięcy lat i że wszyscy są wielbicielami wierszy? Oto powód aby nieco skontrolować to uwielbienie. Cytujecie sławne nazwiska poetów? Sławniejsze od nich ulotniły się z dymem w płomieniach naszej rosnącej nieufności. Ależ na próżno bym oczekiwał, że moje znaki zapytania zostaną wzbogacone przez tych co wystąpili z polemiką — oni umieli to zwęzić tylko do takich, na przykład, argumentów: Gombrowicz twierdzi, że wiersze się nie podobają, ale gdy deklamowałem wiersze żołnierzom, widziałem na ich twarzach etc., etc. Albo: oktawy Tassa cytowali z pamięci prości toskańscy pasterze. Gdy ja pragnąłbym odcyfrować właściwy sens naszych stosunków z poezją wierszowaną, dostać się poza fasadę, sprawdzić jakie są nasze odczucia i, co więcej, jak dalece im możemy ufać, oni mi przysyłają jakichś pasterzy i jakichś żołnierzy. Głupstwo się stało, że sprawa niełatwa i z tych bardziej dogłębnych wjechała na boisko polemiki prasowej (moja wina). Jeżeli ją poruszyłem to aby osobiście odseparować się od dziedziny, z której zalatuje odór mistyfikacji. I zresztą rewizja poezji wierszowanej może nastąpić tylko w ramach nieporównanie ogólniejszej rewizji, obejmującej nasz stosunek do sztuki i w ogóle — do formy. Niemniej mój wywód antypoetycki wydaje mi się godny rzetelnego rozpatrzenia — tego nie załatwicie w pięć minut kilkoma bryzgnięciami kapryśnego pióra, to myśl nowa i wsparta na autentycznym doznaniu.

Piątek Inny zarzut w tej polemice zwrócił moją uwagę, ten mianowicie którym Łobodowski godzi w moją „geniuszowską minoderię”, co znaczy, że kokietuję „genialnością” i zdradzam skłonności do megalomanii. Przypuszczam, że jeszcze nieraz zostanę obstrzelany inwektywami z tej beczki — ja, i zapewne mój dziennik. Zgadzam się… może być rażąca dla konwencjonalnego widzenia, przyzwyczajonego do taktownej skromności, ta nieprzyzwoitość z jaką obnażam moje apetyty gdy idzie o chwałę, odkrywczość, genialność nawet. Ale, skromnisie, nie macie powodu do obaw; i ja umiem stroić skromną minkę, niegorzej od was; tyle tylko, że ona już nie może mi być przydatna w moim stosunku do czytelnika — który ja chcę mieć bardziej rzeczywistym, osadzonym na istotnej grze sił w literaturze. I w mojej „minoderii”, obnażającej ambicje, więcej może skromności niż w waszym taktownym chowaniu ich pod sukno… I w ogóle, mając do czynienia z człowiekiem świadomym, który wie co robi i wie dlaczego to robi, nie używajcie chwytów płytkich jak uszczypnięcie. Czwartek Z listu mojego do K. A. Jeleńskiego: „Ach, gdybym mógł się skupić, skoncentrować i, przede wszystkim, oderwać od czytelników! Ten dziennik to 30 procent tego co być powinno, należałoby pchnąć go w sfery bardziej absolutne, problematyka moja, cały ten zespół zagadnień i to stwarzanie się na oczach publiczności domaga się większej krańcowości, bardziej stanowczego wyodrębnienia z normalnego toku pisarskiego. Ale, zarżnięty pracą zarobkową i pisząc co miesiąc, nieomal tytułem felietonu, będąc tak związany bezpośrednio z czytelnikiem i zależny od niego — co mam zrobić? Jestem rozproszkowany… Powinienem też ujawnić się bardziej i obnażyć — ale tych rzeczy nie można robić połowicznie. Pocieszam się, że kiedyś może, powolutku, stopniowo, zdołam wprowadzić dziennik we właściwe rejony i nadam temu procesowi ugniatania i kształtowania mej publicznej istoty odpowiednią ostrość”. (Pisane troszkę po to aby go bardziej jeszcze wciągnąć w moje

sprawy, z kalkulacją, że ten program go zainteresuje i że to jest ton, którego on ode mnie oczekuje. Muszę dbać o Jeleńskiego, który mnie rozumie, który się wybija, któremu pozycja w piśmiennictwie polskim i francuskim organizuje się sama. Ale, z kalkulacją czy bez, ustęp powyższy zawiera prawdę).

1955

XIV Sobota Dowiedziałem się od Tito, że Cesar Fernandez Moreno spisał naszą rozmowę o Argentynie i zamierza ogłosić ją w pewnym miesięczniku. Zatelefonowałem z prośbą aby mi to pokazał przed wydrukowaniem. Ale przecież wy nic nie wiecie, jak się układało moje współżycie ze światem literackim argentyńskim. Tak, teraz uprzytamniam sobie, że dotąd nie jesteście wtajemniczeni w ten rozdział mojej biografii. Nie wątpię, że o tym chętnie posłuchacie. Czy zdołałem już na tyle wprowadzić was w siebie aby wszystko, co mnie dotyczy, nie było wam obojętne? Jak wiadomo, przybyłem do Buenos Aires na statku „Chrobry” na tydzień przed wybuchem wojny. Jeremi Stempowski, wówczas tutejszy dyrektor „Galu”, zaopiekował się mną i on to przedstawił mnie jednemu z czołowych pisarzy, Manuelowi Galvezowi. Galvez był zaprzyjaźniony z Choromańskim, który tu spędził czas dłuższy na rok przed moim przybyciem i liczne pozyskał sympatie. Okazał mi Galvez wiele najprzedniejszej gościnności i w wielu rzeczach dopomógł, ale głuchota, na którą cierpiał, spychała go na bok, w samotność — więc przekazał mnie nie mniej znanemu poecie, Arturowi Capdevili, który również był „amigo dc Choromanski”. — Ach — powiedziała pani Capdevila — jeśli pan jest równie czarujący, jak Choromański, z łatwością zdobędzie pan nasze serca. Niestety, stało się inaczej. Nie mogę winić Argentyńczyków Musieliby zastosować dozę przenikliwości o wiele większą niż ta której wymaga pośpieszny młyn wielkomiejskiego obcowania z ludźmi, aby rozeznać się w moim ówczesnym szaleństwie — i być aniołami cierpliwości aby się do niego przystosować. Winna była ta „konstelacja” która powstała na moim niebie strąconym… Gdy płynąłem z Polski do Argentyny, byłem doszczętnie zdemoralizowany — nigdy (pomijając może okres spędzony w Paryżu na wiele lat przedtem) nie znajdowałem się w stanie takiego rozprzężenia. Literatura? Nic mnie nie obchodziła, po wydaniu Ferdydurke postanowiłem odpocząć — i zresztą urodzenie tej książki

było dla mnie rzeczywiście silnym wstrząsem — wiedziałem, że dużo wody upłynie zanim zdołam zmobilizować w sobie jakieś nowe treści. I w dodatku byłem jeszcze zatruty jadami tej książki, o której sam w sercu swoim nie wiedziałem na pewno czy chce być „młoda” czy dojrzała? Czy jest kompromitującym wyrazem mego wieczystego urzeczenia młodą, więc czarującą, niższością, czy też dążeniem do dumnej, ale tragicznej i niepociągającej, dojrzałej wyższości? A gdy na „Chrobrym” mijałem brzegi niemieckie, francuskie, angielskie, wszystkie te ziemie Europy zastygłe w lęku nie urodzonej jeszcze zbrodni, w klimacie duszącym oczekiwania, zdawały się krzyczeć: bądź lekkomyślny, nic nie znaczysz, nic nie zdziałasz, jedyne co ci pozostało to pijaństwo! Upijałem się przeto na swój sposób, to jest niekoniecznie alkoholem — ale płynąłem pijany, doszczętnie prawie zamroczony… Potem pękły granice państw i tablice praw, otworzyły się upusty ślepych sił i — ach! — nagle ja w Argentynie, zupełnie sam, odcięty, zgubiony, zaprzepaszczony, anonimowy. Byłem trochę podniecony, trochę przestraszony. Ale jednocześnie coś we mnie kazało mi powitać z namiętnym wzruszeniem cios, który mnie niszczył i wytrącał z dotychczasowego mojego porządku. Wojna? Zagłada Polski? Los bliskich, rodziny? Moje własne losy? Czy mogłem przejmować się tym w sposób, jak powiedzieć, w sposób normalny, ja, któremu to wszystko z góry było wiadome, który tego dawno doznałem — tak, nie kłamię, mówiąc, że od lat obcowałem w sobie z katastrofą. Gdy to nastąpiło, powiedziałem sobie coś w rodzaju: — ach, więc już!… i zrozumiałem, że nadszedł czas aby wykorzystać tę zdolność rozstawania się i porzucania, którą w sobie wykształciłem. Nic przecież nie zmieniło się, ten kosmos, to życie, w którym byłem uwięziony, nie stało się inne dlatego, że skończył się pewien określony ład mojej egzystencji. Ale dreszcz jakiegoś strasznego i gorączkowego podniecenia rodził się z wyczucia, że gwałt wyzwala to coś nienazwanego i nieuformowanego, czego obecność nie była mi obca, żywioł o którym tyle tylko wiedziałem, że jest „niższy”, „młodszy” — i ruszający teraz jak powódź w czarnej i gwałtownej nocy. Nie wiem czy będę dość jasny mówiąc, że od pierwszej chwili zakochałem się w tej katastrofie której nienawidziłem, która przecież i mnie rujnowała, że moja natura kazała mi ją powitać jako okazję do połączenia się z niższością w ciemności. Capdevila — poeta — profesor uniwersytetu — redaktor wielkiego dziennika „La Prensa” — mieszkał z rodziną w pięknej willi w Palermo i powiało na mnie z tego domu atmosferą „Kuriera Warszawskiego” i kawiarni Lourse’a. Pamiętam dzień, w którym poszedłem tam po raz pierwszy na kolację. Jak miałem zaprezentować się Capdevilom? Jako

tragiczny wygnaniec z najechaną przez wroga ojczyzną? Jako cudzoziemski literat, omawiający „nowe wartości” w sztuce, informujący się o kraju, w którym przebywa? Oczekiwał Capdevila, oczekiwała Capdevila, że ukażę im się w jednej z tych postaci i zresztą pełni byli potencjalnej życzliwości dla „amigo de Choromanski” — ale wprędce skonfundowali się widząc przed sobą całkiem młodego chłopca, który wszakże nie był już tak młodym chłopcem… Co się stało? Tak. Będę musiał to wyznać: pod działaniem wojny, spotęgowania sił „niższych” i sił regresyjnych, nastąpiła we mnie irrupcja jakiejś spóźnionej młodości. Przed klęską uciekłem w młodość i zatrzasnąłem te drzwi. Zawsze miałem skłonność do szukania w młodości — własnej i cudzej schronienia przed „wartościami”, to jest przed kulturą. Już napisałem w tym dzienniku: młodość jest wartością samą w sobie, czyli niszczycielką wszelkich innych wartości, które nie są jej potrzebne, gdyż ona — samowystarczalna. Ja więc, wobec zagłady wszystkiego co dotąd posiadałem — ojczyzna, dom, sytuacja społeczna, artystyczna — schroniłem się w młodość, i z tym większą skwapliwością, że przecież byłem „zakochany”. Entre nous soit dit, wojna odmłodziła mnie… i dwa czynniki były mi w tym pomocne. Wyglądałem młodo, miałem twarz świeżą, dwudziestoparoletnią. Świat traktował mnie jak młodzika — wszak dla przygniatającej większości nielicznych Polaków, którzy mnie czytali, byłem wariatowatym chłystkiem, zgoła niepoważną osobą — a dla Argentyńczyków byłem kimś zupełnie nie znanym w rodzaju jakiegoś debiutanta, przybyłego z prowincji, który dopiero musi się wykazać i zdobyć uznanie. A choćbym chciał narzucić się tym ludziom jako wartość i jako powaga, cóż mogłem zdziałać gdy ich język był mi nie znany i porozumiewali się ze mną w kulawej francuszczyźnie. Więc wszystko, i mój wygląd, i moja sytuacja, i to zupełne wytrącenie z kultury, i wibracje tajne mojej duszy, wszystko pchało mnie w lekkomyślność młodzieńczą, w młodą samowystarczalność. Capdevilowie mieli córkę, Chinchinę, dwudziestoletnią. Tak się stało, że wprędce on i jego żona przekazali mnie Chinchinie, ta zaś zapoznała mnie ze swymi przyjaciółkami. I wyobraźcie sobie Gombrowicza w tym śmiertelnym roku 1940-ym, flirtującego z lekka z tymi dziewczętami — które pokazywały mi muzea — z którymi chodziłem na ciastka — dla których wygłosiłem pogadankę o miłości europejskiej… Duży stół w jadalni Capdevilôw, za stołem dwanaście panienek i ja — cóż za idylla! — mówiący o Vamour européen. A jednak choć ta scena wydaje się haniebnym kontrastem tamtych scen spustoszenia, w gruncie rzeczy nie była ona tak bardzo od tamtego oddalona, raczej była to inna

postać tej samej klęski, początek drogi, wiodącej również w dół. Nastąpiło jak gdyby zupełne zbagatelizowanie mej istoty. Stałem się lekki i czczy. A jednocześnie wsiąkałem w Argentynę — odległą tamtemu, egzotyczną i rozgrzeszającą, obojętną i oddaną własnej codzienności. Jak poznałem Rogera Pla? Chyba przez pannę Galignana Segura. Dość na tym, że on wprowadził mnie do domu Antoniego Berni, malarza, i tam także wygłosiłem pogadankę o Europie dla grona malarzy i literatów. Ale wszystko, co mówiłem, było bardzo złe — tak, właśnie w chwili gdy zdobycie jakiego takiego uznania było dla mnie sprawą niezmiernej wagi, zawiódł mnie styl, a słowo moje stało się tak kiepskie, iż nieomal kompromitujące. O czym mówiłem? O regresji Europy, o tym, jak i dlaczego Europa zapragnęła dzikości i w jaki sposób ta chorobliwa skłonność ducha europejskiego może być wyzyskana dla rewizji kultury, zbyt oderwanej od swego podłoża. Ale mówiąc to, sam byłem chyba smutnym okazem regresji i jej zawstydzającą ilustracją — było to tak, jak gdyby słowa mnie zdradzały i pragnęły właśnie udowodnić, że nie jestem na poziomie tej problematyki, że jestem poniżej tego co mówię. I do dziś pamiętam, jak na Diagonal Norte Pla ze złością robił mi wyrzuty z powodu jakichś głupich i naiwnych sentymentalności mojego wywodu — ja zaś, przyznając mu w duchu rację i nawet cierpiąc wraz z nim, wiedziałem, że to było nieuniknione. Bywają okresy w których następuje w nas rozdwojenie osobowości i jedna połowa naszej istoty płata figla drugiej, gdyż inną drogę i inny cel sobie obrała. Tam właśnie, u Bernich, poznajomiłem się z Cecylią Benedit de Debenedetti, w której domu na avenida Alvear zbierała się rozmaita cyganeria. Cecylia żyła w jakimś zamroczeniu, zdumiona, przerażona, odurzona życiem, osaczona ze wszystkich stron, budząca się ze snu aby przetoczyć się w inny sen i bardziej fantastyczny, walcząca po chaplinowsku z materią istnienia… ona niezdolna była wytrzymać tego, że istnieje… zresztą kobieta świetnych przymiotów, cnót wybitnych, o szlachetnej i arystokratycznej duszy. Ale, wobec tego, że była zdruzgotana i przerażona samym faktem istnienia, było jej właściwie wszystko jedno kim się otacza. Przyjęcia u Cecylii? Coś z tego pozostało jednak w mojej pamięci, tańczący Joaquin Perez Fernandez, Rivas Rooney zalany w sztok, jakaś młodziutka dziewczynka, bardzo ładna i rozbawiona do nieprzytomności… tak, tak, i te przyjęcia zlewają mi się z wieloma innymi w innych miejscach i widzę siebie, z kieliszkiem w dłoni, i słyszę własny głos, dochodzący z daleka, zmieszany z głosem Juliety: Ja: — Te dwie panienki, tam, w rogu? Znasz je?

Julieta: — To córki tej pani, która rozmawia z La Fleur. Opowiem ci co o niej mówią: wzięła z ulicy dwóch chłopców do hotelu i żeby ich podniecić dala im zastrzyk… ale jeden miał słabe serce i umarł. Możesz sobie wyobrazić! Dochodzenie, policja… ale miała stosunki, zatuszowano sprawę, wyjechała na rok do Montevideo… Nie mogłem zdradzić, jak ważna była dla mnie ta wiadomość i powiedziałem tylko: — Ach, tak! Ale wprędce opuściłem zebranie i w argentyńską noc granatową, nieruchomą, udałem się na Retiro, które znacie już z Trans-Atlantyku: „Tam więc wzgórze ku rzece opada a miasto do portu zstępuje i cichy wody wiew jak śpiew jaki wśród placu drzew… Tam wielu było młodych Marynarzy…” Osobom, które by to interesowało, pragnę wyjaśnić, że nigdy, z wyjątkiem sporadycznych przygód w bardzo wczesnym wieku, nie byłem homoseksualistą. Nie umiem, być może, całkowicie sprostać kobiecie, nie umiem jej sprostać w dziedzinie uczucia, gdyż istnieje we mnie jakieś zahamowanie sentymentu, jak gdybym bał się uczucia… a jednak kobieta, zwłaszcza pewien gatunek kobiety, przyciąga mnie i przykuwa. Nie szukałem więc na Retiro przygód erotycznych, ale — oszołomiony, wytrącony z siebie, wydziedziczony i wykolejony, trawiony pasjami ślepymi, które rozniecił we mnie mój walący się świat i bankrutujący los — czegóż szukałem? Młodości. Mógłbym powiedzieć, że szukałem zarazem młodości własnej i cudzej. Cudzej — gdyż tamta młodość w marynarskim czy żołnierskim mundurze, młodość tych arcyzwykłych chłopców z Retiro, była mi niedostępna, tożsamość płci, brak pociągu seksualnego, wykluczały wszelką możliwość zespolenia i posiadania. Własnej — gdyż ona była jednocześnie moją., urzeczywistniała się w kimś, jak ja, nie w kobiecie, ale w mężczyźnie, była to ta sama młodość, która mnie porzuciła, teraz kwitnąca w kimś innym. I otóż dla mężczyzny młodość, piękność, wdzięk kobiety nigdy nie będą tak kategoryczne w swoim wyrazie — gdyż kobieta jest jednak czymś innym, a także stwarza możliwość tego, co w pewnej mierze biologicznie nas ratuje: dziecka. A tu, na Retiro, widziałem, aby tak się wyrazić, młodość samą w sobie, niezależną od płci, i doznawałem kwitnienia rodzaju ludzkiego w formie najostrzejszej, najbardziej radykalnej i — wobec tego, że była napiętnowana beznadziejnością — demonicznej. A do tego — w dół, w dół, w dół! To ściągało mnie w dół, w najniższą sferę, w krainę poniżenia, tu młodość, raz już poniżona jako młodość, poddana była jeszcze wtórnemu poniżeniu, jako młodość gminna, proletariacka… I ja, Ferdydurke, powtarzałem trzecią część

mojej książki, historię Miętusa, usiłującego „bratać się” z parobkiem! Tak, tak! W to mnie popchnął splot tendencji, którym podlegałem w chwilach gdy w dawnej ojczyźnie mojej poniżenie osiągnęło swoje dno i pozostawało już tylko parcie do góry… to była nowa ojczyzna, którą zastępowałem powoli tamtą. Ileż razy zdarzało mi się porzucać artystyczne lub towarzyskie zebrania aby tam, na Retiro, na Leandro Alem, włóczyć się, popijać piwo i z najwyższym przejęciem łowić błyski Bogini, sekret życia rozkwitającego, a zarazem poniżonego. We wspomnieniach moich wszystkie te dni normalnego mego bytowania w Buenos Aires podszyte są nocą Retiro. Aczkolwiek ślepa i głucha na wszystko obsesja zaczynała opanowywać mnie całkowicie, umysł mój pracował — zdawałem sobie sprawę, że zabrnąłem gdzieś na niebezpieczne pogranicze i, naturalnie, pierwsze co mi przyszło do głowy to iż torują sobie we mnie drogę podświadome homoseksualistyczne skłonności. I może z zadowoleniem powitałbym ten fakt, gdyż on przynajmniej umieściłby mnie w jakiejś rzeczywistości — ale nie, w tym samym czasie nawiązałem bliższe stosunki z kobietą, których intensywność nie pozostawiała nic do życzenia. I w ogóle w tym okresie dość dużo chodziłem za dziewczynkami, nieraz nawet trybem dość skandalicznym. Proszę darować te zwierzenia. Nie zamierzam oprowadzać was po moim życiu erotycznym, tu idzie tylko o wyznaczenie granic mojego przeżycia. Jeżeli z początku ja tylko chroniłem się w młodość przed niedostępnymi mi wartościami, to wkrótce ona ukazała mi się jako jedyna, najwyższa i absolutna wartość życia i jedyna piękność. Ale ta „wartość” miała jedną cechę, wymyśloną chyba przez samego diabła, tę mianowicie, że, będąc młodością, była czymś zawsze poniżej wartości — była jak najściślej związana z poniżeniem, była samym poniżeniem. Chyba w 42-im roku zaprzyjaźniłem się z poetą Karolem Mastronardi — była to moja pierwsza przyjaźń intelektualna w Argentynie. Nieliczne wiersze Mastronardiego zapewniły mu znaczne miejsce w sztuce argentyńskiej. Z okładem czterdziestoletni, subtelny, w binoklach, ironiczny, sarkastyczny, hermetyczny, trochę może w rodzaju Lechonia, był ten poeta z Entre Rios prowincją, ozdobioną najbardziej paryską europejskością — był zarazem anielską dobrocią odzianą w pancerz kostycyzmu — był skorupiakiem, chroniącym swoją nadczułość. Zaciekawił go rzadki podówczas w Argentynie egzemplarz kulturalnego Europejczyka i nieraz spotykaliśmy się w barze o nocnej godzinie… co miało dla mnie także gastronomiczne znaczenie, gdyż od czasu do czasu fundował ravioles albo spaghetti. Stopniowo odkryłem mu moją przeszłość literacką, opowiedziałem o Ferdydurce i o innych

sprawach, a wszystko co było we mnie słowiańskie i odmienne od sztuki francuskiej, hiszpańskiej, angielskiej, jakie znał, żywo go interesowało. I, z kolei, wtajemniczał mnie w zakulisową Argentynę, w kraj niełatwy i w dziwny sposób wymykający się im, intelektualistom, a nawet dla nich częstokroć przerażający. Lecz z mojej strony gra była bardziej zamaskowana, gdyż niedozwolona. Nie mogłem powiedzieć wszystkiego. Nie mogłem wyjawić tego miejsca we mnie, owianego nocą, które nazwałem „Retiro”. Częstowałem Mastronardiego pracą mego wykolejonego mózgu który szukał jakichś „rozwiązań”, nie wymieniając źródeł mojej inspiracji — i on nie wiedział skąd bierze się we mnie namiętność, z jaką uderzałem we wszelką „starszość”, z jaką domagałem się aby w kulturze (opartej na supremacji wyższości, starszości, dojrzałości) ujawniony został ten prąd, z dołu bijący, który z kolei uzależnia starszość od młodszości, wyższość od niższości. Żądałem aby „Dorosły został poddany Młodszemu”. Żądałem aby na koniec została zalegalizowana ta dążność nasza do nieustannego odmładzania się i aby Młodość uznana została jako osobna i autentyczna wartość, która zmienia nasz stosunek do innych wartości. Musiałem nadawać pozór rozumowania temu co w rzeczywistości było we mnie pasją i to prowadziło mnie w bezmiar konstrukcji myślowych, które naprawdę były mi obojętne… ale czyż nie w ten sposób rodzi się myśl: jako obojętny surogat ślepych dążeń, potrzeb, namiętności, którym nie umiemy wywalczyć prawa obywatelstwa pośród ludzi. Czynnikiem odciążającym w tym dialogu było dzieciństwo, gdyż Mastronardi, prawie tak dziecinny, jak ja, umiał na szczęście bawić się mną, jak ja nim się bawiłem. Dzieciństwo, będąc czymś pokrewnym młodości, jest jednak nieskończenie mniej drastyczne: dlatego łatwiej jest człowiekowi dojrzałemu być dziecinnym niż młodzieńczym; dlatego ja prawie zawsze stawałem się dziecinny w obliczu demona zieleni, z którym rady dać sobie nie mogłem. Jednakże, o ile chciałem tylko być dziecinny, a o ile byłem naprawdę dziecinny? O ile chciałem być młody, a o ile byłem naprawdę jakąś spóźnioną młodością? O ile było to moje, a o ile było tylko czymś, w czym byłem zakochany? Mastronardi był w zażyłych stosunkach z grupą Wiktorii Ocampo, najpoważniejszym ośrodkiem literackim kraju, koncentrującym się wokół miesięcznika „Sur”, wydawanego przez tąż Wiktorię — damę już starszawą i arystokratyczną, siedzącą na grubych milionach, której entuzjastyczny upór sprawił, że stała się przyjaciółką Paul Valéry, że gościła u siebie Tagorego i Keyserlinga, że była na herbatce u Bernarda Shaw i że pokumała się ze Strawińskim. Jak dalece zaważyły na tych majestatycznych poufałościach pani Ocampo jej miliony, a jak dalece

jej osobiste, niewątpliwe, zalety i talenty — pytanie, którego nie silę się rozwiązać. Natrętny zapaszek tych milionów, ta perfuma finansowa pani Ocampo, nazbyt może kręcąca w nosie, zrażały mnie do zawierania z nią znajomości. Opowiadano o niej, że jeden pisarz francuski o znanym nazwisku upadł przed nią na kolana, krzycząc, że nie wstanie póki nie otrzyma kilkudziesięciu tysięcy na założenie literackiej revue. Pieniądze otrzymał, gdyż — powiedziała Ocampo — cóż miałam począć z człowiekiem, który klęczał i nie wstawał? Musiałam mu dać. Co do mnie, podejście tego francuskiego pisarza do pani Ocampo wydawało mi się jeszcze najzdrowsze i najszczersze, ale z góry wiedziałem że, nie będąc znany w Paryżu, nic na niej nie wydębię choćbym klęczał miesiącami. Nie śpieszyłem się więc z pielgrzymką do rezydencji w San Isidro. Zresztą Mastronardi, słusznie obawiając się że el conde (bo, jak już wspomniałem gdzie indziej, ogłosiłem się hrabią) gotów zachować się dziwacznie a nawet niepoczytalnie, również ociągał się z wprowadzeniem mojej osoby na te reuniony. Postanowił naprzód przedstawić mnie siostrze Wiktorii, Sylwinie, zamężnej za Adolfem Bioy Casares. Pewnego wieczoru wybraliśmy się tam na kolację. Potem wielu innych poznałem literatów, spory procent literatury argentyńskiej — ale zatrzymuję się dłużej na tych pierwszych moich krokach, gdyż następne niewiele się od nich różniły. Sylwina była „poetizą”, wydawała co pewien czas tomik… mąż jej, Adolfo, był autorem wcale dobrych powieści fantastycznych… i to kulturalne małżeństwo przesiadywało dzień cały w poezji, w prozie, uczęszczając na wystawy i koncerty, studiując francuskie nowości, kompletując zbiór płyt gramofonowych. Jednakże na tej kolacji był także Borges, najbardziej chyba utalentowany argentyński pisarz, o inteligencji wyostrzonej na osobistym cierpieniu — ja zaś, słusznie czy niesłusznie, uważałem że inteligencja jest moim paszportem, czymś co zapewnia moim symplicyzmom prawo przebywania w świecie cywilizowanym. Ale pomijając trudności techniczne, moją oporną hiszpańszczyznę tudzież wady wymowy Borgesa — który mówił prędko i niezrozumiale — pomijając moją niecierpliwość, dumę, złość będące następstwem bolesnego egzotyzmu i spętania w obcości, jakież były możliwości porozumienia pomiędzy mną a tą Argentyną intelektualną, estety żującą, filozofującą? Mnie fascynował w tym kraju dół, a to była góra. Mnie urzekła ciemność Retiro, ich — światła Paryża. Dla mnie owa nie wyznana, milcząca młodość kraju była wibrującym potwierdzeniem moich własnych stanów uczuciowych i dzięki temu kraj porwał mnie jak melodia — czy jak zapowiedź melodii. Oni nie dostrzegali w tym żadnej piękności. I dla mnie, jeśli było coś w Argentynie co osiągało

pełnię swego wyrazu i mogło imponować jako sztuka, styl, forma, to coś pojawiało się tylko we wczesnych stadiach rozwojowych, w młodzieńcu, nigdy zaś w dorosłym. Cóż jednak jest ważne w młodzieńcu? Przecież nie jego rozum, ani doświadczenie, wiedza, technika, które są zawsze gorsze, słabsze niż w człowieku już wyrobionym i skonsolidowanym, ale właśnie i wyłącznie jego młodość — oto jego jedyna atutowa karta. Lecz oni nie dostrzegali w tym żadnego atutu i ta argentyńska elita przypominała raczej młodzież potulną i pilną, której ambicją było nauczyć się jak najprędzej od starszych starszości. Ach, nie być młodością! Ach, mieć dojrzałą literaturę! Ach, dorównać Francji i Anglii! Ach, dorosnąć, prędko dorosnąć! A zresztą w jakiż sposób mogliby być młodzi, skoro osobiście, rzecz jasna, to byli już ludzie w pewnym wieku, i ich osobista sytuacja kłóciła się z tą ogólną młodością kraju, ich przynależność do wyższej klasy socjalnej wykluczała prawdziwe zespolenie się z dołem. Więc Borges, na przykład, to był ktoś kto liczył się tylko z własnymi latami, odrywając się zupełnie od podłoża, to był dojrzały człowiek, intelektualista, artysta, który przypadkiem urodził się w Argentynie, choć równie dobrze a nawet lepiej mógł był urodzić się na Montparnasse. A jednak atmosfera kraju była taka, że w niej ten Borges międzynarodowo wyrafinowany (gdyż, jeśli był Argentyńczykiem, to był nim po europejsku) nie mógł uzyskać wydźwięku. Był czymś dodatkowym, jak przyklejony, był ornamentem. Ocierałoby się o nonsens żądanie aby on, będąc starszy, mógł wypowiedzieć bezpośrednio młodość, aby, będąc wyższy, mógł dosłownie wypowiedzieć niższość. Ale miałem im za złe, że nie umieli wypracować własnego stosunku do kultury, zgodnego ze swoją rzeczywistością i z rzeczywistością Argentyny. Jeżeli nawet pod względem osobistym niektórzy z nich byli dojrzali, to jednak przebywali w kraju gdzie dojrzałość była słabsza od niedojrzałości i tu, w Argentynie, sztuka, religia, filozofia nie były jednak tym samym co w Europie. Zamiast przeto przeflancowywać je żywcem na grunt tutejszy i potem jęczeć, że drzewko jest rachityczne — czyż nie byłoby lepiej aby hodowali coś zgodniejszego z naturą swojego gruntu? Dlatego ta potulność sztuki argentyńskiej, jej poprawność, jej mina dobrego ucznia, jej wychowanie, były dla mnie świadectwem impotencji wobec własnego losu. Wolałbym twórczą gaffę, błąd, niechlujstwo nawet, ale wypełnione energią, pijane poezją, którą oddychał kraj, a obok której oni przechodzili z nosem wsadzonym w książki. Nieraz próbowałem powiedzieć temu lub owemu

Argentyńczykowi to samo co, zresztą, nieraz mówiłem Polakom: — Przerwij na chwilę pisanie wierszy, malowanie obrazów, rozmowy o surrealizmie, zastanów się naprzód czy to cię nie nudzi, sprawdź, czy to wszystko jest dla ciebie takie ważne, pomyśl, czy nie będziesz bardziej autentyczny, swobodny i twórczy lekceważąc bogi, do których się modlisz. Przerwij to na chwilę, aby się zastanowić nad twoim miejscem w świecie i kulturze i nad wyborem twych środków i celu. Ale nie. Pomimo całej swojej inteligencji nie rozumieli w ogóle o co mi chodzi. Nic nie mogło zahamować toku kulturalnej produkcji. Wystawy. Koncerty. Odczyty o Alfonsinie Storni lub o Leopoldo Lugones. Komentarze, glossy i studia. Powieści i nowele. Tomiki poezji. I zresztą czyż nie byłem Polakiem i czyż nie wiedzieli, że Polacy nie są na ogół finos i w ogóle nie na wysokości problematyki paryskiej? Więc zdecydowali, że jestem dosyć mętnym anarchistą z drugiej ręki, z tych co to, w braku głębszego uświadomienia, proklamują élan vital i gardzą tym czego nie mogą zrozumieć. Tak oto kończyła się kolacja u Bioy Casaresów… na niczym… jak wszystkie kolacje spożyte przeze mnie z literaturą Argentyny. I tak mijał czas… mijała noc Europy i noc moja, w ciągu której rozbudowywała się w ciężkich bólach moja mitologia… i mógłbym dziś przedstawić listę słów, rzeczy, osób, miejsc które mają dla mnie posmak ciężkiej, poufnej świętości — to był mój los, moja świątynia. Gdybym wprowadził was do tej katedry zdziwilibyście się widząc, jak nieważne a czasem wręcz nędzne i godne pogardy, aż śmieszne w swojej drobnej pospolitości były te sacra którym kult oddawałem — ale przecież świętość nie mierzy się wielkością bóstwa tylko zawziętością duszy, która sobie uświęca — byle co. „Nie można walczyć z tym co dusza wybierze”. Pod koniec 1943 roku zaziębiłem się i pozostała mi podgorączka, która nie chciała ustąpić. Grywałem wówczas w szachy w kawiarni Rex na Corrientes, a Frydman, dyrektor sali szachowej, szlachetny i dobry przyjaciel, zaniepokoił się moim stanem zdrowia i wydostał trochę pieniędzy aby mnie wysłać w kordobeńskie góry — co uskuteczniłem z zadowoleniem — ale i tam gorączka nie ustępowała aż wreszcie bęc, tłucze się termometr, pożyczony od Frydmana, ja kupuję nowy termometr i… znika gorączka — tak to pobyt paromiesięczny w La Falda zawdzięczam temu że frydmanowski termometr był zepsuty i wskazywał o kilka strychów za dużo. Pobyt został okraszony tym, że w sąsiednim Valle Hermoso zamieszkała (co było między nami ukartowane) pewna znajoma moja, Argentynka, którą poznałem za pośrednictwem Cleo, siostry tancerki Rosity Contreras. Przybywając do La Falda nie wiedziałem, że czekają mnie straszne i

śmieszne przeżycia. Wszystko dobrze się układało. Zamieszkałem w hotelu San Martin, wyzwolony z kłopotów materialnych, i wkrótce poznałem parę uciesznych bliźniaków (już o nich pisałem); z nimi i z inną młodzieżą chodziłem na wycieczki i pozyskałem nowych przyjaciół w których budzące się życie drżało, jak koliber, na których osiadał uśmiech, ten uśmiech będący jednym z najszlachetniejszych zjawisk, jakie znam, gdyż dokonywuje się wbrew wszystkiemu, wbrew przede wszystkim niezmiernemu smutkowi, przygniatającej nostalgii i żałości tych lat skazanych na nienasycenie. Znacie te lekkomyślne wakacje w górach lub nad morzem — kapelusz porwany wiatrem, sandwicz zjadany na skale, lub przemoknięcie na deszczu i porozumienie moje z Ameryką Łacińską, będącą odświeżeniem ras wspaniałych Europy, zdumiewająco cichą i dyskretną w swoim jakże uprzejmym bytowaniu, wydawało mi się niczym nie zmącone (wówczas brat mój i bratanek znaleźli się w obozie koncentracyjnym, matka z siostrą, uszedłszy ze zburzonej Warszawy, błąkały się na prowincji, a nad Renem rozlegał się ryk zgrozy i bólu ostatniej kontrofensywy niemieckiej; ale ten ryk, ten krzyk, o którym nie zapomniałem, wzmagały moją ciszę). Nie trzeba wyobrażać sobie, że obcując z tymi chłopcami, zachowywałem się jak gdybym był jednym z nich, ależ skąd, na to nigdy by mi nie pozwoliło poczucie śmieszności — zachowywałem się jak starszy, gardząc nimi, szydząc, drażniąc, wyzyskując wszystkie przewagi dorosłego. Ale to właśnie ich zachwycało i rozżarzało ich młodzieńczość, a jednocześnie poza tą tyranią ustalało się tajne porozumienie, oparte na tym żeśmy byli sobie wzajem potrzebni. Wszelako pewnego dnia, przejrzawszy się dokładniej w lustrze, ujrzałem coś nowego na mej twarzy: subtelną sieć zmarszczek, wyłaniającą się na czole i pod oczami, oraz w kącikach ust, jak wyłania się pod działaniem chemikaliów złowroga treść niewinnego na pozór listu. Przeklęta moja twarz! Twarz moja zdradzała mnie, zdrada, zdrada, zdrada! Czy suchość powietrza? Czy woda wapienna? Czy też po prostu nadszedł moment nieunikniony, w którym moje lata przebiły się przez kłamstwo mej młodzieńczej cery? Ośmieszony, upokorzony jakością tego cierpienia, zrozumiałem, wpatrując się we własną twarz, że oto koniec, kres, finał, kropka i punkt i Na szosach, wychodzących z La Fałda, istnieje granica, na której kończą się światła domków i hoteli a zaczyna ciemność przestrzeni, łamiącej się we wzgórza i zarośniętej karłowatymi drzewkami, przestrzeń karłowata, połamana, jakby kaleka

i skażona. Nazwałem za Conradem tę granicę „smugą cienia” i gdy nocami przekraczałem ją, udając się do Valle Hermoso, wiedziałem że wchodzę w śmierć, o, śmierć nieznaczną, delikatną i powolną, jeśli chcecie, ale w konanie… że ja sam jestem starzeniem się i żywą śmiercią, która udaje życie, która jeszcze chodzi, mówi, nawet zabawia się, nawet używa, a jednak jest naprawdę żywotna już tylko jako stopniowe urzeczywistnianie śmierci. Jak Adam wygnany z raju. tak ja zapuszczałem się w ciemność, poza smugą cienia, wyzuty z życia, które tam, poza mną rozkoszowało się sobą w promieniach łaski. Tak, mistyfikacja musiała się wydać, pewnego dnia musiało się urwać to nieprawne i spóźnione przebywanie w życiu rozkwitającym i oto teraz jestem starzeniem się, ja, zatruty, ja, wstrętny, ja — dorosły! A to napełniało mnie okropnym przerażeniem, gdyż rozumiałem, że już ostatecznie jestem wyrzucony z czaru i że nie mogę się podobać naturze, tak, jeżeli młodość mniej lęka się życia to dlatego, że sama jest życiem pociągającym, zniewalającym, czarującym i wie ona, że jest sympatyczna i może liczyć na życzliwość… To więc był powód, dla którego tak garnąłem się do rozkwitania, ale teraz, na tej ziemi nagle oschłej i pod sklepieniem bezlitosnym gwiazd, musiałem wytrzymać napór bytu, sam będąc bytem skażonym, nie mogąc zjednać sobie niczego — niepociągający! I tu okazuje się jakim wyzwoleniem jest płeć, to rozłamanie na mężczyznę i kobietę… Gdy bowiem, u kresu mej krzyżowej drogi, dobijałem do wiadomej willi, gdzie oczekiwała na mnie moja przyjaciółka, cała panorama mego losu zmieniała się i było to jak wtargnięcie innej, nowej siły, wywracającej całą moją „konstelację” do góry nogami. Siły obcej! Oczekiwała tam na mnie młodość, ale inna, wcielona w kształt ludzki, ale odmienny od mego — i te ramiona, zarazem identyczne i egzotyczne, czyniły mnie naraz kimś innym, zmuszały abym w tych objęciach zgrał się z obcością jako jej uzupełnienie. Kobiecość nie żądała ode mnie młodości, lecz męskości, i ja stawałem się tylko mężczyzną, zaborczym, zdolnym posiadać, anektującym cudzą biologię. Potworność męskości, nie liczącej się z własną brzydotą, nie dbającej o podobanie się, będącej aktem ekspansji i gwałtu i — przede wszystkim — panowania, ta pańskość szukająca tylko własnego zadowolenia… być może przynosiło mi to chwilową ulgę… to było jak gdybym przestał być istotą ludzką, trwożną, zagrożoną, a stał się panem, posiadaczem, suwerenem… i ona, kobieta, we mnie chłopca mężczyzną zabijała. Ale nie trwało to długo.

Trwało póki Byt rozdzielał się, mocą płci, na dwa bieguny. Gdy nad ranem wracałem do domu w chłodnym przedświcie, wszystko dookoła mnie znów zasklepiało się w okręg, przed którym nie było ucieczki — czułem się jak oszust lub jak ktoś kto padł ofiarą oszustwa — i świadomość umierania znów wdzierała się we mnie. Byłem już opatrzony znakiem negatywnym. Byłem w opozycji do życia. Kobieta nie była w stanie uratować mnie, kobieta mogła mnie zbawić tylko jako mężczyznę, ale ja przecież byłem także istotą żywą po prostu, niczym więcej. I znów powracało pragnienie młodości „mojej”, to jest takiej, jak ja, tej która powtarzała się obecnie w innych, młodszych… to więc było dla mnie jedyne miejsce życia, w którym działo się kwitnienie, moje kwitnienie, to coś absolutnie urzekającego, czego byłem pozbawiony. Wszystko inne było upokorzeniem, było kompensacją. To był jedyny triumf, jedyna radość w ludzkości potwornej, zdartej, znużonej, zrozpaczonej i zhańbionej. Znajdowałem się wśród potworów, ja — potwór. Rozglądając się po domkach, rozrzuconych w dolinie, pełnych byle jakich chłopców, śpiących banalnym snem, myślałem, że tam do nich przeniosła się moja ojczyzna. Powróciłem do Buenos Aires w przeświadczeniu, że nic mi nie pozostaje… nic przynajmniej co by nie było surogatem. Jechałem z moją upokarzającą tajemnicą, której wstydziłem się zwierzyć komukolwiek, gdyż było to „niemęskie” a ja, mężczyzna, byłem przecież poddany mężczyznom — i huczny a rubaszny śmiech tych szorstkich samców groził mi za to jedno, że się wyłamałem z ich zaborczego kodeksu. W Rosario pociąg zaroił się dwudziestolatkami, to marynarze wracali do bazy w Buenos Aires. Na razie dość, już ręka mnie boli od pisania. Ale nie na tym koniec moich wspomnień z owych jeszcze niedawnych lat w Argentynie.

XV Niedziela Chcę dopowiedzieć resztę o mojej przeszłości argentyńskiej. Wiecie już w jakim stanie ducha przybyłem z La Fałda do Buenos Aires. Byłem wówczas o tysiące mil od literatury. Sztuka? Pisanie? Ależ to wszystko pozostało na tamtym kontynencie i jak zabite deskami, skonane… a ja, Witoldo, wprawdzie przedstawiałem się czasem jako escritor polaco, niemniej byłem już tylko jednym z wydziedziczonych, jakich wielu gościła ta pampa, wysiedlonych nawet z tęsknoty za przeszłością. Ja zerwałem… i wiedziałem, że literatura nie mogłaby zapewnić mi w rolniczo-hodowlanej Argentynie ani sytuacji społecznej, ani dobrobytu materialnego. Więc po co? Jednakże, w drugiej połowie 1946 roku (gdyż czas upływał) znalazłszy się po raz nie wiem który z wypróżnioną zupełnie kieszenią i nie wiedząc skąd załapać nieco grosza, wpadłem na następujący pomysł: poprosiłem Cecylię Debenedetti aby sfinansowała przekład Ferdydurke na hiszpański i zastrzegłem sobie sześć miesięcy na wykonanie zadania. Cecylia zgodziła się chętnie. Zabrałem się więc do pracy, która tak wyglądała: naprzód ja tłumaczyłem, jak mogłem, z polskiego, a potem zanosiłem maszynopis do kawiarni Rex, gdzie moi przyjaciele argentyńscy przerabiali wraz ze mną zdanie po zdaniu, szukając słów właściwych, walcząc ze składnią, z nowotworami, z duchem języka. Ciężka robota, którą rozpocząłem bez zapału po to tylko aby przeżyć jakoś najbliższe miesiące, a oni, ci amerykańscy pomocnicy, przystępowali do tego z rezygnacją, ot, chodziło o zrobienie „gauczady” ofierze wojny. Ale, gdy przetłumaczyliśmy kilka pierwszych stronic, Ferdydurke, książka już dla mnie umarła, leżąca przede mną obojętnie, jak rzecz, zaczęła nagle dawać oznaki życia… i spostrzegłem na twarzach tłumaczy rosnące zainteresowanie, ach, widzisz, teraz już z wyraźną ciekawością wgryzają się w tekst! Wkrótce to tłumaczenie zaczęło przyciągać ludzi, na niektórych sesjach w Rexie bywało kilkanaście osób — ale tym, który wziął tę sprawę do serca, jak własną, którego uczyniłem przewodniczącym „komitetu złożonego z kilku literatów a trudniącego się ostateczną redakcją, był Virgilio Piniera, Kubańczyk wielce

utalentowany. On przede wszystkim, a potem także Humberto Rodriguez Tomeu — obaj z Kuby, obaj z ducha Europejczycy, w zażartej, rozpaczliwej walce z Ameryką dookolną i z Ameryką w sobie — oraz poeta argentyński, Adolfo de Obieta, najwięcej przyczynili się do doprowadzenia do końca tego trudnego a, jak potem oceniła krytyka, wcale wybitnego przekładu. Co do mnie, nie czytałem Ferdydurke od siedmiu lat, wykreśliłem ją z mego życia. Teraz czytałem znowu, zdanie po zdaniu… i słowa jej były dla mnie nieważne. Nicość słów. Nicość idej, problemów, stylów, postaw, nicość sztuki. Słowa, słowa, słowa — wszak to wszystko niczego we mnie nie załatwiło, cały ten wysiłek bodaj tylko pogrążył mnie bardziej w mojej zieleni. Na cóż mnie było brać tę niedojrzałość za rogi — czy po to aby mnie poniosła? W Ferdydurke walczą dwie miłości, dwa dążenia — dążenie do dojrzałości i dążenie do wiecznie odmładzającej niedojrzałości — książka ta jest obrazem walki o własną dojrzałość kogoś zakochanego w swej niedojrzałości. Ale było jasne, że mnie nie udało się przezwyciężyć tej miłości, ani też jej ucywilizować i ona, dzika, nielegalna, tajna, po dawnemu szalała we mnie, jako coś sekretnego i zakazanego. Na cóż więc to napisałem? I śmieszna impotencja słów wobec życia! A jednak! Tekst dla mnie nieistotny okazywał się skuteczny poza mną — w świecie zewnętrznym — a zdania dla mnie nieżywe ożywiały się w innych — i jakże inaczej mogłem wytłumaczyć sobie, że naraz książka stała się czymś cennym i osobiście bliskim dla niektórych z tej literackiej młodzieży… i to bynajmniej nie tylko jako sztuka, ale także jako bunt, rewizja i walka. Sprawdzałem na nich, że dotknąłem miejsc kultury unerwionych i drastycznych, a jednocześnie widziałem jak ten zapał, który w każdym z nich z osobna nie byłby może długotrwały, zaczyna się konsolidować „między nimi”, mocą tego, że jeden drugiego pobudzał i utwierdzał w zapale. Lecz, jeśli tak działo się z tą garstką, dlaczegóż nie miałoby powtórzyć się z innymi, gdy Ferdydurke zostanie wydana? A więc książka mogła liczyć tutaj, za granicą, na ten sam oddźwięk co w Polsce — albo dużo większy. Była więc uniwersalna. Była jedną z tych chyba bardzo, bardzo nielicznych u nas książek, zdolnych poruszyć naprawdę obcych, najlepszej klasy, czytelników. A w Paryżu? Uprzytomniłem sobie, że światowa kariera Ferdydurke nie jest czymś z dziedziny li tylko snów (o czym dawniej wiedziałem; ale zapomniałem). Jednakże, natura moja, przykuta do niższości, stawała dęba na samą możliwość wywyższenia i to ponowne wtargnięcie literatury w moje

życie mogło okazać się — tego się lękałem — ostateczną likwidacją Retiro. Opowiem wam coś charakterystycznego: gdy wydano Ferdydurke zaniosłem ją tam „gdzie stoi wieża przez Anglików zbudowana” i pokazałem ją Retiro — na pożegnanie, na znak chyba ostatecznego zerwania. Płonny żal i lęk! Co za iluzja! Nie doceniałem sennej nieruchomości Ameryki. Jej soków, które rozpuszczają wszystko. Ferdydurke utonęła w tej nieruchomości, nie pomogły recenzje w prasie ani wysiłki jej zwolenników, była to, ostatecznie, książka cudzoziemca, i, notabene, nie uznanego w Paryżu, tak właśnie, nie uznanego w Paryżu… I nie odpowiadająca tej grupie inteligencji argentyńskiej, która będąc pod znakiem Marksa i proletariatu, domagała się literatury politycznej, ani tej, która karmiła się wybrednościami kultury europejskiej kuchni. A także opatrzona przeze mnie przedmową, gdzie o pisarstwie argentyńskim i polskim wyrażałem się bez większego respektu, zarzucając im fikcyjną dojrzałość, a czytelnika traktowałem — na wszelki wypadek — bez większej czołobitności. Zakończyłem przedmowę wezwaniem, aby nie stawiano mnie w przykrym położeniu częstując grzecznościowymi frazesami przyjętymi w takich wypadkach. Wobec tego, że dotąd rola społeczna sztuki rozumiana jest fałszywie i że, wskutek tego, nie umiecie właściwie traktować artystów ani mówić z nimi — pisałem — nie mówcie mi nic. Oszczędźcie sobie i mnie tego wstydu. Jeśli chcecie dać mi do zrozumienia, że dzieło wam się spodobało, dotknijcie prawego ucha; dotknięcie lewego oznaczać będzie sąd ujemny, a dotknięcie nosa — sąd pośredni. Tak lekko, nawet lekkomyślnie, wprowadziłem w świat argentyński Ferdydurke — albowiem ten powtórny debiut zastawał mnie bardziej jeszcze nieustępliwym wobec czytelnika i jego łaski lub niełaski. Uważam za względny sukces, że w tych warunkach nakład w ciągu paru lat został prawie wyczerpany i że mój wydawca nie stracił na tym interesie, a i mnie wypłacił trochę grosza. Zresztą przeciętny czytelnik argentyński wcale nie był zły, przeciwnie, zdolny asymilować, a o ileż mniej dziedzicznie obciążony i nafaszerowany kompleksami niż Polacy. Ale w środowisku, w którym nikt nie ufał sobie ani nikomu innemu (ta klęska środowisk kulturalnie wtórnych), gdzie nie było ludzi mogących narzucić wartość, Ferdydurke nie mogła uzyskać autorytetu — a książkom trudnym i wymagającym wysiłku autorytet jest koniecznie potrzebny po prostu aby zmusić ludzi do czytania. Tak czy owak znów zostałem wciągnięty w tryby literatury. Zacząłem szkicować dramat Ślub, już wyraźnie i, powiedziałbym, bezwstydnie nastawiając siebie na genialność, celując w coś na miarę szczytów, na miarę Hamleta lub

Fausta, w czym wypowiedziałyby się nie tylko bóle epoki, ale i rodzące się nowe odczuwanie ludzkości… Jakże łatwe wydawały mi się wielkość i genialność, łatwiejsze bodaj od poprawności, której wymaga przeciętnie dobry tekst; a nie wynikało to z jakiejś naiwności mojej lecz z tego, że wielkość, genialność wraz ze wszystkimi innymi wartościami zostały mi spustoszone przez jedynego demona, który naprawdę był dla mnie ważny, przez tę wielką destruktorkę wartości, młodość. Nie czułem dla nich respektu ponieważ mi na nich specjalnie nie zależało i, wobec tego, mogłem ich zażywać swobodnie. Nietrudno przejść po desce na wysokości 10-go piętra, gdy człowiek przestał być wrażliwy na wysokość idziesz po niej, jakby leżała na ziemi. (Ale z tego nie można robić zarzutu Ślubowi — on bynajmniej nie ukrywa tej właśnie „łatwości”). Dość na tym, że z końcem w Europie owego wybuchu, wyrzucającego podziemne fermenty, i ja zacząłem się cywilizować. Ale, gdy pierwszy mój debiut literacki w Polsce był parciem od wewnątrz na zewnątrz, ten drugi, w Argentynie, urzeczywistniał się pod działaniem sił zewnętrznych — tam, wtedy, pisałem z potrzeby wewnętrznej — tu, teraz, poddawałem się pewnemu już istniejącemu porządkowi rzeczy, który skazywał mnie na literaturę, kontynuowałem siebie samego sprzed lat. Drobna różnica, a jednak o niezmiernym i tragicznym znaczeniu, zwiastująca że właściwie przestałem istnieć i przerzuciłem się poza krąg orbity — istniałem już tylko jako konsekwencja tego co sam z sobą dokonałem uprzednio. Zachowałem jednak dobry humor… zachowałem przede wszystkim pozory rozgrzeszającego dzieciństwa. A praca literacka zaczęła znów mnie wciągać w dialektykę mojej rzeczywistości i znowu powstawało pytanie: co począć w literaturze, w kulturze z owymi tak kompromitującymi związkami moimi z młodością, z niższością, do jakiego stopnia to nadawało się do ujawnienia? Byłże to tylko kompleks, choroba, zboczenie, casus kliniczny — czy też coś mającego prawo obywatelstwa wśród istot normalnych? A drugie pytanie: byłoż to wywalanie otwartych drzwi, czy też trudne przenikanie na tereny dzikie, dziewiczo wstydliwe? Reasumując: czy to nadawało się do zużytkowania w sztuce? Psychoanaliza! Diagnozy! Formułki! Ja bym ugryzł rękę psychiatry, któremu by się zachciało wypatroszyć mnie z mojego życia wewnętrznego — nie w tym rzecz aby artysta nie miał kompleksów, a w tym, by kompleks przetworzył na wartość kultury. Artysta, według Freuda, to neurotyk, który sam się leczy — a z tego wynika, że nie może leczyć go nikt inny. Ale jak na złość za sprawą tej ukrytej reżyserii, którą nie ja jeden odkrywam w życiu, w tym właśnie czasie ukazał mi

się obraz kliniczny histerii przez ścianę sąsiadującej z mymi uczuciami, będącej prawie ostrzeżeniem: uważaj, jesteś o krok od tego! Mianowicie, za pośrednictwem pewnych moich przyjaciół z baletu, który przybył do Argentyny na gościnne występy, wszedłem w środowisko krańcowego, szalonego homoseksualizmu. Mówię „krańcowego”, gdyż o homoseksualizm „normalny” ocierałem się od dawna, światek artystyczny pod wszystkimi równoleżnikami przepojony jest tą miłością — ale tu objawiło mi się jej oblicze już do szaleństwa frenetyczne. Niechętnie dotykam tego tematu. Dużo wody upłynie zanim będzie można o tym mówić i, co więcej, pisać. Nie ma dziedziny bardziej zakłamanej i zamroczonej namiętnością. Tu nikt nie pragnie ani nie może być bezstronny. De gustibus… Wściekłość skręcających się z obrzydzenia „męskich” mężczyzn — umężczyźnionych, wzajemnie hodujących i potęgujących w sobie męskość — klątwy moralności, wszystkie ironie, sarkazmy i gniewy kultury, pilnującej prymatu kobiecego powabu — spadają na efeba, przemykającego się chyłkiem na mrocznym pograniczu naszej oficjalnej egzystencji. I rzecz ta nabiera zjadliwości na wyższych szczeblach rozwoju. Tam poniżej, tam, w dole, nie ujmuje się tego tak tragicznie, ani tak sarkastycznie, a najzdrowsi i najzwyklejsi chłopcy z ludu oddają się temu nieraz z braku kobiety — i to, jak się okazuje, wcale ich nie paczy i nie przeszkadza, później, w najbardziej poprawnym ożenku. Jednakże grono, z którym teraz się spotkałem, było złożone z mężczyzn zakochanych w mężczyźnie bardziej niż jakakolwiek kobieta, byli to putos w stanie wrzenia, nie znający chwili odpoczynku, w ciągłej pogoni, „rozrywani przez chłopców jak przez psy”, podobnie jak mój Gonzalo w Trans-Atlantyku. Jadałem w restauracji, gdzie założyli swoją kwaterę główną i co wieczór zanurzałem się w odmętach ich szału, ich nabożeństwa, ich konspiracji rozlubowanej i udręczonej, ich czarnej magii. Byli zresztą wśród nich ludzie pierwszorzędni, o świetnych zaletach duchowych, którym przyglądałem się z przerażeniem, widząc w ciemnej tafli tych jezior szalonych odbicie własnej mojej problematyki. Znów pytałem siebie, czy nie jestem jednak i pomimo wszystko jednym z nich? Czy nie było możliwe, ba, prawdopodobne, że byłem takim jak oni szaleńcem, w którym jakaś komplikacja wewnętrzna stłumiła pociąg fizyczny? Poznałem już siłę sceptycyzmu, z jakim przyjmowali wszystkie „wykręty”, wszystko co ich zdaniem było tchórzliwym upiększeniem brutalnej prawdy. A jednak — nie. A jednak dlaczegóż miało być niezdrowe moje rozmiłowanie w życiu młodym, jeszcze nie znużonym, w tej świeżości? W życiu

rozkwitającym, to jest jedynym jakie zasługuje na miano życia, gdyż tu nie ma fazy pośredniej, to co nie rozkwita, więdnie. Czyż ono nie było przedmiotem ukrytej zazdrości i uwielbienia niemniej sekretnego wszystkich, jak ja, skazanych na wykańczanie się powolne, pozbawionych łaski codziennego pomnażania żywotności? Czy ta granica pomiędzy życiem wstępującym i zstępującym nie była najistotniejsza ze wszystkich? Jedyna różnica, jaka zachodziła pomiędzy mną a „normalnymi” mężczyznami polegała na tym, że ja uwielbiałem błysk tej bogini — młodości — nie tylko w dziewczynie, lecz i w młodym chłopcu, że nawet młody był dla mnie doskonalszym jej wcieleniem niż młoda… Tak, grzech, jeśli istniał, sprowadzał się do tego, że ja ośmielałem się podziwiać młodość niezależnie od płci i wydobywałem ją spod panowania Erosa — że na piedestale, na którym oni umieszczali młodą kobietę, ja odważyłem się postawić chłopca. Tu więc stawało się jawne, że oni, mężczyźni, godzą się na uwielbienie młodości tylko o tyle o ile jest im dostępna, o ile jest czymś nadającym się do posiadania… natomiast młodość zawarta w ich kształcie, taka, z którą nie mogli się złączyć, była im w niepojęty sposób wroga. Wroga? Uważaj (mówiłem sobie), abyś nie wpadł w głupstwo sentymentalne, w marzycielstwo… Wszak co chwila mogłem oglądać objawy życzliwości Starszego dla Młodszego i nawet czułość. A jednak! A jednak! Zachodziły równocześnie fakty, które oznaczały coś wręcz przeciwnego: okrucieństwo. Ta arystokracja biologiczna, ten kwiat ludzkości prawie zawsze bywał przeraźliwie głodny — spoglądający przez szyby restauracji na starszych, którzy mogli się najeść, zabawić — gnany w ciemnościach nie zaspokojonymi instynktami, dręczony pięknością nienasyconą — kwiat zdeptany i odepchnięty, kwiat poniżony. Kwiat dorastającej młodzieży, musztrowanej przez oficerów i przez tychże oficerów wysyłany na śmierć, te wojny będące przede wszystkim wojnami chłopców, wojny nieletnie… to wychowywanie ich w ślepej dyscyplinie, aby umieli się krwawić gdy zajdzie potrzeba. Cała straszliwa przewaga Dorosłego, społeczna, ekonomiczna, intelektualna, urzeczywistniająca się z okrutną bezwzględnością i zresztą akceptowana przez tych, którzy ulegali. Było więc tak jak gdyby głód chłopca, śmierć chłopca, ból chłopca miały z istoty swojej mniejszą wagę niż śmierć, ból i głód Dojrzałych, jakby nieważność szczeniaka udzielała się jego cierpieniom. A ta właśnie nieważność, ta „podrzędność” szczenięcia sprawiała, że młodzież była niewolnicą, używaną do posług będących niejako poniżej już skonsolidowanej ludzkości. Rozumiałem, że wszystko to dokonywało się prawie samo przez się, po prostu dlatego, że z upływem lat wzrasta ciężar i znaczenie

osoby w społeczeństwie, ale czyż nie nasuwało się także podejrzenie, że Dorosły gnębi Młodszego aby nie paść przed nim na kolana? Czy opar dławiący wstydu, który wytwarzał się wokół tego i innych podobnych pytań, nie był wystarczającym dowodem, że coś tutaj jest nie wyznane i że nie wszystko da się wytłumaczyć zwykłą grą sił społecznych? I czy owa olbrzymia fala miłości zakazanej i hańbiącej, rzucającej naprawdę mężczyznę na kolana przed chłopcem, nie była zemstą natury za gwałt popełniany przez Starzejącego się na Dorastającym. Mglistość tych pytań, ich wieloznaczność a nawet dowolność nie pozbawiała ich wagi w moich oczach… jak gdyby z góry mi było wiadome, że coś w tym musi być z prawdy. Ale zagadnienie stawało się jeszcze bardziej kłopotliwe, gdy zaczynałem zastanawiać się jak dalece w naszej kulturze od zwierciadła się ta opozycja pomiędzy życiem wstępującym a zstępującym. O co mnie chodziło? Czego bym pragnął? Mnie chodziło w pierwszym rzędzie o to, aby fatalna granica, rozdzielająca dwie nie tylko odrębne ale przeciwstawne fazy życia, została uznana i uwidoczniona. Tymczasem wszystko w kulturze wskazywało raczej na chęć zatarcia granicy — dorośli zachowywali się jakby nadal żyli tym samym życiem co młodzież, nie innym. Nie przeczę, że istnieje żywotność w dorosłym a nawet w starcu, jednakże nie jest ona z istoty swojej ta sama, ona jest już tylko wbrew umieraniu. Ale właśnie ci ludzie już umierający mieli przewagę, oni dysponowali siłą skumulowaną w ciągu swego życia i oni to wytwarzali i narzucali kulturę. Kultura była dziełem starszych — dziełem umierających. Dość mi było na jeden moment związać się duchowo z Retiro, a język kultury zaczynał brzmieć w uszach fałszywie i pusto. Prawdy. Hasła. Filozofie. Moralności. Religie. Kodeksy. Ależ wszystko to było jak gdyby w innym rejestrze, wymyślone, powiedziane, napisane przez ludzi już częściowo wyeliminowanych z egzystencji, którym brak było przyszłości… ciężkie dzieło ociężałych, sztywny twór sztywności… podczas gdy tam, w Retiro, cała ta kultura rozpływała się w jakiejś młodej niedostateczności, młodym niedorozwoju, młodej niedojrzałości, stawała się „gorsza”… „gorsza” dlatego, że ktoś kto jeszcze może się rozwijać jest zawsze „gorszy” od swego ostatecznego urzeczywistnienia. Sekretem Retiro, demonicznym zaiste, było, że tam nic nie mogło dojść do pełnego wyrazu, wszystko musiało być poniżej poziomu, niejako w fazie wstępnej, nie zrobione, tonące w niższości… a jednak to było właśnie życie żywe i godne podziwu, najwyższe nam dostępne jego wcielenie. Nietzscheanizm i jego afirmacja życia? Ale Nietzsche nie miał najmniejszego wyczucia tych spraw, trudno wyobrazić sobie coś bardziej papierowego a nawet śmieszniejszego i w

gorszym smaku niż jego nadczłowiek i jego młoda bestia ludzka, nie, nieprawda, nie pełnia ale właśnie niedostateczność, gorszość, niższość, niedojrzałość są właściwe temu co jeszcze jest młode, czyli żywe. Wówczas jeszcze nie wiedziałem że o dość podobne do moich trudności, związane z chęcią ujęcia życia na gorąco, w mchu, rozbijają sobie głowę egzystencjalizmy, które dopiero po wojnie uzyskały rozgłos. Zrozumcież moją samotność i moją wewnętrzną sprzeczność, która stawała się pęknięciem na całym moim przedsięwzięciu artystycznym: jako artysta byłem powołany do ubiegania się o doskonałość — ale przyciągała mnie niedoskonałość; miałem stwarzać wartości — jednak coś jak podwartość lub niedowartość stało mi się cenne. Wenus milońską, Apolla, Partenon, Sykstynę i wszystkie fugi Bacha oddawałem za jeden trywialny żart wypowiedziany ustami zbratanymi z poniżeniem, ustami poniżającymi… Czas już kończyć te zwierzenia. Nic z tego, o czym tu piszę, nie zostało we mnie „rozwiązane” — wszystko pozostało fermentem do dzisiaj. Może kiedy indziej opowiem jak w następnych latach ponowne wtargnięcie w moje życie tamtej mojej ojczyzny, Polski, oddaliło mnie od Retiro i częściowo przywróciło innym sprawom. Jeśli musiałem wywnętrzyć się z tych argentyńskich doświadczeń, to ponieważ jest moim zdaniem ważne aby człowiek przemawiający publicznie — literat — wprowadził od czasu do czasu słuchacza poza fasadę formy, we wrzący tygiel swojej prywatnej historii. Śmieszna ona, a nawet upokarzająca? Tylko dzieci lub dobroduszne ciotki (których staropanieńska niewinność jest, niestety, ważnym czynnikiem naszej opinii publicznej) mogą wyobrazić sobie, że pisarz jest istotą spokojnie wysublimowaną, wzniosłym duchem, pouczającym z wyżyn swego „talentu” o tym co Dobre i Piękne. Nie, pisarz nie zasiada na szczytach, lecz z dołu pnie się do góry — i któż śmiałby poważnie wymagać abyśmy na naszym papierze rozwiązywali wszystkie gordyjskie węzły egzystencji? Człowiek jest słaby i ograniczony. Człowiek nie może być silniejszy niż jest. Wzmożenie siły człowieka może nastąpić tylko wtedy, gdy inny człowiek użyczy mu siły. Więc zadaniem literata nie jest rozwiązywać problemy, a tylko je stawiać aby skupiły na sobie uwagę powszechną i dostały się między ludzi — tam one zostaną w jakiś sposób uładzone, ucywilizowane. I chcę dodać na zakończenie, że poczucie tej właśnie impotencji wobec problemu skłaniało mnie w latach następnych do wycofywania się z teorii w ludzi, w konkret osób ludzkich. Z mgieł Retiro wyłoniły się dwa zadania, wyraźne, ważne — decydujące o tym, czy będę mógł w przyszłości wypowiadać się bardziej szczerze, czy też będę zmuszony

ukrywać się z sobą… Pierwsze z nich, rzecz jasna: nadać pierwszorzędność owemu podrzędnemu słowu „chłopiec”, do wszystkich oficjalnych ołtarzy dobudować jeszcze jeden, na którym stanąłby młody bóg gorszości, niższości, nieważności, w całej swojej, związanej z dołem, potędze. Oto konieczne poszerzenie naszej świadomości — wprowadzić, do sztuki przynajmniej, do mojej sztuki przynajmniej, ten drugi biegun stawania się, nazwać kształt ludzki, który brata nas z niedostatecznością, zmusić aby mu hołd oddano! Ale tu wyłaniało się drugie zadanie, bo nawet zahaczenie końcem pióra tego tematu było niemożliwe bez uprzedniego wyzwolenia się z „męskości” i, aby móc o tym mówić czy pisać, musiałem naprzód przezwyciężyć w sobie strach przed niedostatecznością w tym względzie, przed kobiecością. Ach! Znałem tę męskość, którą fabrykowali sobie oni, mężczyźni, między sobą, podjudzając się do niej, zmuszając się do niej wzajemnie w panicznym strachu przed kobietą w sobie, znałem mężczyzn, wytężonych w dążeniu do Mężczyzny, samców kurczowych, dających sobie szkołę męskości. Mężczyzna taki sztucznie potęgował swoje cechy: był przesadny w ociężałości, brutalności, sile i powadze, był tym, który gwałci, który zdobywa przemocą — więc bał się piękności i wdzięku, które są bronią słabości, zapamiętywał się w samczej potworności, stawał się wyuzdany i trywialny, albo tępy i niezdarny. Najwyższym urzeczywistnieniem tej „szkoły” były chyba owe bankiety pijanych oficerów gwardii carskiej — na których przywiązywano sobie sznurek do organu męskiego po czym, pod stołem, jeden ciągnął drugiego za sznurek, a ten kto pierwszy nie wytrzymał i krzyknął, płacił kolację. Ale duch tej męskości wzmożonej objawiał się we wszystkim, rzec można — w historii. Widziałem jak takim mężczyznom ich paniczna męskość odbierała nie tylko poczucie miary, ale i wszelką intuicję w postępowaniu ze światem: tam, gdzie należało być giętkim, on się rzucał, pchał, walił całym sobą z wrzaskiem. Wszystko w nim stawało się nadmierne: bohaterstwo, heroizm, surowość, moc, cnota. Całe narody w takich paroksyzmach rzucały się, jak byk na szpadę torreadora — w obłędnym lęku iżby widownia nie przypisała im najlżejszego związku z ewig weibliche… Otóż nie miałem wątpliwości, że byk spotęgowany i na mnie zaszarżuje, gdy zwęszy z mej strony zamach na swe bezcenne genitalia. Ażeby temu zapobiec, trzeba mi było znaleźć dla siebie inną pozycję — poza mężczyzną i kobietą, która by wszakże nie miała nic wspólnego z „trzecią płcią” — pozycję pozaseksualną i czysto ludzką, z której mógłbym przystąpić do wentylowania owych dusznych i płcią skażonych okolic. Nie być przede wszystkim mężczyzną — być

człowiekiem który dopiero na drugim planie jest mężczyzną — nie identyfikować się z męskością, nie chcieć tego… Dopiero gdybym w ten sposób, stanowczo i jawnie, wydobył się z męskości, sąd jej nade mną straciłby swój pazur i mógłbym wtedy wiele powiedzieć z rzeczy nie do powiedzenia. Jednakże te projekty pozostały projektami. W dalszym ciągu mego pobytu w Argentynie przymus pracy zarobkowej przywalił mnie do tego stopnia, że odtąd wszelka realizacja na dalszą metę i szerszą skalę stała się technicznie niemożliwa. Nie mogłem się skupić. Biurokracja wchłonęła mnie i przywaliła swymi papierkami, tudzież swym absurdem — podczas gdy prawdziwe życie oddalało się ode mnie jak morze w czasie odpływu. Ostatnim wysiłkiem napisałem TransAtlantyk w którym wiele znajdziecie z doznań tu opowiedzianych, a potem skazany zostałem na dorywczą pracę literacką od niedzieli i święta, taką jak ten dziennik — gdzie nie mogę przekazać wam nic poza pobieżnym streszczeniem, nędznie dyskursywnym, dziennikarskim prawie. Trudno. Ale i to niech będzie przynajmniej jakimś śladem wżycia się mojego w drugą, bolesną ojczyznę, w Argentynę, którą zesłał mi los i od której dziś już nie umiałbym na dobre się oderwać. Poniedziałek Nie bez wpływu na spisanie tych wspomnień pozostał fakt, że niedawno policja w Buenos Aires dokonała wielkiej czystki w miejscowym Korydonizmie. Aresztowano kilkaset osób. Ale cóż może policja wobec choroby? Jestże w stanie zaaresztować raka? Obłożyć grzywną tyfus? Lepiej więc byłoby odkryć subtelnego bakcyla choroby, niż tłumić symptomy. Ale kto tu jest chory? Czy tylko chorzy? Czy i zdrowi? Nie podzielam ciasnego myślenia, które widzi tu jedynie „zboczenie płciowe”. Zboczenie, tak — ale mające swój zaczątek w tym, że sprawy wieku i piękności nie są w ludziach „normalnych” dostatecznie jawne i dostatecznie swobodne. To jedna z najcięższych niemot i niemocy naszych. Czyż nie czujecie, że tutaj i zdrowie wasze staje się histeryczne? Jesteście skrępowani, zakneblowani — nie wy zna ni. Ja więc chcę mówić. Ale muszę powiedzieć o tym co mówię: nic z tego nie jest kategoryczne. Wszystko jest hipotetyczne… Wszystko jest

uzależnione — dlaczegóż miałbym ukrywać? — od efektu jaki wywoła. Ta cecha określa całą moją produkcję pisarską. Próbuję rozmaitych ról. Przybieram różne postawy. Nadaję moim przeżyciom przeróżne sensy — a jeśli któryś z tych sensów zostanie zaakceptowany przez ludzi, utrwalam się w nim. To jest we mnie młodzieńcze. Placet experiri, jak mawiał Castorp. Ale przypuszczam, że jest to zarazem jedyny sposób przeprowadzenia idei, że sens czyjegoś życia, czyjejś działalności, określa się pomiędzy danym człowiekiem a innymi. Nie tylko ja nadaję sobie sens. Także inni nadają mi sens. Ze starcia tych interpretacji powstaje jakiś trzeci sens, który mnie wyznacza.

XVI Poniedziałek Ryk syren, świstawki, race, strzelające korki od butelek i szum rozległy wielkiego miasta w wielkim poruszeniu. W tej minucie Nowy Rok 1955 wkracza. Idę ulicą Corrientes, sam i zrozpaczony. Nie widzę przed sobą nic… żadnej nadziei. Wszystko mi się wykańcza, nic nie chce się zacząć. Bilans? Po tylu latach jednak wytężonych, jednak pracowitych, kim jestem? Urzędniczkiem zarżniętym siedmioma godzinami urzędolenia, zdławionym we wszystkich przedsięwzięciach pisarskich. Nie mogę nic pisać poza tym dziennikiem. Wszystko bierze w łeb dlatego że codziennie przez siedem godzin popełniam morderstwo na własnym czasie. Tyle wysiłku włożyłem w literaturę a ona dzisiaj niezdolna zapewnić mi minimum niezależności materialnej, minimum — nawet — godności osobistej. Pisarz”? Skąd! Na papierze! W życiu — zero, istota podrzędna. Gdyby los pokarał mnie za moje grzechy, nie protestowałbym. Ale zdruzgotano mnie za moje cnoty. Kogóż mam winić? Czasy? Ludzi? Ale iluż innych — gorzej zmiażdżonych. Mnie nie udało się o tyle, że w Polsce pomiatano mną — a dzisiaj, gdy na koniec ten i ów zaczął mnie szanować, nie ma dla mnie żadnego miejsca, jestem bezdomny tak bardzo jak gdybym nie mieszkał na ziemi ale tkwił w przestrzeniach międzyplanetarnych, jako osobny glob. Środa List od pewnej kobiety (otrzymany w początkach grudnia z Kanady, to znaczy, że go napisała po przeczytaniu dziennika z numeru listopadowego „Kultury”): „Drogi Panie Witoldzie, …nie piszę, bo jestem zła na pana, a także martwi mnie, że pan tak

spokojnie i bez żenady wchodzi w ’wiek klęski’. I nic. Czy inni mają za pana zrobić wszystkie wysiłki? Ja sądzę, a raczej obawiam się, że pana argentyńska pampa już za mocno chwyciła i że coraz mniej pan pamięta, że należałoby jeszcze trochę pożyć, zanim się umrze. Wygląda, że pan umiera w galopującym tempie — choć oczywiście to umieranie może rozminąć się o pól wieku z tym następnym, po którym już pan nie napisze nawet fragmentów z dziennika, nawet wspomnień o kolacji czy parze butów. Pierwej to co pan pisał miało charakter polemiczny, kontrowersyjny, wzbudzało reakcję, choćby negatywną, ale mocną. Ostatnie ’dzienniki’ we mnie żadnej reakcji nie wzbudzają, poza zdziwieniem, że pan to pisze, a ’Kultura’ drukuje. I bardzo się martwię. Bo jeżeli pan się tak uprze zmarnować, to któż może coś na to poradzić? Wydaje mi się, że pan jest uparty. Więc czy jest jakieś wyjście z tego impasu? Czy pan zdaje sobie sprawę, że od dłuższego czasu ogranicza się pan w tych ‘fragmentach’ do pouczeń: jaka ma być nowa sztuka, literatura, nowa forma — albo jaka ma nie być; i dlaczego panu się wydaje ten i ów całkiem kiepski albo niezupełnie. Ale przecież pan nie jest krytykiem od sztuki, czy poezji, czy literatury. Nazywa się, że pan jest pisarz, że pan ma tworzyć literaturę: więc musi pan tworzyć, a nie komentować co inni napisali (przeważnie czego nie napisali). I co panu z tego za korzyść, że pan będzie wiedział, jaka jest problematyka współczesności, albo duch współczesności, albo tonacja? Artysta czuje tonację, w jakiej może tworzyć — a czy to tonacja współczesna, czy o sto lat na wyrost, artystę nie obchodzi; ani czy inni pisarze są w tonacji, czy są atonalni, czy w ogóle są. Jeżeli panu się podoba tworzyć na jakąś współczesną modlę, to nie ma znaczenia, czy pan będzie bliżej Dali, czy bliżej Sartre’a — aby pan tworzył; niestety te échantillons, które znajdujemy we ‘fragmentach’, są raczej robione, niż tworzone. Nie ma w nich natchnienia, przekonania, dawniejszego rozmachu. Jest głównie negacja. Jestem przekonana że pan się marnuje i że tylko jakieś drastyczne katapultowanie może ten proces przerwać”. Zmartwiona? I chce mnie katapultować? Rzeczywiście ten dziennik z numeru listopadowego wypadł lekkomyślnie — kilka luźnych notatek i

wakacyjna opowieść o krokodylu. Dlaczegóż jednak miałbym zawsze strzelać z armaty? A jeśli mi się zachce wyjść z wiatrówką na wróble lub na krokodyla? List znamienny pod wielu względami a przede wszystkim, że jest świadectwem presji ścieśniającej, jakiej zawsze podlega autor ze strony czytelników: — Nie pisz pan tego, pisz pan tylko tamto… Bądź pan tylko poważny. Tylko natchniony. Nie bądź pan krytykiem. Nie myśl pan, po co pan ma myśleć!… (Znam tę polską szkołę niemyślenia). Szereg zakazów i ograniczeń, przypominających… co?… Dzisiejsze ograniczenia obrotu dewizowego i towarowego. Chciałaby żebym pisał tylko rzeczy ważne (dla niej) i wzbudzające kontrowersję. Ale ja zapisuję w tym dzienniku także własną moją historię. Czyli — nie to co dla niej, lub dla was, a co dla mnie ważne. Każdy z tych monologów jest mi potrzebny, każdy udziela mi lekkiego impulsu. Nudzi was moja historia? To by dowodziło, że nie umiecie odczytać z niej własnej historii. Ją, na przykład, oburza że podałem do wiadomości publicznej moją kolację i moją parę butów. Powinni byście okrzykami roześmianego triumfu, biciem w bębny i kotły powitać, że dzięki mnie fakt bez znaczenia dla ogółu, a pełen znaczenia dla mnie, mnie samego, został ogłoszony urbi et orbi. Gdyby wolno było pisać tylko o sprawach powszechnych, jakaż literatura zgłosiłaby istnienie prywatnej zupy i prywatnej pary butów? A przecież literatura powinna obejmować wszystko. Czym jest dziennik jeśli nie tym zwłaszcza: pisaniem prywatnym, robionym na własny użytek? Ten odmienny punkt wyjścia dziennika odróżnia go od wszystkich innych rodzajów — i jakże doniosły! Literatura ma dwojaki sens i podwójny korzeń: rodzi się z czystej, artystycznej kontemplacji, z bezinteresownego dążenia do sztuki; ale jest też osobistą rozgrywką autora z ludźmi, narzędziem jego walki o byt duchowy. Jest sprawą dojrzewającą w samotności, tworzeniem dla samego tworzenia; ale jest też sprawą towarzyską, narzucaniem się ludziom, ba, publicznym stwarzaniem siebie za pomocą ludzi. Wynika z pragnienia Piękna, Dobra, Prawdy; ale jest też żądzą sławy, znaczenia, popularności, triumfu. Dziennik pisarza, wyrażając ten drugi, osobisty aspekt literatury, jest uzupełnieniem dzieła czysto artystycznego. I pełny obraz twórczości uzyskamy dopiero gdy ujrzymy autora w tych dwóch wymiarach: jako bezinteresownego, obiektywnego artystę i jako człowieka walczącego o siebie wśród ludzi. Lecz w takim razie nie wymagajcie od. dziennika aby on był pisany dla waszego zadowolenia tylko, jak tania powieść, albo jak felieton —

gdy on jest również, i może w większym stopniu, zmaganiem się z wami, „oswajaniem” was z autorem, nasycaniem was czyjąś egzystencją, która was potrzebuje — ale która wam może wydać się zbędna — i jeśli chcecie żeby takie pisanie prywatne w ogóle istniało, musicie pozostawić mu nieco luzu. Jeśli o mnie chodzi, mądrzej zrobicie nie wtrącając się zanadto do mojej roboty. Zwariowałbym gdybym brał pod uwagę każde widzimisię— z tych pochwalnych i z tych kwaskowatych. Pilnujcie aby mój dziennik zawierał nieodzowne minimum inteligencji i żywotności, ot, tyle ile wymaga przeciętny poziom słowa drukowanego — ale co do nadwyżki pozostawcie mi wolną rękę. W ten worek wkładam wiele rozmaitych rzeczy — pewien świat do którego przyzwyczaicie się o tyle tylko o ile zdobędzie nad wami przewagę; póki co wiele z tego wyda się wam niepotrzebne a nawet będzie was zdumiewać że to się kwalifikuje do druku. Czwartek Powiedzieć, czy nie powiedzieć? Rok temu, mniej więcej, zdarzyło mi się co następuje. Zaszedłem na Callao do ustępu w kawiarni… Na ścianach były rozmaite rysunki i napisy. Ale nigdy nieprzytomna zachcianka nie wrzepiłaby się we mnie, jak żądło trujące, gdybym przypadkiem nie namacał ołówka w kieszeni. Ołówek był atramentowy. Zamknięcie, izolacja, pewność że nikt nie zobaczy, jakaś zaciszność… a szmer wody szeptał: zrób to, zrób to, zrób to. Wyjąłem ołówek. Pośliniłem. Napisałem na ścianie, wysoko, aby trudniej było zatrzeć, napisałem po hiszpańsku coś, och, zupełnie niewybrednego, w rodzaju: „Panowie i panie miejcie tę naturę…” Schowałem ołówek. Otworzyłem drzwi. Przeszedłem przez całą kawiarnię i wmieszałem się w tłum na ulicy. A tam napis pozostał. Odtąd egzystuję ze świadomością, że tam jest mój napis. Wahałem się czy mam to ujawnić. Wahałem się nie ze względów prestiżowych, ale ponieważ słowo pisane nie powinno służyć rozpowszechnianiu pewnych… manii… A jednak nie będę ukrywał: nigdy, nigdy nie zamarzyło mi się nawet że to może być tak… elektryzujące… i ledwie mogę się powstrzymać od wyrzutów, że tyle lat zmarnowałem nie znając rozkoszy równie taniej i pozbawionej wszelkiego ryzyka. Jest w tym coś… coś dziwnego i upajającego… wynikającego prawdopodobnie ze strasznej jawności napisu, który tam

jest na ścianie, w połączeniu z absolutnym zatajeniem sprawcy, który jest nie do odkrycia. A również, że to zupełnie nie na poziomie mojej twórczości… Piątek A jednak wybiłem się… To już coś tak jakby sława. A w każdym razie — szacunek. Zdawać by się mogło, Gombrowiczu, że odniosłeś na tym podwórzu rodzimym coś jak triumf i możesz teraz upajać się widokiem skonfundowanych oblicz… które to oblicza miały cię do niedawna za pajaca. Zemsta jest rozkoszą bogów! Ta baba już nie może być z tobą bezczelna. Ten kretyn musiał się wycofać ze swojej opinii. Chodzę w glorii. Ale ta gloria… hm… nie, tępoty nie da się pokonać! Jest niezwalczona! Wczoraj spotkałem panią X., o której uszy obiły się moje rozliczne triumfy. Przywitawszy się, spojrzała na mnie z pewną aprobatą i powiedziała: — No, no… winszuję… Spoważniał pan! Przeklęta babo! A zatem ty nie doszłaś do wniosku, że byłem poważny w dobie kiedy mnie uważałaś za fircyka. Myślisz, że ja dopiero od moich triumfów spoważniałem! ♦ Powiedziała: — Pan ma łatwe życie. Powiedziałem: — Dlaczego pani uważa, że mam łatwe życie? Powiedziała: — Ma pan talent! Może pan pisać co się panu podoba i ma pan za to uznanie i rozmaite ułatwienia życiowe. Powiedziałem: — Ale czyż pani nie wie ile wysiłku kosztuje pisanie? Powiedziała: — Jak się ma talent to wszystko przychodzi łatwo. Powiedziałem: — Ale przecież „talent” to puste słowo, na to żeby pisać trzeba być kimś, usilnie nad sobą pracować, nawet walczyć z sobą, to sprawa rozwoju… Powiedziała: — Ii, po co pan ma pracować jak pan ma talent. Ja, gdybym miała talent, też bym pisała. ♦

— Pan pisze? Dziś wszyscy piszą. Ja sama napisałam powieść. Ja: — Rzeczywiście? Ona: — Tak, i nawet miałam dobre recenzje. Ja: — Winszuję! Ona: — Ach, nie mówię żeby się chwalić, chcę tylko podkreślić, że dziś wszyscy piszą. To każdy potrafi. Sobota Byłoby fatalne gdybym, wzorem wielu Polaków, delektował się niepodległością 1918—1939; gdybym nie śmiał zajrzeć jej w oczy z najzimniejszą bezceremonialnością. Upraszam aby nie poczytywano mego chłodu za tani efekt. Powietrze wolności zostało nam dane abyśmy przystąpili do rozprawy z wrogiem bardziej dręczącym niż dotychczasowi ciemiężcy — z sobą. Po zmaganiach z Rosją, z Niemcami, czekał nas bój z Polską. Nic dziwnego zatem, że niepodległość okazała się cięższa i bardziej upakarzająca od niewoli. Póki byliśmy pochłonięci buntem przeciw obcej przemocy, pytania: kim jesteśmy? co mamy z siebie zrobić? jak gdyby zasnęły — ale niepodległość zbudziła śpiącą w nas zagadkę. Z odzyskaniem wolności powstał przed nami problem istnienia. Na to, aby naprawdę zaistnieć, musielibyśmy siebie przerobić. Ale taka przebudowa była nad nasze siły, wolność nasza była pozorna, w samej strukturze narodu tkwił fałsz i gwałt, krępujący nasze poczynania. A nasza słabość ostrzegała nas abyśmy siebie nie ruszali — bo a nuż wszystko gotowe się rozpaść. Polskę ówczesną nosiliśmy na piersiach jak pancerz don Kiszota, woląc na wszelki wypadek nie sprawdzać jego wytrzymałości. Okres niepodległości nie był radosną twórczością, ale bolesnym szamotaniem się z niewidzialną nicią wewnętrznej niewoli. Okresem egzystencji zaszyfrowanej, okresem wielkiej maskarady. Gdybym pisał historię literatury tego czasu nie pytałbym, dlaczego ci pisarze byli wybitni, ale dlaczego, będąc wybitni, nie mogli być w pełni wybitni. Historię tej literatury należy pisać na opak, to znaczy jako historię tego, co nie zostało dokonane. Lepiej abyśmy byli dumni i zdobyli się na stanowczość w odrzuceniu wszystkiego co naprawdę nie było na naszą miarę; tylko taka polityka uchroni nas od upokorzenia. Gdybym pisał historię literatury… Ale nie mogę jej pisać bo nie znam większości tych mdłych książek, o prozie i poezji polskiej wiem coś niecoś, raczej to przeglądałem niż czytałem, i moje wyobrażenie o polskim

piśmiennictwie jest syntezą wielu wrażeń — tego co przeczytałem, tego, co się mówiło, tego, co było w powietrzu. Wszystko jedno. Wystarczy jedna łyżka zupy aby wiedzieć czy smakuje — i dlaczego mianowicie nie smakuje… i wypowiem się nie jako badacz i szperacz, ale jako jeden z tych, którzy do tej jadłodajni zachodzili. Naprzód jedna myśl ogólna: jakakolwiek byłaby literatura w swoich środkach wyrazu, realistyczna, fantastyczna, romantyczna, ona zawsze musi być związana najściślej z rzeczywistością — gdyż nawet fantazja o tyle tylko jest ważna o ile wprowadza nas w istotę rzeczy głębiej niż to mogłaby zdziałać pospolitość trzeźwego rozumu. Więc decydującym momentem dla zbadania autentyczności literatury, czy życia duchowego narodu, będzie ten właśnie: o ile one są bliskie rzeczywistości. Chciałbym rozpatrzyć pod tym kątem okres 1918—1939. Zajmijmy się naprzód gronem pisarzy, którzy uformowali umysły, mające wstąpić w niepodległość. Sienkiewicz. Już pisałem o Sienkiewiczu [2]. Sienkiewicz to marzenie, na jakie pozwalamy sobie przed zaśnięciem… lub sen… A więc fikcja? Kłamstwo? Samooszukaństwo? Rozwiązłość duchowa? A jednak on jest najbardziej chyba realnym faktem naszego życia literackiego. Żaden z naszych pisarzy nie był ani w połowie tak rzeczywisty jak Sienkiewicz — mam na myśli, że był on naprawdę czytany i czytany z rozkoszą. A więc: nie nierzeczywisty i nawet kłamliwy świat, który stwarzał, lecz arcyrealny wpływ, który wywierał. Czy był iluzją, czy też, przeciwnie, istniał i bardziej od innych? Zważmy, że fikcja która coś zmienia w świecie też staje się rzeczywistością. Sienkiewicz ani przez pięć minut nie troszczył się o prawdę absolutną, nie należał do tych, których wzrok drapieżny rozdziera maski i nie miał w sobie ani za grosz samotności. Był esencjonalnie towarzyski, garnął się do ludzi i chciał się podobać, dla niego zespolenie z ludźmi było ważniejsze od zespolenia z prawdą, był z tych którzy szukają potwierdzenia własnej egzystencji w cudzym bycie. A ponieważ natura jego nie szukała prawdy, ale czytelnika, uzyskał węch niesłychany gdy szło o odkrycie potrzeby, której mógł się stać zaspokojeniem. Stąd ta plastyczność duchowa, owo przystosowanie się całkowite i z pełną szczerością do tego co stanowiło zapotrzebowanie stadowe. A ponieważ formował się dla ludzi, więc był formowany przez ludzi — i to dało w wyniku tak wspaniałą jednolitość stylu, formę rozkosznie nasyconą ludzkością i blaskiem, zdolność mitologizowania,

wyczucie jednego z największych a najtrudniejszych do odkrycia niebezpieczeństw w sztuce — niebezpieczeństwa nudy. Sienkiewicz jest autentyczny o tyle, o ile potrzeby (choćby to była potrzeba fałszu) stwarzają wartość. I tutaj — paradoks: ten pisarz konserwatywny jest w tym sensie prekursorem rewolucyjnej dzisiejszości, ten pisarz „wierzący” jest podświadomie bliski filozofii, która obala wartości absolutne i żyje dialektyką wartości względnych, wynikających z potrzeb, gdzie człowiek staje się miarą wartości. Wiara Sienkiewicza? Ależ skłonny jestem przypuszczać, że Bóg był dla niego sposobem współżycia z narodem. Czy Sienkiewicz bezbożny, bolszewicki, byłby niemożliwy? Ależ wręcz przeciwnie, tak dalece jest możliwy, iż jeśli kiedykolwiek czerwona nowoczesność polska wyda swego wielkiego powieściopisarza, będzie to ścisłe Sienkiewicz à rebours. Lecz on nie widział siebie od tej strony. Tego sobie nie uświadamiał. A gdyby sobie uświadamiał — to by go wykończyło z miejsca, jako Sienkiewicza. Gdyż Sienkiewicz to istnienie nie w świecie, ale tylko w pewnym świecie — w wycinku świata, w światku pochodnym, który przyjmuje się za świat prawdziwy i którego korzeni, łączących z rzeczywistością, nie pragnie się znać. Sienkiewicz nie zdawał sobie sprawy ze swego mechanizmu, tego mu brak do pełnej nowoczesności. ♦ Co do Żeromskiego… Od Sienkiewicza chyba głębszy i wznioślejszy. Ale jest na nim skaza, czy też raczej ten flet, zrobiony z dwóch gatunków surowca, nie dźwięczy czysto. Cóż takiego stopiło się w nim niewłaściwie, powodując rozstrój? Żeromski jest cały z płci, miłości, instynktu, on został urobiony przez Erosa, to jego kraina, tu on jest u siebie, najczulszy, najdelikatniejszy, najbardziej wymowny. Ale kochanek stał się obywatelem, łowca drżeń miłosnych przeobraża się w nauczyciela, tropiciel namiętnego zapamiętania staje się społecznikiem-patriotą a rozfalowany, gorzki, migotliwy liryzm zaczyna krzątać się z synowską troską wokół Polski. Z tego powstały domy szklane, odstręczająca mieszanina tęczy i domu mieszkalnego, ni przypiął ni przyłatał do krajobrazu, metafora fatalna. Pomieszanie płci z Ojczyzną… dlaczego nie dało rezultatu? Liryzm miłosny tylko z pozoru jest indywidualny, ten stan ducha powstaje z

poddania się gatunkowi: na zakochanym gatunek dopuszcza się gwałtu i nie ma większej różnicy pomiędzy żołnierzem, umierającym za ojczyznę, a kochankiem, który ryzykuje życie aby posiąść ukochaną. Obaj wypełniają nakaz ważniejszy od wszystkiego co osobiste — i ten, który broni gromady, i ten, który przedłuży jej istnienie w dzieciach, zrodzonych z kobiety, do której skłonił go instynkt. Ale u Żeromskiego odczucie miłości jest ostateczne i tragiczne. A odczucie ojczyzny wtórne i raczej dydaktyczne. Żeromski, destylujący eliksiry miłosne, jest nagi. Żeromski-patriota jest wprawdzie sumieniem i sercem, ale jest też panem z bródką, obywatelem i „pisarzem polskim”. Żeromski, wnikający w miłość, jest bezinteresowny, bezwzględny, swobodny, a gdy mówi o Polsce opadają go tysiące względów — i tutaj nie można być tylko tragicznym, trzeba być konstruktywnym i pozytywnym. Dlatego nagość Żeromskiego nakłada na siebie Ojczyznę, jak się nakłada koszulę. Niesmaczny widok. On, który nic nie miał z powieściopisarza a wszystko z poety zaczął pisać powieści społeczne — i one co najmniej dziwne. Gdyż uskrzydlone i płaskie zarazem, zrobione z percepcji przenikliwej, z natchnień przejmujących a jednocześnie w tym wszystkim co w nie wchodzi jako bardziej masywny element kompozycji, aż naiwne, aż niezdarne — tu poszczególne zdania są natchnione, ale osoby, ale fabuła, pomysły powieściowe, psychologia, socjologia, dialog, widzenie środowiska są w niepojęty sposób unaiwnione i zbanalizowane — i to tak jakby Rodziewiczówna wmieszała mu się do inspiracji — a ta żeromszczyzna, faszerowana społecznikostwem, filantropią, ludowymi akademiami, szlachetnym cierpiętnictwem, socjalizmem, to papier… i to już nie pierwsza, ale druga klasa. On nie umiał wybrać sobie tematu. Oto artysta wysokiej kategorii, który nie znalazł w tematyce swego miejsca. Mnie się te rzeczy tłumaczą gdy wyobrażam sobie rozwój artystyczny Żeromskiego, wczesne formowanie się jego stylu. Los umieścił go w rejonach płci i miłości, ale powoli, w miarę dojrzewania intelektualnego rósł napór spraw innych, tyczących Polski, ludu, niesprawiedliwości i krzywdy, a sumienie jęło go męczyć. O tym chciał pisać! Ale jak? Wiadomo że sztuka wymaga chłodu, artysta tym celniej i mocniej się wypowiada im mniej jest uczuciowo związany z tematem, on musi zobaczyć obiektywnie to co ma do zobaczenia, więc nie może być w tym zainteresowany. A, zaiste, ze wszystkich uczuć najbardziej krępuje szacunek — artysta musi panować nad tematem i, co więcej,

trzeba aby się nim rozkoszował. Ale czymże był on, Żeromski, wobec tych zagadnień? Byłoż możliwe przyswoić to sobie, czyli zaanektować, czyli poddać sobie, bezceremonialnie w tym się zagospodarować? Czy raczej należało temu służyć, oddać siebie i dzieło w służbę tym sprawom nadrzędnym? Sumienie nie pozwalało mu tego porzucać. Ale sumienie nie zezwalało także na twórcze i władcze potraktowanie materii. Tak oto szacunek i miłość osłabiły mu rękę, nie poważył się być dostatecznie zmysłowy, stał się skromny, potulny, poważny i odpowiedzialny — nie, żadnego rozbawienia, żadnej rozkoszy z własną matką — i tak te czcigodne treści wjechały mu w sztukę i w osobowość in crudo, nie przetrawione, nie wy destylowane. Nie weszło mu w krew to do czego odnosił się z poważaniem i ten kochanek nie posiadł Polski — zanadto ją szanował. ♦ Co do Wyspiańskiego… Antyteza Sienkiewicza, bo gdy tamten oddał się czytelnikowi, ten — sztuce i, notabene, koturnowej. Sienkiewicz zmierzał wprost do podbicia dusz, lecz Wyspiański do tego aby być Artystą; Sienkiewicz szukał ludzi a Wyspiański — sztuki i wielkości. Więc to świat abstrakcji, w którym pojęcia zastępują ludzi, świat kultury. Nuda tych dramatów… I któż rozumiał coś z ich liturgii. Wyspiański jest jednym z największych wstydów naszych, gdyż nigdy nasz podziw nie rodził się w podobnej próżni, oklaski, hołdy, wzruszenia nasze w tym teatrze nie miały nic wspólnego z nami. Jaki był sekret tego triumfu? Wyspiański również zaspakajał potrzeby, ale były to potrzeby jak najdalsze życiu indywidualnemu, potrzeby Narodu. Naród potrzebował posągu. Naród domagał się wielkiej sztuki. Dramatyczność narodu domagała się narodowego dramatu. Naród potrzebował kogoś, kto by w sposób wielki celebrował jego wielkość. Wyspiański przeto stanął przed narodem i powiedział: oto mnie macie! Żadnej małości, sama wielkość i w dodatku z greckimi kolumnami. Został przyjęty. Dramaturg. Naturalnie forma dramatyczna zawsze bywa obliczona na wielkość — to sieć, której wszystko co drobne się wymyka. Ale też jest pewne, że twórczy jest drobiazg, konkretny jest szczegół, nie zaś monumentalizmy. Wyspiański, zbyt posągowy aby podjąć jakikolwiek szczegół, skazany był wyłącznie na obcowanie z żywiołami i potęgami

elementarnymi: Fatum, Polska, Grecja, Nike lub Chochoł. Ta sztuka nie jest, jak Szekspir, lub Ibsen, podniesieniem życia zwykłego do wyżyn dramatu (nie mówcie mi o Weselu), tu wszystko od początku do końca przetacza się po niebie Historii i Losu. Gdy jednak wyolbrzymia się samo tworzywo, twórca staje się mały i bezsilny. Wyspiański uruchomił patetyczną maszynerię, która go przytłoczyła — dlatego tak olbrzymia jest tu inscenizacja a tak nikłe w proporcji to co on ma własnego do powiedzenia Polakom. Polakom i nie-Polakom. Ten dramat zrobił klapę za granicą nie dlatego, że polski; dlatego, że z punktu widzenia ogólnoludzkiego nie wzbogacający. Grecja? Dramat grecki był czymś naturalnym dla Greków — i zgodny z ich młodym odczuwaniem bytu. Ale dla nas ten dramat jest już tylko autorytatywny, działa mocą swego historycznego dostojeństwa, podobnie jak sama Grecja. Greckość Wyspiańskiego to tylko majestatyczna dekoracja. To nie jest coś co by odświeżało i oczyszczało widzenie — to tylko uroczyste. Z czego okazuje się, że ten rzekomy realista był o sto mil od rzeczywistości. Wyspiański nie widzi konkretnych zjawisk, wpatrzony w ich pojęciowe syntezy i sublimacje. Dramat pośród pojęć. Wielki inscenizator. Dał wspaniałe dekoracje. Uczynił wszystko aby zapewnić patos przedstawieniu. I wyszedł na scenę, ale, onieśmielony potęgą dekoracji, zamilkł. ♦ Pomówmy o Przybyszewskim, ten także zaciążył na pokoleniu. Przybyszewski bodaj jedyny, który mógł wśród nas dokonać rewizji wartości, lub przynajmniej zasilić nasze życie szeregiem mitów pobudzających i, w krańcowości swojej, kategorycznych. Nie to ważne, że importował modernę i bohemę — ważniejsze, że obalał naszą zacną, czystościową i obywatelską, koncepcję sztuki, wprowadzając w polską idyllę pojęcie artystycznego tworzenia jako procesu demonicznego. On pierwszy był w Polsce sztuką bezwzględną i nie liczącą się z niczym, będącą niemiłosiernym wyładowaniem duchowym. On pierwszy wśród nas naprawdę zażądał głosu. Ale cóż za karykatura! Pajac i błazen! Trudno bez zawstydzenia przyglądać się jego degrengoladzie w partactwo, transmutacji bohatera w melodramatycznego aktora. Znakomity talent, który najspokojniej i jakby nigdy nic brnie w kabotyństwo — nie zdając sobie sprawy, nie

dostrzegając swej tandety, nie widząc zgoła co się z nim wyrabia. Czemu przypisać, że ta wyobraźnia stała się pretensjonalna, niesmaczna, skrzywiona, krzykliwa, że ona zachorowała na przybyszewszczyznę? Ten kierunek myśli europejskiej, który jego zapłodnił, był o krok od śmieszności, a przecież nigdy nie stoczył się w śmieszność — jeśli Schopenhauer był bezbłędny w stylu, to Nietzsche i Wagner, to ludzie romantyzmu niemieckiego lub satanizm francuski i skandynawski niejednokrotnie ocierali się o emfatyczną tandetę. A jednak dopiero w Polaku z tego ziarna urosło drzewo oczywistej śmieszności i szmiry. Czyżbyśmy aż tak dalece nie nadawali się do demonizmu? Tu znów ujawnia się bezsilność Polaka wobec kultury. Dla Polaka kultura nie jest czymś czego i on jest współtwórcą, ona przychodzi mu z zewnątrz jako coś wyższego, nadludzkiego — i ona mu imponuje. Cóż jednak imponowało Przybyszewskiemu? Naród? Sztuka? Literatura? Bóg? Przybyszewski ma w sobie wiele z prowincjała dopuszczonego do stołu najbardziej arystokratycznej Europy, ale jemu nie tyle Europa imponowała, ile Przybyszewski. Gdyż Polakowi imponuje on sam w historycznym wymiarze, nic bardziej nie onieśmiela go niż własna wielkość. Jak Piłsudski był przygnieciony a nawet przerażony Piłsudskim, jak Wyspiański nie mógł się ruszyć pod ciężarem Wyspiańskiego, jak Norwid jęczał, dźwigając na barkach Norwida, tak Przybyszewski z lękiem i świętą zgrozą spoglądał na Przybyszewskiego. We wszystkim co pisze słyszy się: — Ja jestem Przybyszewski! Jestem demonem! Jestem objawiciel! Nieumiejętność pogodzenia codzienności i zwykłości z wielkością, czy też ze wzniosłością… Gdyby on zachował ucho, smak, wzrok zwykłego człowieka, atak konwulsyjnego śmiechu ostrzegłby go przed piruetami demonizmu. Ale, będąc Polakiem, musiał klęczeć. I klęczał przed sobą. ♦ Kasprowicz. Chleb razowy, gołębia dusza, szczerozłoty piewca… Ale także: chłop-zdrajca, kmieć fałszywy, nienaturalna natura, robiona prostota. Kasprowicz, odszedłszy od chłopa i przemieniwszy się w inteligenta, chciał jednak pozostać chłopem — jako inteligent. Tu źródło jego niedostateczności artystycznej. On, będąc mieszańcem, kombinacją miasta i wsi, z istoty swojej był dysharmonią

— ale ucharakteryzował się na harmonię. Ten śpiew, gdyby był szczery, byłby pękiem dysonansów, poezją meteka, hymnem dziwnego stworzenia porodzonego przez sprzeczne żywioły — on jednak wolał na swój tużurek nałożyć siermięgę. Kasprowicz — najwyższe osiągnięcie polskiej poezji „ludowej”, będącej grubym nieporozumieniem — gdyż to co jest poezją o ludzie, mieni się poezją ludu. Lud staje się inspiracją poetyczną dopiero, gdy oglądamy go z miasta i przez binokle kultury — chłop, jako chłop, nigdy nie był poezją dla chłopa. Cóż bardziej naciąganego, gdy Kasprowicz czyni się chłopem aby opiewać naturę — wszakże chłop właśnie nie czuje natury, on w niej jest więc jej nie dostrzega, on użera się z nią, żyje z niej, ale się do niej nie modli. Wycieczkowiczom zostawcie wschody i zachody słońca. W chłopskim świecie wszystko jest zwykłe, więc nic nie zwraca uwagi. I jeśli coś wielbi chłop, to nie wieś a miasto. Bóg objawi mu się w maszynie a nie w przydrożnej topoli. Tanią perfumę ze sklepu woli od zapachu bzów. Czy zabroniłbym w ogóle Kasprowiczowi uruchomienia w sobie tego wiejskiego śpiewu? Ale skąd, owszem, niech wydobywa z siebie to, skoro w nim to tkwiło. Ale pytanie: jako kto ma śpiewać? Jako chłop, czy jako Kasprowicz? I byłby prawdziwszy, gdyby nie usiłował mieć stylu. Gdyby swojej wewnętrznej rozterki nie starał się przysłonić prostotą — gdyby w sztuce, zamiast formy, dał nam swój konflikt z nią. To by wyzwoliło może ze sztucznej ludowości jego i jego literackich potomków. Ja Kasprowicza ubrałbym od pasa w dół w chłopskie buty i chłopskie portki, a od pasa w górę w marynarkę i sztywny kołnierzyk. Takim wypuściłbym go na widownię, mówiąc: radź sobie jak możesz! ♦ Nie przeczę, że byli to jednak artyści i nauczyciele wysokiej miary. Ale ci nauczyciele nie byli nauczycielami rzeczywistości. Sienkiewicz nie wyrażał rzeczywistości, ponieważ oddał się na usługi fantazji zbiorowej. Wyspiański, gdyż oddał się estetycznym i historycznym abstrakcjom. Żeromski, ponieważ nie umiał pogodzić swej misji społecznej ze swoim instynktem. Przybyszewski, który upił się satanizmami. I Kasprowicz, który pozwolił aby nim Lud zawładnął. Na to, aby pisarz mógł „dojść” do rzeczywistości, musi być jednym i drugim jednocześnie: wyrazicielem ducha zbiorowego, ale i własnego

indywidualnego istnienia; musi być indywidualnością, kontrolowaną przez zbiorowość, ale i zbiorowością, kontrolowaną przez indywidualność. Oni jednak utonęli bez reszty w masie, lub też w owych abstrakcjach — jak naród, historia, sztuka — będących wytworem zbiorowej kultury. I zawsze byli sługami czegoś. Zawsze przed czymś na kolanach. (Pozytywizm? Ależ to takie coś dla narodu tylko, nieomal polityczna doktryna — to nie był pozytywizm pojedynczego człowieka. Spostrzegam, że zapomniałem wspomnieć o Prusie. Jaka szkoda!) W tej to niewygodnej, klęczącej, pozycji powitaliśmy niepodległość. Cóż miałby do zrobienia człowiek oswobodzony? Powstać, przeciągnąć się, przetrzeć oczy, rozejrzeć się dokoła i zastanowić się jakby od nowa: kim jestem, gdzie jestem, jakie jest moje zadanie? Ale niepodległość bynajmniej nie przywróciła nam wolności: ani swobody uczucia, ani swobody widzenia. Naród stał się politycznie wolny, natomiast każdy z nas ujrzał się naraz bardziej spętany i wewnętrznie osłabiony, niż kiedykolwiek przedtem. Czym było owo zmartwychwstałe państwo, jeśli nie wezwaniem do nowej służby i nowego kornego poddania? Ale to państwo było rekonwalescentem, ledwie trzymało się na nogach. Wobec czego wszystko inne, choćby najbardziej palące i nie cierpiące zwłoki, musiało ustąpić jednemu nakazowi: wzmacniać państwo. Powiedziano: – Nie będziesz miał żadnej myśli, która by mogła osłabić naród albo państwo. – Będziesz dostrzegał, myślał, czuł to tylko, co wzmaga siłę narodu i państwa. To jednak spowodowało w nas rozterkę, która, moim zdaniem, jest kluczowa dla całego okresu wolności. Gdyż zważcie — wzywano nas abyśmy zrezygnowali z pełności i autentyczności indywidualnego istnienia nie na rzecz innej jakiejś autentyczności i siły, ale na rzecz istnienia niepełnego, które niczego nie mogło osiągnąć gdyż było napiętnowane niedostatecznością. Polska, którą mieliśmy sycić własną najżywotniejszą krwią indywidualną, była ekonomicznie i militarnie wątła, politycznie wsadzona między dwie koncentracje złowrogiej potęgi, kulturalnie chora na anachronizm — to państwo nie mogło prowadzić żadnej dorzecznej polityki, nie mogło w ogóle dokonać niczego, musiało trwać dorywczą łataniną i chowaniem głowy w piasek. A co najgorsze nie było państwem ani wielkim, ani małym: dość wielkie

aby być powołane do aktywności historycznej, zanadto małe aby temu powołaniu sprostać. To zrodziło atmosferę nierzeczywistości, partactwa, groteski, która zaczadziła dwudziestolecie. Nierzeczywistości — gdyż my nie mieliśmy po prostu poprzez co wejść w styczność z życiem. I tak rujnowaliśmy się aby utrzymać wielką armię, ale armia okazała się chimerą. Ograniczaliśmy się duchowo i intelektualnie, ale nasza myśl państwowa, narodowa nie stała się od tego silniejsza. A co do partactwa — przecież najświetniejsze zdolności, w kleszczach owej podwójnej anemii, jednostkowej i zbiorowej, musiały się zmarnować, podobnie jak marnowały się przedsięwzięcia techniczne, finansowe, społeczne. A także było to groteskowe — albowiem groteska to signum nieudolności, marka fabryczna tandety. Nie rozważam całości życia polskiego — idzie mi tylko o literaturę. Być może na terenie politycznym i ekonomicznym my nie mieliśmy nic innego do zrobienia, robiło się więc co się dało i jak się dało. Ale swoboda sztuki jest stokroć większa i twierdzę, że nawet w tej sytuacji była możliwa w Polsce sztuka rzeczywista. Twierdzę co więcej: w tych warunkach najważniejszym i naczelnym zadaniem sztuki było nie dopuścić do utraty styczności z życiem rzeczywistym — przebić się poprzez życie zredukowane do prawdziwej, pełnej egzystencji — stać się kotwicą, która by nas łączyła z bytem zasadniczym. Dlaczego tak fatalnie zawiodła nas sztuka w tym względzie? Ach, z powodu pewnego drobnego niedopatrzenia… Powrócę do tego w najbliższej przyszłości, opowiem, jaka to drobna pomyłka w wyborze drogi uniemożliwiła nam wydostanie się na przestrzeń z naszego ślepego zaułka.

XVII Niedziela Poświęcam dziś trochę czasu powracaniu do tamtych lat — niepodległości. Aby je zniszczyć. Moja obecna katastrofalna sytuacja tego wymaga. Jeśli zgodzę się wewnętrznie na to, że oni byli jak trzeba, kwitnące, zdrowe rośliny na żyznym gruncie — podczas gdy ja jestem czymś konającym na pustyni, wyrzuconym na obcy brzeg kaleką, bez ojczyzny i tak dalej… uchodźca, zbłąkany, zgubiony… cóż mi pozostanie, prócz rezygnacji z całego znaczenia mojego? Przeto: zmobilizować wszystkie atuty mojej sytuacji, wykazując, że ja lepiej i prawdziwiej mogę żyć. Napiszę teraz coś niecoś o poezji (wierszowanej) okresu niepodległości… i zobaczę, co z tego zdoła się utrzymać, jako prawdziwe… Ta ciekawość — o ile to co mi się rodzi pod piórem może być prawdą… Owe wiersze były lepsze od prozy ówczesnej. Co się tłumaczy z łatwością. Im bardziej formalistyczna jest sztuka, tym bardziej uniezależniona od zewnętrznych naporów środowiska, epoki. Najtrudniej w Polsce niepodległej było po prostu rozmawiać, potem — pisać zwyczajną prozą, potem — pisać prozą stylizowaną, a rzeczą względnie najłatwiejszą było pisanie do rymu. Aby wypowiedzieć się nienagannie w zwykłej rozmowie, w codziennej prozie, trzeba być człowiekiem, który może mówić — takim, któremu warunki zewnętrzne nie paczą mówienia. Ale wiersze, z tych „znakomitych”, „świetnych” może napisać ktoś skuty wszelkimi możliwymi kajdanami jeżeli nauczył się formy. Skamander i awangarda… tak, pamiętam… Skamander wypłynął pod znakiem odświeżenia, modernizacji, europeizacji i oni zapragnęli dać poezję już niepodległą — swobodną i bezinteresownie poetycką, dumną, która by nie służyła niczemu, tylko sobie. Zdrowa idea! Na czasie było to zachłyśnięcie się czystym powietrzem. Czemuż góra mysz porodziła? Dlaczego to obróciło się w nic?… Nic. Gdybyśmy usunęli wszystkich poetów Skamandra z naszego życia duchowego (ale uwaga! Używam tutaj pojęcia „życie duchowe” na serio), nic by się nie stało… nie spowodowałoby to absolutnie żadnej zmiany. Oni byli, ale mogliby nie być… Ujrzelibyśmy się ubożsi o

pewną ilość metafor i rymów, tudzież o pewną ilość piękności, także o pewien zasób nowinek poetyckich, importowanych lub swojskiego chowu, ale na tym koniec. Żaden z tych rasowych poetów nie dostarczył nic„ elektryzującego — nic prawdziwie osobistego — żadnego rozwiązania, żadnego przetworzenia rzeczywistości na jakikolwiek kształt określony, wyrazisty, jak może być wyrazista twarz ludzka. Brakło im oblicza. Nie mieli stosunku do rzeczywistości. Jeśli któryś z nich miał tak zwane przekonania, to nie różniły się one niczym od pospolitego katechizmu politycznego lub społecznego epoki: socjalizm i pacyfizm Słonimskiego, estetyzm Iwaszkiewicza, lechickość Lechonia. Zastali swoje wiary już gotowe — zgłaszali przynależność do tego lub innego credo, żaden z nich nie miał naprawdę własnego obrządku. Czyż, poza rymem, nie byli dziećmi? Obedrzyjcie Valéry’ego, Claudela, Rilkego ze wszystkich strof, pozostanie jednak osobowość, zjawisko duchowe, dusza, ktoś jedyny i niepowtarzalny. Spalcie rymy Skamandra, a ujrzycie grono sympatycznych chłopców, jako tako dających sobie radę w życiu. Mając na uwadze, że jednak były to talenty, zapytajmy: czemu przypisać tę nicość? Na mocy jakiej złośliwości sztuka, zamiast wzbogacić, w danym wypadku okazała się zubożająca? Nie będzie trudno udzielić odpowiedzi, gdy zważymy że im bynajmniej nie zależało na wzbogaceniu formy, jaką dysponowali, a tylko na jej oczyszczeniu. Zastali wiersz zbrukany rozmaitymi ingrediencjami niepoetyckimi i zamierzyli pozostawić go ściśle poetycznym. Byli pobożnymi wyznawcami i kultywatorami formy, której majestat dźwigali na sobie jak płaszcz purpurowy — pełni poszanowania, skromni i nieśmiali. Lecz artysta, który boi się naruszyć formy i nie umie być wobec niej brutalny, gdy zajdzie potrzeba — cóż może zrobić? Jak wprowadzić w śpiew uświęcony poezję dopiero dojrzewającą, jeszcze nie usankcjonowaną i na pół szlachetną? Jak zmieścić w ciasnym naczyniu ogromną, budzącą się treść? Tak druzgoczące zadania przekraczały o wiele lękliwy wysiłek skamandrytów, zmierzający do udoskonalenia i oczyszczenia wyrazu. Byli przede wszystkim poetami „przez eliminację”, poetami tylko w obliczu rzeczy już poetycznych, nie zaś tymi co niepoezję przemieniają w poezję. Jednakowoż w to im graj! Ta muzyka im odpowiadała. Gdyż inaczej — jakżeby mogli utrzymać się w literaturze? Intelektualnie zupełnie nie na poziomie swojego czasu, nie zdający sobie sprawy z tego co kiełkowało wokół nich. Pozbawieni formatu, osobistego, duchowego… wszak to w istocie była zbiorowa irrupcja w polską sztukę i ci ludzie, pomimo iż każdy z nich był odrębny pod względem wiersza,

temperamentu, myślenia, byli jednak tak niezróżnicowani w głębszym znaczeniu, że do dziś ta poezja jest poezją grupy. Ale czy mogłaby powstać w Polsce poezja prawdziwa, to jest oparta na realnej styczności z życiem, bez przebicia wzrokiem ścian domu, któryśmy sobie zbudowali, i ujrzenia tego co czaiło się tam… dalej… Oni zdawali sobie sprawę ze swojego miejsca tylko do pewnego stopnia, znali swoje miejsce w sztuce, ale nie miejsce sztuki w życiu. Znali swoje miejsce w Polsce, ale nie miejsce Polski w świecie. Żaden z nich nie wzbił się tak wysoko, aby dojrzeć położenie własnego domu. Natomiast byli dość inteligentni by wyznać się w tym, że rzeczywistość polska była w sporym procencie dęta. Wyczuwając to nieomylną intuicją poetycką, a jednocześnie nie mając pojęcia jak sobie poradzić z tym faktem i jakie wyciągnąć z tego wnioski, postanowili iż nie będą zanadto troszczyć się o rzeczywistość. Tak się też stało. Wydawali swoje tomiki, zadowoleni iż sława ich wzrasta, ale nie zaglądając jej w zęby. Cieszyli się że mają czytelników, nie kontrolując zbyt blisko owego „czytania”. Zdobywali coraz wyższe miejsce w hierarchii poetów, nie wnikając zbytnio w ową hierarchię. Słowem, zachowywali się jak wszyscy (z małymi wyjątkami) poeci świata i moglibyśmy mieć do nich pretensję tylko gdybyśmy uznali, że poeta nie powinien być zanadto podobny do poety. Tym skamandrytom przeciwstawiała się awangarda — we wspomnieniach moich podobna do zmory sennej, złowroga… Pod tym pomylonym niebem ileż pokraczności! Przypominam sobie dziwnie koślawe ulotki, pisemka, śmieszne manifesty, wiersze niby to rewolucyjne, niby poronione, potężne ale i potężnie komiczne teorie i stosy nieuniknionych tomików. Tadeusz Peiper (metafora rozkwitająca) i Stefan Kordian Gacki i Braun i Ważyk i setki innych adeptów, dedykujących sobie poematy… wszystko to było dla mnie awangardą. Ta produkcja wyglądała mniej więcej tak samo we wszystkich miastach cywilizowanych i teraz, tutaj, w Argentynie, też spotykam się po kawiarniach ze starymi lub niestarymi młodzikami przyssanymi do piersi tej matki wieczystej. Jednakowoż w Polsce było to bardziej brudne — awangarda polska była nie uczesana, rozchełstana, bosa, była pokraką z głową rabina, z bosymi nogami wiejskiego chłopca. Była to zapadła głucha prowincja, która, zrozpaczona własną prowincjonalnością, zamarzyła zrównać się z Paryżem, Londynem. To gremium, złożone z rabinów pokurczonych, ezoterycznych i sofistycznych, oraz z naiwnych płowych łepetyn spod Kielc, Lublina, czy Lwowa, odznaczało się świętą naiwnością, żarliwym fanatyzmem, konsekwentnym uporem. Poeci. Poeci, zdecydowani być

poetami, wytwarzający w sobie żar poetycki i poetyckie upojenie, wsadzeni w tę swoją awangardę i zakorkowani w tym, jak w butelce. Nigdy z żadnym z nich nie zdarzyło mi się rozmawiać poważnie. Teoretycznie biorąc, istniała między nami pewna zbieżność gdyż i ja byłem „awangardowy”, choć w zgoła inny deseń; ale już sama ich „poetyckość” kazała mi uzbroić się w sarkastyczny grymas i odpychający żart. Jednakże mocno mnie niepokoili. Wnosili na pewno jakąś rzeczywistość, to nie było już tylko wymyślone, za tym coś się czaiło, coś prawdziwego… ale co? Co? Wnosili nędzę. Te luksusy podszyte były straszliwym ubóstwem. Nie byli rzeczywistością w swoich płodach, na swoim pretensjonalnym papierze, ale byli nią jako symptom — jak wysypka na ciele chorego. Większość z nich pozbawiona była tego minimum sprawności umysłowej, bez którego pisanie staje się niemożliwe: indolenci, dekadenci, marzyciele, niedouczeni, niedonoszeni — ponure twory ghett polskich, obywatele polskiej zapadłej dziury. Uciekali od własnej biedy w dumne prekursorstwo, to było szukanie wybawienia… Które przyszło. Oni sami nie ośmielili się wyznać, że są urodzeni z nędzy. Ta prawda przyszła z zewnątrz i pewnego dnia Polska Rzeczypospolita Ludowa zabrała się do nich i wyznaczyła im rolę — odtąd weszli w skład literatury urzędowej i przemienili się w biurokrację sztuki. Ponieważ zawsze byli poza sobą, nie znosząc prawdy o sobie i własnym istnieniu, sztukując rzeczywistość snem, abstrakcją, teorią, estetyką, więc nie mieli wiele do stracenia i nawet bodaj nie zauważyli że coś nieprzewidzianego z nimi się stało. Nie byłem przy tym, ale obawiam się, że sporą część inteligencji polskiej zastał bolszewizm w stanie pijanym — głowa narodu była zamroczona. I wielu, bardzo wielu, nie wiedziało właściwie co się z nimi dzieje. ♦ Proza powieściowa. Pamiętamy ten urodzaj: powieść obrodziła. I wszystkie, jak się okazywało z owych recenzji, znakomite. Ale kiedyś miałem taką rozmowę z Nałkowską d propos pewnej książki. Ona: — Tam jest mnóstwo doskonałych podpatrzeń, rozmaitych smaków, smaczków, jakaś taka, wie pan, swoista serdeczność, coś specjalnego… ale w to trzeba wniknąć, przyjrzeć się z bliska, poszukać tego… Ja: — Jeżeli pani zacznie przyglądać się temu pudełku zapałek, wydobędzie pani z niego

całe światy. Jeśli pani będzie się doszukiwać smaków w książce, na pewno pani je znajdzie, gdyż powiedziano: szukajcie a znajdziecie. Ale krytyk nie powinien szperać, szukać, niech siedzi z założonymi rękami, czekając, aż książka go znajdzie. Talentów nie należy szukać przez mikroskop, talent sam powinien dać znać o sobie biciem we wszystkie dzwony. Ale, ponieważ w okresach gdy poczucie rzeczywistości ulega osłabieniu, wszystko się automatyzuje, krytyka polska mechanicznie rzuciła się w pościg za wartościami — i, rzecz pewna, przy dobrej woli nietrudno i w Gojawiczyńskiej dopatrzeć się eposu; bo ostatecznie nawet przeciętność coś jednak wyraża. Aby zerwać z tym wyolbrzymieniem i odzyskać właściwą miarę zjawisk nic zdrowszego, jak oderwać wzrok od utworów i przyjrzeć się autorom. Jestże wielki, twórca tej wielkiej powieści? A jeśli on sam nie jest wielki, to w jaki sposób książka może być wielka? Rozpatrzywszy się tak w ludziach ówczesnej prozy, cóż ujrzymy? Że wszystkie te powieści nie urodziły ani jednej osobowości — i nikt z nich nie był nawet na miarę Żeromskiego albo Sienkiewicza. Skąd się wzięło w Niepodległej to skarłowacenie ludzi? Dwóch było zakrojonych na nieprzeciętność: Kaden i Witkacy. Kaden, który miał nerw stylisty, brutalną agresywność i zalążek kształtującego widzenia — mógł wydobyć ze swojego czasu jakąś kadenowską prawdę. Witkiewicz, rozwydrzony i przenikliwy, którego natchnieniem był cynizm, dostatecznie degenerat i wariat aby wydostać się z polskiej „normalności” na bezgranicza, a jednocześnie dość rozumny i świadomy aby szał przywrócić do normy i związać z rzeczywistością. Obaj mogli być twórcami, gdyż los wytrącił ich z „normalnej” polskości. Jednakże oni właśnie ulegli manierze i przegrali z kretesem swoją walkę o wyraz, a ich klęska była powtórzeniem klęsk poprzedniego pokolenia. Kaden zmarnował się jak Żeromski, wyrzekając się dobrowolnie artystycznej suwerenności, zanurzając się po uszy w życiu polskim — on, piłsudczyk, sanator, „pisarz polski”, bojowiec, ojciec ojczyzny lub jej syn, sumienie narodu, dyrektor teatrów, redaktor, już mistrz, już nauczyciel i przewodnik. Proza Kadena przywdziała togę i zaczęła stroić miny, stała się celebracją literatury zanim jeszcze stała się literaturą. Witkiewicz zmarnował się jak Przybyszewski, urzeczony własnym demonizmem, nie umiejąc złączyć anormalnego z normalnym i wskutek tego wydany na pastwę swej ekscentryczności. Wszelka maniera wynika z niezdolności przeciwstawienia się formie, pewien sposób bycia udziela się nam, staje się nałogiem, jest jak to się mówi, mocniejszy od nas — i trudno się

dziwić, że ci pisarze słabo osadzeni w rzeczywistości, osadzeni raczej w polskiej nierzeczywistości, czy też „niedorzeczywistości”, nie umieli się bronić przed przerostem formy. U Kadena maniera była wysilona i pracowita, jak on. Dla Witkiewicza, jak dla Przybyszewskiego, stała się ona ułatwieniem i rozgrzeszeniem z wysiłku, dlatego forma ich obu jest tyleż pośpieszna co niechlujna. Lecz klęska Witkacego była bardziej inteligentna: demonizm stal mu się zabawką i tragiczny ten pajac umierał w ciągu swego życia, jak Jarry, z wykałaczką w zębach, ze swymi teoriami, czystą formą, dramatami, portretami, z „bebechami” i „wybrzuszeniem”, z pornograficznie makabrycznymi kolekcjami. (Pierwsza moja wizyta u Witkacego: dzwonię, otwierają się drzwi, w ciemnym przedpokoju potworny karzeł rośnie — to Witkacy otworzył drzwi w kucki i z wolna się podnosił…) Znów zaznacza się w tych charakterystykach bezsilność wobec rzeczywistości. A także godny jest podkreślenia brud ich wyobraźni: bebechy witkiewiczowskie i ciamkanie kadenowskie to nie tylko rezultat wtargnięcia sztuki europejskiej na te obszary obrzydliwości, to przede wszystkim wyraz naszej impotencji wobec brudu, który nas zżerał w chłopskiej chałupie, na żydowskim barłogu, w bezklozetowych dworach wiejskich. Polacy tego pokolenia już wyraźnie dostrzegali brud zarówno jak dziwaczność i okropność, ale nie wiedzieli co z tym zrobić, to był wrzód który nosili na sobie, którego jady ich zatruwały. Tak więc proza bardziej drapieżna stoczyła się w dziwactwo lub w barok — ta zaś, która pulsowała w powieściach czytelnych i artystycznie poprawnych, była wyzuta z dynamizmu i jak powój owijała się wiernie wokół polskiego życia. Przede wszystkim kobiety. Oto testimonium paupertatis: że powieść owego czasu opierała się głównie na kobietach i była jak one. Okrągła w liniach, miękawa, rozlazła. Sumienna, .drobiazgowa, dobrotliwa, czuła. Ona to „z mądrością serca nachylała się nad szarym losem ludzkim” lub „pracowicie przędła kanwę wielu istnień we wzór serdecznej troski i uświęcającej litości” — oto autorki zawsze skromne lub nawet pokorne, z godnym pochwały zaparciem się siebie, zawsze gotowe rozpłynąć się altruistycznie w innych, lub też zgoła w bycie, głosicielki „prawd niewątpliwych” w rodzaju Miłości lub Litości, które Renata lub Anastazja odkrywały pod koniec sagi w drżeniu liści lub w śpiewie drzew… Nikt nie neguje talentu tym Dąbrowskim, Nałkowskim, do Gojawiczyńskiej włącznie, ale czyż ta rozpływająca się w kosmosie babskość mogła w jakikolwiek sposób ukształtować świadomość narodu? Cóż dziwnego jednak, że kobiety pisały po kobiecemu? Dziwniejsze,

groźniejsze, że żaden z talentów objawiających się co czas pewien w prozie nie zdołał się utrzymać przy życiu — wszystkie umierały. Ta lub owa książka nieraz wystrzelała z hukiem armatnim. Sól ziemi Wittlina, święcąca za granicą triumfy. Fajerwerk Choromańskiego Zazdrość i medycyna, powitana biciem w dzwony: nareszcie zjawił się „wielki powieściopisarz”! Sklepy cynamonowe Brunona Schulza, rzecz w innym gatunku, wysokiej rangi. Cudzoziemka Kuncewiczowej, także przecież zapowiedź, przeczucie, zapach czegoś niespodziewanego… Kłopot, w jaki wprowadzały te utwory krytyka, na czymże polegał? Na tym, że niepodobna było ustalić ich prawdziwej jakości. Ta rzecz w tamtym czy innym aspekcie swoim po prostu mistrzowska, tamten utwór w jakimś fragmencie nieomal genialny, ta i tamta stronica zgoła zagraniczne, uniwersalne, światowe, pod tym lub tamtym względem ten autor równy najznakomitszym — było to pisarstwo wciąż ocierające się o niekłamaną wybitność, ale z tych poszczególnych genialności, z fragmentarycznych osiągnięć nie powstawało ani wielkie dzieło, ani wielki pisarz. Wyraźnie więc ujawniało się, że krótkie spięcia talentu nie były wynikiem konsekwentnego rozwoju duchowego, a tylko czymś na marginesie — to wszystko miało znamiona kurczowości i przypadkowości, oni sami nie wiedzieli dlaczego raz wyskoczyło im coś lepszego — zdarzyło się ślepej kurze ziarno. To była literatura ślepych kur. ♦ Boy-Żeleński, Antoni Słonimski. Ci się udali, na koniec dwóch z prawdziwego zdarzenia — urzeczywistnionych. Wiersze Słonimskiego nie brały mnie, jego poezja wybuchała mi w prozie, z kronik w „Wiadomościach” — tam ciskał sobą na-wszystko i wszystkich i bawił się, mistrz w organizowaniu hecy, której sam był bohaterem (a więc poeta). Śmieszne porównywać jego wpływ z wpływem Sienkiewicza, Żeromskiego? A ja twierdzę, że na nim wychowało się pokolenie, tak to niekoniecznie trzeba być bogiem aby mieć wyznawców. Ale co uważam za ważne i ciekawe: że Boy i Słonimski, ta bodaj jedyna proza w Niepodległości sprawnie funkcjonująca, była ściąganiem z wyżyn w dół, na grunt zdrowego rozsądku i przeciętnego trzeźwego myślenia. Siła ich polegała na nakłuwaniu balonów — ale do tego nie potrzeba większej siły. Boy — niewiele własnego, ten tłumacz nawet w swoich oryginalnych

pracach tłumaczył Francję na polski. ♦ Krytyka. Czyż w ogóle to można nazwać krytyką? Każdy dziennik miał swojego belfra od stawiania stopni, było jednak świętą tajemnicą dlaczego ci właśnie, a nie inni, są belframi. Wyglądało jak gdyby istniał zakon wtajemniczonych znawców, którzy ferują wyrok. Ale naprawdę było tak, że nikomu a przede wszystkim samym znawcom nie było wiadomo, dlaczego powołano ich do sądzenia (nie spostrzegli się, że to zależało po prostu od decyzji redaktora gazety). I przerażeni mechanizmem, który ich — byle kogo — wywyższał do roli sędziów dzieł, które ich przewyższały, nie umieli dać sobie rady ze swoją sytuacją zaiste bezczelną i karkołomną: jako sędziowie przemawiali z góry, choć naprawdę znajdowali się w dole. Cała ta krytyka była czasem groteskowo durnym, a czasem inteligentnym gaworzeniem o sztuce, ale z dystynkcją, z zakrętasami, z pianką, z wygibasem… coś, co dotąd wśród nas nie umarło. Strzegli się nade wszystko aby nie wychylić nosa poza literaturę, o tym aby skonfrontować poezję, prozę, krytykę z rzeczywistością nawet nie marzyli — wiedzieli, że to wywołałoby trąbę powietrzną, która by ich zmiotła. ♦ W rzeczywistości (cóż za niebezpieczne słowo!) literatura nasza tego okresu przeradzała się w publicystykę literacką. Wyglądało, że pisma literackie („Wiadomości” i „Prosto z mostu”) mają służyć pisarzom i ich twórczości; ale naprawdę pisarze byli po to aby miał czym pożywić się tygodnik, jedyna prawdziwa literatura owego czasu. Nieunikniony proces, zachodzący na całym świecie? Czy też następstwo osłabienia „ja” polskiego, tego „ja”, które jest podstawą tworzenia? Gdy pisarze są niepewni siebie, gdy żaden nie jest dość rzeczywisty, gdy nikt nie trafia w sedno, a cały kierunek rozwoju chybia i omija rzeczy najistotniejsze… cóż dziwnego, że zjawia się na scenie Redaktor aby dyrygować i organizować? Te tygodniki były wyrazem przewagi w życiu polskim zbiorowego nad indywidualnym, było to jeszcze jedno w naszych dziejach podporządkowanie sztuki społeczeństwu.

Tygodniki zrobiły ze sztuki jarmark i widowisko. Któż jest „największy”? Kogo reklamować? Kim kogo pogrążyć? Kogo uwieńczyć? Poeci, pisarze, galopowali jak konie wyścigowe, a szerokie rzesze ryczały sportowo: — bierz go, bierz go! Lub narodowo: — ten jest wieszczem polskim! Lub „ideologicznie”: — dać mu po łbie, szkodnik! Naturalnie pisma literackie, zarówno „Wiadomości” prowadzone przez wytrawnego, czasami aż zbyt wytrawnego, Grydzewskiego, jak „Prosto z mostu”, któremu przewodził tępy Stanisław Piasecki (zginął jednak dzielnie, na posterunku) działały zgodnie ze swoją naturą. Ale artyści czuli się nie w swoim sosie, a nawet trochę jak ryba na patelni. Widzieli, że coś się dzieje z nimi nie tak, jak trzeba, i że zażywa się ich w sposób nieprzewidziany — jednakże, to jest znaczące, żaden nie próbował zwrócić się frontem do tego co się działo, owszem, z całą dyskrecją starali się nadal niczego nie dostrzegać. Środa Tak, to mniej więcej wyraża próżnię, jaką ziała dla mnie tamta radosna twórczość — choć ona jak stugębna wrzawa w porównaniu z ciszą dzisiejszych ust zakneblowanych. Ale już powiedziałem: nie będę mierzył wysokości naszego wzlotu głębią naszego upadku. Czułem się za owych lat w Polsce jak w czymś co chce być, a nie może, chce się wypowiedzieć, a nie potrafi… Męcząca zmora! Dookoła mnie ileż niewyżycia! A przecież materiał ludzki był dobry i wcale nie gorszy od jakiegokolwiek innego, europejskiego — i oni wyglądali jak istoty zdolne, wsadzone w partactwo — skrępowani czymś nieosobistym, nadrzędnym, międzyludzkim, zbiorowym — wywodzącym się ze środowiska. Całe klasy społeczne jak z sarkastycznego snu: ziemiaństwo, chłopstwo, proletariat miejski, oficerowie, ghetta… i polska myśl, polska mitologia, polska psychika… polskość niewydarzona i nieskuteczna, która jak subtelny opar przenikała, to dziedzictwo które nas określało… Wracałem od moich braci ze wsi rozstrojony diabelskim dysonansem; ale w mieście oczekiwały mnie kawiarnie szamocące się bezradnie z przeznaczeniem i ludzie, jak las drzew karłowatych na piasku. Mogła przyświecać nadzieja powolnego doskonalenia, stopniowego wyrabiania się i dorabiania… Ale czekać? Nie mogłem zgodzić się na to aby życie moje miało być li tylko wstępem do życia. Czyż w literaturze miałem służyć jedynie do tymczasowego łatania dziur, aby umożliwić za sto, dwieście lat wzejście słowa polskiego, już suwerennego? W

takim razie nie warto było zabierać się do pisania. Sztuka, która nie zdoła zapewnić swemu twórcy autentycznego istnienia w sferze duchowej, jest tylko nieustającym wstydem, upakarzającym świadectwem partactwa. Co chwila widziałem jak któryś z „kolegów” przyswajał sobie jakąś wiarę, postawę ideologiczną, czy estetyczną, w nadziei, że w końcu stanie się rzeczywistym pisarzem — i to naturalnie kończyło się serią grymasów, piramidą zgrywy, orgią nierzeczywistości. Gdyż albo się jest kimś, albo się nie jest — ale nie można fabrykować siebie sztucznie. W Niepodległej to sztuczne fabrykowanie sobie istnienia zastępowało coraz częściej istnienie prawdziwe: ci intelektualiści i artyści starali się być kimś z tą arrière pensée aby po prostu być. Wierzyć w Boga nie dlatego, że to konieczność duszy, ale dlatego że wiara wzmacnia. Być narodowcem nie z natury i z przekonania, ale dlatego, że to potrzebne do życia. Mieć ideały nie dlatego, że się je nosi we krwi, ale dlatego że to „organizuje”. Wszyscy oni gorączkowo poszukiwali jakiejś formy, aby się nie rozpłynąć… i ja może nie miałbym nic przeciwko temu, gdyby mieli odwagę przyznać się do tego co robią i gdyby samych siebie nie oszukiwali. To jednak było naiwne samooszukaństwo. Ja więc zerwałem w końcu wszystkie stosunki z ludźmi w Polsce i z tym co oni wytwarzali. Zamknąłem się w sobie, zdecydowany żyć tylko własnym życiem, jakie by ono nie było, widzieć własnymi oczami — i sądziłem, że gdy kategorycznie zdołam być sobą, odkryję twardy grunt pod stopami. Ale wkrótce stało się oczywiste, że ten krańcowy indywidualizm nie mógł sam przez się uczynić mnie ani bardziej rzeczywistym ani bardziej twórczym. Nie rozwiązywał niczego, a przede wszystkim nie rozwiązywał języka. Czymże bowiem było to „ja”, na którym chciałem się oprzeć? Czyż nie było urobione przez przeszłość i przez współczesność — czyż taki, jak byłem, nie byłem konsekwencją rozwoju polskiego? Nic z tego co robiłem, mówiłem, myślałem, pisałem nie zadawalało mnie i chyba znane wam to uczucie — gdy spostrzegacie, że wciąż mówicie nie to, co byście chcieli, gdy tekst napisany przez was brzmi wam pretensjonalnie, głupio, fałszywie, gdy wszystkie spaczenia waszego wychowania, wpływy, jakie was ukształtowały, nałogi, jakie wam zaszczepiono, gdy cała wasza niedojrzałość w obliczu naczelnych zagadnień bytu i kultury uniemożliwia wam formę. Nie mogłem znaleźć formy na wypowiedzenie mej rzeczywistości. Nie mogłem w ogóle określić tej rzeczywistości, znaleźć swego miejsca. W tych warunkach mogłem tylko — i tak napisałem w Ferdydurke — udawać pisarza (wzorem innych kolegów).

Trudność w tej rzeczy jest tylko jedna, ale nie do przeskoczenia — że z próżnego i Salomon nie naleje. Być sobą? Tak, ale jeśli się jest niedojrzałością?… Jednakże przyświecała mi myśl, o której nigdy nie zwątpiłem: że, jeśli jestem, to jednak mam wymowę faktu, czegoś co jest… przez to samo, że byłem, miałem prawo głosu i z głosem tym należało się liczyć. Wówczas spojrzałem na całą tę niedostateczność polskiego wypowiadania się w litera mrze z innej perspektywy. Oto co mi się ukazało. Literatura ta zapewne nie odtwarzała rzeczywistości — a jednak była rzeczywistością, chociażby właśnie w tej swojej niemocy. Wyobraźcie sobie autora, który, na przykład, zabiera się do pisania dramatu. Jeśli nie jest w stanie zdobyć się na należytą szczerość, nieustępliwość duchową, utwór jego będzie tylko kupą poronionych słów. A jednak dramat ten, nieważny i niedramatyczny jako dzieło, będzie przecież rzeczywistym dramatem jako świadectwo klęski. I ten autor, godny lekceważenia jako autor, będzie przecież godny współczucia i może nawet wielki i dramatyczny jako człowiek, który nie znalazł dla siebie wyrazu. Więc prawdziwa rzeczywistość polska nie wypowiadała się w książkach, które nie były z niej — były obok niej — a właśnie w tym fakcie, że książki nas nie wyrażały. Istnienie nasze na tym polegało, że nie mieliśmy istnienia dość skrystalizowanego. Forma nasza na tym, że ona nie przylegała do nas należycie. To co nas określało, to była właśnie ta niedostateczność nasza. Na czym zaś polegał błąd polskich pisarzy? Na tym, że oni usiłowali być tym czym być nie mogli, ludźmi uformowanymi, podczas gdy byli ludźmi w trakcie formowania się… I pragnęli, w poezji i w prozie, podciągnąć się do poziomu europejskich, bardziej skrystalizowanych narodów, nie bacząc, że to ich skazuje na wieczystą drugorzędność — gdyż nie mogli rywalizować z tamtą, bardziej wyrobioną formą. Stąd objawiło mi się paradoksalnie, że jedyny sposób w jaki ja, Polak, mogłem stać się zjawiskiem pełnowartościowym w kulturze, był ten: nie ukrywać mojej niedojrzałości, ale przyznać się do niej; i tym przyznaniem oderwać się od niej; i z tygrysa dotychczas mnie pożerającego uczynić rumaka, którego dosiadłszy mógłbym może nawet dalej zajechać niż tamci, zachodni ludzie, „określeni”… Na pierwszy rzut oka nie wygląda to groźnie jako program i hasło bojowe — ot, jeden więcej kaprys intelektu, szukającego dróg wyjścia… ale gdy wniknąłem (podczas pisania Ferdydurke) w jego konsekwencje

wyraźniej dostrzegłem druzgoczącą ich przewrotność. Cóż to znaczyło? Należało, po prostu, postawić wszystko do góry nogami, począwszy od samych Polaków. Z Polaka dumnego z siebie, pyszniącego się sobą, zakochanego w sobie, uczynić istotę jak najostrzej świadomą swej niedostateczności i tymczasowości — i tę ostrość widzenia, bezwzględność w nieukrywaniu słabości, uczynić siłą. Musiałoby ulec przenicowaniu nie tylko nasze podejście do historii i sztuki narodowej, ale i cały patriotyzm nasz zostałby przeistoczony, na nowych oparty podstawach. Więcej, o wiele więcej, cały nasz stosunek do świata musiałby się zmienić a zadaniem naszym nie byłoby już wówczas wypracowanie jakiejś określonej polskiej formy, lecz uzyskanie nowego podejścia do formy jako do czegoś, co wciąż jest przez ludzi stwarzane a nigdy ich nie zadawala. Więcej jeszcze: trzeba by wykazać, że wszyscy są tacy jak my, to jest ujawnić całą niedostateczność człowieka cywilizowanego wobec kultury, która go przerasta. Chodziło tu ni mniej ni więcej tylko o przewekslowanie z człowieka mającego formę na człowieka (dotyczy to także narodu) wytwarzającego formę — recepta sucha, ale zmieniająca nagle i niespodziewanie cały polski sposób bycia w święcie. Co do mnie, nie przejmowałem się szaleńczym ogromem tej rewolucji. I dziś nie pytam czy jest dorzeczne proponowanie czegoś takiego kulturze polskiej która, przetrzebiona i wzięta za pysk, ciągnięta jest we wręcz przeciwnym kierunku (gdyż myśl dialektyczna przetwarza się w praktyce totalitarnej na myśl dogmatyczną). Programy nie przerażały mnie, ponieważ nie poruszał mną program ale wewnętrzna konieczność. Artysta nie jest od rozumowania — nie jest od szeregowania sylogizmów, ale od tworzenia obrazu świata, on nie odwołuje się do cudzego rozumu, tylko do cudzej intuicji. Opisuje świat tak, jak go odczuwa, i oczekuje, że odbiorca, odczuwszy go w ten sam sposób, powie: tak, tak jest, to jest rzeczywistość i bardziej rzeczywista od tego, co dotąd rzeczywistością nazywałem — choć może nawet obaj, artysta i odbiorca, nie umieliby logicznie udowodnić, dlaczego to jest właśnie bardziej rzeczywiste. Mnie więc wystarczało, że od tej strony zalatywał mnie podmuch autentycznego życia. Parłem w tym kierunku na oślep dlatego po prostu, że każdy krok ku temu czynił moje słowo silniejszym i moją sztukę prawdziwszą. Resztą zupełnie się nie przejmowałem. Reszta — prędzej czy później — zrobi się sama. Poniedziałek

Muszę koniecznie zatelefonować do Pla. Dlaczego jeszcze nie zatelefonowałem do Pla? Dziś znowu zapomniałem zadzwonić do Pla. Jutro przed pierwszą na pewno zadzwonię do Pla. Pla jest tylko w domu między 12-tą a 1-szą. Nie zapomnieć jutro. Dzwoniłem, ale telefon był zajęty. Dzwoniłem, ale Pla właśnie przed chwilą wyszedł. (Przedtem telefon był zajęty). Dzwoniłem, ale odezwało się dziecko i nie mogłem się porozumieć. Chciałem zadzwonić, ale w tej chwili właśnie zadzwoniła do mnie Krystyna. Muszę zatelefonować do Pla. Dlaczego jeszcze nie zatelefonowałem do Pla?

1956

XVIII (MAR DEL PLATA) Sobota O Buenos Aires zawadziłem tylko w drodze na południe. I miałem jechać do estancji „Dusia” Jankowskiego, koło Necochea. Ale Odyniec wsadził mnie w samochód i uwiózł do Mar del Plata. Po ośmiu godzinach jazdy — miasto i nagle z boku, z lewej strony, z góry ujrzany, on, ocean. Ale zagłębiamy się w ulice i wreszcie, quinta. Znam to już. Wielkie, szumiące drzewa ogrodu, psy i kaktusy. Sad. Wieś prawie. Wtorek Hiszpan, z którym jedliśmy wczoraj kolację. Starszy pan, niezmiernie ugrzeczniony. Ale ta grzeczność jest, jak sieć, którą zarzuca na ludzi aby ich spętać i złowić. Jest tak grzeczny, że nie można bronić się przed nim. Grzeczność jak macki meduzy — okrutna i żarłoczna. Jestem sam na gospodarstwie. Odyniec wyjechał. Gotuje i sprząta Formoza (tak nazwana ponieważ urodziła się na statku Formoza), żona ogrodnika. Środa Jestem sam w tym Jocaralu (tak nazywa się quinta). Wstaję o 9-ej. Po śniadaniu piszę do 12-ej. Obiad. Wyruszam na plażę, wracam o 7-ej. Piszę. Kolacja. Piszę. Potem czytam Le vicomte de Bragelonne Dumasa, oraz Simone Weil La pesanteur et la grâce. Zasypiam. Sezon dopiero się zaczął. Dość pusto. Wiatr, wiatr i wiatr. Rano w moje przebudzenie wbija się szum drzew, okalających quintę i te wiatry zmienne, z północy, z południa, ze wschodu, nie chcą się uciszyć, ocean lśni, zielony, i biało, słono wytryskający u brzegów skalistych z

łoskotem, piana wybucha, na piaskach najazd nieprzerwany groźnie wzniesionych i kotłujących się w spiętrzeniu wód, ani chwili wytchnienia i grzmot, szum tak rozległy, że przemieniający się w ciszę. Cisza. Ten szał jest spokojem. Nieruchoma jest linia horyzontu. Nieruchome lśnienie bezmiernej tafli. Ruch znieruchomiały, namiętność wieczności… Wałęsałem się gdzieś, za portem, na dzikich plażach, za Punta Mogotes, gdzie mewy stadami całymi, sterując pod wiatr, wytężone, ulegają nagłym wyrzutom na zawrotne wysokości i stamtąd, ukośną i piękną linią, będącą połączeniem bezwładu i lotu, staczają się nad powierzchnię wody. Patrzę godzinami ogłupiały i otumaniony. Gdym jechał tutaj towarzyszyła mi nadzieja, że ocean oczyści mnie z niepokojów i ustąpi ten stan zagrożenia, który zaatakował mnie już w Melo. Ale wiatry zdołały tylko oszołomić moje trwogi. Wieczorem wracam znad grzmiącego brzegu do rozpaczliwie szumiącego ogrodu, otwieram kluczem pusty dom, zapalam światło i zjadam zimną kolację, przygotowaną przez Formozę, a potem… co? Siedzę i „wybucham”, wybucha mój dramat, mój los, moje przeznaczenie, niejasność mojego istnienia… wszystko to mnie osacza. Stopniowe oddalanie się moje od natury, a także od ludzi, w ostatnich latach — proces narastającego wieku mojego — czyni te stany duchowe coraz groźniejszymi. Życie człowieka staje się, z wiekiem, stalową pułapką. Na początku miękkość i giętkość, brnie się w to łatwo — ale teraz miękka dłoń życia staje się żelazna, chłód nieubłagany metalu i straszne okrucieństwo kostniejącej arterii. Wiedziałem o tym od dawna. Ale nie przejmowałem się… gdyż byłem przeświadczony, że i ja będę się zmieniał wraz z moim losem, że, po latach, będę kimś innym i zdolnym sprostać sytuacji w jej narastającej grozie. Nie wyrabiałem w sobie żadnych uczuć na tę porę mojej egzystencji, mniemając, że one same powstaną we mnie, w czasie właściwym. Ale, jak dotąd, nie ma ich. Ja tylko jestem i jakże mało zmieniony — z tą różnicą, że zamknęły mi się wszystkie drzwi. Myśl tę wynoszę z domu na brzeg, oprowadzam ją po piaskach, usiłując zgubić ją w ruchu powietrza i wody — lecz tu właśnie widzę okropność, która się we mnie dokonała — bo jeśli dawniej przestrzenie te mnie wyzwalały, dziś one mnie więżą, tak, przestrzeń nawet stała się więzieniem i chodzę po brzegu jak ktoś przyparty do muru. Ta świadomość — że już się stałem. Już jestem. Witold Gombrowicz, te dwa słowa, które nosiłem na sobie, już dokonane. Jestem. Zanadto jestem. I choć mógłbym jeszcze popełnić coś nie przewidzianego dla

mnie samego, już mi się nie chce — nie mogę chcieć, bo zanadto jestem. Pośród tej nieokreśloności, zmienności, płynności, pod niebem nieuchwytnym jestem, już zrobiony, wykończony, określony… jestem i jestem tak bardzo, że to mnie wyrzuca poza obręb natury. Czwartek Poszedłem za Torreon, który chroni od wiatru, tam siedziałem, potem poszedłem na Playa Grandę, tam leżałem, nikogo prawie, wielkie wzburzenie morza, huk, ryk, głuche uderzenia. Wracając, ledwie mogłem posuwać się pod wiatr, który dławił, przeszywał i targał. Piękność zatok, potęga urwisk, na które spogląda się z wielopiętrowej wysokości, kolorowe zespoły domków na wzgórzach, złocistość plaż słonecznych. Kiedy po ciemku wróciłem do Jocaralu, drzewa wyły jak obdzierane ze skóry. Zabrałem się do pisania tego dziennika, nie chcę aby samotność błąkała się po mnie bez sensu potrzebuję ludzi, czytelnika… Nie, żeby się porozumieć. Po to tylko, żeby dać znak życia. Dziś już zgadzam się na wszystkie kłamstwa, konwenansy, stylizacje mego dziennika, byleby przemycić choć echo dalekie, smak blady mojego ja uwięzionego. Wspomniałem już, że czytam oprócz Dumasa La pesanteur et la grâce Simone Weil. Lektura przymusowa. Muszę napisać o tym do pewnego argentyńskiego tygodnika. Ale ta kobieta jest zbyt silna abym mógł odeprzeć ją, zwłaszcza teraz, w tej szarpaninie wewnętrznej będąc tak zupełnie na łasce żywiołów. Poprzez jej narastającą przy mnie obecność narasta obecność jej Boga. Mówię „poprzez jej obecność”, gdyż Bóg abstrakcyjny to dla mnie greka. Bóg wyrozumowany Arystotelesa, św. Tomasza, Descartes’a lub Kanta nie jest już do strawienia dla nas — dla nas, to znaczy wnuków Kierkegaarda. Stosunki nasze — mego pokolenia — z abstrakcją popsuły się zupełnie lub raczej schamiały, albowiem przejawiamy wobec niej zupełnie chłopską nieufność; i cała ta dialektyka metafizyczna mnie z wyżyn mojego XX wieku, przedstawia się tak samo jak prostodusznym ziemianom z przeszłości, dla których Kant był kanciarzem. Ileż trzeba się namęczyć, żeby dojść do tego samego, ale na wyższym piętrze rozwoju! Dziś jednak gdy życie moje uczyniło się, jak powiedziałem, żelazne? Samo życie, w swoim potwornieniu, pcha mnie w sferę metafizyki.

Wiatr, drzewa, szum, dom, wszystko to przestało być „naturalne” gdy ja sam nie jestem już naturą tylko czymś wyrzucanym stopniowo poza jej obręb. To nie ja sam, lecz to co ze mną się dokonuje, domaga się Boga, ta potrzeba czy też konieczność nie jest we mnie, tylko w mojej sytuacji. Patrzę na Simone Weil i pytanie moje nie jest: czy Bóg istnieje? — tylko przyglądam się jej z zadziwieniem i mówię: w jaki sposób, przy pomocy jakiej magii, ta kobieta zdołała tak się urządzić wewnętrznie, iż może sprostać temu co mnie druzgocze? Boga, zamkniętego w tym życiu, odczuwam jako siłę czysto ludzką, nie związaną z żadnym ośrodkiem zaziemskim, jako Boga którego ona stworzyła w sobie własną mocą. Fikcja. Ale, jeśli to ułatwia konanie… Zawsze zdumiewało mnie, że mogą istnieć życia, oparte na innej zasadzie niż moje. Nic zwyklejszego od mojej egzystencji i bardziej pospolitego — może wstrętnego lub podłego (ja nie brzydzę się sobą ani swoim życiem). Nie znam żadnej, absolutnie żadnej wielkości. Jestem drobnomieszczańskim spacerowiczem, który zabłądził w Alpy, czy nawet w Himalaje. Moje pióro co chwila dotyka spraw ostatecznych i potężnych, ale jeśli dotarłem do nich, to igrając… jak chłopiec zalazłem pomiędzy nie, lekkomyślnie zabłądziłem. Egzystencja heroiczna, jak Simone Weil, wydaje mi się z innej planety. Jest to przeciwny memu biegun: gdy ja cały jestem wiecznym uchylaniem się życiu, ona podejmuje je w pełni, elle s’engage, jest antytezą mojej dezercji. Simone Weil i ja, to zaiste dwa najostrzejsze kontrasty, jakie można sobie wyobrazić, dwie wykluczające się interpretacje, dwa przeciwstawne systemy. I z tą kobietą spotykam się w pustym domu, w momencie kiedy tak trudno mi od siebie uciec! Sobota Ciała, ciała, ciała… Dziś na plażach osłoniętych od południowego wichru, gdzie słońce przygrzewa i piecze, wiele ciał. Wielka zmysłowość plaży, ale jak zawsze podcięta, utrącona… Na prawo i na lewo uda, biusty, plecy, biodra, stopy dziewcząt, kobiet, wydobyte z ukrycia i giętkie harmonie chłopców. Ale ciało zabija ciało, ciało ciału odbiera moc. Te nagości przestają być zjawiskiem, rozpływają się w swoim nadmiarze, unicestwia je piasek, słońce, powietrze i są zwyczajne… a impotencja opanowała plażę, piękność, wdzięk, urok — nieważne, nie są zdobywcze, nie ranią ani zachwycają. Płomień który nie grzeje. Ciało nie podniecające, ciało zgaszone. Ta impotencja i mnie podcięła, wracałem do domu pozbawiony jakiejkolwiek iskry, bezsilny.

Ach, powieść moja na stole i znów będę musiał wysilić się żeby zastrzyknąć nieco „genialności” scenie, która jest jak zmokły nabój, nie chce wystrzelić! Niedziela Patrzyłem na czajnik i wiedziałem, że ten i inne czajniki będą dla mnie coraz straszliwsze w miarę upływającego czasu, podobnie jak wszystko wokół mnie. Mam dość świadomości aby wychylić do ostatniej kropli puchar tej trucizny, a nie dość wzniosłości aby wzbić się ponad nią, czeka mnie konanie w miażdżącym podziemiu, bez jednego promienia znikąd. Oderwać się od siebie… ale, pytam się, jak? Bynajmniej nie chodzi o to żeby uwierzyć w Boga, ale o to żeby zakochać się w Bogu. Weil nie jest „wierząca”, jest zakochana. Mnie Bóg, w życiu moim, nigdy nie był potrzebny — od najwcześniejszego dzieciństwa, ani przez pięć minut — byłem zawsze samowystarczalny. Więc gdybym teraz „zakochał się” (pomijając, że ja w ogóle nie mogę kochać) byłoby to pod naciskiem tego ciężkiego, zniżającego się nade mną sklepienia. Byłby to krzyk, wyrwany torturą, nieważny. Zakochać się w kimś dlatego że nie można już wytrzymać z sobą — to miłość wymuszona? Potem, chodząc po pokoju, myślałem: wprawdzie ten stan miłości, w jakim żyła Weil, jest mi organicznie niedostępny, ale może znalazłoby się jakieś rozwiązanie analogiczne, na moją miarę, zgodne z moją naturą. Czy jest możliwe aby człowiek nie mógł wycisnąć z siebie zdolności sprostania temu, co go oczekuje? Znaleźć na swój sposób wyższe racje istnienia i śmierci. Stworzyć sobie jakąś własną wielkość. Wielkość musi być we mnie utajona, wszak jestem dość „ostateczny” we wszystkim moim — ale nie mam do niej klucza. Podczas gdy ta kobieta potrafiła wyzwolić ze swego wnętrza prądy i wiry duchowe nadludzkiej potęgi. Wielkość? Wielkość? Wielkości, ty kiepsko mi się wymawiasz, to słowo głupie jest na moich ustach. Moja niechęć do tego co wielkie. Gustave Thibon pisze o Weil: „Przypominam sobie pewną młodą robotnicę, w której odkryła — tak jej się zdawało — powołanie do życia intelektualnego i którą raczyła niezmordowanie wspaniałymi wykładami o Upaniszadach. Biedna dziewczyna nudziła się śmiertelnie

ale, z grzeczności i nieśmiałości, nie protestowała”. A więc „biedna dziewczyna nudziła się śmiertelnie”? Tak właśnie zwykła ludzkość się nudzi głębią i wzniosłością. I „z grzeczności i nieśmiałości, nie protestowała”? Tak i my, przez grzeczność, znosimy mędrców, świętych, bohaterów, religię i filozofię. A Weil? Jakże wygląda na tym tle? Wariatka prawie, zamknięta w hermetycznej sferze, nie wiedząca gdzie żyje, w czym żyje, bez wspólnego mianownika z innymi. Oderwana. Wielkość ta w zetknięciu z pospolitością przegrywa, ulega z miejsca śmiesznej degrengoladzie i cóż widzimy? Histeryczkę, dręczącą i nudzącą — egotystkę, której spęczniała i agresywna osobowość nie umie dostrzec innych, ani zdolna jest zobaczyć siebie oczami cudzymi — kłębek napięć, udręczeń, halucynacji i manii, coś rzucającego się w świecie zewnętrznym, jak ryba wyjęta z wody, albowiem właściwym żywiołem tego ducha jest tylko własny jego sos. I tego to metafizycznego karpia w sosie własnego wyrobu mam przeżywać? Spokojniej. Mnie razi, że jej wielkość nie wobec wszystkich funkcjonuje należycie. Z Thibonem wielka — ale śmieszna z dziewczyną. I ta fragmentaryczność cechuje wszystkich wielkich ludzi — wielkich czy wybitnych. Domagałbym się wielkości zdolnej wytrzymać każdego człowieka, w każdej skali, na każdym poziomie, obejmującej wszystkie gatunki egzystencji, równie nieodpartej w górze i w dole. Tylko taki duch zdołałby mnie podbić. Konieczność zaszczepiona mi przez uniwersalizm mojego czasu, który chce wciągnąć do gry wszystkie świadomości, wyższe i niższe, i już nie zadawala się arystokracją. Wtorek Śniadanie w Hermitage z przypadkowo spotkanym A. i jego żoną. Jedzenie zalatuje — proszę wybaczyć — bardzo luksusowym klozetem, właściwie nie wiem dlaczego ale, kiedy zawisłem na krawędzi tych apetycznych frykasów, w gęstej dystynkcji kelnerów, byłbym przysiągł że to klozet. Zresztą spać mi się chciało. Może dlatego. Wielekroć mnie osądzano, mnie i moje dzieła — prawie zawsze bez sensu. Ale mówicie: małostkowy. Mówicie: tchórz, dezerter. W tym jednym jest więcej raniącej prawdy, niż wam się zdaje. Nikt nie domyśla się nawet bezmiarów mojej dezercji Nie darmo Ferdydurke kończy się zdaniem: „Uciekam z gębą w rękach”.

Byłbym więc nie na miarę epoki, która rozwinęła sztandar heroizmu, powagi, odpowiedzialności? (Weil natomiast jest najdoskonalszym wykładnikiem wszystkich moralności współczesnej Europy: katolickiej, marksistowskiej, egzystencjalnej). Pozwólcie jednak: nie ma postawy duchowej, która by, doprowadzona do ostateczności i konsekwentna, nie była godna poważania. Może istnieć siła w słabości, stanowczość w chwiejności, konsekwencja w niekonsekwencji, a także wielkość w małości. Odważne tchórzostwo, miękkość ostra jak stal, atakująca ucieczka. Środa Wiatr niezmordowany. Męczę się, o tyle o ile męczarnia niefizyczna jest mi dostępna — raczej beznadziejność niż ból. Pragnę zaznaczyć: jestem dumny z tego, że moje bóle nie są nadmierne. To mnie zbliża do przeciętności, czyli do normy, do najsolidniejszych pokładów życia. Co do Boga. Nie ma co marzyć o Bogu absolutnym na wysokościach, w dawniejszym stylu. Ten Bóg rzeczywiście mi umarł, nie wy najdę w sobie takiego Boga żeby nie wiem co, nie ma we mnie na to materiału. Ale istnieje możliwość Boga jako środka pomocniczego, drogi-mostu wiodącego do człowieka. Takie pojęcie Boga z łatwością można uzasadnić. Wystarczy przyjąć, że człowiek musi egzystować w ramach swojego gatunku, że natura w ogóle, natura świata, dana mu jest przede wszystkim jako natura gatunku ludzkiego, że przeto współżycie z innymi ludźmi wyprzedza jego współżycie ze światem. Człowiek jest dla człowieka. Człowiek jest wobec człowieka. Więc mit Boga absolutnego mógł powstać ponieważ ułatwiał człowiekowi odkrycie drugiego człowieka, zbliżenie się do niego, zespolenie. Przykład: Weil. Czy ona chce łączyć się z Bogiem, czy też, poprzez Boga, z innymi ludzkimi egzystencjami? Czy kocha się w Bogu, czy też, poprzez Boga, w człowieku? Czy jej odporność na śmierć, ból, rozpacz rodzi się z jej związku z Bogiem, czy z ludźmi? Czy to, co ona nazywa łaską, nie jest po prostu stanem współ-istnienia z innym (ale ludzkim) życiem? A więc tamto „Ty” absolutne, wieczne, nieruchome, byłoby tylko maską, za którą kryje się doczesna ludzka twarz. Smutne, naiwne, a jakże wzruszające… taki skok w Niebiosa po to aby przeskoczyć o dwa

metry z własnego ja na cudze? Jeżeli zatem wiara jest tylko stanem duszy wiodącym do cudzej egzystencji, doczesnej, ludzkiej, to ów stan powinien być dla mnie do osiągnięcia nawet po odrzuceniu pomocniczego mitu o Przedwiecznym — i nie wiem, doprawdy, dlaczego nie miałbym tego dokazać z sobą. Brak mi jakiegoś klucza. Bóg jest, być może, jednym z kluczy — ale musi być inny klucz i zgodny z moją naturą. Jeśli o mnie idzie, całe moje życie, wszystkie doświadczenia, wszystkie intuicje, pchały mnie w tym kierunku — nie do Boga, do ludzi. Ułatwienie, znormalizowanie, powiedziałbym, konania mógłbym uzyskać tylko przerzucając ciężar mojej indywidualnej śmierci na innych i w ogóle, poddając się innym. Ludzie są straszną potęgą dla pojedynczej istoty ludzkiej. Wierzę w nadrzędność istnienia zbiorowego. J. opowiadał mi swoje piekła w obozie koncentracyjnym niemieckim, w Mauthausen. Klimat tego obozu, klimat ludzki, gdyż przez ludzi stworzony, był taki iż śmierć stała się łatwa — i on, idąc do gazu (od którego uratował się przypadkiem) żałował, że nie zdążył zjeść porannej pajdy chleba. To osłabienie śmierci nie było następstwem tylko tortury fizycznej — to „duch” stał się inny… degradujący i deprecjonujący. Środki naszego obcowania z ludźmi są dotąd znikome. Straszna samotność zwierząt, które zaledwie się porozumiewają… Ale człowiek? Niezbyt jeszcze oddaliliśmy się od zwierząt i pojęcia nie mamy czym może być wdarcie się drugiego człowieka w naszą jaźń zamkniętą. Przeczuć siebie w przyszłości… co za wiedza! Czwartek Lefebvre o Kierkegaardzie: „Stracił miłość, narzeczoną. Błaga Boga o przywrócenie mu tego wszystkiego i oczekuje…” „Czegóż więc żąda Kierkegaard? Żąda powtórzenia życia, którego nie przeżył, odzyskania utraconej narzeczonej”. „Domaga się powtórzenia przeszłości — aby mu została przywrócona Regina, taka jaką była w czasach narzeczeństwa…” Jakie podobne do Ślubu! Tylko że Henryk nie zwraca się do Boga.

Obala swojego ojca-króla (jedyne ogniwo, łączące go z Bogiem i z moralnością absolutną), po czym, ogłosiwszy siebie królem, będzie usiłował odzyskać przeszłość za pomocą ludzi, stworzyć z nich i nimi rzeczywistość. Magia boska i magia ludzka. Lefebvre, jak wszyscy marksiści, piszący o egzystencjalizmie, miejscami — dla mnie — przenikliwy, a za chwilę, jakby wypadł przez okno na ulicę, zupełnie brukowy, niemożliwie płaski. Kiedy się skończy ten wir, to targanie, obłęd liści, rozpacz gałęzi, gdy jedne drzewa się uspakajają, inne zaczynają wyć, szum przetacza się z miejsca na miejsce, a ja zamknięty w tym domu, zamknięty w sobie… i naprawdę teraz, w nocy, obawiam się żeby mi się „coś” nie ukazało… Coś anormalnego… gdyż moja potworność wzrasta, moje stosunki z naturą są złe, rozluźnione i to rozluźnienie czyni mnie dostępnym „wszystkiemu”. Nie mam na myśli diabła, ale „cokolwiek”… Nie wiem, czy jasne? Gdyby stół przestał być stołem przeistaczając się w… Niekoniecznie w rzecz diabelską. Diabeł jest tylko jedną z możliwości — poza naturą jest bezmiar… „Ostateczność” otoczyła mnie ze wszystkich stron. I to osaczenie nabrzmiałe grozą i potęgą. Ale — jak to już z zadowoleniem zanotowałem — gaszę w sobie wszystkie potęgi. Romantyk w moim położeniu z lubością oddałby się tym furiom. Egzystencjalista pogłębiałby lęki. Wierzący korzyłby się przed Bogiem. Marksista docierałby do dna marksizmu… Nie sądzę, aby któryś z nich, ludzi poważnych, bronił się przed powagą tego doświadczenia, ja natomiast robię co mogę aby powrócić do przeciętnego wymiaru, zwykłego życia, niezbyt poważnego… Nie chcę przepaści i szczytów, pragnę równiny… Wycofać się z „ostateczności”… Z metodą myślenia, która organizuje ten odwrót, jestem dosyć oswojony. Mówię sobie: twoje umieranie żyje i nawet wcale intensywnie. Przeżywasz śmierć, aby ją opisać najżywiej, chcesz ją zużytkować dla resztek twojego istnienia, dla twojej kariery literackiej. Zaglądasz w przepaść aby opowiedzieć innym coś zobaczył. Szukasz wielkości aby o cal wywyższyć się między ludźmi. Przed sobą masz otchłań, ale za sobą rojny ludzki światek… Czyż tylko ja? Czy cała eksploracja dokonana w Nieznanem przez „największe duchy ludzkości” nie po to była, żeby w zwykłej codzienności stać się wybitnym filozofem, poetą czy świętym? Jak wytłumaczyć, że w tym co mówię nie ma ironii, że raczej, na tym

właśnie opierają się wszystkie moje nadzieje? Dialektyka, rujnująca wielkość na rzecz małości. Dojść do przeciętności. Osiągnąć przeciętność na wyższym szczeblu — kompromitując wszelką krańcowość, ale po uprzednim wyczerpaniu jej — wszystko w mojej skali. Piątek Polski katolicyzm. Katolicyzm taki, jak urobił się historycznie w Polsce, rozumiem jako przerzucenie na kogoś innego — Boga — ciężarów nad siły. Jest to zupełnie stosunek dzieci do ojca. Dziecko jest pod opieką ojca. Ma go słuchać, szanować i kochać. Wypełniać jego przykazania. Więc dziecko może pozostać dzieckiem, ponieważ wszystka „ostateczność” przekazana jest Bogu-Ojcu i jego ziemskiej ambasadzie, Kościołowi. Polak uzyskał w ten sposób świat zielony — zielony, gdyż niedojrzały, ale zielony także dlatego że w nim łąki, drzewa są kwitnące, nie zaś czarne i metafizyczne. Żyć na łonie natury, w świecie ograniczonym,, pozostawiając czarny wszechświat Bogu. Mnie, który jestem okropnie polski i okropnie przeciw Polsce zbuntowany, zawsze drażnił polski światek dziecinny, wtórny, uładzony i pobożny. Polską nieruchomość w historii temu przypisywałem. Polską impotencję w kulturze — gdyż nas Bóg prowadził za rączkę. To grzeczne polskie dzieciństwo przeciwstawiałem dorosłej samodzielności innych kultur. Ten naród bez filozofii, bez świadomej historii, intelektualnie miękki, duchowo nieśmiały, naród który zdobył się tylko na sztukę „poczciwą” i „zacną”, rozlazły naród lirycznych wierszopisów, folkloru, pianistów, aktorów, w którym nawet Żydzi się rozpuszczali i tracili jad… Mojej działalności literackiej przyświeca idea żeby wydobyć człowieka polskiego ze wszystkich rzeczywistości wtórnych i zetknąć go bezpośrednio z wszechświatem — niech sobie radzi jak może. Pragnę zrujnować mu jego dzieciństwo. Ale teraz, w tym szumie napierającym, w obliczu własnej bezsilności, w tej niemożności sprostania, przychodzi mi do głowy że popadłem w sprzeczność z sobą. Rujnować dzieciństwo? W imię czego? W imię dojrzałości, której sam ani znieść ani przyjąć nie mogę. Przecież Bóg polski (w przeciwieństwie do Boga Weil) jest właśnie wspaniałym systemem utrzymania człowieka w sferze pośredniej bytu, jest tym

uchyleniem się od ostateczności którego domaga się moja niedostateczność. Jak mogę chcieć żeby nie byli dziećmi, jeśli sam per fas et nefas chcę być dzieckiem? Dzieckiem, ale takim które dotarło do wszystkich możliwości dorosłej powagi i doznało ich. W tym cała różnica. Naprzód odepchnąć wszystkie ułatwienia, znaleźć się w kosmosie tak bezdennym, jak tylko to dla mnie możliwe, w kosmosie o zasięgu maksymalnej mojej świadomości, i doświadczyć tego że się jest zdanym na własną samotność i własne siły — wtedy dopiero gdy otchłań, której nie zdołałeś okiełznać, zrzuci cię z siodła, siądź na ziemi i odkryj na nowo trawę i piasek. Aby dzieciństwo stało się dozwolone, trzeba dojrzałość doprowadzić do bankructwa. Bez blagi, kiedy wymawiam słowo „dzieciństwo” mam wrażenie, że wypowiadam najgłębszą treść, i jeszcze nie obudzoną, narodu który mnie spłodził. Ale to nie dzieciństwo dziecka, tylko trudne dzieciństwo dorosłego. Sobota Dziś wilia. Pojutrze rano wyjeżdżam. Wiatr zelżał i po południu włóczyłem się po plażach — zrobiło się gorąco — ale wieczorem burza, chmury zaokrąglone, podobne do kul olbrzymich, obwisłych, którym z brzucha wypełzały szybkie, drące się na strzępy, obłoczki. Wszystko to zaczęło się zacieśniać, gęstnieć, ciążyć, zbliżać, zastygać, naprężać, bez jednej błyskawicy, w ciemności wieczoru wzmożonej ciemnością burzy. Potem udręczone drzewa zawrzasły, dostawszy się w skręty wariackich uderzeń wichru, który w konwulsjach miotał się na wszystkie strony i na koniec wywaliła się nawałnica półokręgiem ziejącym zygzakami piorunów — bardzo rycząca. Dom trzeszczał, okiennice trzaskały. Chciałem zapalić światło— nie, druty zerwane. Ulewa. Siedzę po ciemku w blaskach. „Niebo ściemniało, ale świeciło się, jak wid szatańskiej stolicy” — fosforyzujące bez przerwy i coś jak błędne ognie wśród chmur i grzmot przetaczający się, też nieprzerwany. Ha, ha. Nie czułem się zbyt pewnie. Jak to się mówi: — Co za noc! C’est à ne pas mettre un chien dehors. Wstałem, przeszedłem się po pokoju i naraz wyciągnąłem rękę, sam nie wiem po co — może dlatego, że, bojąc się, jednocześnie bawiłem się moim strachem. Był to gest

nieuzasadniony i wskutek tego jakiś niebezpieczny — w takiej chwili, w tych warunkach. Wtedy burza zatrzymała się. Deszcz, wiatr, grzmot, blask wszystko skończone. Cisza. Nigdy nic podobnego nie widziałem. Zahamowanie burzy w pełnym toku, dziwniejsze od znieruchomienia konia w pełnym galopie, ta nagłość — jakby ktoś podciął ją w pędzie. Trzeba to zrozumieć: burza, która nie wyczerpała się w sposób naturalny, ale została przerwana. I czerń niezdrowa, zastygająca, jakaś choroba, coś patologicznego w przestrzeni. Ja, rzecz jasna, nie zwariowałem na tyle abym sądził, że to mój ruch wstrzymał burzę. Ale — przez ciekawość — znów wyciągnąłem rękę w zupełnie ciemnym teraz pokoju — i co? — wicher, deszcz, grzmoty, znów się zaczęło! Po raz trzeci nie wyciągnąłem ręki. Bardzo przepraszam. Po raz trzeci nie ośmieliłem się wyciągnąć ręki — i ręka moja do dziś pozostała „nie wyciągnięta”, skażona tą hańbą. Bez żartów, co za nędza! Jaka kompromitacja! Ja, który przecież nie jestem histeryk ani półgłówek! Więc jakże — żebym po tylu wiekach znaczonych rozwojem, postępem, nauką, żebym bynajmniej nie z żartobliwej, ale z poważnej, z solidnej obawy nie odważył się wyciągnąć po nocy ręki — podejrzewając że „a nuż” ona rządzi burzą? Czy jestem człowiekiem trzeźwym, nowoczesnym? Tak. Czy jestem świadomy, wykształcony, zorientowany? Tak, tak. Czy znane mi są najnowsze osiągnięcia filozofii i wszystkie prawdy teraźniejszości? Tak, tak, tak. Czy jestem pozbawiony przesądów? Tak, na pewno! Ale, do diabła, skąd ja mogę wiedzieć — gdzie pewność, gdzie gwarancja, że ręka moja gestem magicznym nie zdoła wstrzymać albo uruchomić burzy? Przecież to co wiem o naturze mojej i naturze świata jest niepełne — to tak, jakbym nic nie wiedział.

XIX (LA CABANIA) Wtorek Wczoraj rano wyjechałem autobusem, przez Necocheę, do estancji Władysława Jankowskiego, która nazywa się „La Cabania”. Jeżeli ten dziennik, już od paru lat prowadzony, nie jest na poziomie — moim, czy mojej sztuki, czy mojej epoki — nikt nie powinien mieć do mnie pretensji, bo to jest praca narzucona mi przez okoliczności mojego wygnania, do której być może nie nadaję się. Przybyłem do „La Cabania” o siódmej wieczór. „Duś” Jankowski i jego córki, Marisa i Andrea, Stanisławostwo Czapscy (brat Józefa) z córką Leną, oraz Andrzej Czapski z żoną. Kolacja, podczas której wykrzywiałem się połową twarzy do panienek, które chichotały. Obszerny pokój w zacisznym domku gościnnym w ogrodzie — gdzie rozłożyłem moje bruliony, przygotowując się do decydującej z nimi rozprawy. Kto zawyrokował, że trzeba pisać tylko wtedy gdy się ma coś do powiedzenia? Przecież sztuka na tym właśnie polega, że nie pisze się tego co się ma do powiedzenia, tylko coś zgoła nieprzewidzianego. Sobota Nie ma oceanu, lśnienia, soli, wiatrów. Po owym wzburzeniu, tam, w Jocaralu, tu — spokój. Cisza i odprężenie. Najważniejsze, że samotność mnie opuściła. Wieczorem, przy lampie, nastrój rodzinny jakiego nie zaznałem od lat szesnastu. Przechadzam się po pampie, która tutaj jest pastelowo olbrzymia, jak zawsze, ale ujęta w karby alejami eukaliptusów, bukietami drzew. W dali pasmo gór. Co zawsze zdumiewa mnie na argentyńskiej wsi: nie ma chłopów, nie ma służby folwarcznej. Na przestrzeniach, które w Polsce wymagałyby wielu wielu rąk — nikogo. Orze jeden człowiek traktorem. Ten sam człowiek żnie, młóci a nawet pakuje ziarno w worki, sunąc po polu

motorową żniwiarką, która jest zarazem młocarnią. Obsługa tych pól, wielkiej ilości bydła i koni, sprowadza się w sumie do kilku „peonów” nie spieszących się nigdy. Co za ulga po tamtej brutalnej wsi, gdzie człowiek musiał być panem dla chama. Egzystencjalizm. Chciałbym doprowadzić do jakiegoś finału moje niepokoje z Mar del Plata. Pewne rzeczy muszę zapisać, aby stały się bardziej wiążące. Poniedziałek Egzystencjalizm. Nie wiem w jaki sposób egzystencjalizm mógłby stać się w moich rękach czymś więcej niż zabawką — w powagę, w śmierć, w wykańczanie się. Moje mniemanie o egzystencjalizmie zapisuję tutaj nie z szacunku dla własnych opinii — dyletanckich — ale z szacunku dla własnego życia. Opisując, jak się da, moje przygody duchowe (jakbym opisywał moje przygody cielesne) nie mogę pominąć dwóch bankructw, które się we mnie dokonały: egzystencjalnego i marksistowskiego. Krach teorii egzystencjalnej stwierdziłem w sobie niedawno, omawiając ją na moim kursiku filozoficznym… contre coeur, jakby coś już martwego. Ferdydurke pisałem w latach 1936—1937, kiedy o tej filozofii jeszcze było głucho. Mimo to Ferdydurke jest egzystencjalna do szpiku kości. Krytycy, dopomogę wam w ustaleniu dlaczego Ferdydurke jest egzystencjalna: ponieważ człowiek, stwarzany przez ludzi, ponieważ ludzie, wzajemnie się formujący, to właśnie egzystencja, a nie esencja. Ferdydurke to egzystencja w próżni, czyli nic prócz egzystencji. Stąd w tej książce grają fortissimo wszystkie prawie zasadnicze tematy egzystencjalne: stawanie się, stwarzanie siebie, wolność, lęk, absurd, nicość… Z tą jednak różnicą, że tutaj do typowych dla egzystencjalizmu „sfer” życia ludzkiego — życie banalne i autentyczne Heideggera, życie estetyczne, etyczne i religijne Kierkegaarda lub „sfery” Jaspersa — dochodzi jeszcze inna sfera, a mianowicie „sfera niedojrzałości”. Ta sfera czy też raczej „kategoria”, to wkład mej egzystencji prywatnej w egzystencjalizm. Powiedzmy od razu: to mnie najbardziej oddala od klasycznego egzystencjalizmu. Dla Kierkegaarda, Heideggera, Sartra im głębsza świadomość tym bardziej autentyczna egzystencja, oni natężeniem świadomości mierzą szczerość, istotność przeżycia. Czy

jednak na świadomości zbudowane jest nasze człowieczeństwo? Czy raczej świadomość, ta wysilona, krańcowa świadomość nie powstaje między nami, a nie z nas — będąc tworem wysiłku, wzajemnego doskonalenia się w niej i utwierdzania, czymś do czego filozof zmusza filozofa? Czy więc człowiek nie jest w prywatnej rzeczywistości swojej czymś dziecinnym i zawsze poniżej swojej świadomości… ale którą odczuwa zarazem jako coś obcego i narzuconego i nieistotnego? Jeśliby tak było, to skryte dzieciństwo, ta utajona degradacja, gotowe rozsadzić wam prędzej czy później wasze systemy. Nie warto rozwodzić się nad Ferdydurke, która przecież jest cyrkiem a nie filozofią Lecz pozostaje faktem, że ja już przed wojną byłem jak kot, chodzący własnymi ścieżkami po egzystencjalizmie — dlaczego więc, kiedy później zapoznałem się z teorią, to nie przydało mi się na nic? A i teraz, gdy egzystencja moja, z każdym rokiem potworniejąc, już tak zmieszana z konaniem, wzywa mnie, zmusza do powagi — dlaczego ta ich powaga jest mi nie do użycia? Może wybaczyłbym tym profesorom wewnętrzny skręt kiszek ich myślenia, które nie chce być myśleniem, ich szprynce z logiki w alogikę, z abstrakcji w konkret, i vice versa. Ich myśl, wymiotującą myśl, która rzeczywiście „jest tym czym nie jest i nie jest tym czym jest” — tak głęboko sięgają jej rozdzierające sprzeczności. Myśl autodestrukcyjną, która sprawia takie wrażenie jakbyśmy używali rąk po to żeby odciąć sobie ręce. Ich dzieła są jednym krzykiem zrozpaczonej impotencji, najkunsztowniejszym wyrazem plajty, tu walenie głową o mur staje się metodą, jedyną jaka pozostała. Ale to bym im wybaczył, to nawet mi odpowiada. A także przeszedłbym do porządku dziennego nad zarzutami ściśle profesjonalnymi, które stawiają im ich koledzy po fachu, dotyczącymi, na przykład relacji subiekt—obiekt, czy też ich obciążenia klasycznym idealizmem lub ich nieprawych związków z Husserlem. Albowiem już przyzwyczaiłem się do tego, że filozofia musi być klęską i wiem, że w tej dziedzinie możemy rozporządzać tylko myśleniem roztrzaskanym, wiadomo, że jeździec, który tego konia dosiada, musi spaść. Nie, nie jestem wymagający. Nie dopraszam się absolutnych odpowiedzi na absolutne pytania, zadowoliłbym się w biedzie mojej choćby dialektycznym ochłapem prawdy, który by chwilowo głód oszukał. Tak, gdyby to mogło choć tymczasowo mnie zaspokoić, ja bym nie wzdrygał się nawet przed takim pokarmem — zwymiotowanym. Zadowoliłbym się tym łatwiej, iż — muszę przyznać — ta filozofia, zbankrutowana już w samych swoich punktach wyjściowych, staje się

mimo to niezmiernie płodna i wzbogacająca, jako próba usystematyzowania najgłębszej naszej wiedzy o człowieku. Po odrzuceniu tej swoistej scholastyki, spekulującej w abstrakcji (to czego egzystencjalizm nienawidzi, a czym żyje), pozostanie przecież coś bardzo ważnego, konkretnie, praktycznie ważnego: pewna struktura człowieka, powstała w wyniku możliwie najgłębszej, najbardziej ostatecznej konfrontacji świadomości z egzystencją. Rozmaite tezy egzystencjalistów okażą się może profesorskim ględzeniem, ale człowiek egzystencjalny, taki, jakiego zobaczyli, pozostanie wielką zdobyczą świadomości. Zapewne, przepaścisty to model. Zapadając się w tę przepaść, wiem, że nie osiągnę dna, ale jest to, jednak, otchłań nieobca mi, otchłań mojej natury. I, być może, ta metafizyka człowieka i życia do niczego nie doprowadzi — jest jednak nieuniknioną koniecznością naszego rozwoju, czymś bez czego nie dotarlibyśmy do pewnego maksimum naszego, jest tym najwyższym i najgłębszym wysiłkiem, który musiał być dokonany. A ileż luźnych intuicji, tak obecnych w powietrzu, którym oddychamy, że one codziennie niemal mnie nawiedzały, odnajduję tutaj wplecionych w system, zorganizowanych w całość rozpaczliwie ułomną i ledwo zipiącą, ale przecież w jaką taką całość. Egzystencjalizm, jaki by nie był, jest ufundowany na naszym istotnym niepokoju. Wyzwala nasz dernier cri metafizyczny. Precyzuje nam naszą ostatnią półprawdę o nas. Tak dalece, że człowiek Heideggera czy Jaspersa, musi zastąpić inne przestarzałe modele, narzuca się wyobraźni określając nasze samopoczucie w kosmosie. Tu więc egzystencjalizm staje się groźną i dostojną siłą, na linii tych wielkich aktów samookreślenia, które modelują co pewien czas twarz ludzkości. Pytanie tylko — na jak długo starczy nam tego ostatniego modela? Gdyż tempo nasze jest przyśpieszone, wskutek czego definicje stają się coraz lżejsze i bardziej zwiewne… Męcząco niejasny i napięty jest mój stosunek do egzystencjalizmu. Sam go uprawiam, a jednak nie wierzę mu. Wdziera mi się w egzystencję, a jednak nie chcę go. I nie ja jeden jestem w tym położeniu. Dziwne. Filozofia, nawołująca do autentyczności, wprowadza nas w fałsz gigantyczny. Wtorek Opowiadaliśmy sobie sny. Nic w sztuce, nawet najbardziej natchnione misteria muzyki, nie może równać się ze snem.

Doskonałość artystyczna snu! Ileż nauk daje ten nocny arcymistrz nam, dziennym fabrykantom marzenia, artystom! We śnie wszystko jest brzemienne straszliwym a niedocieczonym znaczeniem, nic nie jest obojętne, wszystko dosięga nas głębiej, poufniej, niż najbardziej rozpalona namiętność dnia — oto nauka, że nie wolno artyście ograniczyć się do dnia, musi on dotrzeć do nocnego życia ludzkości i szukać jego mitów, symbolów. A także: sen burzy rzeczywistość dnia przeżytego, wydobywa z niej jakieś ułomki, dziwaczne fragmenty i układa je niedorzecznie we wzór arbitralny — ale dla nas ten bezsens jest właśnie najgłębszym sensem, pytamy w imię czego zniszczono nam zwykły sens, wpatrzeni w absurd, jak w hieroglif, usiłujemy odczytać jego rację, o której wiemy, że jest, że istnieje… Sztuka więc także może i powinna burzyć rzeczywistość, rozkładać ją na pierwiastki, budować z nich nowe światy niedorzeczne — w tej dowolności ukryte jest prawo, naruszenie sensu ma swój sens, szaleństwo niszcząc nam sens zewnętrzny, wprowadza nas w nasz sens wewnętrzny. I sen ujawnia cały idiotyzm owego żądania, stawianego sztuce przez poniektóre nazbyt klasycyzujące umysły, że ona powinna być „jasna”. Jasność? Jej jasność jest jasnością nocy, nie dnia. Jej jasność jest akurat taka, jak latarki elektrycznej, która wydobywa z mroku jeden przedmiot, grążąc resztę w jeszcze bezdenniejszej ciemności. Powinna być — poza granicami swojego światła — ciemna, jak orzeczenie Pytii, o twarzy zasłoniętej welonem, nie dopowiedziana, mieniąca się wielością sensów i obszerniejsza od sensu. Jasność klasyczna? Jasność Greków? Jeśli wam to wydaje się jasne to tylko dlatego, że jesteście ślepi. Idźcie w pełne południe przypatrzeć się dobrze najbardziej klasycznej Wenus, a zobaczycie najczarniejszą noc. Dusiowi śnił się biskup Krasicki, który jednak przy bliższym wejrzeniu okazał się Witkacym. Witkacy wysunął usta w rurkę, która wydłużyła się w pyszczek i pyszczkiem tym szeleszczącym wyraził życzenie żeby mu skomponować wiersz „sz”, wiersz „sz-sz”. Duś stał się szyszkowaty i szypułkowaty i jął układać poemat, z którego kilka strof pozostało mu w pamięci po obudzeniu. Szeptali W szytej szuwarem szopie Szlomy Szakala Szczepan Sowizdrzał i Szymon Szowispon… Sowizdrzał, Szowispon… W Sowizdrzale przeważa groteska — lecz w Szowisponie ona już się staje najeżona grozą, ma szpony… Wspaniałość

tych nazwisk, które prześladowały mnie długo! Przypomniałem sobie i zadeklamowałem wiersz, który Witkacy ułożył o mnie, a w którym dopatruję się potężnego proroctwa (bo wtedy, jeszcze przed napisaniem Ferdydurke, ani mnie ani nikomu nie było wiadomo że niedojrzałość stanie się moim cheval de bataille). Na imię mu było Witold, nazwisko — Gombrowicz Z pozoru był to sobie zwykły spacerowicz Lecz tkwiła w nim dzika dziwność nieświadoma siebie Z tego konia kiedyś będzie niezłe źrebię! Następnie Duś (bo z Edith — ta Edith to nauczycielka dziewczynek, studentka filozofii, po amerykańsku chłonna — omawialiśmy pewne zagadnienia „transcendentalne”) ułożył fraszkę: Odłóż fajkę na chwilę I na serio, dla psoty Zachłysnąwszy się chłystem głupoty Opowiedz im bardzo zawile istotności istoty Po czym z fajki pyknąwszy bajkę Dopadnij znowu ich jaźni rozsadź im wyobraźnię! Czwartek Jak wytłumaczyć, dlaczego egzystencjalizm mnie nie uwiódł? Byłem może niedaleki od tego aby wybrać egzystencję, którą oni nazywają autentyczną — w przeciwieństwie do lekkomyślnego życia doraźnego, doczesnego, które nazywają banalnym. Tak wielkie jest ciśnienie ducha powagi ze wszystkich stron. Dziś, w surowym czasie dzisiejszym, nie ma myśli ani sztuki, które by nie krzyczały ci wielkim głosem: nie uchylaj się, nie igraj, podejmij rozgrywkę, przyjm odpowiedzialność, nie wykpiwaj się, nie uciekaj! Dobrze. Ja przecież, pomimo wszystko, także wolałbym nie kłamać własnemu bytowi. Więc spróbowałem w sobie tego życia autentycznego i pełnej lojalności wobec egzystencji. Ale cóż chcecie? Nie da się. Nie da się, ponieważ ów

autentyzm okazał się bardziej skłamany niż wszystkie moje poprzednie finty, igraszki i skoki razem wzięte. Ja, z moim artystycznym temperamentem, niewiele rozumiem się na teorii, ale mam trochę nosa gdy chodzi o styl. Kiedy zastosowałem do życia maksymalną świadomość, próbując ufundować na tym moją egzystencję, spostrzegłem iż dzieje się ze mną coś głupiego. Trudno i darmo. Nie da się. Jest niepodobieństwem podjąć wszystkie wymogi Dasein’u a zarazem pić kawę z rogalikami na podwieczorek. Lękać się nicości, ale bardziej bać się dentysty. Być świadomością, która chodzi w spodniach i rozmawia przez telefon. Być odpowiedzialnością, która załatwia drobne sprawunki na mieście. Dźwigać na sobie ciężar bytu znaczeniowego, nadawać sens światu, i wydawać resztę z 10 pezów. Cóż chcecie? Wiem jak te kontrasty godzą się w ich teorii, powolutku, stopniowo od Descartes’a poprzez idealizm niemiecki oswoiłem się z tą ich strukturą, ale śmiech i wstyd miotają mną na jej widok z równą siłą, jak za pierwszych dni, kiedy jeszcze byłem zupełnie naiwny. I choćbyście tysiąc razy mnie „przekonali”, zawsze pozostanie w tym jakaś elementarna śmieszność nie do zniesienia! Nie do zniesienia zwłaszcza w egzystencjalizmie. Póki filozofia spekulowała w oderwaniu od życia, póki była czystym rozumem snującym swoje abstrakcje, nie była w tym stopniu gwałtem, obrazą, śmiesznością. Myśl była sobie, a życie sobie. Mogłem tolerować spekulacje kartezjuszowskie czy kantowskie, ponieważ były tylko dziełem rozumu. Ja zaś wyczuwałem, że poza świadomością jest byt. Czułem się nieuchwytny w bycie. W gruncie rzeczy nigdy nie traktowałem tych systemów inaczej, jak tylko jako twór pewnej władzy mojej, władzy rozumowania, która jednak była tylko jedną z funkcji moich, która była, w ostatecznym sensie, ekspansją mojej żywotności; której przeto mogłem się nie poddawać. Ale teraz? Ale egzystencjalizm? Egzystencjalizm chce dobrać się do mnie całego, on już nie przemawia tylko do mych władz poznawczych, chce mnie przeniknąć w najgłębszym moim istnieniu, chce być moim istnieniem. Tu więc życie moje staje dęba, zaczyna wierzgać. Bardzo mnie bawią intelektualne polemiki z egzystencjalistami. Jak można polemizować z czymś co cię dosięga w twoim bycie? To już nie jest teoria tylko, ale akt zaborczy ich istnienia w stosunku do twego istnienia i na to nie odpowiada się argumentami, lecz żyjąc inaczej, niż oni chcą — i dość kategorycznie aby twoje życie stało się dla nich nieprzenikliwe. Historycznie biorąc, zabrnięcie ducha ludzkiego w ten skandal egzystencjalny, w jego specyficzną bezradną zaborczość i mądrą głupotę, było — chyba — nieuniknione. Dzieje kultury wykazują, że

głupota jest siostrą bliźniaczą rozumu, ona rośnie najbujniej nie na glebie dziewiczej ignorancji, lecz na gruncie uprawnym siódmym potem doktorów i profesorów. Wielkie absurdy nie są wymyślane przez tych, których rozum krząta się wokół spraw codziennych. Nic dziwnego zatem, że właśnie najintensywniejsi myśliciele bywali producentami największego głupstwa — rozum jest maszyną, która dialektycznie sama siebie oczyszcza, ale to oznacza, że brud jest jej właściwy. Ratunkiem naszym przed tą brudną niedoskonałością rozumu było, że nikt nigdy zanadto nie przejmował się rozumem — począwszy od samych filozofów. Co do mnie, nie mogę uwierzyć aby Sokrates, Spinoza czy Kant byli ludźmi naprawdę i całkowicie poważnymi. Twierdzę, że nadmiar powagi jest uwarunkowany nadmiarem niepowagi. Z czego rodziły się — także, poza tym, skądinąd — owe majestatyczne koncepcje? Ciekawość? Przypadek? Ambicja? Dla korzyści? Dla przyjemności bodaj? Nie poznamy nigdy brudów tej genezy, jej skrytej, poufnej niedojrzałości, jej dzieciństw, jej wstydu, ponieważ o tym nawet samym twórcom nie wolno wiedzieć… nie poznamy dróg na których Kant-dziecko, Kant-młodzieniec przemienił się w Kanta-filozofa… ale dobrze byłoby pamiętać, że kultura wiedza, są czymś o wiele lżejszym niż się wydaje. Lżejszym i bardziej dwuznacznym. Niemniej imperializm rozumu jest straszny. Gdy tylko rozum spostrzeże że jakaś część rzeczywistości mu się wymyka, natychmiast rzuca się aby ją pożreć. Od Arystotelesa do Descartes’a rozum zachowywał się na ogół spokojnie, ponieważ sądził, że wszystko może być zrozumiane. Ale już Krytyka Czystego Rozumu a potem Schopenhauer, Nietzsche, Kierkegaard i inni zaczęli wyznaczać tereny niedostępne myśleniu i odkrywać, że życie śmieje się z rozumu. Tego rozum znieść nie mógł i odtąd zaczyna się jego udręka, która w egzystencjalizmie osiąga tragikomiczną kulminację. Tu bowiem rozum spotyka się już oko w oko z największym i najbardziej nieuchwytnym z szyderców — z życiem. I on sam odkrył i skonkretyzował sobie tego wroga, można by powiedzieć iż tak długo myśleli aż w końcu wymyślili coś o czym już nie mogą myśleć. Dlatego wobec tworów tego wynaturzonego rozumu ogarnia wstyd — gdyż tu mocą jakiejś złośliwości, ohydnej perwersji, wielkość w diabelskim zwichnięciu staje się wielką śmiesznością, głębia prowadzi na dno impotencji, celność uderza wprost w głupstwo i absurd. I przerażeni widzimy że to, im poważniejsze, tym mniej poważne! To nam nie zdarzyło się w tym stopniu z innymi filozofami. Stawali się bliżsi śmieszności w miarę przenikania na teren życia, i tak Nietzsche jest bardziej komiczny od Kanta, ale wobec nich śmiech nie był jeszcze

koniecznością — gdyż myślenie to było przecież oderwane, jeszcze w pewnej mierze przynajmniej oderwane, ono nas nie angażowało. Dopiero gdy teoretyczny problem stał się „tajemnicą” Gabriela Marcela tajemnica okazała się śmieszna do rozpuku! Spróbujmy określić naturę tej śmieszności. Tu nie tylko chodzi o ten rozpaczliwy kontrast pomiędzy „zwykłą rzeczywistością” a ich rzeczywistością ostateczną, kontrast tak masywny i druzgoczący że żadne analizy go nie załatają. Śmiech nasz w tym wypadku jest nie tylko śmiechem wspartym obiema nogami na „zdrowym rozsądku”, nie, jest okropniejszy bo bardziej kurczowy, jest niezależny od nas. Kiedy mówicie mi, egzystencjaliści, o świadomości, lęku i nicości, wybucham śmiechem nie dlatego abym się z wami nie zgadzał, lecz dlatego, że z wami muszę się zgodzić. Zgodziłem się i oto — nic się nie stało. Zgodziłem się, ale nic we mnie nie zmieniło się ani na jotę. Świadomość, którą zastrzyknęliście memu życiu weszła mi w krew, ona momentalnie stała się życiem i teraz trzęsie mną w podrygach chichotu prastary triumf żywiołu. Dlaczego zmuszony jestem śmiać się? Dlatego po prostu że w świadomości również się wyżywam. Śmieję się ponieważ rozkoszuję się lękiem, bawię się nicością i igram z odpowiedzialnością, a śmierci nie ma. Wtorek Mimo to muszę powiedzieć, że nie wierzę aby jakakolwiek kultura, sztuka, literatura, mogła dziś pozwolić sobie na pominięcie egzystencjalizmu. Jeśli polski katolicyzm, czy też polski marksizm, odgrodzą się od tego niemądrym lekceważeniem, staną się zaułkiem, podwórkiem, prowincją. W niedzielę Duś i ja pojechaliśmy w sąsiedztwo z wizytą. Pani domu, Angielka (żona zamożnego maklera giełdowego z Buenos Aires, który kupił tutaj nieduży kawałek ziemi i wybudował chalet) potraktowała mnie z miejsca z dziwną agresywnością, tym dziwniejszą że zupełnie byłem jej nie znany. — Pan musi być egocentrykiem, wyczuwam w panu egocentryka!… Po czym nie przestaje w ciągu całego wieczoru dawać mi do zrozumienia czegoś mniej więcej w tym sensie: — Wyobrażasz sobie, że jesteś kimś, ale ja wiem lepiej! Jesteś pseudointelektualistą, pseudo-artystą (gdybyś był coś wart, byłbyś sławny!) to znaczy, jesteś pasożytem, trutniem, teoretykiem, lunatykiem, anarchistą, włóczęgą i, na pewno, pyszałkiem! Trzeba pracować! Żyć

dla społeczeństwa! Ja pracuję, ja się poświęcam, ja żyję dla drugich, a ty jesteś sybaryta i Narcyz! Do tych „ja” którymi niszczy mój egotyzm, dośpiewuję sobie jeszcze kilka innych „ja”: ja jestem Angielka! Ja jestem dystyngowana! Patrz jaka jestem szczera i swobodnie impertynencka! Ja mam wdzięk! Ja jestem urocza, zabawna, estetyczna, a także moralna! Ja mam swój rozum! Mnie byle kto nie zaimponuje! Kiedyś, już nie pamiętam kto, Sabato czy Mastronardi, opowiadał, że na pewnym przyjęciu podszedł do znanego pisarza argentyńskiego jeden estanciero (osoba skądinąd dobrze wychowana) i powiedział: — Pan jest bałwan! Zapytany, co mianowicie w twórczości tego autora wzbudza w nim taką abominację, zeznał, że nigdy nic jego nie czytał i że zbeształ go por las dudas na wszelki wypadek — żeby „za dużo sobie nie wyobrażał”. To zjawisko ma swoją nazwę tutaj. Nazywa się „argentyńska defensywa”. Defensywa tej damy, raczej sympatycznej, choć może troszeczkę zmanierowanej, nie była groźna, gdyż widać było że chce się podobać i że stosuje ten genre ponieważ uważa go za uroczy i dystyngowany. Czasem jednak Argentyńczyk w defensywie staje się naprawdę niegrzeczny — rzecz rzadka w tym uprzejmym kraju. Poniedziałek Uważam, że absolutnie nie da się zignorować egzystencjalizmu, ani wyminąć go jakąkolwiek dialektyką. Sądzę, że artysta, literat, który nie zetknął się z tymi wtajemniczeniami, nie ma w ogóle pojęcia o współczesności (marksizm go nie zbawi). A także uważam, że brak tego przeżycia — przeżycia egzystencjalnego — w kulturze polskiej, zawartej dziś bez reszty w ramach katolicyzmu i marksizmu, opóźni ją znowu o jakie pięćdziesiąt lub sto lat w stosunku do Zachodu. Egzystencjalizmu nie można przeskoczyć; trzeba go przezwyciężyć. Ale nie przezwyciężycie go dyskusją, gdyż on nie nadaje się do niej — nie jest przecież problemem intelektualnym. Egzystencjalizm przezwyciężymy tylko namiętnym i kategorycznym wyborem innego życia, innej rzeczywistości. Wybierając tę inną rzeczywistość, sami nią się stajemy. W ogóle należy pożegnać się w świecie nadchodzącym z metodami „obiektywnej” dyskusji, perswazji i argumentacji. Intelektem nie rozwiążemy naszych węzłów gordyjskich; będziemy je

przecinać własnym życiem. Opieram się temu egzystencjalizmowi filozofów, teoretycznemu i systematycznemu, ponieważ świat który z niego powstaje jest sprzeczny z moim życiem, nie nadaje się do mego życia. Dla mnie egzystencjaliści są ludźmi sfałszowanymi — oto wyczucie mocniejsze od mego rozumu. Zauważcie, iż nie podaję w wątpliwość dróg myślowych oraz intuicyjnych, na których oni doszli do tej doktryny. Odrzucam ją ze względu na jej wyniki, którym, jako egzystencja, nie mogę sprostać, których w ogóle nie mogę zasymilować. Mówię więc, że to nie dla mnie i odpycham to. A z chwilą kiedy, namiętną decyzją, odrzucę tę ich noc egzystencjalną jedynej świadomości, przywracam do życia świat, zwykły, konkretny, w którym mogę oddychać. Nie idzie bynajmniej o udowodnienie, że ten świat to najprawdziwsza rzeczywistość — idzie o ślepą, upartą afirmację doczesnego świata wbrew tamtej intuicji, jako jedynego w którym życie jest możliwe, jedynego zgodnego z naszą naturą. Egzystencjalizm musimy przyjąć do wiadomości, podobnie jak musieliśmy przyjąć do wiadomości Nietzschego lub Hegla. Co więcej, trzeba wyciągnąć z tego wszystko co się da — wszelkie możliwe pogłębienie i wzbogacenie. Ale nie wolno w to uwierzyć… Owszem, posługujmy się tą wiedzą, wszak to najlepsza wiedza na jaką nas stać… ale groteskowo sztywny, martwo ociężały, niezręczny i niezdarny ten kto uwierzy! Zachowajmy tę świadomość na drugim planie, jako coś pomocniczego. I, choćby nawet egzystencjalizm oślepiał nas blaskiem najwyższej rewelacji, musimy nim gardzić. Trzeba go zlekceważyć. Tutaj nie ma miejsca na lojalność. Środa List od J. Kempki z Monachium. Cytuje ustępy z przedmowy Zbigniewa Mitznera do nowego wydania w Kraju Dwudziestu lat życia Uniłowskiego. „W okresie wystąpienia Uniłowskiego na polu literatury tendencjom postępowym przeciwstawił się znów bezwzględny kult oderwania literatury od życia. Był to czas, w którym Gombrowicz chciał ’upupić’ polską literaturę, wywierając niestety duży wpływ na rówieśników swoim pisarstwem zdziecinnienia i podświadomości”. „W swej powieści, której tytuł już stanowił program (Ferdydurke

bowiem nie znaczy nic), sprowadzić chciał życie ludzkie do dziecięcych odruchów. Uniłowski pragnął pokazać rozwój i dojrzewanie dziecka w surowym i złym świecie. Gombrowicz odwrotnie: sprowadzić chciał zagadnienia życia, zagadnienia społeczne do epoki dzieciństwa, w strefę podświadomych odruchów… Uniłowski był pisarzem idącym w odwrotnym kierunku niż Gombrowicz i jego adherenci”… Czy Mitzner jest zwyczajnie i prostodusznie głupi? Czy też to reżym zmusza go do głupoty? Czy może Mitzner jest mądry, ale mnie ogłupia i upupia, żeby łatwiej zniszczyć? Ludzie! Zarzynajcie mnie, jeśli tak wam nakazano, ale nie tak tępym, tak strasznie tępym nożem! Dodam, ze skarbnicy mych wspomnień, że Uniłowski, kiedy dałem mu do czytania Ferdydurke jeszcze w maszynopisie, zakipiał rozkoszą. Nie taił że ten utwór podziałał na niego wyzwalająco. Z wdzięczności zaprosił mnie do Adrii i upił. Jednocześnie z tym listem nadszedł wycinek z „Dziś i Jutro”. Wielki artykulas Zygmunta Lichniaka Spojrzenie z ukosa ale nie zezem. Mowa o literaturze emigracji, ale obstrzał koncentruje się na Miłoszu i na mnie. Ja występuję tutaj jako „anarchista” nie uznający żadnego prawa. Ta poczciwość — jak słusznie zauważył A. N. omawiając w „Kulturze” inną wypowiedź tegoż Lichniaka o mnie. Poczciwość — dodam — ośla. Pytał Nietzsche: — Czy może być tragiczny osioł? Tak, gdy upada pod ciężarem, którego nie może udźwignąć. Ale jest coś niskiego w tej ich potulności wobec losu, w tej ich „poczciwości”, ich „dobroci”, ich bardzo swoistej „zacności”… To ciekawe. Zdawałoby się, że tam żyje się na ostro. Tymczasem te dusze są jak ciepłe kluski, te książki i artykuły tchną rozlazłą miękkością, która dawniej była cechą zapadłej prowincji. Miękkość ich nie jest skłamana, ani nie jest tylko następstwem tego, że ostrzejsze elementy odsuwane są od głosu. Prawo jest takie, że gdy życie zbiorowe staje się wszystkim, jednostka flaczeje. Obawiam się że niejeden budowniczy nowej Polski — to pod względem osobistym, duchowo i intelektualnie — puree, papka lub kompot. Oprócz powyższych wycinków dwa biuletyny rozgłośni „Kraj”, wydawane w Warszawie, gdzie również mowa o mnie. Ta sama serdeczność — zmieszana z kłamstwem, ale też rozlazłym i prawie niewinnym w swoim otępieniu. Cytuje się parę zdań wyrwanych z tekstu, przeinacza się sens i kropi komentarz. Ale przecież sam wicepremier Cyrankiewicz wyciągał w ten sposób zdanka z mojego dziennika, aby, potrząsając nimi przed narodem, krzyczeć:

potworność! Boże wielki, wyciągnij nas kiedyś z bzdury!

XX (LA CABANIA) Środa „Powieść” (moje utwory trudno nazwać powieściami) źle mi się pisze. Język jej, zbyt sztywny, paraliżuje mnie. Obawiam się, że to wszystko co napisałem dotąd — już ze sto stronic — jest okropnym świństwem. Nie jestem w stanie tego ocenić, bo w długim obcowaniu z tekstem zatraca się wyczucie, ale lękam się… coś mnie ostrzega… Czy więc trzeba będzie wywalić wszystko do kosza, całą wielomiesięczną robotę, zacząć od początku? Boże! A jeśli straciłem „talent” i już w ogóle nigdy nic… nic, przynajmniej na poziomie poprzednich moich rzeczy? France: Talent to tylko wielka cierpliwość. Gide: Talent to strach przed porażką. Jeżeli talent jest cierpliwością i strachem, nie brak mi talentu. Wymyśliłem sobie porywający, podniecający temat, rzeczywistość naładowaną straszliwymi objawieniami i dzieło już jest w stanie wrzenia, pobudzone wieloma pomysłami, rozlicznymi wizjami, intuicjami. Ale trzeba to napisać. Zawodzi mnie język. Wszedłem w gatunek słowa za spokojny, za mało szalony. Dziewczynki: Marisa, lat 15, dystyngowana i romantyczna, leniąca się do nauk, a za to tonąca bez przerwy w świetlistym oparzę piękności, miłości, sztuki… Opowiadam jej o sobie z Lollobrigidą lub o sobie z Grace Kelly, umieszczając opowieść na jachtach, nad kaskadami lub na górskich szczytach. Nieufna. Andrea, lat 12, kozaczek wielce uzdolniony i bystry, chichotka z którą lubię sobie pochichotać, wyspecjalizowała się w kradzeniu mi fajki. Mówię jej, że jedno z okien stajni jest „złe” i trzeba uważać — co odbiera jej sen, mnie także. Lena lat 14. Z tą nawiązałem lekki flircik, polegający na spojrzeniach, które wyrażają wzgardę, upojenie, zachwyt, lekceważenie, żądzę, cynizm, obojętność, sarkazm, miłość, szał, ironię, nudę, zblazowanie…

Kiedy nie widzą nas starsi, dajemy to sobie do zrozumienia także za pomocą min. Zresztą gardzi mną. Blondynki. Jakże piękne! Delikatność i cisza ich rozkwitania… są, ale zarazem jakby ich nie było… są tymczasowe, zakochane w sobie i gardzące sobą, ważne i nieważne, wschodzące ich istnienie jest jednocześnie żartem i powagą… ja zaś, nieco starszy, muszę poddać się ich rozbawieniu za każdym moim zbliżeniem się do nich i kłamię, kłamię, bo tego żąda ich wyobraźnia, zakłamałem się do szpiku kości. Opowiadam im o moich walkach w czasie ostatniej wojny… Czwartek To na jednym planie. Na drugim — rozmyślanie, które mógłbym nazwać od biedy usiłowaniem wydobycia z siebie jakiejś moralności, moralności mojego czasu. Katolicyzm, egzystencjalizm, marksizm… Myślę nad tym, spacerując po alei eukaliptusowej, myślę, co mnie dziwi — ponieważ na ogół unikam myślenia… mogę z czystym sumieniem powiedzieć, że myślę tylko wtedy gdy jestem zmuszony. Wolę gapić się, niż myśleć. Ale teraz myślę o wiele spokojniej niż tam, w Mar del Plata, kiedy rzeczywiście bałem się konania. Czy jestem człowiekiem pozbawionym zmysłu moralnego? Nie — z całą pewnością. Jestem naturą raczej szlachetną choć niewypowiedzianie słabą (jednakże, i w tym mistrzem moim jest chyba Szopen, tak się urządzam, żeby słabość przemieniła mi się w siłę). W każdym razie nie kłamie ten bunt zaciekły, głuchy, kurczowy nieomal, który rodzi się we mnie wobec podłości. Zachowałem w sobie do dziś prosty odruch moralny chłopca, jak tyle innych rzeczy z mojej młodości. Skąd więc we mnie ta niechęć w stosunku do wszelkiej moralności określonej, zamkniętej w system? Z miłości do tamtej prostoty. Chcę mieć moralność luźną, moralność mojej natury, chcę zachować tę świeżość… i człowiek skonstruowany jest dla mnie w tym właśnie, w moralności, odrażająco nie na miejscu, jest śmiercią życia moralnego. Lecz cóż? Świat wokół mnie staje się coraz bardziej skonstruowany, coraz mniej podobny do szumiącego drzewa, coraz bardziej podobny do łazienki. Odstręczająca czystość, gładkość błyszcząca emalii i metalu, chłód i logika, rury i krany nad lśniącą wanną — trafnie to ktoś

zauważył, bodaj w „Kulturze” — i kąpiel w tej wannie nie jest kąpielą w jeziorze. W tej ubikacji ja, zamknięty na klucz, wymiotuję. Kiedy na horyzoncie moim ukazuje się moralista współczesny typu Sartre’a, mam wrażenie że to nurek wynurzający się z głębin — ale zapomniał zdjąć skafandra. Okropna maska, obliczona na nieludzkie ciśnienia, przykleiła mu się do twarzy. Sobota Etyka marksizmu. Zgadzam się, że komunizm urodził się stokroć bardziej z obrażonego poczucia moralnego, niż z pragnienia poprawy bytu materialnego. Sprawiedliwość! — oto jego krzyk. Nie mogą znieść, że jeden ma pałac a drugi — barłóg. Nie mogą znieść przede wszystkim, że jeden ma możność rozwoju a drugi nie ma — że jeden ją ma kosztem drugiego. To nie zawiść, to żądza słusznego prawa. Bynajmniej nie są tak pewni, że dyktatura proletariatu zaopatrzy każdego w domek z ogródkiem. Ale w tym rzecz, że wolą nawet ogólny, sprawiedliwy barłóg i powszechną nędzę, niż panoszący się na krzywdzie dobrobyt. Prawdziwy komunizm to męczarnia poczucia moralnego, które uświadomiło sobie krzywdę społeczną i już nie może zapomnieć — ta krzywda pożera mu wątrobę jak Prometeuszowi. Dlaczego więc ja, mając po prawej ręce kapitalizm, którego cynizm ściszony znam, a po ręce lewej rewolucję, protest i bunt, zrodzone z najbardziej ludzkiego uczucia — dlaczego nie łączę się z nimi? Przecież zależy mi na mojej sztuce, a ona potrzebuje szlachetnej, gorącej krwi — sztuka i bunt to nieomal to samo. Jestem rewolucjonistą dlatego, że jestem artystą i o tyle, o ile nim jestem — cały ten proces tysiącletni, z którego i ja się wywodzę, usiany nazwiskami jak Rabelais lub Montaigne, Lautréamont czy Cervantes, był nieprzerwanym podżeganiem do buntu, raz w skali zniżonego szeptu to znów wybuchającym pełnym głosem. Jak się stało że mnie — który przecież wszedłem do literatury także pod znakiem buntu i prowokacji, w pełni rozumiejąc że pisanie musi być namiętne — że mnie właśnie wypadło miejsce po przeciwnej stronie barykady? Jakież względy mogły mnie skłonić do takiej zdrady mego powołania! Rozpatrzmy je. Czyżbym uważał program tej rewolucji za utopię i nie wierzył, aby mogła odmienić się niezmienność, wieczność niesprawiedliwości? Lecz jeśli od wieków sztuka prze ku tej reformie

nieomal na oślep, dlaczego ja miałbym się opierać — dzisiaj, kiedy przeniknięty jestem nieskończenie silniej od nich świadomością, że ludzkość się rusza, że rusza się coraz prędzej, że bieg historii jest przyśpieszony i już nie idziemy, ale pędzimy w przyszłość. Nigdy słowo „niezmienność” nie było mniej na czasie. Ale, w takim razie, może przeciwstawiam się rzece wzburzonego proletariatu wsparty na racjach absolutnych, jak Bóg lub dedukcje abstrakcyjnego rozumu? Nie, ta skała usunęła mi się spod nóg, absoluty zmieszały się z materią i, w dialektycznym ruchu, myśl stała się nieczysta, uzależniona od bytu. Więc może opieram się w imię zwykłej litości, widząc ogrom zadanego przez nich cierpienia i góry trupów? Nie. Skąd! Jeśli jestem dzieckiem, to w każdym razie dzieckiem które przeszło przez szkołę Schopenhauera i Nietzschego. […] Gdybyście powołali do życia wszystkie ofiary udręczone dotychczasową historią, byłby to nie kończący się pochód. I czyż nie wiadomo mi, aż za bardzo, że życie z istoty swojej jest tragiczne? W chwili, kiedy to piszę, mała jakaś rybka w pobliżu wysp Galapagos przekracza próg piekła ponieważ inna ryba pożarła jej ogon. Więc, jeśli cierpienie jest nieuniknione, to niechże przynajmniej człowiek nada ludzki sens swemu cierpieniu. Jak opierać się rewolucji, gdy ona nadaje nam sens, nasz własny sens? Poniedziałek Kiedyś, dwadzieścia lat temu, byłem „obywatelem ziemskim”, należącym do wyższej klasy społecznej. Dziś? Dziś, materialnie zrujnowany, utrzymuję się z pióra — wyzwolony z tych wszystkich zależności intelektualista, artysta, który raczej po tamtej stronie mógłby znaleźć zrozumienie dla swej pracy i jej ekonomicznych konieczności. Gdybym przerzucił się na tamtą stronę, ileż oparcia znalazłbym, jakże chętną pomoc we wszystkim — i dla mojej sławy byłoby to niezmiernie zdrowe. Istnieje może jakaś miłość do przeszłości, która mnie przykuwa? Nie, przecież wyspecjalizowałem się w wolności, a szkoła wygnania wzmocniła to co już z urodzenia było we mnie, gorzką radość rozstawania się z tym co rozstaje się ze mną, nie, jeśli ktoś jest „pozbawiony przesądów” to właśnie ja. Zapewne, jestem urobiony przez świat dawniejszy. Któż z was, jednak, komuniści, nie jest dzieckiem przeszłości? Jeśli rewolucja polega na przezwyciężaniu odziedziczonej świadomości, dlaczegóż nie

miałbym tego dokonać, jak wy? Znając dialektykę, która odbiera duchowi samoistność? Wtorek Chciałbym uzupełnić powyższe — muszę dodać, że doprawdy moje widzenie rzeczywistości nie jest wcale odległe od ich, komunistów, widzenia. Świat mój jest pozbawiony Boga. W świecie tym ludzie wzajemnie się stwarzają. Uzależnienie człowieka od człowieka, ujrzenie człowieka w ciągłym twórczym związku z innymi, przenikającym na wskroś, dyktującym najbardziej „osobiste” uczucie. Tak jest w Ferdydurke i w Ślubie. To jeszcze nie wszystko. Zawsze starałem się artystycznie uwydatnić tę „sferę międzyludzkiego”, która, w Ślubie na przykład, urasta do wyżyn siły twórczej przewyższającej świadomość indywidualną — czegoś nadrzędnego, jedynego dostępnego nam bóstwa. Tak dzieje się, ponieważ między ludźmi wytwarza się element Formy, który określa każdego człowieka z osobna. Jestem jak głos w orkiestrze, który musi dostroić się do jej brzmienia, znaleźć miejsce swoje w jej melodii; lub jak tancerz dla którego nie “tyle jest ważne co tańczy, ile to by złączył się z innymi w tańcu. Stąd ani myśl moja, ani uczucie, nie są naprawdę wolne i własne; myślę i odczuwam „dla” ludzi aby zrymować się z nimi; doznaję spaczenia w następstwie tej najwyższej konieczności: zestrojenia się z innymi w Formie. Zastosowałem, na przykład, tę myśl do sztuki, usiłując wykazać (w szkicu Przeciw poetom a także w tym, co kiedyś pisałem w dzienniku o malarstwie) że jest naiwnością mniemanie, jakoby zachwyt nasz wobec dzieła sztuki z nas samych pochodził: że zachwyt ten w sporej mierze nie rodzi się z ludzi, ale między ludźmi, i jest to tak jakbyśmy wzajemnie zmuszali się do zachwytu (choć nikt „osobiście” nie jest zachwycony). Lecz z tego wynika, że dla mnie nie istnieje myśl i uczucie prawdziwie autentyczne, całkowicie „własne”. Sztuczność nawet w najintymniejszych odruchach — oto żywioł istoty ludzkiej, poddanej „międzyludzkiemu”. A w takim razie, dlaczego razi mnie fałsz i sztuczność człowieka, poddanego komunizmowi? Cóż mi przeszkadza uznać, że to właśni tak, jak być powinno? Jeszcze jedno. Uważany jestem na ogół za literata arystokratycznego

— nic nie mam przeciwko temu. Któż jednak bardziej brutalnie odczuł zależność sfery wyższej od niższej? I, pytam, kto posunął się tak daleko w odczuciu, że twórczość, piękność, żywotność, cała pasja i poezja świata są w tym, że wyższy, starszy i dojrzalszy poddany jest niższemu i młodszemu? To wszystko bardzo jest moje — o ile może być moje — to jest przeżycie, które gorąco powinno było zespolić mnie z rewolucją. Dlaczego nie zespoliło? Czwartek Kłamstwo. Dandy — ta szkapa przypadła mi do gustu! Troszkę może krótki w karku, trochę nerwowy, ale cóż za skład w skoku, jaki start do drążka i jaki spad, miękkość i dyskrecja w wirażu a także w woltyżerce (tej nie uprawiam, ale skacze na nim Lena). Wczesnym rankiem wyruszamy z Leną, ona na spokojniejszej Tilly, ja na Dandym i we dwoje zachłystujemy się galopami na tych pastwiskach i ścierniskach, gdzie płoty i ogrodzenia druciane pożera skok naszych koni, gdzie spod kopyt wystrzela zając spłoszony! Za nami czasem Marisa i Andrea, na Afrykance i Lordzie Perezie, nie mogące nadążyć… zrozpaczone… dające nam znaki! Wczoraj zażarty spór z Dusiem i Stasiem Wickenhagenem ex re Traviaty, klaczy pełnej krwi, niedawno nabytej, o zmanierowanym, niestety, refleksie, ale nie pozbawionej stylu. Usiłuję rozwiązać ją „trockkettem”, naprzód na lince, potem naskakując, wreszcie w spokojnym kłusie, ale ci znawcy, a także mniej z tym obeznany Jacek Dębicki, nie wróżą mi powodzenia. Kłamstwo, kłamstwo… Na piechotę jestem inny, na koniu inny. Konie kłamią moralności, moralność koniom, ja — koniom, moralności i dziewczynkom. Nagle rozluźnienie. Lekkomyślność. Kim jestem? Czy w ogóle „jestem”? Od czasu do czasu „bywam” tym lub owym… Sobota Chodzę po tej alei, pod eukaliptusami. Gdzie północ? Gdzie wschód? Tam, na północnym wschodzie, ileż to stąd kilometrów?… Kilkanaście tysięcy. Co ja tu robię, sam na tej pampie, z lekkomyślnością, która już jest

na odlocie?… i znów ten przedsmak wykańczania się samotnego w miażdżącym podziemiu. Bóg, jak się rzekło, nie będzie dla mnie przytułkiem na starość — ani tym bardziej transcendencje egzystencjalizmu, któremu pozostaje tylko upajanie się własnym tragizmem. Ale gdyby odżyło we mnie słówko zlekceważone „naród” i — po prostu — zbliżyć się fizycznie, wsiąść na statek, pozwolić aby mnie objęła i porwała ta ich rewolucja… co stałoby się ze mną? Czy sens, doczesny wprawdzie, doraźny, ale olbrzymi tą masą wprzęgniętego weń istnienia ludzkiego, nie uczyniłby mnie odporniejszym na moje konanie? Zezwolić aby mnie przeniknęła ta energia historii. Złączyć się. Dlaczego się wahasz? Czego się boję? Wzdrygasz się przed tą wulgaryzacją, tym poniżeniem? Ale przecież sam to wiesz, sam to powiedziałeś, że wyższa świadomość musi uznać swoje uzależnienie od niższej. I cel, cel moralny, życia… Mówię to głośno do siebie, aby oswoić się z obecnością tej myśli — a jednocześnie wiem, że to zupełnie nie do zrobienia. Słowa ulatują w ciszy, która jedna tylko pozostaje, zawsze obecna, niezmienna. Nie da się zrobić. Spróbujmy wytłumaczyć to niepodobieństwo natury nawet nie intelektualnej, raczej spontanicznej. Nie da się zrobić, ponieważ chcę być sobą, tak, choć wiem że nie ma nic bardziej zwodniczego niż to „ja” nieosiągalne, wiem też, że cały honor i wartość życia polega na nieustannej za nim pogoni, nieustannej jego obronie. Katolik nazwałby to walką o własną duszę, a egzystencjalista wolą autentyczności. I, niewątpliwie, punkt centralny wszystkich tych moralności, z marksistowską włącznie, jest tutaj: to troska o zachowanie swojego „ja”, swojej duszy. Jak rzecz się ma w praktyce? Oto wsiadam na okręt i płynę. Ale już w drodze musiałbym dokonać na sobie samym amputacji, wyrzucając za burtę połowę tego, co uważałem za wartość, zmieniając sobie smak wyrabiając sobie (potworny zabieg) nową czułość i nową nieczułość, urabiając siebie na modłę mego nowego wyznania. W jakim stanie dopłynąłbym? Czy nie jak lalka z gutaperki, ugnieciona własnymi palcami? Jednakże marksizm wytacza tutaj argumentację nader przenikliwą i świetną, która godzi w samo sedno, w to właśnie „ja”. Twoje ja — mówią — zostało już poprzednio urobione warunkami twojego życia, procesem twojej historii — jesteś taki jakim cię stworzyła i określiła twoja klasa społeczna, wyzyskująca, o świadomości spętanej faktem tego wyzysku, sfałszowana w całym swoim stosunku do świata przez to że nie chce i nie może przyznać się, iż cała obliczona jest na wysysanie cudzej krwi. Utwierdzając się w tym ja, utwierdzasz się jedynie we

własnym spaczeniu. Czego chcesz bronić? Przy czym się upierać? Przy tym ja, które ci zrobiono i które zabija ci swobodę twojej prawdziwej świadomości? Znakomity argument i zgodny z moim poglądem na człowieka — bo wiem na pewno i tysiąc razy próbowałem tę pewność wyrazić artystycznie, że świadomość, dusza, ja, są wypadkową naszej sytuacji — w świecie i w ludziach. I to jest chyba najbardziej centralna myśl komunizmu, która rozpada mi się na dwa punkty, oba niezmiernie trafiające do przekonania. Primo, że człowiek jest istotą osadzoną w ludziach, to znaczy, że o całym stosunku jego do świata decyduje stosunek jego do ludzi. Secundo, że nie możemy ufać sobie, że jedyne co zdoła zapewnić nam osobowość, to najostrzejsza świadomość tych właśnie zależności, które ją kształtują. Teraz wszakże — uwaga! Złapmy ich za rękę! Sprawdźmy karty, jak tu się gra… i wtedy ujawni się niesłychany szwindel za sprawą którego cała ta dialektyka staje się pułapką. Albowiem to myślenie dialektyczne i wyzwalające zatrzymuje się akurat u wrót komunizmu: mnie wolno podawać w wątpliwość własne prawdy, póki jestem po stronie kapitalizmu; lecz ta sama autokontrola ma zamilknąć, gdy dostałem się w szeregi rewolucji. Tu dialektyka ustępuje miejsca dogmatowi, naraz, wskutek jakiejś zdumiewającej wolty, ten świat mój względny, ruchomy, niejasny, staje się światem ściśle określonym, o którym właściwie wszystko wiadomo, sprecyzowanym. Przed chwilą byłem problematyczny — ale oni uczynili mnie takim po to tylko abym łatwiej wylazł z mojej skóry — teraz, gdym jest z nimi, muszę stać się kategoryczny. Czyż nie rzuca się w oczy ta nieprawdopodobna dwulicowość każdego bez wyjątku komunisty, nawet tych najbardziej wyrafinowanych intelektualnie: póki idzie o destrukcję dawnej prawdy, ten człowiek zachwyca nas swobodą ducha demaskującego, pożądaniem szczerości wewnętrznej; ale gdy, uwiedzeni tym śpiewem, pozwolimy by nas doprowadził do własnej doktryny, paf, zatrzaskują się drzwi — i gdzież jesteśmy? Klasztor? Wojsko? Kościół? Organizacja? Daremnie próbowałbyś teraz szukać nowych uzależnień, paczących twoją nową świadomość. Świadomość twoja została wyzwolona i od tej chwili przystoi ci ufność. Twoje „ja” stało się „ja” gwarantowanym, godnym zaufania. Nie chcę ułatwiać sobie krytyki. Nie mierzę w terror, właściwy ich organizacji politycznej, zabijający tę samą wolność myślenia, którą rozbudza we wrogim obozie. Nie idzie mi o ich teorię, o takie nawet bardzo charakterystyczne jej paradoksy, jak ten na przykład, że proces

dialektyczny historii zatrzymuje się w chwili gdy rewolucja osiąga pełne urzeczywistnienie w idealnym ustroju przyszłości. Nie celuję ani w ich system myślowy, ani w ich system polityczny, a tylko w sumienie tych komunistów, którzy nim potrząsają jak sztandarem. Chcę przyszpilić tę subtelną a świńską zmianę tonu, gdy przewekslowuje się na ich własny teren, to nagłe ujawnienie chytrości, to doznanie fatalne, gdy z nim rozmawiasz, że znienacka światło zmienia ci się w ciemność — że nie masz do czynienia z kimś światłym, a tylko z kimś zaślepionym, jak noc najczarniejsza. Wolnomyśliciel? Tak, na twoim podwórku. Na swoim, fanatyk. Niewierzący? W tobie; w sobie pielęgnujący wiarę z zapałem mnicha. Mistyk, który ucharakteryzował się na sceptyka, wierzący zażywający niewiary, jak instrumentu, tam gdzie to może być przydatne jego wierze. Sądziłeś, że przed tobą ludzka dusza, spragniona prawdy ale oto błysnęły chytre ślepia polityki. Mniemałeś, że idzie o świadomość, czyli o duszę, czyli o etykę, ale okazuje się, że najważniejszy jest triumf rewolucji. I widzimy, że jesteśmy jeszcze raz wobec jednej z wielkich mistyfikacji, w stylu tych które demaskowali Nietzsche, Marks, Freud, ukazując poza fasadą naszej moralności — chrześcijańskiej, burżuazyjnej, wysublimowanej — grę innych, anonimowych, brutalnych sił. Lecz tu mistyfikacja jest bardziej perwersyjna, gdyż polega właśnie na demaskowaniu. Jest to jedno z najcięższych rozczarowań, jakich można doznać w strefie dzisiejszej naszej etyki, gdyż tu objawia się, że nawet demaskowanie sił staje się maską, poza którą ukrywa się ta sama odwieczna wola siły. Stąd zaduch tej nieszczerości wśród nich. Nie tylko wśród podrzędnych funkcjonariuszy. Najlepsze ich umysły są chore na tę wstrętną, połowiczną szczerość: szczere w stosunku do cudzego świata, ale skrępowane, gotowe wykastrować się z wszelkiej rzetelności, gdy chodzi o gmach własnej chimery. Ofelio, idź do klasztoru! Ale i to zrozumiałbym. Wszak to doktryna czynu, doktryna stwarzania, to nie myśl o rzeczywistości, ale myśl przetwarzająca rzeczywistość, określająca świadomość poprzez byt. Muszą zdobyć się na energię, dlatego ograniczają świadomość Lecz w takim razie moralność moja i twoja i powszechna, wszelka w ogóle elementarna moralność człowieka wymaga, abyście do tego się przyznali. Musicie powiedzieć: my zaślepiamy się umyślnie. Póki tego nie powiecie — jak rozmawiać z kimś nierzetelnym w stosunku do siebie samego? Złączyć się z kimś takim, to stracić ostatni grunt pod nogami— własne ja i cudze — runąć w przepaść.

Niedziela Odwilż… Przypuśćmy, że ona doprowadzi […] do pewnego surogatu wolności i prawdy. Do wolności na 45%, do prawdy na 47%. Cóż z tego? Gdybym był więźniem tamtejszego więzienia, uczepiłbym się tego obiema rękami. Jeśli dotąd nie było wolno wychodzić z celi, nie jestże frajdą spacer po ogródku pod bacznym spojrzeniem strażników? Któż wątpi, że w praktyce mniejsze zakłamanie jest lepsze od większego zakłamania? Ale poza doraźną odrobiną wolności, istnieje przecież sprawa formy polskiej, stylu polskiego, polskiego rozwoju i polskiego stwarzania się… Ponieważ nie znoszę ersatz’ów i zawsze, w restauracji i życiu, będę protestował gdy kota podadzą mi jako zająca, więc i w tym wypadku nie mogę zgodzić się na ten ersatz, surogat, szminkę i tandetę. Wolność za pozwoleniem, koncesja na względną swobodę — co to jest? Ni pies, ni wydra. Dla autentyczności życia polskiego to gorsze niż stuprocentowy knebel, taki który nie kłamie. To jest istnienie meteka, nieczyste, słabe, półżywe, nie doprowadzone do prawdziwego swojego wyrazu… Za najokropniejszą rzecz w historii naszej kultury uważam to, że myśmy zawsze, dobrowolnie lub pod przymusem, ograniczali sobie ducha. Cała nasza literatura, cała sztuka jest tego objawem. Gdy w ostatnich latach polską świadomość wsadzono do ciupy, nie było to może takie złe dla naszej duszy. Zahamowano nam naszą dotychczasową, niewystarczającą, produkcję słowa, zastępując ją jawnym kłamstwem — natomiast więzień mógł rozmawiać ze sobą i, chyba, były to szczere rozmowy. Życie rozpadło się im na fałsz zewnętrzny i prawdę wewnętrzną — stan rzeczy ciężki, ale nie trujący. Któż wie, czy głupota nie zaostrzała, gdzieś w głębi, rozumu? Wypuszczenie im ducha na względną wolność z tym, że ma on meldować się dwa razy na tydzień w najbliższym urzędzie kontroli, stanowiłoby tylko zatarcie się tej ostrej a zbawczej granicy, która dotąd dzieliła prawdę uwięzioną od swobodnego kłamstwa. Weszliby w dziedzinę półprawdy, półżycia, niepełnej twórczości, upajania się pozorami — cóż by z tego wynikło? Nie przeczę, że ta sposobność do wywalenia w przyszłości drzwi na wolność, powinna być politycznie wyzyskana. Ale ja nie jestem od polityki… i wiem tylko, że styl, forma, wyraz, wszystko jedno, czy w sztuce, czy w życiu, tego nie osiąga się na

drodze koncesji i tego nie można fabrykować w pewnej odmierzonej dawce. Aut Caesar… Mówią mi czasem z tamtej strony, że teraz moim obowiązkiem wobec ojczyzny byłoby — wrócić. Ciekawym po co? Żeby stać się kimś godnym politowania (bo, jeśli inżynier lub robotnik mogą w tym ustroju rościć prawo do szacunku, to literat, ten tam ich „Pisarz”, wodzony za nos i wodzący za nos, jest figurą odrażająco groteskową, komicznym zespoleniem w jednej osobie belfra i ucznia — oto dwa aspekty dydaktyzmu). Ale gdy mówicie mi, że się marnuję na obczyźnie dla ojczyzny, powiem, jak ważną rolę narodową sobie wyznaczyłem. Używając ich słownika — jakiego rodzaju „zapotrzebowanie społeczne” mogłoby sprawić, że moja egzystencja amerykańska nie będzie pozbawiona znaczenia dla pewnych przynajmniej ludzi w Polsce. Dla jakich? Nie dla tych, którym wystarczą dziecinne spodenki. Ale jest pewne, że poza ową rzeczywistością sztuczną, dziecinną, podrzędną, nieśmiałą, czai się w Kraju inna wiedza, przenikliwa, ostra, trzeźwa, która nie chce siebie oszukiwać, ton inny, bardziej rozumny, okrutniej dojrzały. Moim zadaniem byłoby dotrzeć do tego właśnie dźwięku polskiego, dostać się do Polaka tragicznego i świadomego. Nie po to żeby faszerować go innymi złudzeniami, ułatwiać mu cokolwiek. Ale chcę wyrazić bezwzględność tego żądania polskiego, które domaga się pełnej świadomości i pełnej egzystencji. Czy to paradoks, że ja, który jestem tak na bakier z ową świadomością w jej filozoficznym aspekcie, muszę jednak — to silniejsze ode mnie — upierać się przy tym, żądać tego, jako warunku sine qua non naszego człowieczeństwa? I jeszcze jedno. Byłoby ważne, aby tragizm nie stał się katastrofą. Dostali się w żelazne tryby życia zbiorowego bez należytego historycznego przygotowania, które by uczyniło ich życie-indywidualne niezwalczonym — więc wielu z nich po prostu dzisiaj nie wie, jak być sobą — rzetelnie, przyzwoicie, żywotnie — jak wytrwać w sobie, nie zgłaszając się pod sztandar i nie chroniąc się w system, dogmat, wiarę. Są bezradni i upokorzeni. Otóż twierdzę, że trzeba wypracować styl życia indywidualnego, i to tak krańcowy, żeby wytrzymał napór. Cóż może być ważniejsze dla kultury polskiej — obojętne w jakim rozwinie się kierunku — od stworzenia tego stylu, obliczonego na naszą dojrzałość? To modus vivendi musi być ustalone, gdyż tylko na takiej woli świadomości może być budowana polska autentyczność w przyszłości. Jeśli człowiek w Polsce uwierzy, że jest podły dlatego tylko iż jest człowiekiem świadomym… jeśli da sobie wmówić impotencję… no, to jeszcze długie czeka nas dzieciństwo…

Tego jednak ja nie mogę uczyć — nie jestem nauczycielem — mogę jedynie zarażać moim sposobem bycia — który zawiera się w moich książkach, w tym dzienniku. Wtorek Polska, odwilż, powrót, komunizm, dlaczego w to zabrnąłem, dlaczego wdaję się w te szczegóły mojego losu? A moralność? Określam siebie wobec etyki katolicyzmu czy egzystencjalizmu, czy marksizmu — ale moralność to tylko fragment, jedno z oblicz… które napierają na mnie zewsząd, zewsząd! Rzeczywistość jest niewyczerpalna. Co zrobić z sobą? Co zrobić z sobą? Co zrobić z sobą? Ten rachunek sumienia niczego we mnie nie załatwił, i znów tylko jestem — jestem na tej pampie argentyńskiej, w tej estancji. Jutro — wyjazd do Buenos Aires. Muszę spakować manatki. Po czym długa podróż statkiem po rzece Parana, na północ. Czwartek Geografia. Gdzie jestem? Szedłem po drodze eukaliptusowej, ostatni raz przed wyjazdem. Tam byłem, wobec tych drzew, w perspektywie alei, na tym miałkim gruncie, pośród rzeczy wyraźnych: drzewa, listek, grudka, patyk, kora. Ale zarazem byłem w Południowej Ameryce — gdzie północ, zachód, południe, jak jestem umieszczony względem Chin, czy Alaski, w jakiej stronie biegun? Zmierzch — i olbrzymie sklepienie pampy wyrzuca z siebie gwiazdy, jedną po drugiej, roje ich ukazują się wydobyte nocą — a świat namacalny drzew, ziemi, liści, ten jedynie przyjazny i wiarogodny, rozpłynął się w jakimś nie… niewidzeniu, nieistnieniu… zatarł się. Mimo to idę, brnę i brnę, ale już nie drogą, tylko w kosmosie, zawieszony w astronomicznej . przestrzeni. Czyż glob ziemski, sam zawieszony, może zapewnić grunt pod nogami? Znalazłem się w bezdennej otchłani, w łonie wszechświata i, co najgorsze, nie było to

złudzenie, tylko właśnie najprawdziwsza z prawd. Więc można by oszaleć, gdyby się nie było przyzwyczajonym… Piszę w pociągu, który uwozi mnie do Buenos Aires — na północ. Parana, to olbrzymia rzeka którą popłynę. Jestem spokojny, siedzę, patrzę przez okno, przyglądam się kobiecie, która siedzi naprzeciwko i ma ręce drobne, piegowate. A zarazem jestem tam, w łonie wszechświata. Wszystkie sprzeczności dają sobie we mnie rendez-vous — spokój i szał, trzeźwość i pijaństwo, prawda i blaga, wielkość i małość — ale czuję że znów na szyi kładzie mi się dłoń żelazna, która powoli, tak, bardzo nieznacznie… ale się zaciska. DIARIUSZ RIO PARANA Wtorek O pierwszej po południu statek odbił od brzegu, ale tego nie spostrzegłem… gdyż spoglądałem na okręty w głębi portu… które zaczęły powoli usuwać się… a wraz z nimi wszystko zaczęło się usuwać, jak osadzone na osi, w lewo, i Buenos Aires usunęło się… Płyniemy. Godzina 6-ta po południu. Przecinając Rio de la Plata przez całą jego szerokość — około 70 kilometrów — dopłynęliśmy prawie do zielonych brzegów urugwajskich. Po czym zmieniliśmy kurs na północny zachód i teraz wpływamy w deltę Parana. Po prawej ręce bezkresna siność i biel, to wody rzeki Urugwaj. Płyniemy deltą. Godzina 8-ma wieczór. Płyniemy deltą Parana. Wody są metalowe, a niebo skłócone, złe — nad Urugwajem chmury rozpuściły włosy i deszczem sięgają ziemi. Żałość. Woda rośnie, wzbiera, a przed nami chmura zakorkowała horyzont, rzeka rośnie ciemnością, chmura wytacza z siebie zwały ciemności, ciemność paruje z brzegów odległych o kilka kilometrów. Płyniemy. Godzina 2-ga w nocy. — Przed chwilą obudziłem się i zaraz lekkie drżenie, przeniknięte ledwie wyczuwalnym kołysaniem, uprzytomniło mi gdzie jestem. Byłem na statku, w kajucie. Ale gdzie był statek? Pojąłem że nie wiem, co się dzieje ze statkiem i to było jakbym nie wiedział, co dzieje się ze mną. Wibracje zwiastowały że płyniemy,

ale… gdzie płyniemy, jak płyniemy?… A zatem, ubrawszy się pośpiesznie, wyszedłem na pokład. Działo się — deszcz. Szelest deszczu i jego krople znienacka zacinające w policzki, oraz mokre deski, ociekające daszki, poręcze i liny. Ale płynęliśmy. Ani jednego światła na statku, którego ciemność wdrążała się w ciemność, ale te dwie ciemności nie łączyły się z sobą, każda była osobno i wody nie widać, w ogóle nic wokół nie widać, jakby ktoś skonfiskował wszystko — i tylko deszcz wypełniający płynięcie w podwójnej ciemności. Płynęliśmy na północny zachód a wskutek wszechobejmującej nocy płynięcie nasze stało się, wraz z deszczem, jedyną najwyższą ideą, zenitem wszechrzeczy. Wróciłem do kajuty i rozebrałem się. Gdy się rozbierałem, kładłem i zasypiałem, płynęliśmy. Środa, 4 po poł. Niebo pierzaste i kwieciste, esy floresy blasków na płynnym obszarze, gdy tam w dali Wylewa się biel jak brama wiodąca w zaświaty. Ale płyniemy. Minęliśmy klasztor San Lorenzo i płyniemy, na prawo ziemie Entre-Rios, na lewo Santa Fe, a my płyniemy. Jeden z panów ma lornetkę połową, przez którą można zobaczyć brzeg nieznany i krzak — albo drzewo — lub deskę, która naraz, czarna, ujawnia się w zmętniałej wodzie, unoszona. Dziś znów zbliżyłem się do niego, a wówczas zapytał: – Chce pan popatrzeć? Ale… To samo powiedział mi wczoraj. Ale dziś to zabrzmiało inaczej. Zabrzmiało… jakby właściwie nie to chciał powiedzieć, lub jak gdyby to co powiedział nie zostało dopowiedziane do końca… boleśnie urwane. Spojrzałem na niego, ale twarz pogodna, spokojna. Płyniemy. Z towarzyszeniem zieleni (bo zbliżyliśmy się do brzegu) ciemniejszej, jaśniejszej, rozlew nabity światłem i do rozpuku wezbrany aż,, zda się, w niebo wstępujący — my zaś płyniemy. Płynęliśmy gdy jadłem śniadanie a gdy, po partii szachów, wyszedłem na pokład, ujrzałem: płyniemy. Woda żółta, niebo białawe. Tego samego dnia wieczór. — Zza płota czarnej chmury wyjrzała olbrzymia, tryskająca, czerwona facjata i lunęła horyzontalnie potokiem lśnień wskutek czego lustro wód stało się skośne a najdalsze

archipelagi tam, za przesmykami, w głębi zatok, dostąpiły wniebowzięcia. I słońce uderzyło w miasto Parana, które na górze rozindyczyło się i rozpawiło, stało się bastionem barw, twierdzą koloru i wystrzeliło wszystkimi ogniami, ziejąc, bombardując w tej ciszy i w tym uroczystym spokoju. A chór błysków wstawał z wód. Wprędce wypłynęliśmy z tego krajobrazu i płyniemy teraz korytem, które rozszerza się niekiedy do dziesięciu kilometrów, a woda jest obfita, prawie nadmierna, my zaś płyniemy, płyniemy. Spotkałem na proa (dziób) księdza, który grał ze mną w szachy. – Płyniemy — rzekłem. Odrzekł: – Płyniemy. Znów wstałem w nocy nie mogąc znieść, że on, statek, płynie beze mnie, gdy z nim nie jestem i nie wiem, że płynie, jak płynie… Gwiaździstość nieba. Statek parł w górę, pod prąd, pod wiatr, a o sto metrów ujrzałem białą ścianę wyniosłego brzegu, który uchodził w tył, ciągłe, bez przerwy, w tył i w tył! Nazajutrz rano Przestwór bezsilny, rzeka leniwa, powietrze stoi, chorągiew zwisa, ale prujemy z szumem nieruchomą biel— wciąż naprzód — i wpływamy w strefę podzwrotnikową, więc, choć słońca nie ma, jest cieplej. Ten przemysłowiec z San Nicolas odezwał się: — Pogoda kiepska… ale znów zadźwięczało mi to jakby nie to… jakby właściwie on coś innego, tak, coś innego chciał… i takie samo odniosłem wrażenie gdy, przy śniadaniu, lekarz z Asunción, wygnaniec polityczny, opowiadał o tamtejszych kobietach. Mówił. Ale mówił po to właśnie (ta myśl mnie prześladuje) żeby nie powiedzieć… tak, żeby nie powiedzieć tego co naprawdę miał do powiedzenia. Spojrzałem na niego, ale nic, oblicze pogodne, dosyt i błogostan, bez śladu żadnej tajemnicy. Gdy po śniadaniu wyszedłem na pokład, zdałem sobie sprawę, że podczas rozmowy, jak i podczas śniadania, płynęliśmy… I teraz płyniemy… Wiatr ugodził mnie z boku. Płynęliśmy cieśniną łączącą dwa oceany, ocean przed nami zapowiadała biel bezgraniczna, ocean za nami był masą ledwie przeczuwalną za ławicami dymiącymi piaskiem — a

sama cieśnina była geografią zatok, przylądków, wysp, oraz wysepek — i dziwnych, tajnych rozgałęzień, które wiodły w niewiadomy ukos. W pewnej chwili wpłynęliśmy w zespół siedmiu lustrzanych jezior, będących siedmioma przęsłami mistycznych uniesień, każde na innej wysokości a wszystkie zawieszone w podniebnych rejonach. Ale po półgodzinie wszystko to opadło i osiadło w rzekę, która znów ujawniła się i którą płyniemy, płyniemy… Tego samego dnia wieczorem Pajace i małpy! Węże, wodotryski! Papugi i harce filuternych, fioletowych fircyków! Fontanny i hece rozpapużone i rozżarzone, nadziane na szarfy kogucie, woda stała się świergotem to zoologia, to ornitologia!… którą wszakże płyniemy i płyniemy z nieuniknioną bruzdą za nami i z szumem. Dwie kobiety — owa bibliotekarka w naszyjniku z monet i inżynierowa — rozmawiały przy burcie. Nie mogłem dosłyszeć i zapewne były to błahe rozmowy kobiece, błahe, tak, ale kto wie czy nie zanadto błahe — mówię „zanadto” świadom niepokojącej idei, którą to słówko zawiera… a jednak nic w tym nie było „zanadto”, wszystko było jak powinno być… i podczas gdy mówiły, płynęły, a ja też płynąłem. Następnego dnia rano Rzeka blada, szumiąca, stojąca — płyniemy. W nocy coś się zdarzyło — albo, ściślej wyrażając się, coś pękło — lub może coś przełamało się… Właściwie nie wiem co się stało, a nawet, prawdę powiedziawszy, nic się nie stało — ale to właśnie, że „nic się nie stało” jest ważniejsze i bodaj okropniejsze niż gdyby stało się coś. Oto zdarzenie: usiłowałem zasnąć i zapadłem w głęboki sen (bo mało spałem ostatnio), ale naraz zbudziłem się przejęty do cna straszną, gniotącą troską że coś się dzieje… nad czym ja nie panuję… coś poza mną. Zerwałem się z łóżka, wybiegłem, a tam, na pokładzie, natężone druciane liny, wibracje i to napięcie całości prącej w milczeniu, w nocy, w nieruchomości i niewidoczności świata, ten ruch, jedyna rzecz żywa. Płynęliśmy. I naraz (jak już wspomniałem)

coś przełamało się i pękła pieczęć milczenia, a krzyk… krzyk jednorazowy, rozgłośny… rozległ się… Krzyk, którego nie było! Wiedziałem z całą pewnością, że nikt nie krzyknął, a jednocześnie wiedziałem, że krzyk był… Ale, ponieważ krzyku nie było, uznałem przerażenie moje za niebyłe i powróciłem do kajuty, a nawet zasnąłem. Obudziwszy się o wpół do dziesiątej ujrzałem, że płyniemy po rzece srebrnej jak rybi brzuch. Cóż się więc stało? W tym cały sekret że nie stało się nic. I nadał nic się nie dzieje, a najdoskonalszy detektyw nie znalazłby żadnej poszlaki, nic do czego można by się przyczepić. Jemy z apetytem i obficie. Rozmowy nasze są beztroskie. Wszyscy są zadowoleni. Lekarz Paragwajczyk podnosi paczkę ¡Particulares”, która wypadła brunetowi z krzaczastymi brwiami i brunet macha ręką na znak, że w paczce nie ma papierosów; a jednocześnie dziecko przebiega ciągnąc małą lokomotywę i zarazem estanciero wola na swoją żonę, która właśnie zawiązała sobie chusteczkę na szyi, tam zaś na schodkach fotografuje się para w podróży poślubnej. Cóż w tym szczególnego? Któryż statek bardziej zwykły? Pokład bardziej banalny? Ale dlatego właśnie, o, właśnie dlatego jesteśmy zupełnie bezbronni… wobec tego czegoś co zagraża… nic nie możemy począć, gdyż nie ma żadnych podstaw do najlżejszego nawet niepokoju i wszystko jest w najzupełniejszym porządku… tak, wszystko jest w porządku… póki pod ciśnieniem już niezmożonym nie pęknie struna, struna, struna!… Tego samego dnia wieczór Woda anonimowa, ogromna. Płyniemy. Lekarz żartował ze mnie, gdyż przegrałem partię w szachy z fuszerem, którego przedstawił mi jako mistrza Santa Fe, Goldberga. Powiedział: — Przegrał pan ze strachu. Powiedziałem: — Mogę mu dać wieżę i wygram. Ale moje i jego słowa są jak cisza przed krzykiem. Płyniemy ku… zmierzamy do… i widzę teraz jasno, że twarze, rozmowy, ruchy są naładowane… Są porażone. Zastygłe w nieubłaganym doprowadzaniu czegoś do… Nieobliczalne napięcie czai się w najdrobniejszym poruszeniu. Płyniemy. Ale ten szał, ta rozpacz, to przerażenie są niedosiężne, gdyż nie ma ich — i, ponieważ ich nie ma,

są, są w sposób niemożliwy do odparcia. Płyniemy. Płyniemy po wodzie, jak z innej planety, a noc zaczyna zewsząd parować, zacieśnia się krąg widzenia — my w nim. Ale płyniemy i bez przerwy rośnie w nas… co?… Co?… Co?… Płyniemy. Nazajutrz Cokolwiek robimy, cokolwiek mówimy, czemukolwiek się oddajemy — płyniemy i płyniemy. Podczas gdy to piszę, także płyniemy. Twarze są przerażające, bo uśmiechnięte. Ruchy straszliwe, bo pełne spokoju i doskonałego błogostanu. Płyniemy. Statek drży, maszyna pracuje, szumiące wały wodne za burtą, wypryski i odmęty, my zaś płyniemy, zagłębiając się coraz bardziej w… docierając do… Na nic nie zdadzą się słowa, bo, gdy to mówię, płyniemy! Nazajutrz Płyniemy. Płynęliśmy przez całą noc i teraz płyniemy! Nazajutrz Płyniemy. Zupełna bezsilność wobec patosu, niezdolność dobrania się do tej potęgi, która dzieje się w nas ciągłym natężaniem się i napinaniem. Zwykłość nasza, najzwyklejsza, wybucha nam jak bomba, jak grom — ale poza nami. Wybuch jest nieosiągalny dla nas, zaklętych w zwykłości. Przed chwilą spotkałem Paragwajczyka na dziobie i powiedziałem, tak, powiedziałem, ha, powiedziałem! – Dzień dobry! On zaś odpowiedział, ha, odpowiedział, tak, odpowiedział, o Boże miłosierny, odpowiedział (płynąc bez przerwy): – Ładna pogoda!

GOYA Poniedziałek Potem długo i sennie żeglowałem z powrotem — z północy na południe — a wczoraj, o 8-ej wieczór, ze statku przesiadłem się na motorówkę, która wysadziła mnie w porcie… Goya, małe miasteczko, 30 tysięcy mieszkańców, w prowincji Corrientes. Jedna z tych nazw, które, gdy je widzimy na mapie, czasem podniecają ciekawość… dlatego, że nieciekawe i nikt tam nie jeździ… więc co to takiego może być… Goya? Palec upada na taką nazwę — wioski w Islandii, miasteczka w Argentynie… i zdarza się pokusa, żeby tam się wybrać… Środa Goya, miasteczko płaskie. Pies. Sklepikarz na progu sklepu. Samochód ciężarowy, czerwony. Bez komentarza. Nie nadaje się do żadnej glossy. Tu jest tak, jak jest. Czwartek Dom, w którym mieszkam, przestronny. Jest to stara i godna siedziba pewnego tutejszego estanciero (bo ci estancieros mają przeważnie po dwa domy: jeden w estancji, drugi w Goya). Ogród pełen mastodontów: kaktusów. Tutaj jestem. Dlaczego tutaj? Gdyby mi ktoś powiedział przed laty w Małoszycach, że będę w Goya… Jeśli jestem w Goya, to równym prawem mógłbym być gdziekolwiek — i wszystkie miejsca świata zaczynają ciążyć nudno nade mną, domagając się abym tam był. Przechadzam się po plaza Sarmiento, w niebieskawym wieczorze. Egzotyczny dla nich cudzoziemiec. I w końcu, poprzez nich, sobie staję się obcy: oto oprowadzam siebie po Goya, jak osobę mi nie znaną, stawiam ją na rogu, sadzam na krześle w kawiarni, Każę jej wymieniać słowa bez znaczenia z przygodnym rozmówcą i słucham mojego głosu.

Poniedziałek Zaszedłem do Club Social i piłem kawę. Rozmawiałem z Genaro. Z Molo jeździłem jeepem na lotnisko. Pisałem powieść. Poszedłem na placyk, nad rzeką. Dziewczynka, jadąca na rowerze, zgubiła paczkę, którą podniosłem. Motyl. Cztery pomarańcze, zjedzone na ławce. Sergio poszedł do kina. Małpa na murze i papuga. Wszystko to działo się, jak na dnie — głębokiej ciszy — na dnie mojego tutaj przebywania, w Goya, na peryferiach, w miejscu globu, które nie wiadomo dlaczego stało się moim. To ściszenie… Goya, dlaczego nigdy nie przyśniłaś mi się, dlaczego wtedy, dawniej, nigdy nie przeczułem, że leżałaś w moich przeznaczeniach, na mojej drodze? Nie ma odpowiedzi. Domy. Uliczka, poszatkowana ostrym cieniem. Pies leży. Rower oparty o ścianę. ROSARIO Poniedziałek Rosario. Dobiliśmy do portu o 3-ej rano, z siedmiogodzinnym opóźnieniem, ponieważ woda na rzece niska. Nie chcąc budzić Dzianottów, do 7-ej spacerowałem po mieście. Handel. Bilans, budżet, saldo, inwestycje, kredyt, inwentarz, konto, netto, brutto, to tylko, to jedno, całe miasto jest pod znakiem buchalterii. Płaskość Ameryki, tej tłustej. Rena i jej mąż, a także mały Jacek Dzianott, tryskający radością, która zaiste jest jedynym zwycięstwem naszym nad bytem i jedyną chwałą człowieczą. Czemuż jednak ta duma i chwała umieszczona jest w dwunastoletnim dziecku i trzeba schylać się do niej? A rozwój jest drogą do hańbiącej goryczy. To bardzo szydercze, że najwyższym

godłem naszym, najdumniejszym sztandarem, są dziecinne majtki. BUENOS AIRES Czwartek Po czterech miesiącach jazd i dalekiego przebywania, znów tutaj. Zastałem sporo listów na biurku. Godzina 1-sza w nocy. Skończyłem czytać listy. Za chwilę, gdy postawię kropkę po tym zdaniu, wstanę, przeciągnę się, zacznę wybierać rzeczy z walizki, pójdę do przedpokoju zabrać notes, który zostawiłem przy telefonie.

XXI Środa Po powrocie do Buenos Aires zmieniłem tryb życia. Wstaję około 11ej, ale golenie odkładam na później — bo bardzo nudzące. Śniadanie, złożone z herbaty, pieczywa, masła i dwóch jaj, w parzyste dni tygodnia na miękko, w nieparzyste na twardo. Po śniadaniu zabieram się do pracy i piszę póki chęć zaprzestania roboty nie zwalczy we mnie niechęci do golenia. Gdy nastąpi to przesilenie, golę się z przyjemnością. Ogolenie skłania do wyjścia na miasto, idę więc do kawiarni Querandi, róg Moreno i Peru, na kawę z rogalikami i lekturą „La Razon”. Wracam do domu aby jeszcze popracować, ale te godziny poświęcam pracy zarobkowej dla tutejszej prasy, lub też, dosiadłszy mego Remingtona, załatwiam korespondencję. Pykam przy tym z mej fajki Dunhill, albo z mej BBB Ultonii. Palę tabaco „Hermes par pipa”. Po 8ej wychodzę do restauracji Sorrento na kolację, a potem program zmienia się zależnie od okoliczności. Późną noc przeznaczam na czytanie książek, które, niestety, nie zawsze są takie jakich bym pragnął. Kupiłem na wyprzedaży sześć koszul letnich po bardzo niskiej cenie. Poniedziałek [3] Jeleński… kto to? Pojawił się na moim horyzoncie, hen, w Paryżu, i walczy o mnie… od dawna, może nigdy, nie zdarzyła mi się afirmacja tak zdecydowana i zarazem bezinteresowna tego, czym jestem, tego, co piszę. Tu nie wystarcza sama tylko chłonność, chwytność, takie współbrzmienie może się wydarzyć tylko na gruncie pokrewieństwa natur. Użera się o mnie z polską emigracją. Wykorzystuje wszystkie atuty swojej sytuacji paryskiej i rosnącego osobistego prestiżu w intelektualnym beau-mondzie, żeby mnie popchnąć. Biega do wydawców z moimi tekstami. Zdobył mi już kilku popleczników, wcale nie tanich. Uznanie, zgoda, podziw nawet… to ostatecznie rozumiem

(homo sum)… ale ta pracowitość? to że podziw nie ogranicza się do podziwu?… Nie uważam za dziwne, że on z taką łatwością wchłania i przyswaja sobie moją łatwość… on cały jest łatwy, nie piętrzy się, jak rzeka na przeszkodzie, płynie wartko w tajnym porozumieniu ze swoim łożyskiem, nie druzgocze, przenika, przecieka, modeluje się wedle przeszkód… on nieomal tańczy z trudnościami. Otóż ja po trosze też jestem tancerzem i mnie ta perwersja (żeby „łatwo” podejść do tego, co „trudne”) jest bardzo właściwa, mniemam, że to jeden z fundamentów mego literackiego uzdolnienia. Ale co mnie dziwi, to iż Jeleński przedostał się także do mojej trudności, ostrości, nasze stosunki na pewno nie sprowadzają się do tańca jedynie i on rozumie mnie, jak bardzo niewielu, właśnie w tym gdzie jestem najboleśniejszy. Mój kontakt z nim, to wyłącznie listy, nigdy na oczy go nie widziałem, i nawet te listy są przeważnie pośpieszne, rzeczowe — a jednak wiem na pewno, że w naszym stosunku nie ma nic z ckliwego cackania się duchowego, że to stosunek surowy, ostry, napięty, i w samym rdzeniu swoim śmiertelnie poważny. Nieraz kojarzę Jeleńskiego (który jest podobno gładkim salonowcem) z proletariacką prostotą żołnierza… to jest, mam wrażenie, że w nim łatwość jest łatwością w obliczu walki śmierci… Że obaj jesteśmy, jak żołnierze w okopach, zarazem lekkomyślni i tragiczni. Czwartek Kupa gazet z Kraju, przesłanych mi przez Giedroycia. „Nowa Kultura”, „Życie Literackie”, „Przegląd Kulturalny”, „Po prostu”,.. Przeglądam. Ludzie nowi. Nieznane nazwiska: Lapter, Bartelski, Toeplitz, Bratny — co to za osoby? Recenzje z książek, o których nic nie wiem, napomknięcia o zdarzeniach przeze mnie nie zasłyszanych, fraszki o niezrozumiałej aluzji, starcia i spięcia w których się nie orientuję — jak gdybym nocą podkradł się pod mury wielkiego obozowiska i łowił dochodzące odgłosy. Co to za wrzawa? W Polsce ongiś byłem cudzoziemcem, ponieważ moja literatura była egzotyczna i odpychano ją — dziś znowu błąkam się na peryferiach. Przerzucam te pisma i chciałbym dowiedzieć się co naprawdę tam z nimi się dzieje. Tymczasowość tego co piszą nie ulega wątpliwości: nie wyłowiłem ani jednego tekstu, ani jednego autora, o których można by

powiedzieć, że tu rozpoczyna się istotna praca duchowa, stanowcza, świadoma, nieoportunistyczna, na długą obliczona metę. Ale nie idzie o to, co piszą. Chciałbym zajrzeć im do głów: co myślą? Zrozumieć, co z nimi się stało? Czy jest możliwe takie zduszenie słowa, że ono niczym się nie zdradzi? Na tych niezbyt ciekawych szpaltach pełno obrachunków z tytułu dziesięciolecia Polski Ludowej, takie tam bilansy jak z każdej innej produkcji — obliczają swoje tomiki poetyckie i jaka była wydajność fabryki prozy. Gdybym ja, tak z boku, na niewidziane, na oślep prawie, zrobił im bilans dziesięciolecia? Wsłuchując się nie w ich słowa; w ich głos. Piątek Stwierdźmy naprzód, że przeszli przez dwa olbrzymie doświadczenia: wojnę i rewolucję. I powiedzmy, że o tyle tylko mogą oni dzisiaj być kimś, coś przedstawiać, coś tworzyć, o ile te doświadczenia weszły im w krew. Albowiem przestali być ludźmi z roku 1938 — są modelami 1956. Jeżeli utraciwszy tamtą rzeczywistość, nie przyswoili sobie dostatecznie nowej, jeżeli nie są, dość intensywnie, ani tym ani tamtym, to czymże są? Niczym. Mnie właśnie się zdaje, że oni swojego życia nie przeżyli. Ich nieprzeżycie wojny. — Ktoś w tych gazetach powołuje się na Adolfa Rudnickiego — on miał powiedzieć, że literatura powojennej Polski nie zdołała wyczerpać należycie tematyki wojennej, że z tej otchłani piekielnej nie wydobyto wszystkiego, co by się dało, o człowieku. To prawda, że niewiele wydobyto. Ale czy piekło nadaje się do eksploatacji? Ci pisarze, między innymi i przede wszystkim Rudnicki, zabrali się do ciał torturowanych sądząc, że niebotyczność cierpienia dostarczy im jakiejś prawdy, moralności, przynajmniej nowej wiedzy o naszych granicach. Niewiele znaleźli, co by okazało się płodne i twórcze. Odkryli, jak Borowski, że jesteśmy bezdennie nikczemni. Ależ, jeśli wszyscy jesteśmy nikczemni, nikt nie jest nikczemny — pojęcie to hańbi tylko wtedy, gdy służy do odróżniania człowieka od człowieka. Odkryli, że kultura, ta pięknoduchowska estetów i intelektualistów, jest tylko pianką — to mi przedpotopowa rewelacja i dosyć dziecinna! Opisując ową nieludzkość wołali w moralizatorskim tonie o ludzkość

(Andrzejewski) — lecz od takich księżowskich kazań nic się nie zmienia ani w tym, kto je wygłasza, ani w słuchaczu. Żenujący kontrast pomiędzy górą krwawego cielska a nikłością tego do niej komentarza, który właściwie, pomimo iż obfity w wykrzykniki, nie potrafił wymyślić nic ponad pia desideria zawarte już w wypowiedziach Ojca św., a mianowicie, że ludzie nie powinni być źli, tylko dobrzy. Proust więcej znalazł w swoim ciasteczku, w swojej służącej i w swoich hrabiach, niż oni w dymiących przez lata całe krematoriach. I nic dziwnego, że w końcu ten dym gryzący stał się im kadzidłem dla nowej dyktatury […]. Nastąpiło oswojenie piekła i wprzągnięcie go w konstruktywną pracę polityczną. Wcale nie uważam, żeby ich impotencja artystyczna wobec wojny była wstydem; wręcz przeciwnie, to było do przewidzenia. Dlaczego się tak dzieje, że żołnierz idzie na front, doznaje okropności, sam nią się staje, a potem wraca do życia cywilnego jakby nigdy nic… taki właśnie, jakim był przed wyruszeniem? Zdarzają się dawki za silne. Tych organizm nie przyjmuje. Dlatego, gdybym był towarzyszem-prezesem ich Związku Literatów w tych dniach powojennych, zaleciłbym wyjątkową ostrożność w traktowaniu tematów demonicznych, nadmiernie olbrzymich — a przynajmniej wyjątkową chytrość. Jeśli Proust z hrabiów wydobył więcej, to dlatego że wśród hrabiów mógł poruszać się i czuć swobodnie, a i ciasteczko go nie przerastało — ale te cztery miliony zamordowanych Żydów to Himalaje! Zakazałbym tej typowo polskiej naiwności, która mniema, że tylko na szczytach jest coś do odkrycia. Na szczytach nie ma nic, śnieg, lód i skała — natomiast wiele jest do zobaczenia we własnym ogródku. Gdy zbliżasz się z piórem w ręku do gór milionowej męki, ogarnia cię lęk, szacunek, zgroza, pióro drży w dłoni, a twoje wargi nie stać na nic oprócz jęku. Ale jękami nie robi się literatury. Ani pustką a la Borowski. Ani „sumieniem” a la ksiądz Andrzejewski. Oczywiście — to dotyczy nie tylko literatury. Także przeciętny polski inteligent nie był zdolny przeżyć wojny do dna. Ale w tych warunkach jedynym rzetelnym podejściem do sprawy byłoby nie wysilać się na przeżywanie czegoś, co przeżyć się nie da, a właśnie zapytać, dlaczego takie przeżycie jest nam niedostępne. Polak bowiem bynajmniej wojny nie doświadczył. Doświadczył jedynie tego, że wojny nie da się doświadczyć — mówię, doświadczyć w pełni, wyczerpać — i tego że wraz z pokojem powraca natychmiast inny wymiar, ten normalny. Tak postawione zagadnienie miałoby przynajmniej tę zaletę, że nie ubezwładniłoby ich na czas pokoju pod względem myślowym, moralnym, uczuciowym — znając pojemność swojej natury ci ludzie

łatwiej odnaleźliby równowagę. Jednakże stosunek ich do wojny został sfałszowany. Ujęto to w trybie konwencjonalnym: „wielkie” przeżycie, więc trzeba z niego wyciągnąć wielkie wzruszenie i wielką naukę. Kto ich nie wyciągnie, jest podły. Ponieważ nikt nie mógł wyciągnąć, więc wszyscy poczuli się podli, a, gdy poczuli się podli, wpadli w lekkomyślność. A przecież można było im powiedzieć: wiedz, że wojna nie jest ani odrobinę straszniejsza od tego, co się dzieje w twoim ogródku, w dzień pogodny. Jeżeli wiesz, co w ogóle się dzieje, w świecie i w życiu, dlaczego tamto cię przeraża? A jeśli nie wiesz, dlaczego upierasz się, aby taką wiedzę właśnie mieć o wojnie? Nie trzeba powyższych uwag rozumieć, jako cynizm — bo tu pragnie się jedynie stwierdzić, że istnieją zjawiska do których dojście na najkrótszej drodze jest niemożliwe; można przybliżyć się do nich tylko via cały świat i via natura ludzka w jej najbardziej zasadniczych aspektach. Ich nieprzeżycie rewolucji. — A zatem cóż przedostało się z wojny do ich świadomości — co zostało sformułowane? Jakaś luźna myśl o „okropności” i nieco kulawego, moralizatorskiego patosu. W rzeczywistości ukończenie wojny zastało ich przewróconymi, ogłupiałymi, wypróżnionymi. Byli jeszcze zdolni do rozmaitych akcji zbiorowych, brali udział w organizacjach, ale to dlatego, że chwytali się czegokolwiek aby się utrzymać, aby się ruszać, miotał nimi instynkt walki i życia — ale byli ogłuszeni. I na tę pustkę w nich spadł marksizm. Marksizm, wyobrażam sobie, spadł na nich zanim zdołali całkowicie przyjść do siebie, to jest do siebie z czasów przedwojennych. Toteż myślę, że oni nie przeżyli rewolucji, ponieważ nie mieli czym jej przeżywać. Gdyby marksizm osiedlił się w Polsce samorzutnie, stopniowo, przezwyciężając opory… ale on został na kraj nałożony, jak się nakłada klatkę na odurzone ptaki, jak się nakłada ubranie na człowieka nagiego. Z chwilą gdy znaleźli się w klatce, wszelka polska dyskusja z rewolucją stała się niemożliwa. Dotyczy to także tajnego dialogu duszy indywidualnej z marksizmem — gdyż Polak był zupełnie nie przygotowany do stawienia czoła temu naporowi Nasza kultura tylko z pozoru była indywidualistyczna. Kiedyż to dla Polaka indywidualizm był czymś innym niż popuszczaniem pasa, czyż kiedykolwiek zabłysnął nam jako cnota i trudny obowiązek wierności wobec siebie samego? Jak mogły skutecznie przeciwstawić się Marksowi dusze, wychowane na Mickiewiczu, Sienkiewiczu i Żeromskim? Kiedy ich spętano, już

było za późno aby mógł się zorganizować świadomy indywidualizm polski — więc oni, pozbawieni broni intelektualnej, niepewni swej racji moralnej, walcząc w pojedynkę, raczej opędzali się bezładnie niż walczyli, odrzucali to, nie przyjmowali do wiadomości. Wniosek, paradoksalny, ten, że w krajach burżuazyjnych Zachodu, we Francji lub we Włoszech, marksizm jest nieskończenie głębiej przeżywany. Podczas gdy w Polsce jest on tylko systemem społecznym, w którym się żyje — którego się nie przeżywa. Polska — jeden z krajów najmniej marksistowskich świata. Środa Wracając do tych gazet z Polski, które leżą tutaj na półce — a więc, moim zdaniem, oni tam, w Kraju, zaledwie są… są tylko do pewnego stopnia… jakąś słabowitą, wstępną egzystencją. Aby nie być gołosłownym. Oto pewne charakterystyczne symptomy tego ich niedoistnienia w nowej rzeczywistości. Jak przeżyli lud, proletariat? Mówię o inteligencji. Przecież ten proletariusz naraz wylazł na scenę i w czołowej roli; więc ten inteligent powinien by, choćby ze strachu silniej odczuć tę obecność… Oczywiście w ich gazetach proletariusz jest akurat taki jak na afiszu, krzepki i promienny. Jeżeli przed wojną nasza „wyższa sfera”, tak przecież zagrożona ową bezdenną w Polsce i dziką niższością, nie zdobyła się w tym przedmiocie na nic oprócz papieru, zapisanego filantropią, społecznikostwem i żeromszczyzną, to teraz stosunek inteligencji do ludu stal się uniżony i gładko wyklepany oficjalnym frazesem. Zrozumiałe. Logiczne. Ale… nieoficjalnie? W ich poezji, metaforze, w języku, w sposobie czy raczej w jonie ich myślenia szukam ech intensywnego przeżycia niższości, jako siły stwarzającej — wszakże, gdyby to w nich tkwiło, musiałoby jakoś się objawić. Ale nic. Jakby ich wyobraźnia zasnęła. Ich nieodczuwanie ludu — jego chociażby (to jest im dozwolone) piękności i jego poezji. Wprost niesamowite, a nawet gorszące! Rewolucja sfałszowała i spłyciła ich stosunki z proletariatem, redukując je do „konstruktywnej współpracy”, gdy w rzeczywistości to tragiczne ale twórcze zmaganie się potęg. Cóż, w myśl rewolucji, czynić ma inteligent z robociarzem, z chłopkiem? Budować wspólnie fabrykę? Oświecać go? Stwarzać wspólny front partyjny? Ale techniczna

współpraca to nie żadna osobista styczność — w takim zaś osobistym zetknięciu wybuchnie zaraz nieporozumienie, niechęć, nieufność, wstręt, strach, wybuchnie starcie, gdyż te dwa piętra świadomości — wyższe i niższe — są sobie obce i wrogie, i wyższość może się zetknąć, zespolić z niższością tylko poprzez gwałt i walkę. Otóż, według mnie, nigdy kontakt inteligencji polskiej z warstwą niższą nie był tak nieosobisty — tak wyłącznie techniczny — czyli martwy, czyli duchowo nietwórczy. Nie mam na uwadze, powtarzam, ich urzędowego myślenia, tego co piszą pod dyktandem. Twierdzę, że nawet po cichu i po kryjomu nie nawiedzają ich takie myśli. Kogóż z nich, znużonych, olśni piękność takiego starcia sfer? Że jest wspaniałe, gdy wyższa świadomość dopada niższej jak ptak drapieżny? A może wspanialsze jeszcze, gdy niższość dopuszcza się gwałtu na wyższości? Przezwyciężywszy moją abominację do poezji rymowanej, przeczytałem ich wiersze i utonąłem w konstruktywnej nudzie — nie natrafiłem ani na jeden akcent, który by mnie wyprowadził na pole tych napięć. Zanotujmy przeto: w Polsce Ludowej nikt naprawdę, osobiście, nie przeżywa ludu. Proletariat im się przejadł. Stracili wrażliwość. Piątek Dziś przysiadł się do mnie w kawiarni obleśny facet i opowiadał, że chce posiąść dwunastoletnią dziewczynkę i że ona także by chciała… i przeklinał władzę, państwo, ustrój społeczny, prawo, księży, cywilizację, kulturę. Przeklinał cicho, rzewnie, melancholijnie, dłubiąc brudnym palcem w uchu i patrząc w sufit. Kolacja w Crillonie z Rodriguez Feo. Byli też Virgilio i Humberto. Rodriguez Feo jest redaktorem niezłego miesięcznika literackiego „El Ciclon” w Habanie. Przyjechał z wizytą. Wszyscy są Kubańczykami. Dziwny gatunek! Są inteligentni i zorientowani, ale nie są zrobieni z gliny, tylko z wody. Ruchoma, mieniąca się, przeciekająca płynność. Wracając do domu, myślałem o Polsce i o tamtejszych moich kolegach po piórze. Czasem wydaje mi się, że powinienem myśleć o nich z większą skromnością. A jednak ta pewność, że ja bardziej od nich jestem… nie pozwala na żadne ustępstwa. O hierarchii między nami stanowi nie talent, rozum, wartości moralne, a przede wszystkim to: silniejsze, bardziej rzeczywiste istnienie.

Jestem sam. Dlatego bardziej jestem. Niedziela Złości mnie, gdy czytam ich prasę, że i w dziedzinie sztuki okazali się niemrawi. Zdumiewające, że choć rewolucja wstrząsnęła podstawami ich bym, w tych pismach literackich nic się nie zmieniło. Świat się zawalił, ale światek — ten artystyczny — pozostał nienaruszony. Mam tu ten kiepski Parnas z przedwojnia taki jak był — tylko kolor inny. Dociekliwe rozważania „O istocie poezji”, lub też o malarstwie, konkursy, nagrody, recenzje… i ten jest „czołowym prozaikiem”, tamten „świetnym poetą”. Irytujące gdy widzisz, że po trzęsieniu ziemi w domu twoim ostało się akurat wszystko najlichsze i najsłabiej utwierdzone. Czegóż można było spodziewać się po rewolucji (gdyby ona stała się przeżyciem)? Przynajmniej, że nastąpi jakieś krótkie spięcie z rzeczywistością, że przez chwilę chociażby będą musieli zajrzeć w ślepia tej meduzie. Jest faktem — faktem, czyli nieubłaganą potęgą przed którą trzeba się ugiąć — że wierszy się nie czyta. Że nikt prawie nie jest w stanie odróżnić dobrego obrazu od złego. Że wyścigi tych koni, to jest, przepraszam, rozmaitych zziajanych pianistów, czy innych wirtuozów, ubiegających się o pierwszeństwo, mają akurat tyle wspólnego ze sztuką co wyścigi końskie. Że muzea są czymś arcymartwym i przyprawiającym o ból głowy. Ja umyślnie nie chcę dziś sięgać do korzeni tych absurdów, wymieniam je tylko. Czyż nie można było oczekiwać, że fikcje, śmieszności i głupoty sztuki zostaną przez rewolucję przyparte do muru i że estetykę będą oni budować na faktach, a nie na iluzjach, ani na konwenansach, ani na tradycjach? Jak pogodzić się, na przykład, z tym że Wyspiański jest ogłoszony narodowym naszym dramaturgiem i poetą, jeśli w narodzie nie ma stu osób które by jako tako znały jego dzieło? Jak twierdzić, że Słowacki lub Mickiewicz zachwycają, gdy nie zachwycają? Dlaczego mówicie, że żyje wśród was Kasprowicz, gdy znacie go tylko z katalogów bibliotek? Zdawałoby się, że tam gdzie sens społeczny sztuki wybija się na pierwszy plan, takie pytania powinny być postawione. Ale one w dalszym ciągu są nieprzyzwoite. Gdyby w Kraju ogłoszono mój artykuł Przeciw poetom z „Kultury”, stałby się on artykułem co się zowie rewolucyjnym — ale przecież taką rewolucję powinna była dawno przeprowadzić wasza rewolucja. Trzeba było podejść do sztuki

brutalnie, zniszczyć jej mity, zrewidować ten niemożliwie przestarzały język jej akolitów i glosatorów, ustalić ją w tym czym jest — wówczas można by rzeczywiście ruszyć nieco naprzód. Pytacie zakłopotani, jak się zabrać do tego? Ależ bardzo proste! Przestańcie kłamliwie twierdzić, że „sztuka zachwyca”, powiedzcie zgodnie z prawdą, że wprawdzie sztuka nieco od czasu do czasu zachwyca, lecz że, przede wszystkim ludzie zmuszają się wzajemnie do tego aby ich zachwycała. Zmuszają się? Dlaczego? Jak? Po co? Gdzie indziej pisałem o tym — ale zauważcie, że już samo takie postawienie sprawy wyrywa was z kręgu sztucznej adoracji, fikcyjnej wartości i anachronicznej liturgii. Czyż rewolucja nie stworzyła klimatu dla takiego realizmu? Czyż nie jest on zgodny z duchem marksizmu — mam na myśli nie pomyloną marksistowską teorię sztuki, a właśnie ducha — wszakże takie ujęcie, jak najbardziej dialektyczne, ukazuje wam doznanie artystyczne jako coś powstającego „między” ludźmi? I dla Polaka taki realizm byłby wielką zdobyczą, stworzyłby nasze własne podejście do sztuki, wyodrębniłby nas od Zachodu, doprowadziłby nas do estetyki zgodniejszej nie tylko z życiem, ale i z naszą naturą. Zamiast tego — cóż? Nie dokonano niczego. Zażądano aby sztuka była „dla mas”, co równa się żądaniu aby była płaska. Zażądano aby była dla mas, ale nie zreformowano stosunku mas do sztuki. Pozostała nadal „zachwycająca”. Zbiurokratyzowano artystę, zachowując nietknięte jego kapłaństwo oraz cały ten kościół i wszystkie w nim nabożeństwa. Ba! Dodano jeszcze jeden absurd niepośledniego formatu. W społeczeństwach zachodnich burżuj ze średnim wykształceniem mniema, że on rzeczywiście może wchłonąć fugę Bacha lub obraz Rafaela. Lecz Demokracja Ludowa uważa, iż także kmiotek lub robociarz, mając „dusze wrażliwe na piękno”, mogą wczuć się w sonatę Szopena — jakoż prowadzi się ich na koncert i na tej kulturalnej sesji „przeżywają”… jak wszystko tam się przeżywa, ani na jotę bardziej. Co za szmira! I znów: wiem, rozumiem, że nic nie było do zrobienia gdy królował Żdanow. Ale do dziś nie widzę żadnej poszlaki, która by wskazywała, że choćby tylko możliwość takiej rewizji tam kiełkuje. Poniedziałek Nowy stos pism przysyła Giedroyc — te są już z ostatnich miesięcy, marzec, kwiecień.

Po mowie tow. Chruszczowa i rewelacjach XX-go Zjazdu. Nowy etap i zmiana kursu. Są uszczęśliwieni i dumni. Ale znów te artykuły, wiersze, listy do redakcji, komentarze wyglądają jakby były pisane przez jedną i tę samą osobę. Odchylenia są nieznaczne. Jeden temat niepodzielnie króluje: XX Zjazd i nowy kurs. Przede wszystkim rzuca się w oczy, że oni zawsze są niewolnikami jednego tematu. Temat tam nie rodzi się spontanicznie, nie bywa znaleziony na własną rękę, stworzony, odkryty — jest zawsze zadany. Mimo to jest wzruszające widzieć, jak cieszą się porcją życia, którą im przydzielono. Ale jeśli chodzi o ludzi w Polsce, nielicznych, którzy chcą żyć na serio — i chcieliby może dokonać czegoś powszechnie ważnego to jest nie lokalnego, lecz na miarę świata… ci będą musieli zbyć uśmieszkiem jubel i balik dozwolonej swobody. Wtorek Przeczytałem co napisałem powyżej o proletariacie i sztuce. Jakież to będzie nieprzekonywujące dla tych, którzy mnie nie rozumieją, którym wymyka się mój sens. Takich jest legion. Oby mieli ucho dość wyrobione aby ich ostrzegło, że to nie są zwiewne kaprysy — raczej ukazanie drogi trudnej, bo nie podobłocznej ale po ziemi. Wracam do mego punktu wyjścia: oni swojego życia nie przeżyli. Tak, to dlatego ja jestem wobec nich taki wyniosły, zarozumiały, lekceważący — nie mogę po prostu uznać, że to ludzie na moim poziomie. Otóż, zważywszy, że nie spadła na mnie ani dziesiąta część tego co im się dostało i że, gdy oni krwawili, ja wałęsałem się po kawiarniach w Buenos Aires, uczucie takie — przyznaję — nie bardzo jest w porządku. Bardziej chyba byłaby wskazana pokora i podziw. A jednak to zimne lekceważenie jest we mnie tak silne, że nie mogę go ukryć w tym dzienniku, gdzie chciałbym nie zanadto kłamać. Jak śmiem ich lekceważyć? I to lekceważyć tak okrutnie, że nawet ból i klęska tych ludzi, przecież mi bliskich, stają się mniej ważne? Nie umiem tego sobie wytłumaczyć inaczej jak tylko, że doznaję ich istnienia mniej silnie… nie, nie z powodu odległości czy długotrwałego rozstania. Przestali być dla mnie kimś. Przestali być czym byli, a nie skonkretyzowali się dostatecznie w żadnym nowym istnieniu. Są

niewyraźni. Zamazani. Niepełni. Embrionalni. Komunizm? Antykomunizm? Nie, to zostawmy na razie na boku. Nie idzie ó to abyście byli komunistami, lub anty… idzie o to, żebyście po prostu byli. Być — to nieprawdaż, minimalny postulat który przedkładam polskiej inteligencji, polskiej świadomości. Będziecie musieli nieźle się wysilić w latach nadchodzących, aby przejść od półegzystencji do egzystencji, i nie wiadomo czy się to uda. Póki co, przyjaciele, życie wasze równie jak śmierć nie będą miały pełnej wagi. A to prawo do życia i śmierci będzie musiał zdobyć każdy z was z osobna. Jeszcze kilka luźnych uwag z tej lektury gazet. Ich wyobraźnia. — Jest czystsza, niż była przed wojną. Oni dziwnie się oczyścili. Wyobraźnia ich przestała być sybarytyzmem, została skierowana w stronę wysiłku i walki. Jest bardziej istotnie związana z energią. I nurt uzdrawiający wyobraźni prymitywnej, której dziś są bliżsi, opłukał ich z wielu spaczeń, dziwactw, z histerii. Przed wojną sporo było ludzi w Polsce żyjących życiem złagodzonym — ziemiaństwo, burżuazja. Wyżywali się przeto w wyobraźni, ale nie dość zdyscyplinowanej, więc brudnej… marzyciele. Ci teraz w Kraju — nie. To nie marksizm sprawił, ale bieda. To wyobraźnia bardziej schludna, ale też uboga. Ubóstwo jej również nie jest wynikiem ustroju społecznego, tych tam zakazów i dyrektyw, jest w związku z powszechną pauperyzacją. Gdy odpadną zakazy, naród pozostanie z wyobraźnią wypróżnioną, wsadzi rękę do pustej kieszeni. Ich moralność. — Mają pełną gębę moralności. Bez przerwy. Któż wobec tego może uwierzyć w ich moralność? Moim zdaniem, ich moralność pozostaje w odwrotnym stosunku do ich gadaniny. Moralność życia publicznego wciąż tam jest na tapecie? No, więc w tej dziedzinie są, jak myślę, cynikami nie lada. Natomiast w stosunkach osobistych, familijnych etc., tam gdzie może istnieć jaka taka dyskrecja, to są, zapewne, zacni ludzie. Ich piękność. — Jakiej piękności pragną dla siebie? Jakiego pióropuszu? Jakiej ozdoby? Jakiej poezji, jakiego wdzięku szukają aby nimi okrasić swoje bytowanie, zanadto szare? Trudne pytanie. Ich oficjalna piękność, to piękność walki o nowy porządek — ale ta piękność została tam zracjonalizowana i zanadto utożsamiona z cnotą, a to pozbawia żywotności. Obfitują w piękne cnoty, jak Kościół katolicki. Ale gdzież są ich piękne grzechy?

Jeżeli ich wyobraźnia nie skurczyła się do zera, to można przypuszczać, że tam, poza oficjalną poezją, tworzy się po cichu inna, prywatna, i że jest ona poezją anarchii. Ich skromność. — Ci literaci są niezwykle skromni. Ich skromność jest savoir vivre’m. Polega na ukrywaniu pychy. To jedynie ostrożność — aby nie rozjuszyć kogoś na siebie. W literaturze taka skromność nie może przydać się na nic. Pychy, wyniosłości, ambicji nie można usunąć z pisania, bo to jego motor. Trzeba je ujawnić. Wtedy można je ucywilizować.

UZUPEŁNIENIE

PRZECIW POETOM Byłoby subtelniej z mej strony gdybym nie zakłócał jednego z nielicznych nabożeństw, jakie nam jeszcze pozostały. Aczkolwiek zwątpiliśmy prawie o wszystkim, uprawiamy jeszcze kult Poezji i Poetów i co bodaj jedyne Bóstwo, którego nie wstydzimy się wielbić z wielką pompą, z głębokimi pokłonami, głosem napuszonym… Ach, ach, Shelley! Ach, ach, Słowacki! Ach, słowo Poety, misja Poety i dusza Poety! A jednak trzeba mi rzucić się na te modły i popsuć, w miarę możności mojej, ten rytuał w imię… w imię po prostu elementarnej złości, jaką w nas budzi wszelki błąd stylu, wszelki fałsz, wszelka ucieczka od rzeczywistości. A ponieważ zabieram się do walki z dziedziną szczególnie wywindowaną, nieomal podniebną, przeto muszę się pilnować, abym sam nie wzleciał jak balon i nie stracił twardego gruntu pod stopami. Teza niniejszego szkicu: iż nikt prawie nie lubi wierszy i że świat poezji wierszowanej jest światem fikcyjnym oraz sfałszowanym wyda się, przypuszczam, równie śmiała, jak niepoważna. A jednak ja tu staję przed wami i oświadczam, że mnie wiersze wcale się nie podobają, a nawet mnie nudzą. Powiecie może, iż jestem nędznym ignorantem? Ale pracuję przecież w sztuce od dawna i język jej nie jest mi tak zupełnie obcy. A również nie możecie użyć przeciwko mnie waszego ulubionego argumentu, twierdząc że nie posiadam wrażliwości poetyckiej, albowiem właśnie posiadam ją i w dużej mierze — a gdy poezja objawia mi się nie w wierszach lecz zmieszana z innymi bardziej prozaicznymi elementami, na przykład w dramatach Szekspira, w prozie Dostojewskiego i Pascala, lub po prostu przy okazji zwykłego zachodu słońca, drżę jak inni śmiertelnicy. Dlaczegóż tedy nudzi mnie i męczy ten farmaceutyczny ekstrakt zwany „czystą poezją”, zwłaszcza gdy ukazuje się w formie wierszowanej? Dlaczego nie mogę znieść tego monotonnego śpiewu, bez przerwy wzniosłego, dlaczego usypia mnie rytm i rym, dlaczego język poetów wydaje mi się najmniej ciekawy ze wszystkich możliwych języków, dlaczego ta Piękność jest dla mnie tak mało powabna i dlaczego nie znam nic, jako styl, gorszego, nic bardziej śmiesznego niż sposób w jaki Poeci mówią o sobie i swojej Poezji? Ale byłbym może skłonny uznać jakąś specjalną ułomność moją w tym względzie… gdyby nie pewne doświadczenia… pewne naukowe doświadczenia… Przeklęty, w sztuce, Bacon! Doradzam wam abyście

nigdy nie starali się przeprowadzać doświadczeń na terenie sztuki, gdyż dziedzina ta tego nie znosi — a wszystkie deklamacje na jej temat mogą ostać się tylko pod warunkiem, że nikt nie będzie tyle niedyskretny, aby zajrzeć, o ile pokrywają się one z rzeczywistością. Ładnych rzeczy, na przykład, dowiedzielibyśmy się, gdybyśmy zaczęli badać o ile osoba, która zachwyca się Bachem, może w ogóle zachwycać się Bachem, to jest o ile zdolna jest uchwycić coś z muzyki i z Bacha. Czyż nie zdarzyło mi się (pomimo iż nie potrafię wygrać na fortepianie „wlazł kotek na płotek ) dać nie bez powodzenia dwóch koncertów — koncertów, które polegały na tym, iż zacząłem bębnić w instrument bez składu ni ładu, zapewniwszy sobie przedtem poklask kilku wtajemniczonych w mą intrygę znawców i zapowiedziawszy, że będę grał nowoczesną muzykę? Jakie szczęście, że ci, którzy rozprawiają o sztuce górnym trybem Valérego nie zniżają się do takich konfrontacji. Ten kto od tej strony podchodzi do naszej estetycznej mszy z łatwością może odkryć, iż to królestwo pozornej dojrzałości jest właśnie najbardziej niedojrzałym podwórkiem ludzkości, gdzie króluje bluff, mistyfikacja, snobizm, fałsz i głupstwo. I dobrą będzie gimnastyką dla naszego sztywnego myślenia, jeśli od czasu do czasu wyobrazimy sobie samego Pawła Valéry jako kapłana Niedojrzałości, bosego księdza w krótkich majtkach. Następujące przeprowadzałem doświadczenia: kombinując poszczególne zdania, lub fragmenty zdań z wierszy danego poety, budowałem wiersz absurdalny i odczytywałem go w gronie szczerych miłośników jako nowy utwór wieszcza — ku ogólnemu zachwytowi owych miłośników ; albo zaczynałem wybadywać ich w sposób szczegółowy na okoliczność tego czy innego poematu, i stwierdzałem, że „miłośnicy” nawet nie przeczytali go w całości. Jakżeż więc? Tak się zachwycać, a nawet nie doczytać do końca? Rozkoszować się tak dalece „matematyczną precyzją” poetyckiego słowa, a nie dostrzec radykalnego pokiełbaszenia precyzji? Tak się mądrzyć, tyle deklamować na te tematy, delektować się jakimiś subtelnościami, niuansami, a zarazem popełniać tak ciężkie, tak elementarne grzechy? Naturalnie, po każdym z tych doświadczeń wielkie powstawały protesty i obrazy, a miłośnicy zaklinali się na wszystkie świętości, że jednak to nie tak… że przecież… ale ten groch odbijał się od twardej skały Doświadczenia. Znalazłem się więc w obliczu następującego dylematu: tysiące ludzi pisze wiersze: setki tysięcy wielbią tę poezję: znakomici geniusze wypowiadali się wierszem; od niepamiętnych czasów Poeta jest czczony — a wobec tej góry chwały ja, z moim podejrzeniem, że msza poetycka odbywa się w zupełnej próżni. O, gdybym nie umiał bawić się

tą sytuacją, na pewno bardzo byłbym przerażony. Pomimo to jednak moje doświadczenia ogromnie wzmocniły mnie na duchu i już śmielej zacząłem szukać odpowiedzi na to męczące pytanie: dlaczego nie smakuje mi czysta poezja? Dlaczego? Czyż nie dla tych samych przyczyn, dla których nie smakuje mi cukier w stanie czystym? Cukier nadaje się do osładzania kawy ale nie do tego aby go jeść łyżką z talerza, jak kaszkę. W poezji czystej, wierszowanej, nadmiar męczy nadmiar poezji, nadmiar poetycznych słów, nadmiar metafor, nadmiar sublimacji, nadmiar, wreszcie, kondensacji i oczyszczenia ze wszelkiego elementu antypoetyckiego, co upodabnia wiersze do chemicznego produktu. Śpiew jest bardzo odświętną formą wypowiedzi… Ale oto, w ciągu wieków, mnożą się śpiewacy — którzy, śpiewając, zmuszeni są przyjąć postawę śpiewaka — a ta postawa z biegiem czasu coraz staje się sztywniejsza. I jeden śpiewak podnieca drugiego, jeden drugiego utwierdza w coraz bardziej nieustępliwym zapamiętaniu się w śpiewie, ha, już nie śpiewają oni dla tłumu, już jeden śpiewa dla drugiego; i między nimi, na drodze nieustannej rywalizacji, ciągłego doskonalenia się w śpiewie, wytwarza się piramida której szczyt dosięga niebios i którą podziwiamy z dołu, z ziemi, zadzierając nosy. To co miało być chwilowym wzlotem prozy, stało się programem, systemem, profesją — i dziś jest się Poetą, tak jak się jest inżynierem lub lekarzem. Wiersz urósł nam do potwornych rozmiarów i już nie my nim rządzimy, ale on nami. Poeci stali się niewolnikami — i moglibyśmy określić poetę, jako istotę która już nie może wypowiadać siebie, gdyż musi wypowiadać Wiersz. A przecież nie może być chyba w sztuce ważniejszego zadania, niż to właśnie: wypowiadać siebie. Nie powinniśmy nigdy tracić z oczu prawdy, że wszelki styl, wszelka określona postawa formuje się przez eliminację i jest w gruncie rzeczy zubożeniem. Nie powinniśmy przeto nigdy pozwolić, aby jakakolwiek postawa redukowała zbytnio nasze możliwości, stając się kneblem na ustach — a gdy idzie o tak sztuczną, ba, nieomal pretensjonalną postawę jak „śpiewaka” tym bardziej należałoby nam mieć się na baczności. Lecz my, jak dotąd, jeśli idzie o sztukę, o wiele więcej wysiłku i czasu poświęcamy doskonaleniu się w takim albo innym stylu, w takiej lub innej postawie, niż temu aby zachować w stosunku do nich wewnętrzną suwerenność i swobodę, aby wypracować właściwy stosunek pomiędzy nami a naszą postawą. Zdawałoby się, iż Forma jest dla nas wartością samą w sobie, niezależnie od tego, o ile nas wzbogaca lub zubaża. Zapamiętale

doskonalimy sztukę, ale niewiele się przejmujemy pytaniem, do jakiego stopnia zachowała ona jeszcze jakiś związek z nami. Pielęgnujemy Poezję, nie bacząc, iż to co piękne niekoniecznie musi być „twarzowe”. Jeżeli więc chcemy, aby kultura nie straciła wszelkiego związku z jednostką ludzką, musimy od czasu do czasu przerwać naszą pracowitą twórczość i skontrolować, czy to co wytwarzamy, nas wyraża. Istnieją dwa sprzeczne rodzaje humanizmu: jeden, który moglibyśmy nazwać religijnym, usiłuje rzucić człowieka na kolana przed dziełem kultury ludzkiej, zmusza nas abyśmy wielbili i szanowali, na przykład, Muzykę, albo Poezję, albo Państwo, albo Bóstwo; ale drugi, bardziej krnąbrny prąd ducha naszego, stara się właśnie o przywrócenie człowiekowi jego suwerenności i niezależności w stosunku do tych Bogów i Muz, które, ostatecznie, są jego, człowieka, tworem. W tym ostatnim przypadku słowo „sztuka” pisze się z małej litery. I niewątpliwą jest rzeczą, że styl, który potrafi objąć obie te tendencje, jest pełniejszy, autentyczniejszy i ściślej odzwierciedla antynomiczność natury naszej, niż styl, który ze ślepą krańcowością wyraża jeden tylko z tych dwóch biegunów naszego uczucia. Ale, ze wszystkich artystów, poeci są chyba tymi którzy najusilniej padają na kolana — najbardziej się modlą — są oni kapłanami par excellence i ex profession a Poezja, w tym ujęciu, staje się po prostu celebracją. Ta właśnie wyłączność sprawia, że styl i postawa poetów są tak drastycznie niedostateczne, tak niczym nie uzupełnione. Pomówmy jeszcze przez chwilę o stylu. Powiedzieliśmy, że artysta musi wypowiadać siebie. Lecz, wypowiadając siebie, musi on także dbać aby jego sposób mówienia był zgodny z istotnym jego położeniem w świecie, winien on dać nie tylko stosunek swój do świata, ale i świata do siebie. Jeżeli, będąc tchórzem, przybieram ton heroiczny, popełniam błąd stylu. Ale jeżeli wyrażam się tak, jak gdybym był przez wszystkich szanowany i kochany, podczas gdy w rzeczywistości ludzie nie cenią mnie ani nie lubią, także popełniam błąd stylu. Jeżeli zaś chcemy zdać sobie sprawę z istotnego położenia w święcie, nie możemy unikać konfrontacji z odmiennymi, od naszej, rzeczywistościami. Człowiek który uformował się jedynie w styczności z ludźmi podobnymi sobie, który jest produktem wyłącznie swego środowiska, ciaśniejszy, gorszy będzie miał styl od tego, który, doznał rozmaitych środowisk i ludzi. I otóż w poetach razi nie tylko ta ich nabożność, niczym nie skompensowana, to oddanie się całkowite Poezji, ale i ich strusia polityka w stosunku do rzeczywistości: gdyż oni bronią się przed rzeczywistością, nie chcą jej widzieć, ani uznać, wprawiają się umyślnie w stan oszołomienia, który nie jest siłą, lecz słabością.

Czyż poeci nie tworzą dla poetów? Czy nie szukają oni jedynie wyznawców, to jest ludzi takich, jak oni sami? Czyż te wiersze nie są li tylko wytworem pewnej, ciasnej, grupy? Czy nie są one hermetyczne? Oczywiście, nie zarzucam im tego że są „trudni” — nie domagam się aby pisali „w sposób dla wszystkich zrozumiały” ani aby zstąpili pod strzechy. Równałoby się to żądaniu, aby dobrowolnie zrezygnowali z najistotniejszych wartości, jak świadomość, rozum, większa wrażliwość i głębsza wiedza o życiu i świecie, po to aby zniżyć się do przeciętnego poziomu — o, nie, nigdy nie zgodzi się na to żadna sztuka, która się szanuje! Ten, kto jest rozumny, subtelny, wzniosły i głęboki musi przemawiać rozumnie i subtelnie i głęboko, a kto jest wyrafinowany musi przemawiać w sposób wyrafinowany — gdyż wyższość istnieje i istnieje ona nie po to ażeby się zniżać. Nie jest więc złe, że współczesne wiersze nie są byle komu dostępne, ale złe jest, że są zrodzone z jednostronnego, ciasnego obcowania identycznych światów,, identycznych ludzi. Wszakże sam jestem autorem, który uparcie broni swojego poziomu — ale jednocześnie (wspominam o tym aby mi nie zarzucano że uprawiam rodzaj, który zwalczam) utwory moje ani przez chwilę nie zapominają, że poza mym światkiem istnieją jeszcze inne światy. I jeśli nie piszę dla ludu, to jednak piszę jako ktoś przez lud zagrożony, lub też zależny od ludu, lub przez lud stwarzany Nigdy też nie przyszło mi do głowy aby przybierać pozę „artysty”, „pisarza”, dojrzałego, uznanego twórcy, lecz występuję właśnie w roli kandydata na artystę, jestem tym, który jedynie pragnie być dojrzały — w nieustającym i zażartym starciu ze wszystkim co mnie hamuje w rozwoju. I sztuka moja wykształciła się nie w zetknięciu z grupą ludzi mnie pokrewnych, lecz właśnie w odniesieniu do wroga i w zetknięciu z wrogiem. Poeci natomiast? Czyż wiersz poety może się ostać, jeśli wpadnie w ręce nie przyjaciela-poety, ale wroga, ale nie-poety? Jak wszelka inna wypowiedź, wiersz tak powinien być poczęty i urzeczywistniony, aby nie przyniósł hańby swemu twórcy nawet wówczas, gdyby nikomu nie miał się podobać. Więcej nawet, trzeba aby wiersze nie hańbiły twórcy także w tym wypadku, jeśli jemu samemu — twórcy — się nie podobają. Albowiem żaden poeta nie jest wyłącznie poetą i w każdym poecie żyje nie-poeta, który nie śpiewa i nie lubi śpiewu… a człowiek jest czymś obszerniejszym niż poeta. Ale styl zrodzony wśród wyznawców tej samej religii umiera w zetknięciu z tłumem niewiernych; niezdolny jest on bronić się, ani walczyć; niezdolny do prawdziwego życia; to styl ciasny. Pozwólcie, iż ukażę wam następującą scenę… Wyobraźmy sobie, że w

gronie kilkunastu osób jedna z nich wstaje i zaczyna śpiewać. Śpiew ten nudzi większość słuchaczy; lecz śpiewak nie chce zdać sobie z tego sprawy; nie, on zachowuje się jakby zachwycał; wymaga aby wszyscy padli na kolana przed tym Pięknem, żąda bezwzględnego uznania dla swej roli Wieszcza; i choć nikt nie przywiązuje do jego śpiewu większej wagi, on przybiera minę jakby słowo jego miało decydujące dla świata znaczenie, pełen wiary w swoją Poetycką Misję ciska gromy, huczy, grzmi, szaleje w próżni; lecz, co więcej, nie chce przyznać się przed ludźmi, ani też przed sobą, że ten śpiew nawet jego samego nudzi, męczy, dręczy — gdyż przecie on nie wypowiada się swobodnie, ani naturalnie, ani bezpośrednio, tylko w formie odziedziczonej po innych poetach, która straciła już od dawna styczność z bezpośrednim odczuwaniem ludzkim; i oto nie tylko głosi on Poezję, ale i zachwyca się Poezją; będąc Poetą, wielbi wielkość i ważność Poety; nie tylko wymaga aby inni padali przed nim na kolana, lecz sam przed sobą pada na kolana. Czyż nie można by o takim człowieku powiedzieć, że on za duży wziął ciężar na swe barki? Gdyż nie tylko wierzy w moc poezji, ale i zmusza samego siebie do tej wiary, nie tylko ofiarowuje siebie innym, ale i zmusza ich aby ten boski dar, jak hostię, spożywali. Gdzież w tak hermetycznym stanie ducha powstać może jakaś szczelina, przez którą wdarłoby się z zewnątrz życie? A przecie nie mowa tutaj o jakimś trzeciorzędnym piewcy, nie, to się odnosi również do najsławniejszych, najlepszych poetów. Gdybyż poeta umiał potraktować swój śpiew jako manię, lub jako obrządek, gdybyż oni śpiewali jako ci, którzy muszą śpiewać, choć wiedzą, że śpiewają w próżni. Gdybyż zamiast dumnego „ja, Poeta” byli zdolni wypowiedzieć te słowa ze wstydem, lub z lękiem… lub nawet ze wstrętem… Ale nie! Poeta musi uwielbiać Poetę! Ta więc bezsilność wobec rzeczywistości cechuje w sposób miażdżący styl i postawę poetów. Lecz człowiek, który ucieka przed rzeczywistością, nie znajduje już w niczym oparcia… staje się igraszką żywiołów. Z chwilą, gdy poeci stracili z oczu konkretną istotę ludzką, a wzrok utkwili w abstrakcyjnej Poezji, już nic nie mogło powstrzymać ich na równi pochyłej, wiodącej w przepaść absurdu. Wszystko zaczęło im rosnąć samo przez się. Metafora, pozbawiona wszelkiego wędzidła, wzięła na kieł, rozszalała się do tego stopnia, że dziś już nic w wierszach nie ma, prócz metafor. Język stał się rytualny — te „róże”, te „zmierzchy”, „tęsknoty” lub „bóle , które ongiś miały jakąś świeżość, stały się wskutek nadużycia pustym dźwiękiem — a odnosi się to również i do bardziej nowoczesnych „semafor” lub innych „spirali”. Zwężeniu języka towarzyszy zwężenie stylu, które doprowadziło do

tego, że dziś wiersze to nie więcej niż kilkanaście uświęconych „przeżyć” podanych w natrętnych kombinacjach skąpego słownika. W miarę jak Zwężenie stawało się coraz Węższe, nieokiełznane niczym Piękno stawało się coraz Piękniejsze, Głębia coraz Głębsza, Szlachetność coraz Szlachetniejsza, Czystość coraz Czystsza. Gdy z jednej strony pozbawiony hamulca wiersz rozdął się do granic gigantycznego poematu (podobnego do tych puszcz, znanych naprawdę tylko kilku eksploatorom) z drugiej jął kondensować się do rozmiarów zbyt już syntetycznych i homeopatycznych. Poczęto też oddawać się jakimś wynalazkom i eksperymentom z grymasem straszliwego wtajemniczenia — i tej nudnej orgii, powtarzam, nic nie jest w stanie zahamować. Albowiem nie idzie tu o twórczość człowieka dla człowieka, a tylko o obrządek pełniony przed ołtarzem. A na dziesięć wierszy, co najmniej jeden poświęcony będzie wielbieniu Potęgi Słowa Poetyckiego lub gloryfikacji powołania Poety. Zgódźmy się iż te chorobliwe przypadłości nie są jedynie właściwe poetom. W prozie również ta religijna postawa poczyniła wielkie spustoszenia i jeśli weźmiemy utwory takie, jak na przykład Śmierć Wirgiliusza Brocha, lub Ulissesa albo niektóre dzieła Kafki, to doznamy tego samego wrażenia — iż „wybitność”, „wielkość” tych utworów urzeczywistnia się w próżni, że należą one do tych książek, o których wszyscy wiedzą, że są wielkie… które jednakowoż w jakiś sposób są nam odległe, niedostępne i zimne… albowiem zostały napisane na klęczkach z myślą nie o czytelniku a o Sztuce, lub też o innej abstrakcji. Ta proza Zrodziła się z tegoż samego ducha, który przyświeca poetom, to niewątpliwie z istoty swojej „proza poetycka”. Jeżeli, porzucając utwory, zajmiemy się osobami poetów i światkiem, jaki osoby te tworzą wraz ze swymi wyznawcami i akolitami, to jeszcze bardziej stanie się nam i ciasno i duszno. Poeci nie tylko piszą dla poetów, lecz także wychwalają się wzajemnie i wzajemnie oddają sobie cześć. Świat ten, lub raczej światek, niewiele różni się od innych światków hermetycznych i wyspecjalizowanych: szachiści uważają szachy za szczyt twórczości ludzkiej, mają swoje hierarchie, mówią o Capablance z równym nabożeństwem jak poeci o Mallarmé i jeden drugiego utwierdza w poczuciu własnej doniosłości. Ale szachiści nie mają pretensji do tak uniwersalnej roli i to, co można wybaczyć od biedy szachistom, u poetów staje się nie do wybaczenia. W następstwie takiego odosobnienia wszystko tu puchnie i nawet mierni poeci rozdymają się w sposób apokaliptyczny, a błahe problemy nabierają oszałamiającej wagi.

Przypomnijmy sobie chociażby straszliwe polemiki na te asonansów, ton w jakim dyskutowano tę sprawę — się wówczas, że losy ludzkości zależą od tego, czy można rymować „mogą” i „głową” Oto co się dzieje, gdy duch gremialny osiąga przewagę nad duchem uniwersalnym. Inny nie mniej kompromitujący fakt, to ilość poetów. Do wzmiankowanych powyżej nadmiarów dochodzi jeszcze nadmiar wieszczów. Te ultra-demokratyczne cyfry rozsadzają od wewnątrz arystokratyczną i dumną twierdzę poetycką — i rzeczywiście dość zabawne jest, gdy się ich widzi wszystkich razem na jakim kongresie: cóż za tłum istot wyjątkowych! Ale czyż sztuka święcąca się w próżni nie jest idealnym terenem dla tych właśnie, którzy są niczym, których pusta osobowość z zachwytem wyżywa się w tych formach uszczuplonych? A już prawdziwie są śmieszne te krytyki, te artykuliki, aforyzmy, esayje, które ukazują się w prasie na temat poezji. Oto przelewanie z pustego w próżne — ale zarazem jest to przelewanie bombastyczne i już tak naiwne, tak dziecinne, że wierzyć się nie chce aby ludzie parający się piórem nie wyczuwali całej śmieszności tej publicystyki. Dotąd nie zrozumieli ci styliści, że o poezji nie wolno pisać w tonie poetycznym i ich gazetki pękają od takich poetyzujących elukubracji. Wielka też jest śmieszność, towarzysząca recytalom, konkursom oraz manifestom, ale chyba nie warto już nad tym się rozwodzić. Sądzę, że wytłumaczyłem mniej więcej dlaczego poezja wierszowana mnie nie bierze. I dlaczego poeci — którzy oddali się całkowicie Poezji — i podporządkowali tej Instytucji bez reszty własne istoty swoje, zapominając o istnieniu konkretnego człowieka i zamykając oczy na rzeczywistość — znaleźli się (od wieków) w katastrofalnej sytuacji. Wbrew pozorom triumfu. Wbrew całej pompie tego ceremoniału. Ale muszę jeszcze odeprzeć pewien zarzut. Tylko dobrowolnym zaślepieniem można wytłumaczyć ten niesłychany symplicyzm z jakim bronią się poeci (ludzie na ogół nie głupi, ani naiwni) gdy się zaczepia ich sztukę. Wielu z nich szuka ratunku w oświadczeniu, że wiersze piszą dla własnej przyjemności — jak gdyby całe ich postępowanie nie zadawało kłamu temu twierdzeniu. Są i tacy, którzy z powagą utrzymują, że piszą dla ludu i że ich wymyślne szarady stanowią pokarm duchowy prostaczków. Wszyscy jednak wierzą niezłomnie w rezonans społeczny poezji i trudno im będzie zrozumieć w jaki sposób można atakować ich od tej strony. Powiedzą: — Jakżeż! Czy może pan wątpić? Czy nie widzi pan tłumów, które biorą udział w naszych recytalach? Ilości wydań, które osiągają

nasze tomiki? Studiów, artykułów, rozpraw, o nas pisanych? Podziwu, jakim otoczeni są sławni poeci? To pan właśnie nie chce widzieć tego co jest… Cóż im odpowiem? Że wszystko to — iluzje. To prawda, że na recytale chodzą tłumy, ale też prawdą jest, że nawet słuchacz bardzo wykształcony absolutnie nie jest w stanie zrozumieć wiersza, deklamowanego na recytalu. Ileż razy zdarzyło mi się asystować tym beznadziejnym sesjom, na których recytowano wiersz za wierszem — a każdy z nich musiałby być co najmniej trzy razy z najwyższą uwagą przeczytany aby z grubsza dało się odcyfrować jego treść. Co się tyczy wydań, to wiemy że tysiące książek kupuje się aby nie przeczytać ich nigdy. O poezji piszą, jak już powiedzieliśmy, poeci. A podziw? Czy konie na wyścigach nie budzą jeszcze większego zainteresowania — ale cóż ma wspólnego ta żyłka sportowa z jaką oglądamy wszelką rywalizację, i te wszystkie ambicje — narodowe i inne — które tym wyścigom towarzyszą z istotnym wzruszeniem artystycznym? Jednakże taka odpowiedź, choć słuszna, nie byłaby wystarczająca. Problem obcowania naszego ze sztuką jest o wiele głębszy i trudniejszy. I jest niewątpliwe w moim pojęciu przynajmniej — że jeśli w ogóle chcemy coś z tego zrozumieć, musimy całkowicie zerwać z tą zbyt łatwą myślą iż „sztuka zachwyca nas” i że „rozkoszujemy się sztuką”. Nie, sztuka tylko do pewnego stopnia nas zachwyca, a rozkosze jakich nam przysparza są wątpliwe… I czyż może być inaczej, jeśli obcowanie z wielką sztuką to męczące, trudne obcowanie z ludźmi dojrzałymi, o szerszym zasięgu i potężniejszym odczuwaniu. Nie rozkoszujemy się — raczej staramy się rozkoszować… i nie rozumiemy… staramy się zrozumieć… Jakże powierzchowna jest myśl, dla której to skomplikowane zjawisko sprowadza się do prostej formuły: sztuka zachwyca ponieważ jest piękna. — Ach, tak wielu jest snobów… ale ja nie jestem snobem, ja szczerze przyznaję się jeśli coś mi się nie podoba — mówi ta prostoduszność i zdaje się jej, że już wszystko załatwione. Ale przecież wyraźnie dają się odczuć tutaj czynniki, nie mające żadnego związku z estetyką. Czy myślicie, że gdyby nas w szkole nie zmuszano do zachwycania się sztuką, mielibyśmy dla niej, w późniejszym wieku, tyle gotowego już zachwytu? Czy sądzicie, że gdyby cała nasza organizacja kulturalna nie narzucała nam sztuki — my byśmy się nią tak interesowali? Czy to nie nasza potrzeba mitu, uwielbienia, wyżywa się w tym podziwie naszym i czy, uwielbiając wyższych, sami się nie wywyższamy? Ale przede wszystkim, te uczucia

podziwu, zachwytu rodzą się „z nas”, czy „między nami”? Jeśli na koncercie rozlega się burza oklasków to wcale nie znaczy, aby każdy z tych oklaskujących był zachwycony. Jeden nieśmiały oklask prowokuje drugi — wzajemnie one się podniecają — i w końcu wytwarza się taka sytuacja, iż każdy musi przystosować się wewnętrznie do tego zbiorowego szału. Wszyscy „zachowują się” jak gdyby byli zachwyceni, choć nikt nie jest „naprawdę”, w tym stopniu przynajmniej, zachwycony. Byłoby więc błędem, godną pożałowania naiwnością, gdybyśmy żądali od wierszy, czy też od jakiejkolwiek innej sztuki, aby ona była ot tak, po prostu, źródłem rozkoszy ludzkiej. I jeśli z tego punktu widzenia rozejrzymy się w świecie poetów i ich wielbicieli, to wszystkie jego absurdy i śmieszności wydadzą się usprawiedliwione: gdyż widocznie tak ma być i jest zgodne z naturalnym porządkiem rzeczy aby sztuka, podobnie jak zachwyt, który budzi, były raczej dziełem ducha zbiorowego niż bezpośrednią reakcją jednostki. A jednak — nie. A jednak i takie ujęcie nie zdoła uratować poetów, ani przysporzyć rumieńców życia i rzeczywistości ich poezji. Jeżeli bowiem taka właśnie jest rzeczywistość, to w każdym razie oni nie zdają sobie z niej sprawy. Dla nich wszystko odbywa się po prostu: śpiewak śpiewa, a słuchacz, zachwycony, słucha. Rzecz pewna, że gdyby byli zdolni uznać te prawdy i wyprowadzić z nich wszystkie konsekwencje, to musiałby się radykalnie zmienić sam ich stosunek do śpiewu. Bądźcie spokojni jednak: nic nigdy nie zmieni się u poetów. I nie oddawajcie się złudzeniom, że w obliczu tych zbiorowych mocy, które fałszują nam nasze indywidualne odczuwanie, okażą oni jakąś wolę oporu — gwoli chociażby temu aby sztuka nie była fikcją i ceremoniałem, a tylko prawdziwym obcowaniem człowieka z człowiekiem. Nie, te mnichy wolą się korzyć! Mnichy? To nie znaczy abym był przeciwnikiem Pana Boga, łub jego rozlicznych zakonów. Ale nawet religia umiera z chwilą, gdy przeobraża się w obrządek. Zbyt łatwo zaiste poświęcamy na tych ołtarzach autentyczność i wagę naszego istnienia.

SIENKIEWICZ Czytam Sienkiewicza. Dręcząca lektura. Mówimy: to dosyć kiepskie, i czytamy dalej. Powiadamy: ależ to taniocha — i nie możemy się oderwać. Wykrzykujemy: nieznośna opera! i czytamy w dalszym ciągu, urzeczeni. Potężny geniusz! — i nigdy chyba nie było tak pierwszorzędnego pisarza drugorzędnego. To Homer drugiej kategorii, to Dumas Ojciec pierwszej klasy. Trudno też w dziejach literatury o przykład podobnego oczarowania narodu, bardziej magicznego wpływu na wyobraźnię mas. Sienkiewicz, ten magik, ten uwodziciel, wsadził nam w głowy Kmicica wraz z Wołodyjowskim oraz panem Hetmanem Wielkim i zakorkował je. Odtąd nic innego Polakowi nie mogło naprawdę się podobać, nic antysienkiewiczowskiego, nic asienkiewiczowskiego. To zaszpuntowanie naszej wyobraźni sprawiło, że wiek nasz przeżywaliśmy jak na innej planecie i niewiele z myśli współczesnej przenikało w nas. Przesadzam? Gdyby historia literatury przyjęła jako kryterium wpływ sztuki na ludzi, Sienkiewicz (ten demon, ta katastrofa naszego rozumu, ten szkodnik) powinien by zajmować w niej pięć razy więcej miejsca niż Mickiewicz. Któż czytał Mickiewicza z własnej i nieprzymuszonej woli, któż znał Słowackiego? Krasiński, Przybyszewski, Wyspiański… byłoż to coś więcej niż literatura narzucana, literatura wmuszana? Lecz Sienkiewicz to wino, którym rzeczywiście upajaliśmy się i tu serca nasze biły… i z kimkolwiek się rozmawiało, z lekarzem, z robotnikiem, z profesorem, z ziemianinem, z urzędnikiem, zawsze natrafiało się na Sienkiewicza, na Sienkiewicza jako na ostateczny, najbardziej intymny sekret polskiego smaku, polski „sen o urodzie”. Często był to Sienkiewicz zamaskowany — lub nie wyznany tylko, wstydliwie tajony — albo nawet czasem zapomniany — lecz zawsze Sienkiewicz. Dlaczego po Sienkiewiczu pisano jeszcze i wydawano książki — które nie były już książkami Sienkiewicza? Ażeby zrozumieć nasz romans sekretny (gdyż kompromitujący) z Sienkiewiczem, należy dotknąć sprawy drastycznej, a mianowicie problemu „wytwarzania urody”. Być urodziwym, pociągającym, ponętnym — to pragnienie nie tylko kobiety i, być może, im naród jest słabszy i bardziej zagrożony, tym dotkliwiej odczuwa potrzebę urody, która jest wezwaniem do świata: patrz, nie prześladuj mnie, kochaj! Lecz piękność potrzebna jest nam także, aby móc zakochać się w sobie i

w swoim — i w imię tej miłości stawić opór światu. Narody zatem zwracają się do swoich artystów, aby oni wydobyli z nich piękność i stąd w sztuce piękność francuska, angielska, polska lub rosyjska. Czy ktokolwiek opracował historię urody polskiej w ciągu dziejów? Trudno o temat ważniejszy, gdyż uroda twoja określa nie tylko twój smak ale i cały twój stosunek do świata, pewne rzeczy stają ci się niemożliwe do przyjęcia nie dlatego, abyś je potępiał, lecz ponieważ są „nietwarzowe”, ponieważ „szkodzą ci na typ”, ponieważ — z nimi — nie mógłbyś urzeczywistnić tej piękności, jakiej pragniesz, na jaką się stylizujesz. Tak więc kobieta, która stylizuje się na dziecko, lub na trzpiotkę, nie chce, nie lubi, nie kocha myślenia, ułan zasię musi lubić wódkę, choćby jej nie lubił, wyrostek musi kochać papierosy. Salon de beauté Sienkiewicza jest wynikiem długiego procesu i, powtarzam, niewiele zrozumiemy z jego oszałamiających triumfów póki nie rozejrzymy się w polskich przygodach z urodą na przestrzeni ostatnich śmieci. Weźcie do ręki literaturę naszą z XVI i XVII stulecia, a przekonacie się, że ona prawie zawsze utożsamiała urodę z cnotą. Nie było w niej miejsca na piękność, zrodzoną wyłącznie z życia, wręcz przeciwnie życie ukazywało się tutaj okiełznane moralnością i tylko młodzieniec zacny, bogobojny i poczciwy mógł dostąpić kanonizacji estetycznej w sztuce. To właśnie nam się dzisiaj nie podoba — to nas nudzi — to wydaje się nam nieżywotne, niepociągające. Gdyż cnota, sama w sobie, jest nieciekawa i z góry wiadoma, cnota jest załatwieniem sprawy, to jest śmiercią; grzech jest życiem. I cnota może stać się żywotna tylko jako przezwyciężenie grzechu, który, poza tym, jest oryginalny, jest czymś co nas wyodrębnia i określa. Natura ludzka objawia się w grzechu, w żywotnej ekspansji, i ten kto nie zaznał takiego okresu żywotności, kto od dzieciństwa był tylko cnotliwy, niewiele będzie wiedział o sobie. Ale ówczesnej literaturze wydawała się nie do pomyślenia myśl bluźniercza, aby Piękno mogło istnieć poza Cnotą. Co w sposób nieunikniony musiało doprowadzić do skostnienia formy. Typ Polaka, jaki proponowała literatura i sztuka, nie będąc dość nasycony grzechem, dość związany z życiem, musiał stać się oderwaną formułą — czyż nie tak dzieje się dzisiaj z oficjalną bolszewicką urodą młodego, rozpromienionego robotnika z uśmiechem na ustach, młotem w dłoni i spojrzeniem skierowanym w świetlaną przyszłość, które nudzi nadmiarem cnoty? I stąd ta niesłychana przygoda nasza, jaką był wiek XVIII, genialny nieomal kryzys piękności polskiej, który postawił nas oko w oko z Brzydotą, z Rozwiązłością naszą… wiek sklerotycznego, starczego zesztywnienia i zarazem tępego

rozwydrzenia, kiedy to rozbrat pomiędzy formą a instynktem wytworzył przepaść… najgłębszą chyba, jaka kiedykolwiek objawiła się sielskiemu naszemu duchowi. Nigdy, ani przedtem, ani potem, nie otarliśmy się bliżej o piekło i niewiele warta jest myśl o Polsce i Polakach, która z lekceważeniem pomija okres saskiego błazeństwa. Ale cóż mianowicie się stało? Stało się to, że Polak poczuł się karykaturą Polaka. Jezuickie szkoły nie mogły dostarczyć urody bardziej żywotnej, więc, zrozpaczeni męczącym poczuciem okropności i śmieszności własnej, stoczyliśmy się w sklerozę i w farsę. Bez kwestii, potężny idiotyzm nasz z tego okresu rodzi się między innymi z nie zaspokojonego pragnienia urody. Polska ówczesna to po prostu naród który nie umie być piękny. Na dnie owego kontredansu opasłych szlachciurów dostrzegać się daje rozpacz wskutek niemożności dotarcia do źródeł żywego wdzięku, to dramat istot zmuszonych zaspakajać się takimi namiastkami jak ceremoniał, honory, godności i wyładowywać się w uroczystym rytuale, podczas gdy obżarstwo, lubieżność i pycha nie znajdują już żadnego hamulca. Jaka szkoda niepowetowana, że saska groteska nie została doprowadzona do swych ostatecznych konsekwencji! Gdyż to samoudręczenie w brzydocie, w głupocie, zawiodłoby nas prawdopodobnie do wyższych postaci piękności i rozumu — ten dręczący konflikt z formą, która stała się nam wroga, mógłby znakomicie wydoskonalić naszą wrażliwość na formę — i, kto wie, może uzyskalibyśmy w ten sposób lepsze zrozumienie tego nieuleczalnego rozdźwięku, jaki istnieje między człowiekiem a jego formą, jego „stylem” — a ta myśl pozwoliłaby nam dostrzec na koniec istnienie Formy, jako takiej, sprawiłaby, że nie tyle „styl polski” ile stosunek nasz, jako ludzi, do tego stylu, stałby się najważniejszą naszą troską. Tak, dokonalibyśmy, być może, ważnych odkryć, dotarlibyśmy do idej płodnych, nowych, gdyby… gdyby nie Mickiewicz. Niestety! Mickiewicz złagodził nam bóle, nauczył nas nowej piękności, która na długie lata stała się obowiązującą i sprawił, że znowu staliśmy się zadowoleni z siebie. Gdybyż to była dobra robota!… Ale prawdziwej piękności nie osiąga się przemilczaniem brzydoty. Niewiele zdołacie dokonać ze swoim ciałem, jeśli wstydliwość nie pozwoli wam rozebrać się do naga. A cnota nie polega na ukrywaniu grzechów, ale na ich przezwyciężaniu, cnota prawdziwa nie tylko nie boi się grzechu, ale go szuka — gdyż on jest racją jej istnienia. Sztuka jest zdolna znakomicie wzmóc piękność człowieka lub narodu, pod warunkiem, że jej pozostawimy pełną swobodę działania. Ale Mickiewicz, wieszcz równie miłosierny co wstydliwy, tyleż pobożny co płochliwy, wolał nie rozbierać do naga a

wszechobejmująca dobroć jego bała się zajrzeć prawdzie w oczy. Był on największym objawieniem tej estetyki polskiej, która nie lubi „babrać się” w brudach, ani robić nikomu przykrości. Lecz największa słabość Mickiewicza na tym polegała, że był poetą narodowym, to jest utożsamionym z narodem i wyrażającym naród, a przeto niezdolnym ujrzeć narodu z zewnątrz jako czegoś „istniejącego w świecie”. Pozbawiony punktu oparcia w tym świecie zewnętrznym i we własnej indywidualnej jaźni, nie mógł ruszyć narodu z posad i — w tych warunkach — dokonał tego na co było go stać, to jest zaopatrzył nas w taką piękność jaka w danej chwili odpowiadała naszym narodowym interesom. Ponieważ utraciliśmy niepodległość i byliśmy słabi, przyozdobił słabość naszą pióropuszem romantyzmu, uczynił z Polski Chrystusa narodów, przeciwstawił naszą chrześcijańską cnotę nieprawości zaborców i wyśpiewywał piękno naszych krajobrazów. Znów więc cnota stała się dla nas fundamentem piękności — i skwapliwie poddali się Polacy tej kosmetyce nie bacząc, że to się odbywa kosztem życia. Mickiewicz, poeta narodowy pokonanego narodu, narodu o zredukowanej żywotności, w gruncie rzeczy bał się życia, nie był on z tych artystów którzy drażnią byka, którzy prowokują, rozpalają do białości rzeczywistość, aby potem dopiero ująć ją w karby estetyki, moralności. Nie — był on raczej z tych nauczycieli i wychowawców, co to wolą unikać pokus i podczas gdy sztuka Zachodu była nieustannym podniecaniem i ekspansją, sztuka Mickiewicza to raczej ostrożne hamowanie, to wystrzeganie się „złych myśli” i podniecających widoków. Jakże wyglądałby nasz rozwój gdyby wówczas pojawiła się na naszym niebie, obok mickiewiczowskiej, inna gwiazda: mąż równie znakomity i wzniosły, który by jednak nie oddał siebie na służbę narodu, ale, dumnie wzgardziwszy całą biedą naszą, wszystkimi koniecznościami niewoli, spróbował dotrzeć do Piękności jako człowiek wolny, swobodny duchowo. Ale żadna gwiazda taka — w rodzaju Goethego — nie ukazała się nam we właściwym czasie, a dziś chyba już na to za późno… gdyż problemy mają swoją chronologię i w chwili obecnej co innego ciąży nam na sercu. Ażeby zdać sobie sprawę jakie w danym okresie historycznym przeważa odczucie urody, trzeba wziąć pod uwagę przede wszystkim stosunek społeczeństwa do młodzieży. Otóż znamienne jest, że w poezji twórcy Ody do młodości uroda młodzieńcza wciąż jeszcze podporządkowana jest urodzie „dojrzałej” — rzec można, że to wciąż literatura „ojców” i Mickiewicza nie zachwyca młodzieniec — zachwyca go „mąż” lub młodzieniec mający zadatki na męża. Nie znajdziemy zresztą w całej sztuce polskiej wbrew jej romantyzmowi, ani szczypty

tej egzaltacji młodości jaką przesycona jest sztuka Grecji, lub malarstwo renesansowe, lub Romeo i Julia… nie, tu młodość zawsze jest tłumiona, tu nałożono wędzidło koniowi młodości… Lecz jakaż, wobec tego, była sytuacja młodzieńca polskiego w mickiewiczowskim okresie? Nie znajdując w sztuce żadnej afirmacji dla swoich dwudziestu lat, dla wdzięku, który był mu dany od natury, mógł on być piękny tylko jako romantyczny syn klęski, lub jako Polak, lub jako ktoś czyja piękność — piękność cnoty, zasług — zaczyna się na dobre po trzydziestce. Lecz i ta piękność cnoty, Boga lub Naród mająca za źródło, okazywała się niepomiernie ciasna w obliczu tylu różnorodnych piękności, jakie stopniowo ujawniały się na Zachodzie — gdyż tam poczynano spostrzegać że istnieje piękno hańby i podłości, piękno pogańskie grzechu, piękno Goethego i złowrogi połysk światów Szekspira, Balzaka i piękności, które miały znaleźć swój wyraz w Baudelairze, Wildzie, Ruskinie, Poem, Dostojewskim — ale nic z tego zachodniego dążenia ku wzbogaceniu gamy ludzkiej urody nie przenikało do duszy młodzieńca, który miał wyznaczoną jedną tylko rolę i mógł funkcjonować tylko jako „cnotliwy syn Polski”. Jeśli więc, poniesiony instynktem i temperamentem, zapuszczał się w dżunglę tamtych, wzbronionych, uroków to zawsze na własną rękę, bez przewodnika, zdany na własne niewyrobione, mętne odczuwanie. Wróćmy do Sienkiewicza. Dylemat cnota—żywotność pozostał zatem nie załatwiony i nurtował tym boleśniej, że nieoficjalnie, całą literaturę polską pomickiewiczowskiego czasu. Nigdzie nie objawia się on w sposób bardziej karykaturalny, niż w Kraszewskim, i studia nad tym autorem rzuciłyby sporo światła na naszą psychikę. Poddani zostaliśmy zwężonej estetyce i w jej ramach trzeba nam było malować własny wizerunek. Nowemu pokoleniu coraz bardziej zaczynał doskwierać fakt, że ta uroda obywatelska zbyt wąskich dostarczała ujść temperamentowi i szukano jak pojednać cnotę z wdziękiem i z urokiem, jak stworzyć typ Polaka, który byłby nie tylko do różańca ale i do tańca. Rzec można, że szukaliśmy okazji do grzechu, ale, sparaliżowani wiekową tradycją, szukaliśmy li tylko grzechu złagodzonego, grzechu, który nie byłby podły, ani nikczemny, ani brzydki, ani straszny… tak, potrzebą naszą był raczej grzeszek sympatyczny, nie wzbudzający odrazy. Doskonale wyczuł Sienkiewicz to ukryte zapotrzebowanie i utorował sobie drogę do triumfu. Typ Polaka, odziedziczony po Mickiewiczu i mimo wszystko wysokiej miary, uczynił łatwiejszym, przystępniejszym i wdzięczniejszym, cnotę opieprzył grzechem, grzech ocukrzył cnotą i zdołał przyrządzić

słodkawy likier niezbyt silny a przecież podniecający z gatunku, który najbardziej smakuje kobietom. Grzech sympatyczny, grzech poczciwy, grzech uroczy, grzech „czysty” — oto specjalność tej kuchni. Nie rzymianin Skrzetuski, ale grzesznik Kmicic jest typowym bohaterem Sienkiewicza. Kmicicom i Winicjuszom pozwala się grzeszyć pod warunkiem, aby grzech pochodził z nadmiaru sił żywotnych i czystego serca. Sienkiewicz zrealizował to wyzwolenie grzechu, które od dawna było koniecznością polskiego rozwoju… ale na jakimże poziomie! Różnica pomiędzy istotnym dążeniem do urody a-kokieterią na tym polega, że w pierwszym wypadku pragniemy podobać się sobie, a w drugim wystarcza abyśmy innych oczarowali. Ale już od lat Polacy praktykowali urodę interesowną, zawsze w imię jakichś innych i wyższych racji, cóż więc dziwnego, że Mickiewicz, mimo wszystko w sporej mierze bezinteresowny i potężny, przekształcił się stopniowo w Sienkiewicza, będącego już jawną żądzą podobania się za wszelką cenę. Ten, naprzód, pragnął podobać się czytelnikowi. Po wtóre, pragnął, aby jeden Polak podobał się drugiemu Polakowi i aby naród podobał się wszystkim Polakom. Po trzecie, pragnął, aby naród podobał się innym narodom. W tej sieci chłonnego uwodzicielstwa ginie, rzecz jasna, wartość, a decydujący staje się efekt zewnętrzny — i łatwość z jaką Sienkiewicz osiąga pozór wartości, jest godna podziwu a zarazem niezmiernie charakterystyczna. Jeżeli teatr jego pełny jest postaci tytanicznych, o potędze i blasku — w rodzaju pana hetmana wielkiego i wojewody wileńskiego — nie spotykanym gdzie indziej, to właśnie ponieważ to jest czysty teatr i czyste aktorstwo. Zdolności, jakie objawia ten kuchmistrz w przyrządzaniu nam zupy ze wszystkich blasków, są właśnie cechą człowieka miernego, który igra wartościami. Dramatem prawdziwej wyższości jest to, że ona za nic nie chce się zniżyć, że będzie walczyć do upadłego o swój poziom, gdyż nie umie, nie może zrezygnować z siebie — i dlatego wyższość autentyczna jest zawsze twórcza, to znaczy przekształca innych na własną modłę. Sienkiewicz natomiast z rozkoszą oddaje się cały na usługi przeciętnej wyobraźni, a rezygnując z ducha, nie rezygnuje jednak z talentu i w ten sposób dochodzi do sztuki arcyzmysłowej, opartej na zaspakajaniu niewyżytych skłonności masy, staje się dostarczycielem przyjemnych snów… do tego stopnia, iż zachwycona przeciętność krzyczy: cóż za geniusz! I rzeczywiście, jest to sztuka w pewnym specjalnym znaczeniu genialna, genialna właśnie dlatego, że wywodzi się z żądzy podobania się i czarowania — i stąd ta wspaniałość narracji — intuicja gdy idzie o

wystrzeganie się tego, co może zmęczyć, znudzić, co nie bawi — ten sok, ta barwność, ta melodia… Niezwykły geniusz, ale nieco żenujący, geniusz od tych nieco wstydliwych marzeń, którym oddajemy się przed zaśnięciem, geniusz, którym lepiej nie chwalić się przed zagranicą. I dlatego, mimo całą jego chwałę, nigdy dotąd nie została oddana pełna sprawiedliwość Sienkiewiczowi. Inteligencja polska rozkoszowała się nim ,,do poduszki”, ale na gruncie oficjalnym -wolała wysuwać inne nazwiska, artystów nieskończenie mniej utalentowanych ale poważniejszych, jak Żeromski lub Wyspiański… Jest to bowiem geniusz „łatwej urody”. Z przerażają« skutecznością spłyca on wszystko, czego się dotknie, następuje tu swoiste pogodzenie życia z duchem, wszystkie antynomie, którymi krwawi się poważna literatura, zostają złagodzone i w rezultacie otrzymujemy powieści, które podlotki mogą czytać bez rumieńca. Dlaczegóż ten bezmiar tortur i okropności, jakimi wypełniona jest Trylogia lub Quo vadis, nie wzbudzają protestu we wrażliwych dziewicach, które omdlewają czytając Dostojewskiego? Gdyż wiadomo, że tortury sienkiewiczowskie opisane są „dla przyjemności”, tu nawet ból fizyczny staje się cukierkiem. Świat jego jest groźny, potężny, wspaniały, ma wszystkie zalety prawdziwego świata, ale naklejono na nim etykietkę „dla zabawy” wskutek czego ma jeszcze i tę zaletę że nie przeraża. Lecz zabawa nie byłaby, sama przez się, taka zła, bo nigdzie nie jest powiedziane, że nie wolno się bawić, kokietować, marzyć… gdyby ta igraszka wartościami nie przybierała pozorów kultu wartości. Nikt nie broni sprzedawać kota, nie należy jednak sprzedawać kota w worku. Gdybyśmy zapytali Sienkiewicza: — Dlaczego upiększa pan historię? Dlaczego upraszcza pan ludzi? Dlaczego karmi pan Polaków stekiem naiwnych iluzji? Dlaczego usypia pan sumienia, tłumi pan myśl i hamuje postęp? — odpowiedź jest gotowa, zawarta w ostatnich słowach Trylogii: dla pokrzepienia serc. A zatem Naród stanowi ostateczne jego usprawiedliwienie. Lecz, oprócz narodu, także Bóg. Gdyż to właśnie ma być, w pojęciu Sienkiewicza i jego wielbicieli, pisarstwo par excellence moralne, oparte mocno na światopoglądzie katolickim, literatura „czysta”. Z czego okazuje się, że punkty wyjściowe Sienkiewicza zgodne są z naszą wiekową tradycją: wszystko, co się pisze, pisze się w imię Narodu i Boga, Boga i Narodu. Łatwo dostrzec, że te dwa pojęcia — naród i Bóg — nie dadzą się ze sobą całkowicie pogodzić, a w każdym razie nie nadają się do tego, aby je szeregować jedno obok drugiego. Bóg — to moralność absolutna, a naród to grupa ludzka o określonych dążeniach, walcząca o byt:..

Musimy więc zdecydować, czy najwyższą naszą racją jest nasze poczucie moralne, czy też interesy naszej grupy. Otóż pewne jest, że zarówno u Mickiewicza, jak u Sienkiewicza, Bóg podporządkowany został narodowi i cnota była dla nich przede wszystkim narzędziem walki o zbiorową egzystencję. Ta słabość naszej indywidualnej moralności, ta nasza uparta stadowość, musiały z biegiem czasu wtrącić nas w laicyzm coraz wyraźniejszy i zaprawdę cnoty Sienkiewicza stają się już jawnym pretekstem dla urody, jest on jak kobieta, która pielęgnuje czystość w myśli i uczynkach nie po to, aby podobać się Bogu, lecz ponieważ instynkt ją zapewnia, że to się podoba mężczyznom. Na pozór więc tylko jest Sienkiewicz pisarzem katolickim i ładna jego cnota jest o sto mil od prawdziwej cnoty katolickiej, bolesnej, niewdzięcznej, będącej kategorycznym odepchnięciem zbyt łatwych uroków — cnota jego nie tylko doskonale godzi się z ciałem, ale nawet zdobi je jak uśmiech. Dlatego literaturę Sienkiewicza można by zdefiniować jako zlekceważenie wartości absolutnych w imię życia i jako propozycję „życia ułatwionego”. Nigdy znakomite powiedzenie Gide’a że „piekło literatury wybrukowane jest szlachetnymi intencjami”, nie okazało się trafniejsze niż w tym wypadku… i demoniczne konsekwencje szlachetnych i szczerych — nie należy o tym wątpić — sienkiewiczowskich intencji nie dały na siebie długo czekać. Jego „piękność” stała się idealną piżamą dla tych wszystkich, którzy nie chcieli oglądać swej szpetnej nagości. Sfera szlachecko-ziemiańska, żyjąca na swoich folwarkach tym właśnie życiem ułatwionym i będąca, w znakomitej większości, rozpaczliwą bandą gnuśnych bęcwałów, znalazła na koniec swój idealny styl i, co za tym idzie, uzyskała pełne zadowolenie z siebie. Nasiąknęła do cna z rozkoszą tymże stylem arystokracja, burżuazja, kler, wojsko i wszelki w ogóle żywioł, który pragnął wykpić się zbyt trudnym konfrontacjom, a patriotyzm, ten patriotyzm polski, tak łatwy i szparki w swoich początkach, a krwawy i olbrzymi w swoich skutkach, upajał się Polską sienkiewiczowską do nieprzytomności. Rozmaite hrabiny, inżynierowe, mecenasowe, obywatelki ziemskie i miejskie odnalazły na koniec tę „kobietę-Polkę” w którą mógł wcielić się ich idealizm podparty mężowskim groszem i wychuchany przez służbę domową, i odtąd te kapłanki i strażniczki, te wiochny, te Oleńki i Baśki stały się nieprzemakalne i niedostępne wszelkiej rzeczywistości zewnętrznej — gdyż wiedza szkodziła im na „czystość”, gdyż ich piękność polegała właśnie na nieprzemakalności. Lecz, co gorzej, cała dusza narodu stała się niewrażliwa na świat zewnętrzny, jak to się dzieje z marzycielami, którzy wolą nie psuć sobie marzeń. I może nie dlatego, aby nie

interesował tej masy Polaków uparty rewizjonizm Zachodu, wybuchający coraz nowym marksizmem, freudyzmem czy surrealizmem; ale istniała w nich pewna obawa przed rzeczywistością, gdyż w głębi ducha było im wiadomo, że ich, z Sienkiewicza poczęte, wyobrażenie o sobie jest jak pancerz Don Kiszota, którego lepiej nie wystawiać na ciosy. I zresztą oni tego nie lubili, nie znajdowali w tym upodobania, rycersko-ułańska ich dusza co innego pokochała. Potęgo sztuki! Oto pewien styl decyduje o możliwościach emocjonalnych narodu, czyniąc go głuchym i ślepym na wszystko inne, określając do tego stopnia najskrytsze jego gusty, iż 90° o świata staje się mu niejadalne. Naturalnie, sam Sienkiewicz tego nie dokonał. Miał on, jak widzieliśmy, swoich poprzedników, miał też i następców, to znaczy całą szkołę sienkiewiczowską w literaturze i sztuce. ♦ Z powyższego, z lotu ptaka dokonanego, przeglądu przygód narodu naszego z urodą wynikałoby, że prawdziwej, autentycznej piękności polskiej dotąd nie ma. Ani piękności, ani formy, ani stylu. Nie łudźmy się ani przez chwilę, że literatura i sztuka, jaką dziś rozporządzamy, jest naprawdę stylem. Gdyż styl, forma, piękność mogą być tylko dziełem ludzi duchowo wolnych, dążących do tego celu z całą bezwzględnością, dość śmiałych i dość namiętnych w tym poszukiwaniu, aby wzgardzić wszystkimi względami postronnymi i obnażyć nas tak, jak jeszcze nigdy nas nie obnażono. Dopiero wówczas Polacy pogodzą się z rzeczywistością i z należytą swobodą przystąpią do siebie. Nie dopracujemy się nigdy ani urody, ani cnoty polskiej, póki nie ośmielimy się odkryć polskich grzechów i polskiej brzydoty. Ale nie lekceważmy Sienkiewicza. Od nas samych zależy, czy on stanie się narzędziem prawdy, czy fałszu, i jego twórczość tak wstydliwa może doprowadzić nas do samoobnażenia w większej mierze niż jakakolwiek inna. Demaskująca, obnażająca siła Sienkiewicza na tym właśnie polega, że on posuwa się po linii najmniejszego oporu, że cały jest przyjemnością, nieobowiązującym wyżyciem się w tanim marzeniu. Jeśli przestaniemy widzieć w nim nauczyciela i mistrza, jeśli zrozumiemy, że to jest poufny nasz marzyciel, wstydliwy opowiadacz snów, to książki jego urosną nam na miarę sztuki o charakterze spontanicznym, której analiza wprowadzi nas w mroki naszej osobowości. Gdybyśmy pisarstwo Sienkiewicza potraktowali w ten sposób, jako wyładowanie instynktów, pragnień, tajnych aspiracji,

ujrzelibyśmy w nim prawdy o sobie od których, być może, włosy stanęłyby nam dęba. Jak nikt, wprowadza on w te zakamarki naszej duszy gdzie się urzeczywistnia polskie wymigiwanie się życiu, polskie uchylanie się prawdzie. Nasza „powierzchowność”, nasza „lekkość”, nasz w gruncie rzeczy nieodpowiedzialny, dziecinny stosunek do życia i do kultury, nasza niewiara w pełną rzeczywistość egzystencji (wynikająca chyba z tego że nie będąc w pełni Europą, nie jesteśmy Azją) ujawnia się tutaj tym gwałtowniej, im bardziej się tego wstydzi. Jeżeli nowoczesna myśl polska nie zdobędzie się na należytą przenikliwość to, przerażona tym odkryciem i pragnąc za wszelką cenę upodobnić się do Zachodu (lub do Wschodu) pocznie tępić w nas te „wady” i przerabiać naszą naturę — co doprowadzi do jednej więcej groteski. Jeżeli jednak będziemy dość rozumni aby po prostu wyciągnąć z siebie konsekwencje, odkryjemy zapewne w sobie nieprzewidziane i nie wyzyskane możliwości i zdołamy zaopatrzyć się w piękność zgoła odmienną od dotychczasowej. Zdawałoby się co prawda, że mówić o nowoczesnej myśli polskiej i o polskim rozwoju, w obecnych warunkach naszego zakneblowania, prymitywizmu i wszechstronnej nędzy, jest niczym więcej, jak frazeologią. A jednak! Istnienie jest rzeczą skomplikowaną. Za kulisami pierwszoplanowych zdarzeń odbywa się nieustanna praca psychiczna na dalszą obliczona metę. Życie w nas ani na chwilę nie zostało zahamowane a tylko, w tej chwili, nie może wydostać się na powierzchnię. Dziś — tam w kraju — bardziej niż kiedykolwiek masy polskie duszą się w kagańcu sztucznej estetyki, narzuconej im w imię Cnoty (proletariackiej). Co więcej — nigdy nie było silniejsze nasze rozdarcie między Wschodem i Zachodem, a te dwa światy wzajemnie się niszcząc i kompromitując w polu naszego widzenia, wytwarzają w nas pustkę, którą będziemy mogli zapełnić tylko własną treścią. Prędzej czy później ukaże się nam prawdziwy diabeł i wówczas dopiero dowiemy się do jakiego Boga mamy się modlić. KONIEC.

Nota wydawcy Trzytomowy Dziennik Witolda Gombrowicza nie przypomina stereotypowych dzienników pisarzy, czyli utworów pełniących rolę kroniki faktów z życia artysty, notatnika intelektualnego bądź autokomentarza do twórczości. Jest on w całym tego słowa znaczeniu dziełem literackim, i to dziełem wybitnym, uważanym przez wielu znawców za najwyższe twórcze osiągnięcie pisarza. Powstając sukcesywnie na przestrzeni kilkunastu lat, Dziennik jest oczywiście dokumentem życia i ewolucji poglądów Gombrowicza, nosi na sobie piętno upływu czasu. Jednocześnie jednak jest to utwór świadomie s k o n s t r u o w a n y; każdy z jego rozdziałów stanowi całość opracowywaną najpierw do publikacji na lamach miesięcznika, następnie zaś modyfikowaną bądź rekonstruowaną tak, by stać się elementem kompozycyjnym tomu. Nie jest więc Dziennik narastającym bezplanowo sprawozdaniem z życiowych przypadków autora, ale próbą autokreacji, modelowania własnej postaci i biografii na użytek odbiorcy. Oczywiście gdzieś u podstaw tej konstrukcji znajdziemy zdarzenia z biografii autora, które Dziennik raz mniej, raz bardziej dokładnie relacjonuje, obok jednak na równych prawach pojawiają się fragmenty o charakterze filozoficznego eseju, pełne ognia polemiki, partie liryczne, groteskowe żarty i stylizacje, wreszcie wprost fikcja literacka. Dziennik jest więc symfonią o wielu różnych tonach, które dopiero zestrojone razem dają właściwy efekt artystyczny. Głównym tematem Dziennika jest oczywiście — sam Gombrowicz. Nie darmo ciąg zapisków otwiera czterokrotnie powtórzone „Ja”. To nie manifestacja egotyzmu — raczej określenie głównego problemu który ma autor do rozwiązania. Kim jest bowiem? Zwykłym człowiekiem, umieszczonym gdzieś w świecie i mającym jakieś swoje drobne, życiowe sprawy. Członkiem społeczności towarzyskiej, w obrębie której pragnie brylować i dominować otoczenie. Członkiem wspólnoty narodowej, obciążonym tradycją i obowiązkami, przywiązanym do pewnych treści i symboli, do języka wreszcie. Pisarzem, artystą — więc istotą dziwaczną, wyrzuconą poza obręb tłumu, naznaczoną przez geniusz, ale też chorą na manię wielkości, uraźliwą, walczącą piórem o własne, osobiste sprawy na równi z uniwersalnymi problemami świata. Filozofującym Ego, które pragnie określić swe miejsce w kosmosie bytów, wartości, innych „ja”, już

istniejących systemów filozoficznych i światopoglądowych. Bytem fizycznym zanurzonym w świat rzeczy, cierpiącym ból i przeżywającym namiętności. Kim jeszcze? Także „narratorem własnej historii”, „ja piszącym”, które w formie literackiej próbuje za jednym zamachem zdać sprawę z własnej zmienności, migotliwości, a zarazem wypowiedzieć o sobie i świecie kilka prawd, które miałyby szansę przetrwania. Efektem tej różnorodności wypowiadających się w Dzienniku „ja” jest niezwykłe wprost bogactwo tonów i stylów mówienia. Autor jak gdyby wypróbowuje wszystkie możliwości wcieleń, jakie przed nim stoją, a przy tym nieustannie atakuje wszystkich naokoło — tak jakby dopiero w starciach z Innymi zyskiwał kształt określony. Atakuje więc namiętnie formę polską i narodowe stereotypy o tyle, o ile służą tłamszeniu indywidualności jednostek; atakuje doktryny filozoficzne i polityczne (tym silniej, im bardziej go fascynują); przedstawia często bezlitosne charakterystyki kolegów po piórze, dyskutuje z krytykami, sierdzi się na „felietonistów”, nawet listy do redakcji głupiutkich czytelniczek potrafią wzbudzać w nim emocje i skłaniać do odpowiedzi. Obok opisuje swe potyczki z przedstawicielami kulturalnego establishmentu Argentyny, a także kreśli historię swego oczarowania młodością, dzieje przyjaźni z utalentowanymi nastolatkami z Tandilu czy Santiago, których pociągał i fascynował, będąc im czymś w rodzaju intelektualnego „ojca”. Znajdziemy także w Dzienniku sylwetki przyjaciół Polaków, relacje z niezbyt licznych podróży, wśród których niektóre otrzymały szczególnie staranny szlif artystyczny — jak np. Diariusz Rio Parana, będący jakby osobnym utworem literackim o filozoficznej wykładni, czy — z późniejszego okresu — opis rejsu do Europy i wizerunek Berlina Zachodniego — miasta z “kompleksem winy”. Osobne miejsce zajmują w Dzienniku autokomentarze i autointerpretacje, w których Gombrowicz próbuje spojrzeć na siebie, swoją twórczość z zewnątrz — rodzi to nawet na przestrzeni kilku lat eksperyment dziennikowej narracji w trzeciej osobie, która — zdaniem pisarza — pozwala pełniej siebie wypowiedzieć. I jeszcze jeden wątek istotny — to swoiste „portrety chwil”: relacje z momentów olśnienia, z minut, w trakcie których rodziła się jakaś myśl — rodziła pokrętnie, w nieoczekiwany sposób, w ścisłym związku z przypadkowymi treściami napływającymi z otoczenia. Tak oto wieloma głosami, tonami, stylami, korzystając z niezliczonych masek czy z odbicia w Innych, przemawia dziennikowe

„ja” Gombrowicza. Dziennik emigranta, który przez całe lata wiódł skromne życie wśród obcych i nie mógł pochwalić się ani znajomością wielkich tego świata, ani szczególnie barwnym życiorysem, stał się niespodzianie jednym z bardziej frapujących literackich dokumentów epoki. W ostatnim tomie autor — wbrew swym zwyczajom — wypowiada się na tematy polityczne. Pełen pasji ton tych fragmentów wynika jednak głównie z osobistych urazów. Publikacje książkowe poszczególnych tomów Dziennika Witolda Gombrowicza poprzedzał druk fragmentów w paryskiej „Kulturze”; teksty z tomu I ogłaszał autor w latach 1953—1956, z tomu II w latach 1957—1961, z tomu III w latach 1961—1966. Jedyne wydanie książkowe, jakie ukazało się za życia pisarza, dokonane zostało nakładem Instytutu Literackiego w Paryżu: Dziennik (1953—1956), maj 1957; Dziennik (1957—1961), wrzesień 1962; część trzecia wydana wraz z Operetką: Dziennik (1961 —1966). Operetka, listopad 1966. W dwa lata po śmierci autora, w roku 1971, trzy części Dziennika zostały przedrukowane w obrębie wydawanych przez Instytut Literacki Dziel zebranych Witolda Gombrowicza jako tomy VI, VII i VIII — przy czym Dziennik (1961—1966) poszerzono w stosunku do pierwodruku książkowego o dalszy ciąg tekstów z roku 1966, publikowanych w „Kulturze” w latach 1966 i 1967 już po oddaniu książki do składu oraz po jej ukazaniu się. W tymże czasopiśmie — od października 1967 do numeru z czerwca—lipca 1968 — można znaleźć pt. Fragmenty z dziennika garść zapisków, nazwanych później przez autora „gierką, igraszką, zabawką”, oraz ostatnie notatki, pochodzące prawdopodobnie z marca 1969, a wydrukowane już po śmierci pisarza („Kultura”, lipiec —sierpień 1969, nr 7—8). Nie wydane fragmenty dziennika z lat 1957— 1958 i 1968 zostały opublikowane w języku francuskim w wydawnictwie L’Herne, Paris 1971, s. 447—466. Zarówno fragmenty, jak i całość Dziennika były wielokrotnie tłumaczone; w latach 1961—1970 dokonano przekładów na język angielski czeski, francuski, hiszpański, holenderski, niemiecki, serbsko-chorwacki i włoski. Podstawą obecnego druku Dziennika, trzeciej w języku polskim publikacji książkowej, jest trzyczęściowa edycja Instytutu Literackiego z lat 1957,1962 i 1966, jako jedyna dokonana za życia autora, a dwóch ostatnich rozdziałów tomu III — teksty ogłoszone również za życia pisarza: rozdz. XVIII — „Kultura”, Paryż, grudzień 1966, nr 12/230, s. 7 —18, pt. Fragment z dziennika; rozdz. XIX — „Kultura”, kwiecień 1967

w nr 4/234, s. 23—32, pt. Fragment z dziennika. W edycji niniejszej poprawiono nieliczne błędy literowe wydania pierwszego, przywrócono pominięte wersy na podstawie druku w „Kulturze” jako oczywiste omyłki oraz za Dziełami zebranymi powtórzono pewne porządkujące ingerencje wydawcy, np. w zakresie stosowania kursywy dla wyrażeń w języku obcym. Ponadto uporządkowano zapis tytułów dzieł (kursywą) i czasopism (antykwą w cudzysłowie); usunięto zbędne kropki (po wielokropku, pytajniku, wykrzykniku) oraz poprawiono ortografię, przeważnie w zakresie pisowni łącznej i rozłącznej. Nie ingerowano natomiast (w sensie ujednoliceń) w sposób zapisu cytatów, przytoczeń, układu dialogów itp., bardzo różnie traktowanych przez pisarza. Nie ingerowano też w pozorny chaos interpunkcyjny: stosowanie przecinków w Dzienniku odbiega od ogólnej polskiej normy, ale podobna sytuacja panuje w wielu dziełach Gombrowicza, gdzie również w obecnej edycji poprawek ani ujednoliceń nie wprowadzano. Tym bardziej więc w Dzienniku interpunkcję pozostawiono bez zmian, zwłaszcza że w samym tekście Dziennika, w zapiskach z roku 1959, można dopatrzyć się zdecydowanej opinii autora na ten temat: „Na własnej skórze nieraz doświadczyłem, że poruszano niebo i ziemię, aby wytłumaczyć przecinek, który po prostu wynikał z konstrukcji zdania…”, oraz (z okazji krytyki stosunków panujących w redakcji londyńskich „Wiadomości”): „tu zatriumfował (…) redaktor nad twórcą, przecinek i średnik nad talentem…” W stosunku do pierwodruku w „Kulturze” tom ten zawiera najwięcej — spośród trzech tomów Dziennika — zmian i dodatków. W wydaniu książkowym został przez autora uzupełniony dodanymi na końcu tomu dwoma artykułami, nie będącymi sensu stricto „dziennikiem”: Przeciw poetom (pierwodruk „Kultura” 1951, nr 10 (październik), s. 4—11) i Sienkiewicz (pierwodruk „Kultura” 1953, nr 6 (czerwiec), s. 3—11) oraz włączonym w obręb rozdziału IV Komentarzem do własnego przekładu eseju: E. M. Cioran, Dogodności i niedogodności wygnania (pierwodruk „Kultura” 1952, nr 6 (czerwiec), s. 3—9). Ponadto zawiera on — według autorskiego Słowa wstępnego do tegoż tomu — „fragmenty dotąd nie ogłoszone”. Następujące odcinki tekstu nie były ogłaszane przed wydaniem książkowym: rozdział I, s. 9, w. 1—8 (początek Dziennika): rozdział V, s. 73—84 (cały rozdział bez pierwodruku): rozdział VI, s. 94, w. 8 — s. 95, w. 12: rozdział VII, s. 99 —110 (cały rozdział bez pierwodruku): rozdział VIII, s. 111, w. 1—7 (początek rozdziału), s. 119, w. 20 — s. 124, w. 15; rozdział XI, s. 157, w.

35 — s. 158, w. 27, s. 159, w. 28 — s. 164, w. 34: rozdział XII, s. 170— 181 (cały rozdział bez pierwodruku): rozdział XIII, s. 196, w. 16 — s. 199, w. 11 (koniec rozdziału): rozdział XVI, s. 237, w. 1 — s. 238, w. 3: rozdział XVII, s. 264, w. 24 — s. 265, w. 6 (koniec rozdziału); rozdział XX, s. 311, w. 27 — s. 321, w. 14 (koniec rozdziału). W stosunku do brzmienia pierwodruku poczynił autor w wydaniu książkowym szereg zmian, polegających przede wszystkim na pominięciach pewnych partii tekstu. (Niektóre z tych opuszczeń, dotyczące części zdań lub pojedynczych wyrazów, wydają się jednak niewątpliwie błędem druku, a nie zamysłem autorskim, gdyż zniekształcają bądź zaciemniają tekst, toteż te pominięcia obecnie przywraca się). Ponadto dokonał autor nielicznych przestylizowań, z których najważniejsze wymieniamy poniżej. Oto wykaz najistotniejszych różnic pomiędzy wydaniem książkowym a pierwodrukiem w „Kulturze” (po dwukropku przytacza się brzmienie pierwodruku): s. 21, w. 17 — zamiast „i katolicyzm i cierpienia książki”: „i katolicyzm i cierpienia i książka” (co wprowadzono obecnie do tekstu) s. 30, w. 29—31 — zamiast „skupiać się na jednym tylko boju”: „skupiać się na jednym tylko zagadnieniu, przygotowywać się do jednego tylko boju” (co wprowadzono obecnie do tekstu) s. 55, po w. 10: „Pianiści! Przyjaciele! Nie gniewajcie się na dłoń, która potrząsa wami, na palec, który ukazuje wam wroga, na usta, które szepcą: oto śmieszność, oto problem! Nie szykana lecz czułość przeze mnie przemawia. Nie z soli jestem ani z roli, ale z tego, co mnie boli”, s. 69, w. 29 — po „przejęcie się człowiekiem”: „i o język dalszy od efekciarstwa, trudno o większą powagę”, s. 70, w. 17 — po „chciałbym się zgodzić”: „i niewiele jest dzieł współczesnych, które by budziły we mnie tak silną żądzę stowarzyszenia się z autorem, uznania tych słów za moje” s. 72, po w. 21: ♦ Jaspers „Prawdziwy bohater nie daje się złudzić nierealnym nadziejom ani kłamliwym echom, które budzi jego działalność, i które podsuwają mu fałszywy obraz własnego ja. Rezygnuje z łatwej drogi, którą idą wszyscy, i nie nadwątli go opór ani krytyka. Charakteryzuje go wierność wobec własnego powołania. A jednak ta wierność może

wydać go odosobnieniu: rzeczywiście, ludzie złej woli skłonni będą uznać to tylko za chełpliwy upór, który należałoby ukarać niedostrzeganiem — w ten sposób usiłują zmusić bohatera do poddania się woli ogółu. Utrzymać w tych warunkach swoją linię bez zacietrzewienia, ale i bez słabości, nie dać się zmamić, zachować nawet w momentach wyczerpania duchowego wierność decyzji z którą utożsamiamy własną egzystencję, oto zadanie, które niejednego położy na obie łopatki”. „…A zatem cechę bohatera stanowi, że on umie oprzeć się siłom — których natura zmienia się wraz z epoką — usiłującym narzucić mu swoją ślepą wolę; tak więc, dzisiaj, bohater opiera się nieuchwytnej sile masy. Żaden człowiek, pragnący żyć na świecie nie może obecnie zadrzeć z masą; musi ją przyjąć bez protestu i wziąć w niej udział, lub, w przeciwnym razie, zostanie umęczony przez tego tyrana, który zabija w milczeniu i niedostrzegalnie… Bohater współczesny jest męczennikiem, który nie widzi swego wroga, a sam również jest niewidzialny w tym, czym jest naprawdę”. Pisane w roku 1930. Mogłoby być napisane sto lat temu — nic w tym nie ma nowego. A jednak dzisiaj to staje się prawdziwsze niż było — coraz ostrzejszą treść wkłada w to czas”, s. 95, w. 29 — zamiast „nigdy nie byliśmy szczęśliwi w Kraju”: „nigdy nie byliście szczęśliwi w Kraju” s. 138, w. 8—9 — zamiast „która wiedzie do reformy świata”: „która wiedzie do reformy warunków myślenia, a zatem do reformy świata” (co wprowadzono obecnie do tekstu) s. 147, w. 24—25 (brak zdania): „Nawet ten mój nieoszacowany poplecznik Jeleński”. s. 149, po w. 30: „Panie i panowie popijają refrescos”. s. 152, w. 15, 22, 26, 32 — zamiast „pani G.”: „pani Grobicka” s. 150, w. 7, przed „Zbyszewskiemu”: „wielce uzdolnionemu” s. 165, w. 3 — przed „wręczył mi Program”: „powiedział: — Gamoniu! Gdybyś nie był głąbem, oto co powinien byś zdziałać — ty i skryby tobie podobne! I” s. 165, zamiast w. 22—26: „Jutro aeroplanem wyruszamy do estancji, oddalonej o kilkadziesiąt kilometrów (ale droga podła)”, s. 220, w. 25 — przed ,nicość sztuki”:

„nicość nawet buntu” s. 222, przed w. 16: „Do tego dochodziły jeszcze inne względy, odsuwające mnie coraz bardziej od środowiska intelektualnego: ja byłem zdania, że intelektualiści źle robią oddzielając się murem chińskim od rewolucji — nieuniknionej — która już wówczas stawała się rzeczywistością w Argentynie, że, owszem, należało wsadzić w ten proces historyczny cały intelekt i oświecenie kraju — ten zaś pogląd był nie do przełknięcia dla intelektu, oderwanego od sfery niższej, zatopionego w idyllicznej wizji ’demokracji’ z początków tego stulecia i nie liczącego się z ciśnieniem faktów. Więc i w tym trudno mi było z nimi się porozumieć”, s. 254, w. 32 — zamiast „pewnej książki”: „’Nagrody pocieszenia’ Brezy” Poza wprowadzeniem do tekstu — według pierwodruku — wymienionych powyżej fragmentów zdań dokonano w obecnej edycji jeszcze następujących poprawek: s. 53, w. 11—12 „bocznym sierpowym pasażem zjechał Braiłowskiego” poprawiono na: „…zajechał” (według pierwodruku) s. 53, w. 13 „wymierzy” poprawiono na „wymierzył” (według pierwodruku) s. 59, w. 19—20 „wyprowadzałem” poprawiono na „wyprowadzam” (według pierwodruku) s. 112, w. 33 „straszliwą cichą” poprawiono na „straszliwie cichą” (według pierwodruku) s. 121, w. 16 „ów gwałt dokonywany przez nich przez sąd powierzchowny” poprawiono na: „…na nich…” (tekst bez pierwodruku) s. 130, w. 7 „revolution” poprawiono na „relation” s. 132, w. 28 „z dawnymi miłośnikami” poprawiono na: „z dawnymi miłościami” (według pierwodruku) s. 159, w. 14 „poetowanym stylu” poprawiono na: „poetowatym stylu” (według pierwodruku) s. 211, w. 5—6 „uzależnia starszość od młodości” poprawiono na: „… młodszości” (według pierwodruku). Natomiast pozostawiono bez poprawki zdanie „…coś bardzo polskiego, praszczur Reja i Potockiego, wnuk Sienkiewicza” (s. 159 w. 30—31), choć nasuwa się podejrzenie omyłkowego użycia przez autora słowa „praszczur” zamiast logiczniejszego w tym kontekście słowa

„prawnuk”. Tom niniejszy uzupełniono obecnie fragmentem, który dotychczas nie był ogłaszany w języku polskim; znalazł się natomiast w francuskim przekładzie pierwszego tomu Dziennika (Journal 1953—1956, Paris 1964; Julliard, Les Lettres Nouvelles). Wydawnictwo Literackie fragment ten opublikowało zgodnie z życzeniem żony pisarza, Rity Gombrowicz, i na podstawie przesłanego przez nią oryginału polskiego, włączając go według wskazówek tłumacza Dziennika, Allana Kosko, do rozdziału XXI (s. 323, w. 1— s. 324, w. 4).

Opracowanie graficzne Lech Przybylski Redaktor techniczny Krystyna Brablec Printed in Poland Wydawnictwo Literackie, Kraków—Wrocław 1986 Wyd. I. Nakład 20 000 + 350 egz. Ark. wyd. 17,9. Ark. druk. 23,5 Papierdruk. mat. kl. III, 82 x 104 cm, 70 g Zam. nr 347/82 A-16-269 Drukarnia Wydawnicza im. W. I. Anczyca, Kraków, ul. Wadowicka 8

Przypisy [1] Patrz uzupełnienie. [2] Patrz uzupełnienie. [3] [Fragment dziennika datowany: Poniedziałek, pochodzący z archiwum pisarza, nigdy nie ogłoszony po polsku. Zob. Nota wydawcy do niniejszego wydania, s. 370].
Witold Gombrowicz - Dziennik 1953-1956.pdf

Related documents

311 Pages • 97,715 Words • PDF • 1.7 MB

311 Pages • 97,715 Words • PDF • 1.7 MB

263 Pages • 89,199 Words • PDF • 2 MB

169 Pages • 80,765 Words • PDF • 907.5 KB

169 Pages • 80,765 Words • PDF • 907.5 KB

7 Pages • 626 Words • PDF • 963 KB

9 Pages • 3,444 Words • PDF • 211.6 KB

4 Pages • 423 Words • PDF • 831.8 KB

2 Pages • 618 Words • PDF • 38.1 KB

1 Pages • 129 Words • PDF • 26.2 KB

10 Pages • 2,090 Words • PDF • 163.6 KB