Wojciszke - Psychologia spoleczna

627 Pages • 388,859 Words • PDF • 15.9 MB
Uploaded at 2021-10-01 22:02

This document was submitted by our user and they confirm that they have the consent to share it. Assuming that you are writer or own the copyright of this document, report to us by using this DMCA report button.


Recenzenci: prof. dr hab. Adama Frączek prof. dr hab. Małgorzata Kossawska Redaktor prowadzący: Anna Raciborska Redakcja: Magdalena Pluta Korekta: Projekt okładki: Katarzyna Juras Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego Copyright © 2011 by Wydawnictwo Naukowe Scholar, Spółka z o.o.

ISBN 978-83-7383-453-8

Wydawnictwo Naukowe Scholar Spółka z o.o. ul. Krakowskie Przedmieście 62, 00-322 Warszawa tel./fax 22 826 59 21, 22 828 95 63, 22 828 93 91 dział handlowy: jak wyżej w. 105, 108 e-mail: [email protected] www.scholar.com.pl Wydanie pierwsze Skład i łamanie: WN Scholar (Stanisław Beczek) Druk i oprawa:

Spis treści Rozdział 1. Czym i jak zajmuje się psychologia społeczna . . . . . . . . . . . . . .   15 1.1.  Czym się zajmuje psychologia społeczna? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   18 1.2.  Podstawowe podejścia teoretyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   18 1.2.1.  Perspektywa poznawcza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   18 1.2.2.  Perspektywa motywacyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   19 1.2.3.  Perspektywa teorii uczenia się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   20 1.2.4.  Perspektywa społeczno-kulturowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   21 1.2.5.  Perspektywa ewolucjonistyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   22 1.3.  Eksperyment i logika badań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   24 1.3.1.  Eksperyment . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   24 1.3.2.  Logika programu badawczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   26 1.4.  Pozostałe metody badawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   31 1.4.1.  Obserwacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   31 1.4.2.  Badania korelacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   34 1.4.3.  Modele komputerowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   36 1.4.4.  Neuroobrazowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   38 1.5.  Wartość i dopełnianie się różnych metod badawczych . . . . . . . . . . . . . . . . .   39 Jak to się robi 1: Kto uprawia psychologię społeczną? . . . . . . . . . . . . . . . . .   40 1.6.  Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   41 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   41 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   41 Rozdział 2. Motywy społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   43 2.1.  Przynależność społeczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   45 2.1.1.  Siła motywu przynależności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   45 2.1.2.  Wsparcie społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   46 2.1.3.  Wykluczenie społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   48 2.2.  Sprawczość i kontrola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   50 2.2.1.  Siła motywu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   51 2.2.2.  Dobroczynne efekty kontroli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   52 2.2.3.  Deprywacja kontroli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   53 Jak to się robi 2: Bezradność intelektualna w szkole . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   56 2.3.  Koło zachowań społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   57 2.4.  Poznanie i zrozumienie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   59 2.4.1.  Potrzeba poznania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   59 2.4.2.  Potrzeba domknięcia poznawczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   60 2.4.3.  Potrzeba sensu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   62 2.5.  Status i samoocena . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   64 Problem 2: Jak pieniądze zmieniają ludzi? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   64 2.6.  Relacje między motywami społecznymi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   65 2.6.1.  Który motyw jest najważniejszy? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   65 2.6.2.  Zastępowalność motywów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   66 Teoria 2: Punktowość i przedziałowość jako strategie wyboru celów . . . . . . . . . .   66 2.7.  Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   68 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   68 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   69 Rozdział 3. Poznanie społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   70 3.1.  Wiedza o świecie społecznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   71 3.1.1.  Struktury wiedzy: schematy, skrypty i teorie . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   71 3.1.2.  Kiedy struktury są używane? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   72

6 3.1.3.  Procesy automatyczne i kontrolowane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   75 Jak to się robi 3: Prymowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   76 3.2.  Spostrzeganie świata społecznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   78 3.2.1.  Selektywność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   78 3.2.2.  Interpretacja znaczenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   78 3.2.3.  Pamięć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   79 3.2.4.  Regulacja zachowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   81 3.3.  Wpływ kontekstu na sądy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   82 3.3.1.  Wyrazistość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   82 3.3.2.  Kontrast i asymilacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   82 3.3.3.  Wpływ stanów emocjonalnych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   84 3.3.4.  Ucieleśnienie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   85 Problem 3: Co jest piękne? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   87 3.4.  Heurystyki formułowania sądów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   87 3.4.1.  Heurystyki jako zastępniki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   90 3.4.2.  Heurystyki jako adaptacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   91 Teoria 3: System impulsywny i refleksyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   93 3.5.  Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   93 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   94 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   94

Rozdział 4. Przekonania społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   95 4.1.  Przekonania a rzeczywistość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   95 4.2.  Poglądy na naturę ludzką . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   96 4.2.1.  Zaufanie społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   97 4.2.2.  Cynizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  100 4.2.3.  Przekonania o stałości cech ludzkich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  102 Problem 4.  Czy makiawelizm jest skuteczny? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  104 4.3.  Przekonania o świecie społecznym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  105 4.3.1.  Autorytaryzm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  105 4.3.2.  Orientacja na dominację społeczną . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  107 4.3.3.  Wiara w sprawiedliwość świata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  108 4.3.4.  Legitymizacja porządku społecznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  109 Jak to się robi 4: Dlaczego Polacy narzekają? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   112 4.4.  Poglądy polityczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   114 4.4.1.  Liberalizm – konserwatyzm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   114 4.4.2.  Wymiar tożsamościowy i ekonomiczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   117 4.4.3.  Nacjonalizm i patriotyzm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   118 Teoria 4.  Teoria opanowywania trwogi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   118 4.5.  Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  120 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  121 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  121 Rozdział 5. Spostrzeganie osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  122 5.1.  Hierarchia znaczeń zachowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  122 5.1.1.  Pionowe znaczenia zachowań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  123 5.1.2.  Poziome znaczenia zachowań . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  125 5.1.3.  Sprawczość i wspólnotowość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  125 5.2.  Procesy automatyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  128 5.2.1.  Wnioski z twarzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  129 5.2.2.  Wnioski z zachowania ekspresyjnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  130 5.2.3.  Wnioski z zachowania celowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  130 Problem 5: Co wypisane jest na twarzy? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  131

7 5.3.  Procesy kontrolowane . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  132 5.3.1.  Klasyczne modele atrybucji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  132 5.3.2.  Deformacje procesu atrybucji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  134 Jak się to robi 5: Oceny trafności spostrzegania osób . . . . . . . . . . . . . . . . . .  138 5.4.  Ocenianie ludzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  139 5.4.1.  Oceny automatyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  139 5.4.2.  Oddolna integracja danych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  141 5.4.3.  Tendencyjne sprawdzanie hipotez . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  143 Teoria 5: Automatyczne połączenie spostrzegania z działaniem . . . . . . . . . . . .  145 5.5.  Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  146 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  146 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  147

Rozdział 6. Spostrzeganie siebie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  148 6.1.  Treści zawarte w ja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  148 6.1.1.  Autoschematy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  149 6.1.2.  Ja realne, idealne i powinnościowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  150 6.1.3.  Spostrzeganie siebie a innych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  151 Jak to się robi 6: Różnice w rozumieniu cech własnych i cudzych . . . . . . . . . . .  152 6.2.  Geneza: skąd się bierze ja? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  153 6.2.1.  Wnioski z własnego zachowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  153 6.2.2.  Porównania społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  153 6.2.3.  Kultura: ja niezależne i współzależne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  154 6.3.  Funkcje: po co mamy ja? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  156 6.3.1.  Negocjowanie tożsamości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  156 6.3.2.  Symulacja psychiki innych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  157 6.3.3.  Samokontrola . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  157 6.3.4.  Regulacja zachowania celowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  160 Problem 6: Dlaczego ludzie oglądają telewizję? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  162 6.4.  Taktyki autoprezentacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  163 6.4.1.  Taktyki obronne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  164 6.4.2.  Taktyki asertywne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  167 6.5.  Skutki autoprezentacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  169 Teoria 6: Obserwacyjna samokontrola zachowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  170 6.6.  Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  171 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  171 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  172 Rozdział 7. Samoocena . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  173 7.1.  Samoocena jako cecha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  174 7.1.1.  Wyznaczniki samooceny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  175 7.1.2.  Korelaty i konsekwencje samooceny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  176 7.1.3.  Ciemne strony wysokiej samooceny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  177 7.2.  Mechanizmy podbudowywania samooceny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  178 7.2.1.  Pochlebne sądy o sobie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  178 Problem 7: Dążenie do pozytywności czy do zgodności? . . . . . . . . . . . . . . . .  181 7.2.2.  Porównania i relacje społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  182 7.2.3.  Dysonans poznawczy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  184 7.2.4.  Autoafirmacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  184 7.3.  Samoocena jako motyw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  185 7.3.1.  Włączanie i wyłączanie motywu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  185 7.3.2.  Regulacja samooceny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  187 7.4.  Funkcje samooceny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  189

8 7.4.1.  Ochrona przed lękiem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  189 7.4.2.  Zapobieganie wykluczeniu społecznemu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  190 Jak to się robi 7: Interakcje społeczne a samoocena . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  191 7.4.3.  Wspomaganie realizacji celów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  192 Teoria 7: Teoria dysonansu poznawczego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  194 7.5.  Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  196 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  197 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  197

Rozdział 8. Postawy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  198 8.1.  Struktura i pomiar postaw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  198 8.1.1.  Jeden czy trzy składniki? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  198 8.1.2.  Postawy deklaratywne i utajone . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  199 Jak to się robi 8: Mierzenie postaw utajonych za pomocą IAT . . . . . . . . . . . . . .  201 8.2.  Geneza postaw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  202 8.2.1.  Przekonania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  202 8.2.2.  Emocje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  203 8.2.3.  Zachowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  205 8.3.  Konsekwencje postaw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  206 8.3.1.  Przetwarzanie informacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  206 8.3.2.  Zachowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  207 8.4.  Teorie zmian postaw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   211 8.4.1.  Procesualny model perswazji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   211 8.4.2.  Teorie dwutorowości perswazji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  212 Problem 8: Czy reklamy oddziałują na podświadomość? . . . . . . . . . . . . . . . .  214 8.5.  Wyznaczniki zmiany postaw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  215 8.5.1.  Nadawca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  215 8.5.2.  Treść przekazu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  216 8.5.3.  Organizacja przekazu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  218 8.5.4.  Środek przekazu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  219 8.5.5.  Odbiorca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  220 Teoria 8: Teoria autopercepcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  221 8.6.  Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  222 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  222 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  222 Rozdział 9. Moralność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  223 9.1.  Podstawy moralności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  223 9.1.1.  Sprawiedliwość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  226 9.1.2.  Troska i krzywda . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  228 9.1.3.  Wspólnota . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  229 9.1.4.  Autorytet i władza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  230 Jak to się robi 9: Zjawisko Lady Makbet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  231 9.1.5.  Czystość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  232 9.2.  Oceny moralne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  232 9.2.1.  Model racjonalistyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  233 9.2.2.  Model intuicjonistyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  234 9.3.  Wyznaczniki postępowania moralnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  236 9.3.1.  Zyski i koszty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  237 9.3.2.  Normy społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  239 9.3.3.  Postępowanie innych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  240 9.3.4.  Status ofiary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  241 Problem 9: Dlaczego dobrzy ludzie czynią zło? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  242

9 9.4.  Wartości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  243 9.4.1.  Struktura wartości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  243 9.4.2.  Wpływ wartości na sądy i zachowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  244 9.5.  Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  246 Teoria 9: Teoria sprawiedliwości proporcjonalnej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  246 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  247 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  247

Rozdział 10. Szczęście . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  248 10.1.  Reguły wartościowania zdarzeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  249 10.1.1.  Reguła kontekstu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  249 10.1.2.  Reguła adaptacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  251 10.1.3.  Zło jest silniejsze od dobra . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  253 10.1.4.  Reguła dystansu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  254 10.1.5.  Reguła asymetrii czasowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  255 Jak to się robi 10: Szczęście Polaków . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  256 10.2.  Wyznaczniki szczęścia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  257 10.2.1.  Osobowość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  257 10.2.2.  Warunki zewnętrzne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  258 10.2.3.  Własne działania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  260 10.3.  Maksymalizacja szczęścia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  261 10.3.1.  Relacje z ludźmi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  261 10.3.2.  Zaradność i realizacja celów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  262 10.3.3.  Optymizm i zamartwianie się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  263 10.3.4.  Ciało i duchowość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  264 Problem 10: Czy ludzie potrafią przewidywać swoje szczęście? . . . . . . . . . . . .  265 10.4.  Konsekwencje szczęścia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  266 10.4.1.  Relacje społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  266 10.4.2.  Stan zdrowia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  267 10.4.3.  Sukcesy życiowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  268 10.5.  Natura szczęścia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  268 10.5.1.  Odgórna czy oddolna natura satysfakcji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  269 10.5.2.  Cebulowa teoria szczęścia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  269 10.5.3.  Afekt pozytywny i negatywny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  270 10.5.4.  Afektywne i poznawcze składniki dobrostanu . . . . . . . . . . . . . . . . .  271 Teoria 10: Teoria perspektywy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  271 10.6.  Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  272 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  272 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  273 Rozdział 11. Wpływ społeczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  274 11.1.  Przejawy wpływu społecznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  274 11.1.1.  Naśladownictwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  274 11.1.2.  Konformizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  275 11.1.3.  Posłuszeństwo autorytetom . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  277 Jak to się robi 11: Zaraźliwość samobójstw . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  279 11.2.  Mechanizmy wywierania wpływu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  280 11.2.1.  Zaangażowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  280 11.2.2.  Słuszność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  281 11.2.3.  Lubienie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  282 11.2.4.  Wzajemność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  284 11.2.5.  Niedostępność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  286 Problem 11: Dlaczego tak różne psychoterapie są skuteczne? . . . . . . . . . . . . .  287

10 11.3.  Techniki manipulacji społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  288 11.3.1.  Stopa w drzwiach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  288 11.3.2.  Drzwiami w twarz . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  289 11.3.3.  Niska piłka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  290 11.3.4.  „A to nie wszystko” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  291 11.3.5.  Huśtawka emocjonalna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  292 11.3.6.  Uwikłanie w dialog . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  292 11.3.7.  Kłamstwo i projekcja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  293 11.4.  Obrona przed wpływem innych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  294 11.4.1.  Asertywność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  294 11.4.2.  Przerwanie automatyzmów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  294 11.5.  Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  295 Teoria 11: Teoria wpływu społecznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  296 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  297 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  298

Rozdział 12. Atrakcyjność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  299 12.1.  Atrakcyjność fizyczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  299 12.1.1.  Czy kryteria urody są uniwersalne? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  299 12.1.2.  Od czego zależy piękno twarzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  301 12.1.3.  Od czego zależy piękno ciała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  302 Problem 12: Czy oglądanie modelek szkodzi? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  304 12.1.4.  Czasowe zmiany atrakcyjności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  305 12.1.5.  Czy piękne jest dobre? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  305 12.2.  Teorie atrakcyjności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  307 12.2.1.  Teoria kar i nagród . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  307 12.2.2.  Teorie zgodności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  309 12.2.3.  Bezwiedny egotyzm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  309 12.3.  Wyznaczniki atrakcyjności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  310 12.3.1.  Częstość kontaktów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  310 12.3.2.  Zalety . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  312 12.3.3.  Podobieństwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  313 12.3.4.  Mimikra i koordynacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  315 Jak to się robi 12: Koordynacja i lubienie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  316 12.3.5.  Działania na rzecz interesu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  317 12.4.  Następstwa atrakcyjności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  319 12.4.1. Reakcje emocjonalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  319 Teoria 12: Teoria równowagi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  320 12.4.2.  Sądy i oceny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  320 12.4.3.  Zachowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  320 12.4.  Podsumowanie, kluczowe pojęcia, literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . .  322 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  322 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  322 Rozdział 13. Miłość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  323 13.1.  Strategie doboru partnera heteroseksualnego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  323 13.1.1.  Czego mężczyźni chcą od kobiet . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  324 13.1.2.  Czego kobiety chcą od mężczyzn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  328 13.2.  Przywiązanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  330 13.2.1.  Style przywiązania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  330 13.2.2.  Wymiary przywiązania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  332 Jak to się robi 13: Eksperymentalne badanie miłości . . . . . . . . . . . . . . . . . .  333 13.3.  Składniki miłości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  334

11 13.3.1.  Intymność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  335 13.3.2.  Namiętność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  336 13.3.3.  Zobowiązanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  337 13.4.  Dynamika bliskiego związku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  339 13.4.1.  Zakochanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  340 13.4.2.  Romantyczne początki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  341 13.4.3.  Miłość kompletna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  342 13.4.4.  Miłość przyjacielska . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  343 Problem 13. Jak ludzie reagują na niezadowolenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  344 13.4.5.  Związek pusty . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  345 13.4.6.  Rozpad . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  346 13.5.  Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  346 Teoria 13: Teoria transferu pobudzenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  347 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  347 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  347 14.1.  Skąd bierze się dobro: teorie prospołeczności . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  348 14.1.1.  Decyzyjny model interwencji kryzysowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  348

Rozdział 14. Prospołeczność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  348 14.1.2.  Teorie pobudzenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  351 14.1.3.  Teorie norm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  354 14.1.4.  Prospołeczność jako adaptacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  355 Jak to się robi: Dwie motywacje do pomagania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  359 14.2.  Wyznaczniki pomagania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  360 14.2.1.  Obecność i postępowanie innych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  360 14.2.2.  Biorca pomocy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  361 14.2.3.  Dawca pomocy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  362 14.2.3.  Relacje między biorcą i dawcą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  364 Problem 14: Czy człowiek jest z natury egoistą? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  366 14.3.  Następstwa pomagania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  368 14.3.1.  Biorca pomocy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  368 14.3.2.  Dawca pomocy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  369 Teoria 14: Podstawowe typy relacji społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  370 14.4.  Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  372 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  372 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  372 Rozdział 15. Agresja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  373 15.1.  Skąd się bierze zło: teorie agresji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  374 15.1.1.  Agresja jako adaptacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  374 15.1.2.  Agresja jako skutek frustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  375 15.1.3.  Agresja jako skutek uczenia się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  378 15.1.4.  Ogólny Model Agresji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  380 15.2.  Indywidualne Wyznaczniki Agresji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  381 15.2.1.  Agresywność jako cecha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  381 15.2.2.  Cechy osobowości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  381 15.2.3.  Płeć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  382 15.3.  Sytuacyjne wyznaczniki agresji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  383 15.3.1.  Prowokacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  383 15.3.2.  Pobudzenie emocjonalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  384 15.3.3.  Przemoc w mass mediach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  386 Problem 15: Czy media mówią prawdę o agresji w mediach? . . . . . . . . . . . . . .  387 15.3.4.  Normy i oczekiwania społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  387

12 15.3.5.  Alkohol . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  388 15.4.  Kontrola agresji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  391 15.4.1.  Katharsis, czyli oczyszczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  391 15.4.2.  Kary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  393 Jak to się robi 15: Zwalczanie przemocy w szkole . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  394 15.4.3.  Złożone interwencje psychologiczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  395 Teoria 15: Teoria społecznego uczenia się . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  395 15.5.  Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  396 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  397 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  397

Rozdział 16. Konflikt społeczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  398 16.1.  Struktura konfliktu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  398 16.1.1.  Interesy własne i cudze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  398 16.1.2.  Rodzaje zachowania w konflikcie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  399 16.1.3.  Gry o sumie zerowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  400 16.1.4.  Gry o sumie niezerowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  401 16.1.5.  Orientacje społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  403 Jak to się robi 16: Pomiar orientacji społecznych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  405 16.2.  Procesy eskalacji konfliktu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  405 16.2.1.  Procesy poznawcze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  406 16.2.2.  Emocje i motywy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  408 16.2.3.  Nieciągłość grupowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  410 16.3.  Bariery . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   411 16.3.1.  Bariery komunikacyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .   411 16.3.2.  Bariery kulturowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  412 Problem 16: Co jest lepsze – współpraca czy rywalizacja? . . . . . . . . . . . . . . .  413 16.4.  Negocjacje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  414 16.4.1.  Przetarg pozycyjny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  414 16.4.2.  Negocjacje integracyjne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  417 16.4.3.  Mediacje w konflikcie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  419 16.5.  Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  421 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  422 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  422 Rozdział 17. Władza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  423 17.1.  Wyłanianie się hierarchii władzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  424 17.1.1.  Podstawy władzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  425 17.1.2.  Jak się wyłania hierarchia władzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  426 17.1.3.  Kto zdobywa władzę? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  427 17.2.  Jak władza zmienia ludzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  429 17.2.1.  Afektywne konsekwencje władzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  431 Jak się to robi 17: Wpływ władzy na nastrój i samoocenę . . . . . . . . . . . . . . . .  431 17.2.2.  Poznawcze konsekwencje władzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  432 17.2.3.  Behawioralne konsekwencje władzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  435 17.2.4.  Społeczne konsekwencje władzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  436 17.2.5.  Od czego zależy siła efektów władzy? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  437 17.3.  Natura władzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  439 17.3.1.  Komplementarność pozycji władzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  439 17.3.2.  Samowzmacnianie władzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  440 17.3.3.  Społeczne funkcje władzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  441 17.3.4.  Władza społeczna i osobista . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  442 Problem 17: Czy władza deprawuje? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  443

13 17.4.  Przywództwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  443 17.4.1.  Style kierowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  443 17.4.2.  Skuteczność różnych stylów kierowania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  446 Teoria 17: Teoria reaktancji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  446 17.5.  Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  447 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  447 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  447

Rozdział 18. Grupa społeczna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  448 18.1.  Struktura grupy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  448 18.1.1.  Tożsamość grupowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  449 18.1.2.  Normy grupowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  452 18.1.3.  Hierarchia statusu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  453 Problem 18: Po czym rozpoznajemy status? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  455 18.1.4.  Spójność grupy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  455 18.2.  Dynamika grupowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  457 18.2.1.  Społeczne podzielanie rzeczywistości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  457 Jak to się robi 18: Powiedzieć znaczy uwierzyć . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  458 18.2.2.  Komunikacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  459 18.2.3.  Wpływy większości i mniejszości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  460 18.3.  Zadaniowe funkcjonowanie grupy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  462 18.3.1.  Facylitacja i hamowanie społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  462 18.3.2.  Próżniactwo społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  465 18.3.3.  Decyzje grupowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  468 Teoria 18. Teoria autokategoryzacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  470 18.4.  Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  471 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  472 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  472 Rozdział 19. Stosunki międzygrupowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  473 19.1.  Hierarchia i antagonizm . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  474 19.1.1.  Hierarchie międzygrupowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  474 19.1.2.  Antagonizmy międzygrupowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  476 19.2.  Treść stereotypów i uprzedzeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  477 19.2.1.  Cztery rodzaje stereotypów grupowych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  478 19.2.2.  Wyznaczniki treści stereotypów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  479 19.2.3.  Konsekwencje treści stereotypów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  481 Problem 19: Czy można być Polakiem i Europejczykiem równocześnie? . . . . . . . .  482 19.3.  Źródła stereotypów i uprzedzeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  483 19.3.1.  Podzielanie społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  483 19.3.2.  Stosunki międzygrupowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  485 19.3.3.  Kategoryzacje społeczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  485 19.4.  Konsekwencje stereotypów i uprzedzeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  486 19.4.1.  Oceny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  486 19.4.2.  Emocje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  489 19.4.3.  Zachowania międzygrupowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  490 19.4.4.  Zagrożenie stereotypem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  491 19.4.4.  Dehumanizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  492 Jak to się robi 19. Redukowanie uprzedzeń na Opolszczyźnie . . . . . . . . . . . . .  493 19.5.  Modyfikacja i kontrola uprzedzeń . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  494 19.5.1.  Kontakt międzygrupowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  494 19.5.2.  Zmiany kategoryzacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  495 19.5.3.  Tłumienie stereotypów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  496

14



Teoria 19: Teoria tożsamości społecznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  496 19.6.  Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  498 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  498 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  499

Rozdział 20. Kobiety i mężczyźni . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  500 Jak to się robi 20: Orientacje kobiet i mężczyzn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  501 20.1.  Stereotypy płci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  503 20.1.1.  Stereotyp kobiecości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  503 20.1.2.  Stereotyp męskości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  504 20.1.3.  Asymetria stereotypów płci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  505 20.1.4.  Konsekwencje stereotypów płci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  505 Problem 20: Skąd się bierze szklany sufit? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  507 20.2.  Przyczyny różnic płci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  507 20.2.1.  Wyjaśnienia kulturowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  507 20.2.2.  Wyjaśnienia ewolucjonistyczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  510 20.2.3.  Wyjaśnienia społeczno-strukturalne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  510 20.3.  Faktyczne różnice płci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  511 20.3.1.  Różnice duże: motoryka, agresja, seks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  514 20.3.2.  Różnice umiarkowane: komunikacja i zachowania społeczne . . . . . . . . .  517 20.3.3.  Różnice małe: osobowość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  520 20.3.4.  Kiedy różnic płci nie ma . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  521 20.3.5.  Różnice płci – konkluzja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  523 20.4.  Konflikt płci . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  523 20.4.1.  Konflikt o seks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  523 20.4.2.  Konflikt o uczucia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  524 20.4.3.  Konflikt o władzę . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  524 20.5.  Podsumowanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  525 Kluczowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  526 Literatura uzupełniająca . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  526 Słownik . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  527 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  547 Indeks rzeczowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .  600 Indeks osobowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Wprowadzenie Człowiek jest jedyną istotą zdolną do samoświadomości i rozpoznania swojej odrębności, a jednak pozostaje istotą ultraspołeczną. Wszystko, co robimy, myślimy i odczuwamy, pozostaje pod kluczowym wpływem innych ludzi niezależnie od tego, czy są oni w danej chwili obecni, czy też nie. Właśnie ten wpływ jest przedmiotem badań psychologii społecznej, fascynującej i chyba najszybciej rozwijającej się subdyscypliny psychologii. Choć liczy sobie zaledwie sto lat, już doprowadziła do zebrania ogromnej wiedzy pozwalającej odpowiedzieć na wiele pytań. Dlaczego, patrząc na dokładnie to samo, różni ludzie widują coś zupełnie odmiennego? Ile czasu trzeba, aby zorientować się, jaki jest inny człowiek? Po co nam świadomość siebie, bez której od milionów lat inne gatunki świetnie sobie radzą? Dlaczego robimy to, co robimy, choć bywa to bardzo dziwne? Dlaczego w pięć sekund sprawiamy coś, czego potem żałujemy przez pięć lat? Kiedy i dlaczego ulegamy wpływom innych, a kiedy pozostajemy niezłomni? Kiedy i dlaczego pomagamy innym ludziom, nierzadko tym samym, którym szkodzimy? Dlaczego kochamy, nienawidzimy, współczujemy lub cieszy nas cudze nieszczęście? Od czego zależy szczęście, czym kobiety i mężczyźni się różnią i dlaczego chcą od siebie nawzajem czegoś innego? Dlaczego ludzie (czasami) dążą do władzy i co się z nimi dzieje, kiedy już ją osiągną? Próbuję odpowiedzieć na te i podobne pytania, przedstawiając w 20 rozdziałach wiedzę zgromadzoną przez psychologię społeczną na temat różnych kwestii szczegółowych. Współczesna psychologia nie dysponuje jednolitą teorią pozwalającą wyjaśnić całość społecznych zachowań człowieka. Dysponuje natomiast licznymi teoriami średniego zasięgu, wykraczającymi poza tematykę jednego rozdziału – dlatego teorie te przedstawiam w postaci odrębnych ramek na zakończenie większości z nich. Każdy rozdział zawiera też ramkę „Problem”, gdzie prezentuję odpowiedź na jakieś ważne pytanie związane z jego tematem – na przykład dlaczego ludzie oglądają telewizję, albo czy człowiek jest z natury egoistą. Wreszcie w każdym rozdziale pojawia się ramka „Jak to się robi?”, w której bardziej szczegółowo opisuję wybrane badania ilustrujące różne metody współczesnej psychologii społecznej. Psychologia jest bowiem

15

16

Wprowadzenie

nauką empiryczną – odpowiada na wiele pytań, które ludzie zadawali od zawsze, jednak robi to na podstawie studiów, nie zaś wyłacznie przypuszczeń. Książka ta wiele zawdzięcza moim bliskim współpracownikom. Wiesław Baryła, Michał Parzuchowski i Ola Szymków-Sudziarska zadali sobie trud przeczytania i skomentowania jej fragmentów. Wiele mi podpowiedzieli, poprawili, pomogli. Dziękuję! Za nieodmienne wsparcie bardzo dziękuję też mojej Rodzinie – Bożence, Luizie, Pawłowi i Zuzi.

Rozdział 1

1.1.  Czym się zajmuje psychologia społeczna? 1.2.  Podstawowe podejścia teoretyczne 1.2.1.  Perspektywa poznawcza 1.2.2.  Perspektywa motywacyjna 1.2.3.  Perspektywa teorii uczenia się 1.2.4.  Perspektywa społeczno-kulturowa 1.2.5.  Perspektywa ewolucjonistyczna 1.3.  Eksperyment i logika badań 1.3.1.  Eksperyment 1.3.2.  Logika programu badawczego 1.4.  Pozostałe metody badawcze 1.4.1.  Obserwacja Problem 1: Czego kobiety chcą od mężczyzn, czego mężczyźni chcą od kobiet 1.4.2.  Badania korelacyjne 1.4.3.  Modele komputerowe 1.4.4.  Neuroobrazowanie 1.5.  Wartość i dopełnianie się różnych metod badawczych Jak to się robi 1: Kto uprawia psychologię społeczną? 1.6.  Podsumowanie, kluczowe pojęcia, literatura uzupełniająca

Czym i jak zajmuje się psychologia społeczna Człowiek jest zwierzęciem społecznym, twierdził Arystoteles. Dwa i pół tysiąca lat później wypada dodać, że jesteśmy istotami ultraspołecznymi. Wszystko, co ważne, robimy z innymi ludźmi, a związki z nimi są źródłem większości naszych emocji oraz celem zabiegów pochłaniających większość naszego życia. Wywierają też niezwykle silny wpływ na nasze losy. Wykluczenie społeczne lub zerwanie z kimś więzi jest bolesne i to dosłownie (gdyż w takich sytuacjach aktywizują się te same obszary mózgu, co podczas doświadczania bólu fizycznego). Ludzie o dobrych kontaktach społecznych są szczęśliwsi, bogatsi, mają mocniejszy układ odpornościowy, a więc cieszą się lepszym zdrowiem i żyją dłużej. Duża liczba faktów zgromadzonych w tej książce przekonuje, że inni – szczególnie ci, z którymi jesteśmy związani – w decydujący sposób wpływają na to, co robimy, myślimy i czujemy. Uczucia wydają się czymś najbardziej intymnym i osobistym, a jednak nasza odporność na ból niepomiernie rośnie, kiedy widzimy innego człowieka dzielnie znoszącego cierpienie. Nie ma nic cenniejszego od własnego życia, choć często poświęcamy je dla innych, jednorazowo lub na raty. Kiedy przywódca rozkaże – a inni temu przyklasną – tysiąc ludzi jest w stanie dobrowolnie zabić najpierw swoje dzieci, a potem siebie. Patrząc na ludzi, bezwiednie kopiujemy ich mimikę, ruchy, sposób mówienia, uczucia i poglądy. Widok zagniewanej twarzy powoduje wzrost elektrycznej aktywności naszego własnego mięśnia marszczącego brwi (corrugator supercilli) odpowiedzialnego za wyrażanie gniewu, widok twarz szczęśliwej aktywizuje nasz mięsień odpowiedzialny za ekspresję szczęścia (zygomaticus major). Dzięki temu zapamiętujemy ludzkie twarze lepiej niż cokolwiek innego – raz widzianą twarz jesteśmy w stanie rozpoznać po dwudziestu latach, pomimo zmian, jakie wyrył na niej czas. Już noworodki dłużej patrzą na twarz niż obraz kontrolny zawierający te same elementy, tyle że pomieszane. Po kilku dniach życia dłużej patrzą na twarze ładne niż brzydkie. Ultraspołeczna natura człowieka jest kluczem do zrozumienia nie tylko naszej psychiki (czego dotyczy cała ta książka), ale nawet anatomii w tych aspektach, które są specyficznie ludzkie. Budowa ludzkiego ciała niewiele odbiega od budowy małp czy nawet ssaków w ogóle. Wyróżnia nas głównie ogromny mózg, a właściwie jego największa i filogenetycznie najmłodsza część – kora nowa. W momencie urodzenia ludzki mózg ma objętość 350 cm3, po czterech latach życia jest już trzykrotnie większy, by w końcu osiągnąć objętość około 1400 cm3. Dla porównania, mózg szympansa, naszego najbliższego krewnego, ma w momencie urodzenia

17

Rozdział 1. Czym i jak zajmuje się psychologia społeczna

18 Wielkość typowej grupy społecznej

również 350 cm3, a po przekroczeniu dorosłości zaledwie o jedną trzecią więcej (Wills, 1993). Po co ludziom aż tak duży mózg? Wskazywano jego przyLudzie datność w radzeniu sobie z wyzwaniami środowiska i niezbędność dla budowania kultury. Jednak wiele gatunków od milionów lat świetnie sobie radzi ze środowiskiem naturalnym pomimo niezmiennie małych mózgów, wielki mózg człowieka pojawił się zaś na długo przed powstaniem złożonej kultury. W tej sytuacji rośnie atrakcyjność hipotezy, że duże mózgi są konsekwencją wielkoProporcja kory nowej do reszty mózgu ści typowej dla danego gatunku grupy Rycina 1.1. Związek wielkości mózgu u naczelnych (pro- społecznej i służą nam głównie do poraporcja kory nowej do reszty mózgu) ze średnią wielkością dzenia sobie z innymi ludźmi (Dunbar, typowej grupy społecznej 2003). Rycina 1.1 pokazuje, że te dwie wartości są bardzo silnie powiązane Każdy punkt oznacza pojedynczy gatunek, linia ciągła i punkty wypełnione odnoszą się do małp właściwych (simiae), a linie u naczelnych, a związek ten występuje przerywane i punkty puste – do hominidów. także u innych ssaków – na przykład psy Źródło: Barrett, Dunbar i Lycett, 2002, s. 140. mają większe mózgi od kotów (proporcjonalnie do masy ciała) zapewne dlatego, że są gatunkiem społecznym, koty zaś – samotnikami. Im większa grupa, tym bardziej potrzebny jest duży mózg umożliwiający zarówno współpracę, jak i rywalizację z innymi osobnikami własnego gatunku. Elementarnym warunkiem skutecznego funkcjonowania w grupie jest rozpoznawanie relacji między pozostałymi jej członkami – kto jest czyim krewnym, kto wrogiem, a kto przyjacielem. W grupie złożonej z trzech członków takich możliwych relacji (z własnymi włącznie) jest 6, czyli 3!/(3–1)! Nietrudno je zapamiętać. Jednak w grupie złożonej z pięciu osób relacji jest 20, przy ośmiu zaś członkach już 56. Brytyjski biolog i psycholog Robin Dunbar (2009) przekonuje, że typowa wielkość grupy u ludzi wynosi około 150 – z tyloma osobami łączą nas osobiste stosunki, tyle osób możemy poprosić o przysługę z realistyczną nadzieją na spełnienie tej prośby, mniej więcej tyle osób liczy podstawowy pododdział (kompania) w większości armii świata. Liczba 150 członków daje ogromną liczbę 22 350 relacji między nimi – trzeba naprawdę wielkiego mózgu, aby poradzić sobie z tym najprostszym problemem życia w grupie. Oczywiście nasz mózg nie pamięta tysięcy relacji społecznych, a za to dysponuje teorią pozwalającą w razie potrzeby na odtworzenie z niewielkiej liczby relacji wszystkich pozostałych – ale do tego również potrzebna jest duża objętość mózgu. Wielkość mózgu ma dramatyczne konsekwencje dla społecznej natury człowieka. Ponieważ mózg jest tak ogromny, rozwija się głównie już po urodzeniu (inaczej nie sposób byłoby urodzić dziecka), dziecko zaś przychodzi na świat bezradne i całkowicie zdane na opiekunów. Dlatego u ludzi wystąpiło niezwykłe zjawisko, jakim jest system wzajemnego powiązania dziecka z opiekunem, do pewnego stopnia stający się dla dziecka matrycą jego przyszłych relacji społecznych. W ewolucyjnej przeszłości, bez jednorazowych pieluch czy soczków Gerbera, karmienie i wychowanie dziecka było zadaniem przekraczającym możliwości jednej osoby. Zapewne dlatego pojawiła się także niezwykła więź między mężczyzną i kobietą, czyli miłość, oraz niezwykły – w świecie zwierząt – wzorzec zachowań w postaci monogamii, co prawda z niewielką domieszką poligamii. Nawet z biologicznego punktu widzenia ludzie są więc niezwykłym gatunkiem, choć oczywiście jeszcze bardziej niezwykła jest zdolność tworzenia sensu i kultury, które też są przedsięwzięciami ultraspołecznymi. Zarówno poczucie sensu, jak i pozwalająca na jego znalezienie kultura są możliwe tylko razem z innymi albo przeciw innym. Ta książka traktuje o społecznej naturze człowieka, różnych jej uwarunkowaniach, przejawach i konsekwencjach.



19

Tabela 1.1. Podstawowe dziedziny badań psychologii społecznej i typowe problemy przez nie podejmowane (numery odnoszą się do rozdziałów tej książki) Dziedzina badań (2) Motywy społeczne

Typowe problemy

Co nadaje działaniom społecznym kierunek? Dlaczego ludzie robią w kontakcie z innymi to, co robią? Jakie są podstawowe cele działań społecznych? (3) Wiedza człowieka o świecie społecznym Dlaczego różni ludzi odmiennie interpretują tę samą informację? Jak zorganizowana i używana jest wiedza o świecie społecznym? Jak ludzie formułują sądy o świecie społecznym? (4) Przekonania o świecie społecznym Jakie są przekonania ludzi na temat innych ludzi? Kiedy ludzie sądzą, że innym można zaufać, a kiedy – że nie można? Czy ludzkie przekonania o świecie trafnie oddają jego naturę? (5) Spostrzeganie ludzi W jaki sposób wnioskujemy o człowieku na podstawie jego postępowania? Czy nasze sądy o innych ludziach są trafne? W jaki sposób formułujemy oceny dotyczące innych ludzi? (6) Ja Co i dlaczego człowiek sądzi na swój własny temat? Po co ludziom ich ja? Jak ludzie wywierają pożądane wrażenie na innych? (7) Samoocena Co i dlaczego człowiek sądzi na swój temat? Jak ludzie bronią i podtrzymują poczucie własnej wartości? Dlaczego ludzie tak bardzo pragną dobrze myśleć o sobie? (8) Postawy Skąd biorą się ustosunkowania (postawy) do ludzi i innych obiektów? Kiedy ludzie postępują w zgodzie ze swoimi opiniami i postawami? Czy i jak można zmienić ludzkie postawy? (9) Moralność Na czym ludzie opierają swoje oceny moralne? Czy wszyscy wyznają te same normy? Dlaczego ludzie tak często postępują niemoralnie? (10) Szczęście Od czego zależy szczęście człowieka? Czy pieniądze dają szczęście? Czy człowiek może uczynić siebie szczęśliwym? (11) Wywieranie wpływu na innych Kiedy i dlaczego ludzie są konformistyczni? Dlaczego ludzie ulegają niepożądanemu wpływowi innych? Jakie są skuteczne techniki manipulowania innym człowiekiem? (12) Atrakcyjność Kto jest atrakcyjny fizycznie? Kogo i za co lubimy? Czy można sprawić, aby inni nas lubili? (13) Miłość Skąd się bierze miłość i na czym polega? Czego mężczyźni chcą od kobiet, a czego kobiety od mężczyzn? Czy miłość może, czy musi się zmieniać? (14) Prospołeczność Dlaczego ludzie działają na rzecz innych? Jakie czynniki nasilają prospołeczność? Jak ludzie reagują na pomoc innych? (15) Agresja Dlaczego ludzie są agresywni? Jakie czynniki nasilają agresję? Jak opanować i zahamować agresję? (16) Konflikt Czy konflikt społeczny jest nieuchronny? Jak ludzie zachowują się w sytuacji konfliktu? Jak skutecznie negocjować rozwiązanie konfliktu? (17) Władza Kto i w jaki sposób osiąga władzę? Jak władza zmienia ludzi? Czy to prawda, że władza korumpuje? (18) Grupa Jakie mechanizmy integrują grupę w całość? Jak członkowie grupy wpływają na siebie nawzajem? Czy grupy działają skuteczniej od jednostek? (19) Relacje międzygrupowe Co decyduje o przyjaznych lub wrogich relacjach międzygrupowych? Jakie są przyczyny konfliktów międzygrupowych? Jak redukować konflikty międzygrupowe? (20) Zróżnicowanie płci Jak stereotypy płci wpływają na losy ludzi? Jakie są rzeczywiste różnice między kobietami i mężczyznami? Jakie są źródła różnic między kobietami i mężczyznami? Psychologia stosowana Jak nakłonić ludzi do zdrowego trybu życia? (psychologia zdrowia) Jak ukształtować środowisko polepszające samopoczucie i skuteczność działań? (psychologia środowiska) Jak skonstruować skuteczną kampanię wyborczą? (psychologia reklamy i marketingu)

Źródło: opracowanie własne.

20 1.1.  Czym się zajmuje psychologia społeczna? Psychologia społeczna zajmuje się szeroko pojętym wpływem społecznym, a więc pytaniem, w jaki sposób to, co robią, czują i myślą jedni ludzie, wpływa na to, co robią, czują i myślą inni. Wzajemne wywieranie wpływu przez jednych ludzi na drugich jest istotą życia społecznego: ekspedientka namawia klientkę do zakupu nowego szamponu; rodzice próbują wpłynąć na syna, by zmienił towarzystwo; córka przekonuje rodziców do swojego wybranka; reklamy telewizyjne pokazują od najlepszej strony polityka startującego w wyborach; szantażysta skutecznie wymusza pieniądze, a oszust je wyłudza, udając ociemniałego… Podobnych przykładów można wymienić tysiące. Wskazują, że każdy z nas jest praktykiem wpływu społecznego – sprawcą i obiektem licznych oddziaływań, bez których nasze kontakty z innymi i w ogóle życie społeczne byłyby zupełnie niemożliwe. Po lekturze tej książki możemy stać się po trosze także teoretykami wpływu, nabierając wiedzy, kiedy i dlaczego niektóre z prób jego wywierania okazują się skuteczne, a inne nie. Samo pojęcie wpływu jest jednak tak ogólne, że z podanej definicji psychologii społecznej trudno zorientować się w jej przedmiocie. Przyjrzyjmy się zatem tabeli 1.1 – zostały w niej wyszczególnione główne obszary zainteresowań tej dyscypliny i typowe pytania, na które próbuje odpowiedzieć. 1.2.  Podstawowe podejścia teoretyczne Psychologia społeczna (podobnie jak psychologia w ogóle) nie dysponuje obecnie żadną ogólną teorią wyjaśniającą w jednolity sposób wszystkie, czy choćby większość wpływów społecznych, jakie ludzie nawzajem na siebie wywierają. Wszechogarniające teorie psychiki, takie jak psychoanaliza czy behawioryzm, tworzono z upodobaniem w początkach XX wieku, dziś jednak wiemy, że były one jedynie spekulacjami na wyrost. Współczesna psychologia społeczna tworzy natomiast wiele teorii o małym lub średnim zasięgu, próbujących wyjaśnić albo jedno zjawisko (np. wpływ obecności innych na skuteczność działań zadaniowych), albo jedną klasę zachowań (np. zachowania agresywne). Niemniej różne teorie wpisują się w odmienne tradycje myślenia o społecznych zachowaniach człowieka. Najważniejsze z tych tradycji, czyli ogólnie pojętych sposobów teoretyzowania, to perspektywa 1) poznawcza; 2) motywacyjna; 3) teorii uczenia się; 4) kulturowa i 5) ewolucjonistyczna.

Rozdział 1. Czym i jak zajmuje się psychologia społeczna

Każda z nich w nieco inny sposób wyjaśnia zróżnicowanie oraz wzorce ludzkiej psychiki i zachowania. Każda próbuje też odpowiedzieć na nieco inne pytania, gdyż opiera się na odmiennych założeniach, kim jest człowiek i co w związku z tym warto w nim wyjaśniać. Przyjrzymy się tym perspektywom, rozważając, w jaki sposób każda z nich podeszłaby do opisu i wyjaśnienia pewnego przypadku ciężkiej agresji – zdarzenia, które miało następujący przebieg. Marek podszedł na ulicy dużego miasta do Jana Nowaka z prośbą o papierosa. Marek jest wysokim, dobrze zbudowanym 22-letnim absolwentem zasadniczej szkoły zawodowej, któremu nigdy nie udało się podjąć pracy zarobkowej; żyje ze sprzedawania na ulicach sznurowadeł i pumeksu, z żeb­raniny oraz mniejszych lub większych kradzieży. Nowak ma 40 lat i jest niskim, nieco korpulentnym dyrektorem oddziału firmy ubezpieczeniowej, gdzie przed 10 laty podjął pracę, porzucając swój wyuczony zawód historyka sztuki. Nowak z wyraźnym ociąganiem podał Markowi żądanego papierosa, a kiedy ten zaczął domagać się i pieniędzy, odpowiedział, że nie po to ciężko pracuje, by dawać swoje pieniądze darmozjadom. Doszło do ostrej wymiany zdań, podczas której Marek zaatakował Nowaka, pobił go do utraty przytomności i obrabował. Gdy Marek oddalał się z miejsca zdarzenia z portfelem Nowaka w kieszeni i jego elegancką teczką w ręku, zatrzymał go patrol policyjny. Podczas kontroli dokumentów na horyzoncie pojawił się oprzytomniały Nowak, Marek próbował więc wyrwać się policjantom. Doszło do szarpaniny, a kiedy Marek uderzył jednego z policjantów, ci obezwładnili go i po zeznaniach Nowaka zawieźli do aresztu pod zarzutem rozboju i czynnej napaści na funkcjonariusza policji. Ponieważ Marek ma już jeden wyrok w zawieszeniu za rozbój, tym razem nieodwołalnie trafi do więzienia na kilka lat. 1.2.1.  Perspektywa poznawcza Perspektywa poznawcza zakłada, że to, co człowiek czuje, myśli i jak się zachowuje, zależy przede wszystkim od procesów przetwarzania docierających doń informacji – od sposobu, w jaki rozumie bieżącą sytuację i napotykanych w niej ludzi. Sposób interpretacji zależy zaś od posiadanej już wiedzy i tego, jakie treści są w danym momencie aktywne. Policjanci zapewne nie rozpoczęliby legitymować Marka, gdyby nie miał on w ręku teczki Nowaka – elegancka aktówka wzbudziła ich podejrzenia, gdyż taki przedmiot zdecydowanie nie

1.2.  Podstawowe podejścia teoretyczne

pasował do ich obrazu młodego bezrobotnego wałęsającego się po ulicach. Wiedza policjantów (jak kto na ulicy wygląda) zadecydowała więc o ich reakcji. Również o działaniach Marka decydowała treść jego wiedzy. Nowak idealnie pasował do jego schematu łatwej ofiary – podtatusiałego, słabego fizycznie, a przy tym „nadzianego” i pyszałkowatego faceta, który sam się prosi, by odchudzić mu portfel. Z kolei Nowak normalnie nie wdawałby się w pyskówki z niezbyt bezpiecznie wyglądającym drabem, ale właśnie wyszedł z komedii opowiadającej, jak to pewien historyk sztuki dzielnie poradził sobie z napaścią szajki dość nieudolnych bandytów na jego rodzinę. Odczuł więc przypływ nierealistycznej odwagi, której dawno by już nie było, gdyby Marek podszedł doń pół godziny później albo oglądany film był czarnym kryminałem. Podejście poznawcze upatruje przyczyny zachowania w bieżących interpretacjach aktualnej sytuacji, zakładając, że o ich treści decydują oczekiwania, schematy czy zdroworozsądkowe teorie, przez pryzmat których ludzie patrzą na sytuację. Podejście to poświęca więc wiele uwagi problemowi, w jaki sposób te różne struktury wiedzy są zorganizowane, jak są wydobywane z pamięci, jak wpływają na rozumienie i zapamiętywanie odbieranych informacji itd. Wiele sytuacji można równie dobrze zinterpretować na kilka sposobów (Nowak rozpoznał sytuację jako przypadek „dzielnego historyka sztuki przeciwko głupiemu zbirowi”, choć mógł też ją rozpoznać jako przypadek „bezbronnego człowieka przeciwko bandycie, którego nie warto prowokować”). Podejście poznawcze zakłada, że ludzie działają nie w świecie obiektywnym, lecz w świecie przez siebie skonstruowanym (zinterpretowanym), koncentruje się zatem na czynnikach sprawiających, że umysł wybiera raczej tę, a nie inną interpretację. Jednym z najprostszych, a najważniejszych jest niedawność użycia danej struktury wiedzy – jeżeli niedawno używaliśmy jakiejś wiedzy, to rośnie szansa ponownego jej użycia (co przyczyniło się do katastrofy Nowaka). Wieloznaczność ludzkich zachowań i sytuacji społecznych jest znacznie dalej posunięta, niż to wydaje się na pierwszy rzut oka. Nawet fizyczny atak mężczyzny na kobietę na ulicy wcale nie musi być interpretowany jako agresja. Przeciwnie, większość przechodniów nie podejmuje w takim wypadku żadnej interwencji, uważając, że jest to dalszy ciąg sprzeczki małżeńskiej czy pary kochanków (Shot­land i Straw, 1976). Jak to możliwe? Na pewno sporą rolę odgrywa tu fakt, że taka interpretacja jest wygodna, gdyż zwalnia od odpowiedzialności za podjęcie jakiejś interwencji.

21 Kluczowe jest jednak wspólne, społeczne konstruowanie znaczenia tego, co się dzieje. Przechodnie przyglądają się sobie nawzajem, aby zinterpretować tę niejednoznaczną sytuację, widzą, że nikt nie podejmuje interwencji (gdyż każdy się zastanawia) i dochodzą do wniosku, że to sytuacja, do której nie należy się wtrącać – kłótnia kochanków, a nie przypadek agresji. Oczywiście obserwowane zachowanie może być przejawem i jednego, i drugiego równocześnie. Jednakże nawet wtedy, kiedy dwie interpretacje tego samego zachowania są jednakowo stosowalne, ludzie wykazują silną skłonność do ograniczania swojej uwagi i wniosków tylko do jednej z nich. Na przykład, obserwując licealistę, który skutecznie pomaga koledze w matematyce, tak że tamten zdaje samodzielnie maturę, ludzie koncentrują się albo na jego pomocności, albo sprawności. Choć obie te interpretacje są niesprzeczne, posługiwanie się jedną z nich silnie hamuje drugą (Wojciszke, 1994b). Interpretacja cudzych i własnych zachowań przypomina więc piłkę toczącą się po pagórkach – piłka zawsze wpadnie do dołka i zawsze będzie to tylko jeden dołek (znaczenie). Podejście poznawcze jest najpopularniejszą perspektywą współczesnej psychologii społecznej, używaną do wyjaśnienia w zasadzie wszystkich zachowań społecznych. Cokolwiek człowiek by robił – czy pomaga innym, czy na nich napada, kupuje pastę do zębów, czy sprzedaje używany samochód – interpretacje zachowania partnerów, sądy, przewidywania i opinie odgrywają podstawową rolę jako wyznaczniki jego postępowania. 1.2.2.  Perspektywa motywacyjna Perspektywa motywacyjna koncentruje się na pobudkach ludzkiego działania – jakie motywy ludźmi powodują i skłaniają do takich, a nie innych działań. Najogólniej rzecz biorąc, zakłada się, że ludzie z reguły starają się maksymalizować własne zyski, a minimalizować straty. Jednak z takiego stwierdzenia niewiele jeszcze wynika, zyski i straty mogą być bowiem bardzo zróżnicowane wskutek powiązania z różnymi potrzebami i motywami. Wczesne koncepcje często zakładały dominację jakiegoś jednego motywu (Zygmunt Freud przyjmował, że wszelkie działania są w istocie motywowane energią seksualną, Alfred Adler zaś – że dążeniem do mocy). Współcześnie zakłada się istnienie różnych podstawowych motywów, choć ich liczba jest raczej niewielka. Zapewne najsilniejszym motywem pozafizjologicznym jest dążenie do utrzymania, obrony i podwyższenia dobrego

Rozdział 1. Czym i jak zajmuje się psychologia społeczna

22 97

100 Wrocław

Lwów

Odsetki

80

Subiektywne oceny 58

60

Oficjalne statystyki 50 40

40

20

0

30 22

16 1

własna

dominująca

własna

dominująca

Narodowość

Rycina 1.2. Szacowane przez współczesnych mieszkańców Wrocławia i Lwowa odsetki przedwojennych mieszkańców narodowości własnej i dominującej – w porównaniu z oficjalnymi statystykami Źródło: na podstawie danych w Lewicka, 2008, s. 220.

mniemania o sobie. Jak się przekonamy w trakcie lektury tej książki, ten motyw samooceny ma w istocie nieskończenie wiele przejawów, a jednym z nich jest przecenianie grupy własnej, co ilustrują wyniki badań Marii Lewickiej (2008). Autorka ta badała mieszkańców Lwowa (miasta ukraińskiego, które do ostatniej wojny należało przez wieki do Polski) oraz Wrocławia (miasta polskiego, które do ostatniej wojny należało przez wieki do Niemiec). W jednym z pytań poprosiła o oszacowanie odsetka przedwojennych mieszkańców narodowości własnej i dominującej (we Wrocławiu byli to Niemcy, we Lwowie zaś– Polacy). Jak ilustruje rycina 1.2, zarówno polscy, jak i ukraińscy badani nie doceniali odsetka ludności dominującej, a silnie przeceniali odsetek mieszkańców narodowości własnej. Wszystko to w imię patriotyzmu – czyli miłości do własnego narodu, za którą nieodmiennie ukrywa się miłość własna, czyli dążenie do wysokiej samooceny (o czym mowa w rozdziale 19). Dane Lewickiej dobrze ilustrują dwie kwestie. Pierwsza jest merytoryczna – nasza potoczna wiedza o świecie społecznym często daleko odbiega od rzeczywistości, głównie z powodu różnych motywów, które zniekształcają jej obraz. Druga kwestia ma charakter metodologiczny – każdy rodzaj danych bardzo zyskuje na wiarygodności, kiedy pochodzi z różnych kultur. Większość danych przytaczanych w tej książce dotyczy prawidłowości wykazanych właśnie w różnych kulturach. Inne potężne motywy to potrzeba budowania i podtrzymywania więzi społecznych, bezpieczeństwa, swobody wyboru i kontroli nad biegiem wydarzeń, utrzymywania trafnej orientacji w otoczeniu oraz potrzeba statusu i władzy, jak się przekonamy

w rozdziale 2. Poza identyfikacją takich specyficznych motywów oraz warunków, które je wzbudzają i zaspokajają, podejście motywacyjne skupia się również na ogólnych prawidłowościach rządzących naszymi emocjami i motywacjami. Jedną z nich jest na przykład transfer pobudzenia emocjonalnego, który polega na tym, że siła pobudzenia emocjonalnego przeżywanego w danej sytuacji zależy nie tylko od bieżących bodźców, lecz także od bodźców działających w niedawnych, przeszłych sytuacjach. Jeżeli poprzednia sytuacja była emocjonująca, to rośnie wielkość pobudzenia przeżywanego w sytuacji bieżącej (pobudzenie „przelewa się” ze starej sytuacji na nową), przy czym człowiek całość pobudzenia odczytuje jako wywołane bieżącą sytuacją. Często powoduje to nieadekwatnie silne reakcje. Tak było w przypadku Marka, który nierozsądnie wdał się w bójkę z policjantami, zapewne dlatego, że był wciąż jeszcze podniecony walką z Nowakiem i zachowanie policjantów przybrało dlań rozmiary prowokacji trudnej do zniesienia. Oczywiście odwołanie się do specyficznych motywów może też wyjaśnić, dlaczego Marek dokonał napadu rabunkowego i to akurat na Nowaka. Nowak zelżył Marka, nazywając go nierobem i traktując z góry, co u tego ostatniego wzbudziło motyw obrony samooceny i próby jej odbudowania przez atak. Ponieważ Marek niewiele umie i niewiele ma, fizyczna przemoc jest dla niego jedną z nielicznych dróg pokazania własnej wartości. Motywacyjne wyjaśnienia różnych szczegółowych zjawisk są czasami przeciwstawiane poznawczym. Najczęściej jednak oba te podejścia się uzupełniają, gdyż podejście motywacyjne odpowiada na pytanie, dlaczego człowiek działa (czyli skąd bierze się energia do działania), podczas gdy poznawcze lepiej odpowiada na pytanie, dlaczego działa on w taki właśnie sposób (czyli dlaczego owa energia jest użytkowana tak, a nie inaczej). Podejście motywacyjne jest również szeroko stosowane, gdyż większość ludzkiego zachowania (przynajmniej tego, które interesuje psychologię) jest ukierunkowana na realizację jakiegoś celu i nie sposób go do końca wyjaśnić bez wskazania motywu, dzięki któremu nabiera on dla człowieka wartości. 1.2.3.  Perspektywa teorii uczenia się Perspektywa teorii uczenia się zakłada, że zachowanie ludzkie jest wyznaczane przeszłymi doświadczeniami – stanowi rezultat uczenia się na podstawie doświadczeń albo własnych, albo cudzych. Podstawowe mechanizmy uczenia się na

1.2.  Podstawowe podejścia teoretyczne

bazie doświadczeń własnych stanowią warunkowanie klasyczne i sprawcze. Warunkowanie klasyczne to uczenie się znaczenia jakiegoś pierwotnie obojętnego bodźca dzięki temu, że systematycznie poprzedza on jakiś bodziec, który znaczenie już ma. Na przykład dla psa bodźcem nieobojętnym jest mięso (ślini się na jego widok i zbliża), obojętnym zaś – zapalona lampka. Jeżeli jednak lampka będzie kilkakrotnie zapalona przed pojawieniem się mięsa, stanie się ona bodźcem również nieobojętnym – na sam jej widok pies zacznie się ślinić, niczym na widok mięsa, jak wykazały klasyczne badania Iwana Pawłowa (1927). Na tej zasadzie uczymy się wielu reakcji emocjonalnych – po paru wizytach u dentysty sam widok białego fartucha czy zapach wiadomych chemikaliów może wywoływać dreszcz przerażenia. Z kolei warunkowanie sprawcze to uczenie się znaczenia pierwotnie obojętnej reakcji dzięki temu, że po niej pojawia się jakiś pożądany stan rzeczy albo unikamy czegoś niepożądanego. Jeżeli głodny szczur wbiega do klatki, wykonuje sporo różnych działań, z których większość nie prowadzi do żadnych konsekwencji. Jeżeli jednak naciśnięcie wystającej ze ściany dźwigni sprawia, że z sufitu wypada kulka karmy, szczur szybko się uczy powtarzania nagradzanej reakcji – po kilkunastu próbach biegnie natychmiast do dźwigni i ją naciska. Na tej zasadzie dziecko może się uczyć sprzątania swojego pokoju – choć sama w sobie czynność ta jest niezbyt przyjemna, prowadzi do przyjemnych pochwał i przytulanek rodziców. Wiele ludzkich zachowań jest wyuczanych na podstawie konsekwencji nie własnego, lecz cudzego zachowania – ludzie uczą się, obserwując postępowanie innych i jego następstwa. Dziecko, które widzi rówieśnika skutecznie zabierającego zabawkę innemu dziecku, samo może się nauczyć takiego zachowania, szczególnie gdy pozostaje ono nieukarane i prowadzi do pożądanych (dla wykonawcy) konsekwencji. W ten sposób dzieci (i dorośli) mogą się uczyć zarówno pomagania innym, jak i przemocy – co jest ważnym problemem współczesnej cywilizacji, jako że dzięki telewizji widują oni dziesiątki, jeśli nie setki aktów przemocy dziennie. Z punktu widzenia teorii uczenia się agresję Marka można wyjaśniać jako skutek warunkowania sprawczego. Dzięki temu, że jest wysoki i silny, jego agresja bywała już w przeszłości skuteczna, czyli nagradzana (wysocy mężczyźni są w ogóle nieco bardziej agresywni od niskich), a każda nagradzana reakcja przekształca się w miarę powtarzania w automatycznie wykonywany nawyk.

23 Zważywszy na środowisko społeczne, w jakim Marek się obraca, i liczne filmy kryminalne, na które z upodobaniem chadza, podobnie jak wielu rówieśników, z pewnością nie brak mu też okazji do uczenia się agresji przez obserwację zachowania innych ludzi. 1.2.4.  Perspektywa społeczno-kulturowa Jeszcze inaczej pozwala spojrzeć na agresję Marka perspektywa społeczno-kulturowa. Marek żyje w środowisku podobnych sobie młodocianych przestępców, a pozbawiony jest zupełnie kontaktów z takimi rówieśnikami, którzy studiują czy pracują jako, powiedzmy, agenci ubezpieczeniowi. W środowisku Marka agresja jest nie tylko często obserwowana – stanowi ona po prostu normę jako zwyczajny, najporęczniejszy sposób nabywania dóbr i wewnętrznej hierarchizacji grupy rówieś­ niczej. Jest to też jedyny wzorzec postępowania w różnych sytuacjach konfliktowych oddziałujący na Marka. Niska pozycja społeczna (rodzice są biedakami, ojciec alkoholikiem), niski poziom wykształcenia i źle wybrany zawód (jest tokarzem, a większość tego rodzaju robót wykonują współcześnie automatyczne maszyny) sprawiają, że jego szansa wyrwania się z przeklętego kręgu biedy pozostaje bardzo niewielka. Kradzież i napady są dla Marka niemalże jedynym, a w każdym razie najmniej znojnym sposobem na przetrwanie. W zupełnie innej sytuacji jest Nowak – jego wykształcenie okazało się co prawda niemalże równie chybione w sensie finansowym, ale skończył studia wyższe. Wraz ze znajomością języków obcych i obsługi komputera pozwoliło mu to na znacznie większą plastyczność na rynku pracy i przekwalifikowanie się na intratną profesję. Perspektywa społeczno-kulturowa zakłada, że człowiek jest wytworem socjalizacji w konkretnej grupie społecznej, która z kolei pozostaje zanurzona w jakiejś szerszej kulturze (Boski, 2009a). W różnych kulturach, a także w różnych grupach tej samej, szeroko pojętej kultury panują odmienne wartości, normy i wzorce postępowania. Stając się w miarę socjalizacji pełnym uczestnikiem jakiejś kultury, jednostka utożsamia się z tymi normami, a ich realizacja we własnym zachowaniu wyłania się jako warunek szacunku otoczenia i pozytywnej samooceny (zapewne Markowi większość z tego, co robił w życiu Nowak, wydaje się niestosowne dla mężczyzny). Choć obaj wyrośli w tym samym kraju, Marek i Nowak żyją w odrębnych światach społecznych, w których co innego jest pożądane czy normalne i które rzadko się stykają poza wy-

Rozdział 1. Czym i jak zajmuje się psychologia społeczna

24 3,9 3,84

Spostrzegane podobieństwo

3,8

3,78

Ja do innych Inni do mnie

3,7

3,6 3,52 3,49

3,5

3,4

3,3 kolektywistyczna

indywidualistyczna

Kultura pochodzenia

Rycina 1.3. Spostrzegany stopień podobieństwa siebie do innych i innych do siebie w zależności od kolektywistycznej bądź indywidualistycznej kultury pochodzenia badanych Źródło: Markus i Kitayama, 1991, s. 231.

jątkowymi okazjami, takimi jak mecz narodowej reprezentacji w piłce nożnej. Oprócz porównywania subkultur różnych grup czy warstw społecznych perspektywa społeczno-kulturowa zajmuje się także porównywaniem osób z odmiennych kultur. Dużą popularnością cieszą się szczególnie porównania kultur indywidualistycznych (stawiających dobro jednostki ponad dobrem grupy, jak w kulturach szeroko pojętego Zachodu) z kolektywistycznymi (stawiającymi dobro grupy ponad dobrem jednostki, jak to ma miejsce w kulturze chińskiej czy japońskiej). Niektóre zjawiska czy procesy wyglądające dla nas na uniwersalne, ogólnoludzkie, takie jak stawianie własnego ja na pierwszym miejscu, mogą być w istocie ograniczone do kultur indywidualistycznych. Pokazali to Hazel Markus i Shinobu Kitayama (1991), pytając swoich amerykańskich i japońskich badanych, jak dalece są oni podobni do innych osób bądź też jak dalece inni są podobni do nich. Jak ilustruje rycina 1.3, tylko badani amerykańscy uważali, że inni są bardziej podobni do nich samych (co jest wskaźnikiem ważności ja) niż odwrotnie. Badani z kultury kolektywistycznej (Japończycy) widzieli zaś podobieństwo w sposób sugerujący, że to inni są ważniejsi od własnej osoby. Trzecim typem badań prowadzonych z perspektywy społeczno-kulturowej są porównania osób pochodzących z tej samej kultury, ale badanych w różnych momentach historycznych. Historyczne zmiany zachodzące w kulturze bądź organiza-

cji społeczeństwa mogą pociągać za sobą zmiany w zachowaniach i osobowości jednostek. Na przykład Janusz Czapiński (1994) wykrył na początku lat 90. „uziemienie duszy polskiej”, czyli silne uzależnienie poczucia szczęścia i innych wskaźników dobrostanu psychicznego od różnych wskaźników obiektywnego położenia społecznego, takich jak wiek, poziom zarobków czy poziom wykształcenia. Polacy czuli się tym szczęśliwsi, im byli młodsi, lepiej wykształceni i im więcej zarabiali, a wpływ tych obiektywnych czynników na dobrostan okazał się w naszym kraju kilkakrotnie silniejszy niż na przykład w Stanach Zjednoczonych. Jednym z zaproponowanych przez Czapińskiego wyjaśnień tego zjawiska jest hipoteza transformacji systemowej. Wskutek przejścia od gospodarki socjalistycznej (gdzie wszyscy mieli z grubsza po równo, choć niewiele) do wolnorynkowej (gdzie niektórzy mają dużo, a inni bardzo mało) zarabiane pieniądze, wykształcenie i wiek zaczęły się liczyć nieporównanie silniej jako czynniki wpływające na obiektywną, a także subiektywną jakość życia. Zgodnie z tą hipotezą okazało się, że po kilkunastu latach, kiedy Polacy już zaadaptowali się do nowych warunków, zjawisko uziemienia znikło (Czapiński i Panek, 2009) – zamożność nadal wyznacza w pewnym stopniu poczucie szczęścia, ale wpływ ten nie jest już tak wielki. 1.2.5.  Perspektywa ewolucjonistyczna Podobnie jak teoria uczenia się, perspektywa ewolucjonistyczna również wyjaśnia ludzkie zachowania jako skutek przeszłości, lecz nie jednostki i jej własnych doświadczeń, tylko całego gatunku. Kiedy w odległej przeszłości naszego gatunku pojawiła się, powiedzmy, taka cecha budowy organizmu, jak przeciwstawność kciuka, początkowo była ona niewielka. Nawet niewielka przeciwstawność jest jednak lepsza od żadnej – osobniki nią obdarzone zyskały większe umiejętności manipulacyjne i nieco lepiej radziły sobie ze zdobywaniem zasobów. Dzięki temu miały większą szansę na sukces reprodukcyjny – zostawiały po sobie liczniejsze potomstwo, a geny odpowiedzialne za przeciwstawność kciuka rozprzestrzeniały się coraz bardziej w kolejnych generacjach, gdyż zapewniały swoim nosicielom lepsze przystosowanie się do środowiska. Jak odkrył Karol Darwin, w ten sposób działa dobór naturalny, podstawowy mechanizm ewolucji. Psychologowie ewolucyjni w podobny sposób myślą o wzorcach zachowania i leżących u ich podstawy mechanizmach psychologicznych. Takim

1.2.  Podstawowe podejścia teoretyczne

25

Tabela 1.2. Charakterystyka podstawowych perspektyw teoretycznych psychologii społecznej Perspektywa

Podstawowe tezy

Główne dziedziny zastosowań

Poznawcza

• zachowanie i emocje zależą od sposobu rozumienia • wszystkie dziedziny psychologii społecznej sytuacji • sposób rozumienia sytuacji wyznaczany jest przez posiadaną już wiedzę • zachowanie, emocje i sądy zależą od mechaniz­ mów funkcjonowania umysłu (np. ograniczona pojemność uwagi)

Motywacyjna

• zachowanie człowieka służy maksymalizacji włas­ nych zysków • zachowanie jest ukierunkowane na cel • cele podporządkowane są ograniczonej liczbie motywów

• sposób pojmowania własnej osoby • wpływ społeczny • relacje społeczne (agresja, konflikty, prospołeczność, miłość) i międzygrupowe

Teorii uczenia się

• zachowanie jest wynikiem uczenia się (albo przez konsekwencje własnych zachowań, albo przez obserwację cudzych) • nagradzane reakcje stają się automatycznie wykonywanymi nawykami

• socjalizacja • wpływ społeczny • agresja • zachowania prospołeczne

Społeczno-kulturowa • zachowanie i psychika człowieka zależą od treści kulturowo określonych wartości, norm i wzorców • ludzka psychika i zachowanie odmiennie przedstawiają się w różnych kulturach Ewolucjonistyczna

• socjalizacja • wartości, normy społeczne i moralność • sposób pojmowania własnej osoby • różnice płci

• zachowania i wzorce przebiegu procesów psychicz- • relacje heteroseksualne nych służą przetrwaniu • różnice płci • zachowania i wzorce przebiegu procesów psychicz- • relacje społeczne (agresja, konflikty, prosponych służą maksymalizacji sukcesu reprodukcyjnego łeczność)

Źródło: opracowanie własne.

prostym mechanizmem są różnego rodzaju lęki powszechnie występujące u ludzi – przed wężami, wysokością czy obcymi. Nasi przodkowie obdarzeni zdolnością doświadczania tych lęków mieli nieco większą szansę uniknięcia jadowitego ukąszenia, upadku z drzewa czy śmierci z rąk obcego osobnika własnego gatunku, szczególnie w dzieciństwie. Mieli więc większą szansę przetrwania i propagacji swoich genów, w przeciwieństwie do osobników nieznających lęku przed wężami – ci zmarli bezpotomnie i nie zostali naszymi przodkami. Co prawda, już nie chodzimy po drzewach i lęk wysokości jest tylko kłopotem, niemniej nasze do dziś widoczne preferencje są rozwiązaniem nie obecnych, lecz przeszłych problemów adaptacyjnych. Podobnie skłonność do pokarmów tłustych i słodkich – dla nas jest źródłem problemów z nadwagą, dla naszych przodków jednak taka preferencja była pierwszorzędnym czynnikiem pozyskiwania pokarmu o wysokich wartościach odżywczych. W ten sposób psychologowie ewolucyjni wyjaśniają różne zachowania społeczne, takie jak tworzenie i utrzymywanie więzi, skłonność do podziału świata społecznego na kategorie „my” i „oni”, preferowanie określonych cech u partnera heteroseksualnego (czym kobiety i mężczyźni wyraźnie się różnią – ramka Problem 1), dążenie do podwyższania statusu, pomagania innym i agresji.

Z ewolucyjnej perspektywy agresja Marka nie jest niczym szczególnym. Wszędzie na świecie znaczna większość (90%) zabójstw to dzieło mężczyzn skierowane przeciwko innym mężczyz­ nom. Najczęściej zabójcami są młodzi mężczyźni, ofiarami zaś starsi od nich, inni mężczyźni. Jedno z wyjaśnień tego zjawiska zakłada, że młodzi mężczyźni zdobywają w ten sposób zasoby należące przeważnie do starszych mężczyzn, a czynią to na własne potrzeby i celem pozyskania względów płci przeciwnej, która silnie preferuje mężczyzn z zasobami. Agresja jednak to ryzykowna dla agresora strategia pozyskiwania dóbr, stąd też stosowana jest rzadko i przez mężczyzn niemających dostępu do innych, mniej kosztownych strategii. Marek wyraźnie różni się tu od Nowaka, który nie musi się uciekać do tak ryzykownych strategii pozyskiwania dóbr – wystarczy, że chodzi codziennie do swojej dobrze płatnej pracy. Wyjaśniliśmy zachowanie Marka na tyle sposobów, że wydaje się ono niemalże konieczne, a przynajmniej usprawiedliwione. Wyjaśnić to tyle, co zrozumieć powody jakiegoś zjawiska, podczas gdy usprawiedliwienie oznacza ponadto akceptację i jego samego, i owych przyczyn. Usprawiedliwianie wykracza więc poza naukę. Ta ostatnia ogranicza się do samego wyjaśniania i to w dodatku nie tyle konkretnych zdarzeń (Marek napadł i obra-

26 bował Nowaka), ile zjawisk jakiegoś typu (młody, silny, biedny mężczyzna ze złego środowiska napada i rabuje starszego, słabszego i zamożnego). Tabela 1.2 stanowi podsumowanie głównych typów wyjaśniania w psychologii społecznej. 1.3.  Eksperyment i logika badań Psychologia społeczna jest nauką empiryczną, za prawdziwe uznaje więc takie prawidłowości, których istnienie potwierdzają wyniki badań empirycznych nad tym, co ludzie robią, czują lub myś­ lą. Jednokrotne uzyskanie jakiegoś wyniku nigdy jednak nie wystarcza do uznania go za wiarygodny, co jest konsekwencją zarówno ułomności pojedynczego badania empirycznego, jak i charakteru prawidłowości rządzących ludzką psychiką. Prawidłowości psychologiczne mają charakter jedynie probabilistyczny, to znaczy nie ma pewności, że się pojawią, lecz jedynie jakaś na to szansa. Choć, ogólnie rzecz biorąc, im bardziej ktoś jest do nas podobny, tym bardziej go lubimy, wcale nie zawsze faktycznie tak się dzieje. Po pierwsze, każda prawidłowość obowiązuje jedynie w pewnych granicach – na przykład związek lubienia z podobieństwem załamuje się przy bardzo dużym natężeniu podobieństwa (pewna Ania ma poglądy tak bardzo podobne do naszych, że po prostu nas nudzi). Po drugie, ludzkie funkcjonowanie jest podporządkowane wielu prawidłowościom równocześnie i często trudno orzec z góry, która z nich okaże się ważniejsza. Lubienie zależy od podobieństwa partnera, ale jeszcze silniej od tego, jak on nas traktuje (Ania wielokrotnie próbowała nam zaszkodzić i źle się o nas wyrażała, wobec czego nie lubimy jej pomimo podobieństwa). Po trzecie, badaniu poddajemy zawsze jakieś konkretne osoby, w konkretnych warunkach, a specyfika tych osób i warunków może zamącić obraz ogólnych prawidłowości. Nawet oczywista zależność między podobieństwem a lubieniem może zupełnie zaniknąć, jeżeli w badanej grupie znajdzie się wiele skłóconych osób, na przykład dlatego, że pochodzą z klasy szkolnej, w której pojawiło się kilka skonfliktowanych grup. Pojedyncze badanie to więc bardzo zawodna podstawa do wnioskowania o prawidłowościach ogólnych. Każde badanie obciążone jest jakimiś błędami wynikającymi z zastosowanych metod czy doboru jego uczestników. Ponieważ różne badania są obciążone różnymi błędami, dopiero wielokrotne powtórzenie studiów nad tą samą prawidłowością przy użyciu odmiennych metod pozwala jej „się przedrzeć” przez zakłócenia, jakimi obarczone są poszczególne badania.

Rozdział 1. Czym i jak zajmuje się psychologia społeczna

We współczesnej psychologii społecznej podstawą dowodzenia trafności twierdzeń są więc nie pojedyncze badania, lecz całe ich programy, choć punkt wyjścia stanowi zawsze jakieś pojedyncze badanie, często eksperyment zbudowany w wyniku obserwacji rzeczywistego zdarzenia. Przyjrzymy się logice empirycznego programu badawczego na przykładzie fascynującej serii badań Dariusza Dolińskiego i Ryszarda Nawrata (1994, 1998) nad wykrytą przez nich techniką wpływu społecznego, którą nazwali huśtawką emocjonalną. Przy okazji zanalizujemy zasady prowadzenia eksperymentu, który jest podstawową (choć bynajmniej nie jedyną) metodą współczesnej psychologii społecznej. 1.3.1.  Eksperyment Analizując wspomnienia osób przesłuchiwanych w więzieniach nazistowskich czy stalinowskich, autorzy ci zauważyli, że dosyć często pojawiają się w nich opowieści o pewnym szczególnym rodzaju przesłuchań. Zwykle przesłuchujący oprawca próbuje zmusić go do zeznań za pomocą krzyków, gróźb czy tortur. Chwilami jednak łagodnieje i zaczyna traktować więźnia niczym starego przyjaciela. Załamanie przesłuchiwanego i złożenie obciążających zeznań często następuje w tym właśnie momencie ulgi, a nie największego natężenia strachu. Nawiązując do pewnych ogólniejszych prawidłowości funkcjonowania emocji, Doliński i Nawrat założyli, że choć strach wpływa na człowieka mobilizująco, następstwem nagłego zaniknięcia jego źródła jest demobilizacja. W stanie takiej ulgi po uprzednim strachu, czyli wskutek huśtawki emocjonalnej, człowiek powinien stawać się bardziej podatny na wpływy wywierane przez innych. Uzbrojeni w tę hipotezę badacze wyruszyli na ulice Opola, gdzie wprawiali w stan huśtawki emocjonalnej przechodniów przekraczających ruch­liwą ulicę w nieoznakowanym miejscu. Gdy już taka osoba zbliżała się do chodnika, słyszała gwizdek policyjny (w rzeczywistości gwizdali Doliński z Nawratem), co zwykle powodowało nerwowe rozglądanie się za policjantem, który zaraz wlepi mandat. Jednak zamiast policjanta pojawiała się – co za ulga – młoda dziewczyna, przedstawiając się jako studentka i prosząc w wypełnienie pewnego kwestionariusza. Choć było zimno i wietrzno, a wypełnianie kwestionariusza na ulicy było niewygodne, aż 59% przechodniów w stanie ulgi godziło się wyświadczyć studentce tę przysługę. Jak wskazują dane z tabeli 1.3, był to większy odsetek niż w innej grupie przechodniów, którzy nie prze-

1.3.  Eksperyment i logika badań

żywali akurat ulgi, choć także przeszli przez ulicę w nieoznakowym miejscu, ale nie potraktowano ich gwizdkiem, bądź też w ogóle nie przechodzili na drugą stronę. Zastosowana przez Dolińskiego i Nawrata metoda badawcza to eksperyment, którego istotą jest celowe wywoływanie jakiegoś zjawiska (czyli kształtowanie jego natężenia lub częstości) za pośrednictwem manipulowania jego przypuszczalnymi przyczynami w warunkach dobrze kontrolowanych przez badacza. Interesujące autorów zjawisko to uleganie wpływowi społecznemu, które zatem występowało w ich badaniu w roli zmiennej zależnej. Zmienna zależna to jakaś właściwość psychiki lub zachowania, pod względem której ludzie mogą się różnić, a badacze próbują w eksperymencie stwierdzić, od czego różnice te zależą (stąd nazwa – zmienna zależna). W omawianym badaniu wskaźnikiem ulegania wpływowi społecznemu był odsetek osób, które zgodziły się spełnić prośbę nagabujących je studentek, wypełniając wręczony przez nie kwestionariusz. Badacze starają się stwierdzić, co wpływa na zmienną zależną, manipulując zmienną niezależną, czyli przypuszczalną przyczyną zjawiska, które ich interesuje. U Dolińskiego i Nawrata zmienną niezależną była huśtawka emocjonalna – stan ulgi po ustąpieniu źródła strachu. Najprostszy sposób takiej manipulacji eksperymentalnej to wprowadzenie przypuszczalnej przyczyny zjawiska do warunków, w których badana jest część osób, i niewprowadzanie jej dla innej części badanych osób. Badani, u których przyczyna zostaje wprowadzona, nazywają się grupą eksperymentalną, a warunki, do których badacz ich przydzielił, to warunki eksperymentalne. Badani, u których przyczyny nie wprowadzono, tworzą grupę kontrolną, a warunki, do których badacz ich przydzielił, to warunki kontrol­ ne. Z eksperymentem mamy więc do czynienia, kiedy istnieje przynajmniej jedna grupa kontrolna i jedna eksperymentalna (z reguły jest ich zresztą więcej) – w przeciwnym wypadku nie ma czego porównywać. Jedynym wyjątkiem jest sytuacja, kiedy porównujemy funkcjonowanie tych samych osób w warunkach zarówno kontrolnych (przed zadziałaniem manipulacji), jak i eksperymentalnych (po manipulacji) – wówczas każdy badany sam dla siebie stanowi „grupę kontrolną”. Przydział osób badanych do warunków eksperymentalnych lub kontrolnych odbywa się zawsze na zasadzie losowania – w najprostszym przypadku badacz rzuca monetą i w ten sposób decyduje, że wszystkie „orzełki” wchodzą do grupy eksperymentalnej (słyszą gwizdek), a wszystkie „reszki”

27 – do grupy kontrolnej (bez gwizdka). Taki losowy przydział badanych do różnych warunków nazywa się randomizacją (z ang. random – „przypadek”), a jego celem jest uzyskanie pewności, że osoby z grupy eksperymentalnej i kontrolnej różnią się systematycznie tylko jedną jedyną własnością – w omawianym badaniu tym, że jedni znajdowali się, a drudzy nie w stanie ulgi w momencie, gdy podchodziła do nich studentka z prośbą o wypełnienie kwestionariusza. Dzięki temu badacz może wnioskować, że różnice w podatności na wpływ społeczny są wywołane właśnie działaniem zmiennej niezależnej (ulgi) wprowadzonej przez manipulację eksperymentalną (Brzeziński, 2006). Zauważmy, że wnioskowanie takie byłoby niemożliwe, gdyby na przykład badacz, przydzielając osoby do różnych warunków, kierował się intuicją, powiedzmy, mówił sobie: „zagwiżdżę na tego nieśmiałego faceta w berecie z antenką” albo „nie zagwiżdżę na tego nadętego w czerwonym szaliku”. Wówczas łatwo mógłby się wkraść nieuświadamiany przez badacza błąd polegający na tym, że do grupy eksperymentalnej przydzielani byliby ludzie wyglądający na uległych, a do grupy kontrolnej – wyglądający na nieuległych. Ponieważ ludzie często bywają tacy, na jakich wyglądają, nie sposób byłoby rozstrzygnąć, czy różnica między grupą eksperymentalną i kontrolną wynikła z zamierzonej manipulacji (stanu ulgi), czy raczej z tego, że w jednej grupie (eksperymentalnej) znaleźli się ludzie bardziej ulegli niż przeciętnie, a w drugiej grupie (kontrolnej) – ludzie nieulegli. Randomizacja zapewnia więc badaczowi podstawową kontrolę nad przebiegiem badanego zjawiska w tym sensie, że dzięki jednej tylko systematycznej różnicy między warunkami eksperymentalnymi i kontrolnymi wie on, co decyduje o odmiennym zachowaniu osób z obu tych grup. Choć wszystkie pozostałe różnice (na przykład ta, że jedni ludzie są z natury bardziej, a inni mniej ulegli) nie znikają wskutek randomizacji, ale też i nie nakładają się na manipulację (na zmienną niezależną), a więc nie wypaczają otrzymywanego w badaniu obrazu rzeczywistości. Doliński i Nawrat przydzielali więc losowo niektórych przechodzących przez ulicę do warunków z gwizdkiem, a niektórych do warunków bez gwizdka i stwierdzili, że w tych pierwszych warunkach ludzie częściej ulegali prośbie. Badanie zawierało jednak jeszcze drugą grupę kontrolną – składającą się z losowo wybranych przechodniów, których proszono o wypełnienie kwestionariusza, choć w ogóle nie przechodzili na drugą stronę ulicy. Wprowadzając drugą grupę kontrolną, badacze

Rozdział 1. Czym i jak zajmuje się psychologia społeczna

28

Tabela 1.3. Odsetki osób ulegających próbom wpływu w różnych warunkach poszczególnych eksperymentów składających się na program badań nad huśtawką emocjonalną (zacienione – warunki ulgi) Eksperyment 1 (zmienna zależna: zgoda na wypełnienie kwestionariusza) Przechodzący przez ulicę – gwizdek

59

Przechodzący przez ulicę – bez gwizdka

46

Idący wzdłuż chodnika

41 Eksperyment 2 (zmienna zależna: zgoda na wypełnienie kwestionariusza)

Kartka przez za wycieraczką

62

Kartka przez na drzwiach

37

Brak kartki

36 Eksperyment 3 (zmienna zależna: zgoda na wypełnienie kwestionariusza)

Reklama za wycieraczką

62

Wezwanie na policję za wycieraczką

8

Reklama na drzwiach

38

Brak kartki

32 Eksperyment 4 (zmienna zależna: zgoda na udział w kweście)

Oczekiwanie na wstrząsy elektryczne

38

Oczekiwanie na wstrząsy, potem wycofanie

75

Oczekiwanie na badanie koordynacji

53

Eksperyment 5 (zmienna zależna: złożenie datku pieniężnego) Przechodzący przez ulicę – gwizdek   Tylko prośba

39

  Prośba z uzasadnieniem pozornym

76

  Prośba z uzasadnieniem rzeczywistym

72

Przechodzący przez ulicę – bez gwizdka   Tylko prośba

11

  Prośba z uzasadnieniem pozornym

15

  Prośba z uzasadnieniem rzeczywistym

58

Źródło: na podstawie danych w Doliński i Nawrat, 1998.

pragnęli wykazać, co nie decydowało o zachowaniu badanych – że mianowicie większa uległość nie była wywołana strachem ani poczuciem winy przeżywanym przez przechodniów dopuszczających się drobnego wykroczenia (przejście przez ulicę w nieoznakowanym miejscu). Jednak zachowanie drugiej grupy kontrolnej nie różniło się od zachowania pierwszej grupy kontrolnej – członkowie jednej i drugiej stosunkowo rzadko ulegali prośbie. Wprowadzenie dodatkowej grupy kontrol­ nej służyło więc również uzyskaniu większej kontroli eksperymentatorów nad badanym zjawiskiem – dzięki niemu wzrosła ich pewność, że przyczyną nasilonej uległości był istotnie stan ulgi, a nie inne stany przeżywane przez badanych. 1.3.2.  Logika programu badawczego Wynik pierwszego eksperymentu potwierdził więc hipotezę huśtawki emocjonalnej. Mimo to

Doliński i Nawrat (1998) postanowili dokonać replikacji (powtórzenia) tego wyniku w kilku innych eksperymentach, ponieważ zdawali sobie sprawę, że wynik pojedynczego badania jest mało wiarygodny – mogli przypadkowo natrafić na szczególnie uległe osoby w grupie z gwizdkiem (każda próba nieco odbiega od populacji, z której pochodzi – co nazywa się błędem próby), albo studentka mogła niechcący być milsza dla osób z tej grupy itd. Dopiero efekt zreplikowany jest przekonujący – uzyskany także na innych osobach badanych, z użyciem innych osób badających i pomimo mniejszych lub większych zmian metody. Wszystkie wyniki przytaczane w tej książce to właśnie wyniki zreplikowane, uzyskane więcej niż jeden raz. Celem powtarzania badań jest z reguły nie tylko prosta replikacja podstawowego efektu (prawidłowości), lecz także realizacja szeregu innych zamierzeń.

1.3.  Eksperyment i logika badań

Pierwszym takim zamierzeniem Dolińskiego i Nawrata było polepszenie trafności wewnętrznej ich badania, czyli wielkości badanego efektu (różnicy między grupą eksperymentalną i kontrol­ ną). Wzrost siły efektu uzyskuje się zwykle, albo zwiększając natężenie manipulacji eksperymentalnej, albo oczyszczając ją z jakichś niepożądanych elementów. W pierwszym badaniu różnice w uległości osób w stanie ulgi i w stanie neutralnym były niewielkie (13 lub 18% w zależności od rodzaju grupy kontrolnej), co autorzy przypisali brakowi jasnego sygnału przeminięcia zagrożenia. Niektórzy badani mogli zauważyć nieobecność policjanta dopiero w trakcie rozmowy ze studentką, inni – zanim jeszcze do nich podeszła itd. Dlatego następne badanie zaaranżowano w taki sposób, by sygnał ustąpienia zagrożenia był jednoznaczny i pojawiał się dla wszystkich w tym samym momencie. Tym razem badanymi byli kierowcy parkujący w niewłaściwym miejscu samochód – dochodząc do swego pojazdu, już z daleka widzieli za wycieraczką kartkę wielkości mandatu. Kiedy jednak ją odwracali, okazywało się, że to nie mandat – co za ulga! – lecz reklama Vitapanu, (nieistniejącego) środka na porost włosów. I tutaj pojawiała się studentka z prośbą o wypełnienie kwestionariusza potrzebnego jej do pracy magisterskiej. Tym razem zgodziło się na to aż 62% nagabniętych, znacznie więcej niż w grupie, gdzie kartka była przyklejona na bocznej szybie (już z daleka wyglądała więc na reklamę, a nie mandat), bądź wcale nie było kartki, jak wynika z danych z tabeli 1.3. Ulepszenie metody manipulowania stanem ulgi doprowadziło zatem do zwiększenia różnicy między grupą eksperymentalną a kontrolnymi, czyli wzrostu trafności wewnętrznej badania. Innym celem powtarzania badań jest eliminacja alternatywnych wyjaśnień zasadniczego efektu. W dotychczasowych dwóch badaniach ich uczestnicy z warunków eksperymentalnych nie tylko byli w stanie ulgi, lecz także przeżywali strach, natomiast osoby z warunków kontrolnych nie przeżywały ani ulgi, ani strachu. Nie wiadomo więc, czy różnice między tymi osobami wynikały z samej ulgi, czy też ze strachu – całkiem rozsądne jest przecież przypuszczenie, że osoby zastraszone łatwiej ulegają prośbom niż niezastraszone. Aby to rozstrzygnąć, Doliński i Nawrat przeprowadzili kolejne badanie z kierowcami niewłaściwie parkującymi swoje samochody i stworzyli tym razem jeszcze jeden rodzaj warunków, w których kierowcy ci znajdowali za wycieraczką wezwanie na policję, celem wyjaśnienia niewłaściwego parkowania. Bezpośrednio po tym, jak przeczytali kartkę, pod-

29 chodziła do nich studentka z prośbą o wypełnienie ankiety. Jak przekonują wyniki zamieszczone w tabeli 1.3 (Eksperyment 3), kierowcy z tej grupy – zapewne wciąż jeszcze przeżywający strach – zgadzali się spełnić prośbę nieporównanie rzadziej niż kierowcy przeżywający ulgę (z grupy „reklama za wycieraczką”), a także kierowcy w stanie neutralnym (z grup „reklama na drzwiach” i „brak kartki”). W ten sposób autorzy udowodnili, że wzrost podatności na wpływ społeczny wywołany jest nagłym wycofaniem źródła strachu, a nie samym strachem. Eliminacja alternatywnych wyjaśnień stanowi niezbędny element większości programów badawczych, ponieważ bardzo wiele zjawisk badanych przez psychologię społeczną jest uwarunkowanych wieloczynnikowo. Na przykład wzrost agresji pod wpływem alkoholu następuje z kilku różnych powodów, takich jak spadek lęku przed rewanżem, trudności z uwzględnianiem okoliczności łagodzących, obniżenie samokontroli, a nawet samo przekonanie, że się wypiło (zob. rozdz. 15.3.5). Jeżeli zaś zjawisko ma wiele przyczyn, które mogą działać równocześnie, to eliminacja alternatywnych wyjaśnień jest niezbędna do ustalenia, która z możliwych przyczyn faktycznie je wywołuje. Na przykład niektórym badanym można dawać tonic z alkoholem albo sam tonic, a niezależnie od tego połowę informować, że napój zawiera alkohol bądź że go nie zawiera. Badając rzeczywisty poziom agresji w tych czterech grupach, można się przekonać, czy nasila ją faktyczne wypicie alkoholu, czy samo przekonanie, że się wypiło. Eliminacja alternatywnych wyjaśnień to podstawowy – obok wspominanej już randomizacji – sposób realizowania kontroli badacza nad warunkami badania. Tak więc kontrola to tyle, co zdolność badacza do określenia czynników wpływających na uzyskiwane w badaniu wyniki – albo przez ich wskazanie, albo przez zablokowanie działania innych. Opisane dotychczas badania Dolińskiego i Nawrata były eksperymentami naturalnymi, w których manipulacja zmienną niezależną i pomiar zależnej odbywają się w zwyczajnym, naturalnym otoczeniu osoby badanej, choć zwykle jest ono lekko zmodyfikowane na potrzeby badania. Kolejne badanie miało natomiast charakter eksperymentu laboratoryjnego – całe odbyło się w sytuacji skonstruowanej przez badaczy w laboratorium. Nie dlatego, że opolscy kierowcy w końcu zaprzestali nagannego procederu parkowania w zabronionym miejscu, ale dlatego, że autorzy chcieli w ten sposób osiągnąć trzy następne cele. Pierwszym było polepszenie trafności zewnętrznej badań. Badanie

30 jest trafne zewnętrznie wówczas, gdy jego wyniki można uogólniać na inne osoby i sytuacje niż faktycznie zbadane. Wzrost trafności zewnętrznej osiąga się zatem poprzez powtarzanie badań na odmiennych rodzajach osób badanych oraz z użyciem odmiennych manipulacji zmiennymi niezależnymi i różnorodnych sposobów pomiaru zmiennych zależnych. Mała trafność zewnętrzna jest częstym problemem badań laboratoryjnych z uwagi na to, że warunki laboratoryjne dość mocno odbiegają od tego, co się dzieje w przebiegu naturalnych interakcji społecznych. Dotychczas przedstawione badania nad huśtawką emocjonalną nie stwarzają takich kłopotów, ponieważ były prowadzone dosłownie na ulicy. Jednak we wszystkich trzech zastosowano identyczny pomiar podatności na wpływ społeczny, czyli zmiennej zależnej – zawsze było to spełnianie prośby o wypełnienie kwestionariusza studentce. Stąd też w Eksperymencie 4 wykorzystano zupełnie inny sposób pomiaru zmiennej zależnej, w inaczej skonstruowanych warunkach. Osoby badane, którymi byli dla odmiany licealiści, proszono o udział w zbieraniu pieniędzy na ulicach Opola na rzecz dzieci z sierocińca. Uczestnikom zapowiedziano „badania nad różnymi umiejętnościami i zdolnościami” i podzielono ich losowo na trzy grupy. Jednej zapowiedziano udział w badaniu nad uczeniem się, gdzie za każdy błąd osoby miały otrzymać bolesne „kopnięcie” prądem elektrycznym. Drugiej zapowiedziano to samo, ale po pewnym czasie odwołano groźbę, informując, że prowadzący badania profesor (Doliński) zmienił zdanie i że uczestnicy wezmą udział w innym badaniu, nad koordynacją wzrokowo-ruchową, gdzie z pewnością nie grozi im żadne rażenie prądem. Osoby z tej grupy zostały więc wprowadzone w stan ulgi. Wreszcie trzeciej grupie od początku zapowiadano badanie koordynacji wzrokowo-ruchowej. Jak przekonują dane z tabeli 1.3 (Eksperyment 4), badani w stanie ulgi znacznie częściej ulegali prośbie niż badani w stanie strachu (oczekujący na rażenie prądem) lub w stanie neutralnym (oczekujący na badanie koordynacji). Huśtawka emocjonalna okazała się raz jeszcze skuteczna – pomimo zmiany rodzaju osób badanych, zmiany manipulacji eksperymentalnej i zmiany sposobu pomiaru zmiennej zależnej. Drugim celem tego eksperymentu było sprawdzenie trafności zastosowanej manipulacji, które zwykle polega na zbadaniu, czy wywołuje ona zamierzony przez badacza stan lub proces psychiczny. Kluczowym elementem huśtawki jest strach. Jeżeli zastosowane manipulacje wywoływały zamierzone przez autorów stany, to osoby oczekujące

Rozdział 1. Czym i jak zajmuje się psychologia społeczna

na wstrząsy elektryczne powinny być najbardziej zastraszone, osoby oczekujące na pomiar koordynacji – najmniej zalęknione, a średnio zalęknione powinny być osoby, u których oczekiwanie zmieniło się z jednego na drugie (warunki ulgi). Oczekujący na badanie licealiści wypełniali kwestionariusz mierzący natężenie aktualnie przeżywanego lęku. Wskaźniki lęku w trzech porównywanych grupach okazały się dokładnie zgodne z przewidywaniami. Trzecim celem tego eksperymentu było poszukiwanie moderatorów zależności między huśtawką emocjonalną a wzrostem podatności na wpływy społeczne. Moderator jakiejś zależności to czynnik, który decyduje o jej kierunku lub sile. Całkiem rozsądne jest na przykład przypuszczenie, że moderatorem oddziaływania ulgi na podatność na wpływ społeczny w pierwszych trzech eksperymentach było poczucie winy. Uczestnicy tych badań dopuścili się jakiegoś wykroczenia (w niewłaściwym miejscu przechodzili przez ulicę lub parkowali samochód) i możliwe, że właśnie dlatego przeżywana przez nich ulga nasilała podatność na cudze prośby (jak się przekonamy w rozdziale 14.2.3 tej książki, poczucie winy wzmaga skłonność do pomagania innym). Stąd też Doliński i Nawrat zaprosili do badań licealistów, którzy niczego nie przeskrobali, przynajmniej tuż przed usłyszeniem skierowanej do nich prośby. Gdyby poczucie winy odgrywało rolę moderatora rozważanej tu zależności, huśtawka emocjonalna powinna zaniknąć w tym badaniu. W rzeczywistości działała nadal, co sugeruje, że poczucie winy nie jest warunkiem występowania tego zjawiska. Poszukiwanie moderatorów to ważny element programów badawczych, ponieważ oznacza ono poszukiwanie granic, w jakich prawidłowości psychologiczne obowiązują, a poznanie tych granic jest równie ważne jak samych prawidłowości. Uprzednio wspomniana zależność lubienia innej osoby od jej podobieństwa do nas samych przestaje obowiązywać przy maksymalnych stopniach podobieństwa. Samo natężenie podobieństwa jest więc moderatorem zależności podobieństwo–lubienie. Częstym moderatorem zależności omawianych w tej książce jest płeć. Jak się przekonamy na przykład w rozdziale 10, czynnikiem nierzadko wywołującym agresję jest prowokacja, jednak związek prowokacja–agresja pozostaje znacznie silniejszy u mężczyzn niż u kobiet, czyli płeć jest moderatorem zależności prowokacja–agresja. Warto dodać, że płeć nie jest moderatorem huśtawki emocjonalnej – występuje ona z jednakową siłą i u mężczyzn, i u kobiet.

1.3.  Eksperyment i logika badań 22 Strach

20,25

Ulga

20

Neutralny

Czas wyszukiwania

Kolejny, i w pewnym sensie najważniejszy, etap programu badawczego to poszukiwanie mediatorów badanej zależności. Mediator (pośrednik) to tyle, co proces lub stan psychiczny pośredniczący między zmienną niezależną (przyczyną) a zmienną zależną (skutkiem). Znaleźć mediator jakiejś zależności to odpowiedzieć na pytanie, dlaczego ona występuje, podczas gdy znaleźć moderator to odpowiedzieć na pytanie, kiedy (w jakich warunkach) to się dzieje. Znalezienie mediatora jakiejś zależności jest więc równoznaczne z empirycznym dowodem na jej wyjaśnienie. A ponieważ wyjaśnianie jest najistotniejszą funkcją teorii, poszukiwanie mediatorów można uważać za najważniejszy element programu badawczego. Moderatory i mediatory identyfikuje się za pomocą odmiennych, precyzyjnie określonych metod statystycznej analizy danych (Kenny et al., 1998). Dlaczego nagłe wycofanie zagrożenia wywołuje wzrost podatności na wpływ społeczny? Zauważmy, że cztery dotąd omówione eksperymenty nie pozwalają udzielić odpowiedzi na to pytanie, choć pozwalają wykluczyć niektóre możliwości. Doliński i Nawrat postawili hipotezę, że powodem takiego działania ulgi jest swoista bezmyślność, w jaką człowiek popada w tym stanie. Po nagłym ustąpieniu zagrożenia jest on tak jeszcze pochłonięty myśleniem o przeszłości („ale mi się ugięły kolana”) i o tym, co mogłoby się stać („a co by było, gdyby mnie jednak złapali”), że brak mu zasobów operacyjnych umysłu, by w przemyślany sposób przetwarzać aktualnie dochodzące doń informacje. W konsekwencji przetwarzanie informacji staje się bezrefleksyjne i człowiek łatwiej ulega pojawiającym się prośbom czy naciskom ze strony innych. Aby sprawdzić to rozumowanie, autorzy zaaranżowali jeszcze jeden eksperyment, w którym elegancko ubrana para studentów zbierała pieniądze podczas kwesty ulicznej na rzecz dzieci upoś­ ledzonych. Studenci podchodzili do co dziesiątego samotnego przechodnia i, potrząsając puszką, mówili: „Przepraszam pana. Zbieramy pieniądze. Czy mógłby nam pan dać trochę pieniędzy?” – były to warunki „tylko prośba”. W warunkach uzasadnienia rzeczywistego kwestujący dodawali: „Jesteśmy z organizacji Studenci dla dzieci upośledzonych. Czy mógłby pan włączyć się do naszej akcji, bo chcemy zebrać tak dużo pieniędzy, jak to możliwe, aby pokryć koszt wakacyjnego obozu dla kilkorga dzieci upośledzonych umysłowo”. Wreszcie w warunkach uzasadnienia pozornego (wypowiedzi w formie uzasadnienia, lecz nieprzedstawiającej żadnych argumentów) kwestujący mówili:

31

18 16,63 16

14

13,75

13,5 12,56

12,63

12

10 wystraszona

uśmiechnięta Wyszukiwana twarz

Rycina 1.4. Średni czas wyszukiwania twarzy innej od sąsiednich w zależności od stanu emocjonalnego badanych i wariantu zadania Źródło: Doliński et al., 2002, s. 443.

„Czy mógłby nam pan dać trochę pieniędzy, ponieważ chcemy zebrać tak dużo pieniędzy, jak to tylko możliwe?”. Autorzy zakładali, że w normalnych warunkach ludzie będą dostrzegać pozorność uzasadnienia i dawać pieniądze równie rzadko, jak w warunkach braku uzasadnienia. Natomiast w warunkach „bezmyślności” wywołanej ulgą (ponownie policyjny gwizdek w odniesieniu do osób nieprawidłowo przechodzących przez ulicę) nie będą w stanie precyzyjnie przetworzyć tej informacji i zareagują na uzasadnienie pozorne w taki sam sposób, jak na rzeczywiste. Wyniki przedstawione u dołu tabeli 1.3 dokładnie potwierdziły te przewidywania. Powodem (mediatorem) wzrostu podatności na wpływy społeczne w sytuacji ulgi jest więc zapewne swoista „bezmyślność”, czyli brak operacyjnych zasobów umysłu, które są niezbędne do obrony przed naciskiem innych. Ten dowód na obniżenie sprawności funkcjonowania umysłowego wskutek huśtawki emocjonalnej ma jednak charakter pośredni – wnioskowano o nim z zachowania, ale go nie mierzono. Dlatego Doliński i współpracownicy (2002) przeprowadzili jeszcze jedną serię badań, w których bezpośrednio i na różne sposoby mierzyli obniżenie sprawności umysłowej w stanie ulgi. W jednym z badań prosili uczestników o odnalezienie uśmiechniętej twarzy kobiety wśród 71 innych zdjęć przestraszonej twarzy tej samej kobiety, albo odwrotnie – o wyszukanie jej zdjęcia z ekspresją strachu wśród zdjęć z ekspresją zadowolenia. Otrzymywali więc 72 zdjęcia zamieszczone na tej samej stronie w sześciu kolumnach po 12 zdjęć w każdej. Jak ilustruje

Rozdział 1. Czym i jak zajmuje się psychologia społeczna

32 Tabela 1.4. Liczba godzin pomagania deklarowana przez badanych w różnych warunkach huśtawki emocjonalnej bądź niezmiennych emocji Zamierzona stabilność

Zamierzony stan końcowy pozytywny

negatywny

Huśtawka emocjonalna

3,06

2,06

Stabilne emocje

1,15

1,00

Źródło: Nawrat i Doliński, 2007, s. 563.

rycina 1.4, wyszukiwanie odmiennej twarzy zajęło znacznie więcej czasu badanym uprzednio wprowadzonym w stan ulgi niż osobom wprowadzonym w stan strachu albo badanym kontrolnym, na których stan emocjonalny nie oddziaływano. W innym eksperymencie badani dodawali i odejmowali w pamięci dwucyfrowe liczby – wyniki w tym prostym zadaniu okazały się również gorsze w stanie ulgi niż w dwóch pozostałych warunkach. Pomimo tych wewnętrznie spójnych wyników uzyskiwanych w różnych badaniach Dolińskiemu i Nawratowi jedna rzecz nie dawała spokoju. Jeżeli wykryte przez nich zjawisko jest faktycznie huśtawką emocjonalną, to zwiększona uległość na nacisk społeczny powinna się pojawiać po każdej gwałtownej zmianie stanu emocjonalnego. Jednak wszystkie dotąd opisane badania dotyczyły tylko zmiany jednego rodzaju – gdy strach ustępował uldze, a więc kiedy następowała zmiana emocji negatywnej na pozytywną. Dlatego w kolejnej serii badań eksperymentatorzy postanowili badać uległość w warunkach nagłego wycofania emocji pozytywnej (Nawrat i Doliński, 2007). W tym celu podrzucali przechodniom na jednej z ulic Wrocławia papierek przypominający pięćdziesięciozłotowy banknot, który jednak po rozwinięciu okazywał się reklamą nowej myjni samochodów. W warunkach kontrolnych papierka nie było, tyle że co piąty przechodzień był poddawany próbie wpływu społecznego, polegającej na tym, że pewna dziewczyna nagabywała go, aby popilnował przez pięć minut jej wielkiej torby, gdyż ona musi odwiedzić kogoś na piątym piętrze stojącej obok kamienicy, a torba jest zbyt ciężka, by ją tam zataszczyć. Dziewczyna nie wiedziała, czy nagabnięty przechodzień doznał właśnie rozczarowania, czy też nie. Taki zabieg utrzymywania eksperymentatora w niewiedzy jest często stosowany i pożądany, ponieważ przeciwdziała ewentualnym zniekształceniom. Gdyby dziewczyna wiedziała, który badany przeżył rozczarowanie, i znała hipotezę, mogłaby – nawet nieświadomie – bardziej się starać w kontakcie z nim niż z przechodniem „kontrolnym”. Przechodnie w stanie rozczaro-

wania okazali się bardziej ulegli – aż 53% z nich zgodziło się popilnować torby, w warunkach zaś – kontrolnych tylko 28%. W kolejnym badaniu autorzy w obrębie tego samego eksperymentu manipulowali huśtawką emocjonalną w obie strony, czyli albo z emocji pozytywnych na negatywne, albo odwrotnie. Próbka studentów pewnej niemieckiej szkoły dla pielęgniarek otrzymywała wiadomość o tym, jak wypadli w pisanym poprzednio teście, przy czym niektórym nauczyciel podawał „mylne” informacje, co potem było prostowane. Czyli część studentów dowiadywała się o złej ocenie, po czym informowano ich, że jednak ich ocena była dobra, inna zaś część dowiadywała się początkowo o dobrej ocenie, która potem okazywała się zła. Jeszcze inni dowiadywali się o swojej ocenie pozytywnej lub negatywnej, co nie ulegało zmianie aż do momentu pomiaru zmiennej zależnej – czyli uległości wobec kierowanej do nich prośby, dotyczącej bezinteresownego działania na rzecz szkoły w ramach przygotowań do festynu, który miał się odbyć za trzy miesiące. Badani deklarowali, ile godzin są skłonni poświęcić jako wolontariusze. Jak ilustruje tabela 1.4, bardziej ulegali oni prośbie w warunkach huśtawki niż stabilnych emocji, niezależnie od tego, czy huśtawka polegała na zmianie emocji negatywnej na pozytywną, czy odwrotnie. „Powtarzanie jest matką wiedzy” – głosi znana maksyma nawiązująca do losu średniowiecznych żaków, którzy uczyli się łaciny chóralnie, powtarzając za magistrem zdania w tym języku. Konkludując dotychczasowe rozważania, powiemy, że powtarzanie jest także matką wiedzy psychologicznej i zasadą budowania programów badawczych, tyle że nie chodzi tu o powtarzanie mechaniczne, ale ciąg systematycznie i częściowo modyfikowanych badań (Wojciszke, 2004). Pewne elementy dokładnie się powtarzają, inne zaś są celowo zmieniane. Służy to co najmniej siedmiu następującym celom: 1) replikacji podstawowego efektu; 2) sprawdzaniu skuteczności manipulacji; 3) polepszaniu trafności wewnętrznej; 4) polepszaniu trafności zewnętrznej; 5) eliminacji alternatywnych wyjaśnień; 6) poszukiwaniu moderatorów efektu oraz 7) poszukiwaniu mediatorów efektu. Współczesna psychologia akceptuje jako rzeczywiste tylko prawidłowości wielokrotnie uzyskiwane w programach badań, w których zrealizowano przynajmniej większość wymienionych celów. 1.4.  Pozostałe metody badawcze Eksperyment stanowi najważniejszą i modelową (najbliższą ideału) metodę badawczą więk-

1.4.  Pozostałe metody badawcze

szości dziedzin psychologii społecznej, ale nie jest wolny od istotnych ograniczeń. Oczywiste, że przyczynami pewnych zjawisk nie można manipulować, gdyż wiążą się one z cechami człowieka mało podatnymi na radykalne zmiany. Jeżeli interesuje nas problem, jak płeć czy inteligencja decydują o uleganiu wpływom społecznym, wszystko, co możemy zrobić, to zblokować osoby badane w grupy według płci czy stopnia inteligencji, poddać je próbie wpływu i porównać pod względem uległości. Nie możemy jednak (na szczęście!) manipulować płcią człowieka. W innych wypadkach manipulacje są potencjalnie możliwe, ale niewykonalne z powodów etycznych lub technicznych. Na przykład, badając, jak podatność na wpływ społeczny zależy od samooceny osoby poddanej próbie wpływu, możemy skutecznie manipulować samooceną badanego, dostarczając mu informacji o tym, że dobrze lub źle wypadł w ważnym teście wypełnianym trzy dni wcześniej. Jednak podawanie negatywnej informacji zwrotnej może być nieetyczne, gdyż pogarsza dobrostan badanego. Przeciwdziałać temu można, starannie odkłamując po badaniu podane w nim informacje, choć nie wszyscy uważają, że to załatwia sprawę. Stąd też psychologia społeczna stosuje szeroki wachlarz metod uzupełniających eksperyment. Najważniejsze z nich to obserwacja, różnego rodzaju badania korelacyjne oraz modele zwierzęce i komputerowe. 1.4.1.  Obserwacja Obserwacja to zapis i jakaś kategoryzacja ludzkich zachowań (lub ich śladów) bez prób wpływania na ich przebieg. Metoda ta jest dość prosta w stosowaniu, nie wymaga od badacza szczególnie rozbudowanej wiedzy o tym, co chce badać (w przeciwieństwie do eksperymentu, gdzie musi on mieć hipotezy na temat przyczyn badanego zjawiska, by móc nimi manipulować), i ma wiele odmian. Jedna z nich to obserwacja systematyczna. Jeżeli podejrzewamy, że nastrój zależy od pogody, możemy to sprawdzić, wychodząc na ulicę i notując wyraz twarzy mijanych ludzi w dni pochmurne i pogodne. Wyraz twarzy przechodniów musimy skategoryzować, najlepiej na trzy rodzaje: dobry, zły, neutralny. Jeżeli będziemy systematycznie obserwować przechodniów o różnych porach, w różnych dniach tygodnia i w różnych miejscach miasta (aby wykluczyć zniekształcenie wyników przez fakt, że nastrój wielu osób jest lepszy rano niż wieczorem, w piątek niż w poniedziałek itd.), to zastosujemy obserwację systematyczną.

33 Inna odmiana tej metody to obserwacja uczestnicząca, w której badacz występuje w roli jednego z członków obserwowanej grupy czy zbiorowości – oczywiście incognito, nie zdradzając swojej tożsamości jako psychologa. Klasycznym przykładem są badania trzech młodych (podówczas) absolwentów psychologii (Festinger, Rie­cken i Schachter, 1956), którzy przyłączyli się do pewnej sekty religijnej. Najbardziej zafrapowało badaczy to, że sekta owa ogłosiła dokładną datę końca świata. Jako ludzie młodzi i sceptyczni założyli, że koniec świata nie nastąpi, natomiast na pewno zdarzy się wtedy coś ciekawego w grupie, która weń wierzyła. A wierzyła bardzo mocno – na tyle, że jej członkowie porzucili pracę, swoje rodziny, psy i w ogóle wszelkie ziemskie sprawy, aby skupić się na oczekiwaniu końca świata, starannie izolując się od zewnętrznego otoczenia, a koncentrując na kontakcie ze Strażnikami – kosmicznymi istotami, które ich, wyznawców, miały w ostatniej chwili wyratować i wywieźć w zaświaty na swoim kosmicznym statku. Okazało się, że Leon Festinger i współpracownicy mieli podwójną rację. Po pierwsze, koniec świata nie nastał. Po drugie, w grupie śmiertelnie zawiedzionych wyznawców istotnie wystąpiło wiele ciekawych zjawisk. Najważniejsza była radykalna zmiana w jej stosunku do świata zewnętrznego. Przed końcem świata grupa izolowała się, odmawiając kontaktu z mass mediami i w ogóle kimkolwiek. Po nieudanym końcu świata rozpoczęła intensywną kampanię głoszenia swej wiary w nadziei na pozyskanie nowych członków. Dysonans między silną wiarą w koniec świata a bezlitosnymi faktami okazał się tak dotkliwy, że członkowie sekty pragnęli swoją wiarę (dla której przecież wszystko poświęcili) podbudować, choćby pozyskując innych współwyznawców. To bowiem, w co i jak mocno wierzą inni, jest ważnym psychologicznym dowodem słuszności naszej wiary (choć nie dowodem w sensie logicznym – to, że ktoś pragnie umrzeć za jakiś pogląd, nie czyni tego ostatniego obiektywnie ani trochę bardziej prawdziwym). Obserwacja uczestnicząca owej sekty pozwoliła Festingerowi (1957) sformułować podwaliny swej teorii dysonansu poznawczego, niegdyś bardzo popularnej, która wywarła trwały i do dziś widoczny wpływ na sposób uprawiania psychologii społecznej (zob. ramkę Teoria 7). Trzecią odmianą obserwacji jest analiza obiektywnych śladów ludzkich zachowań, w szczególności różnego rodzaju analizy danych archiwalnych – czyli zebranych lub wytworzonych w trakcie naturalnych czynności ludzi, a nie dla celów bada-

Rozdział 1. Czym i jak zajmuje się psychologia społeczna

34 nia naukowego. Przykładem służy tu analiza treści ogłoszeń matrymonialnych przedstawiona w ramce Problem 1. Klasycznym zastosowaniem tej metody była analiza czytanek szkolnych pokazująca, że w krajach o dużej produktywności ekonomicznej zawierają one więcej treści kształtujących u dzieci potrzebę osiągnięć niż w krajach o mniejszej wydajności pracy (McClelland i Winter, 1969). Wielką zaletą obserwacji jest możliwość śledzenia przebiegu ludzkiego zachowania w jego naturalnym środowisku, co pozwala dowiedzieć się o istotnych sprawach. Na przykład, obserwując agresję dzieci na terenie przedszkola i reakcje, z jaką spotyka się ona ze strony innych, wykryto, że aż 80% aktów agresji przedszkolaka prowadzi do uzyskania przezeń czegoś pożądanego – zabawki, terytorium, uwagi nauczycielki itd. (Patterson, Littman i Bricker, 1967). Choć prosta, obserwacja ta jest ważna, gdyż wskazuje na ogromną skuteczność agresji jako środka prowadzącego do bardzo różnych celów. Za powszechnością tego zachowania u ludzi może stać nie jego „wrodzony” charakter, jak często mniemamy, ale po prostu niebywała skuteczność. Wyobraźmy sobie tylko, co by się działo w kolekturach toto-lotka, gdyby ludzie wykryli sposób wypełniania kuponu zapewniający wygraną w 80% zakładów! Inna zaleta obserwacji jest taka, że dysponowanie wytrenowanymi obserwatorami posługującymi się dobrze sprawdzonym systemem kodowania zachowań pozwala mierzyć te aspekty ludzkiego zachowania, których nie dałoby się zmierzyć za pomocą innej metody. Oprócz tych zalet obserwację cechuje także szereg oczywistych ograniczeń. Niektórych zachowań i procesów nie sposób zaobserwować, gdyż trwają zbyt długo (jak socjalizacja), są zbyt rzadkie (zabójstwo) lub ukrywane z tych czy innych względów (seks, nieuczciwość). Obserwacja bywa podatna na wykrywanie zależności pozornych, które w rzeczywistości nie istnieją lub występują z innych powodów, niż obserwatorowi się wydaje. Gdybyśmy na przykład zaobserwowali, że ludzie częściej się uśmiechają w dni pogodne niż pochmurne, ale te pierwsze wypadałby zawsze pod koniec tygodnia, drugie zaś na początku, to czyn-

nikiem faktycznie działającym mogłaby być nie pogoda, lecz zbliżanie się weekendu z jego przyjemnościami w przeciwieństwie do nawału pracy czekającej w rozpoczynających się dniach roboczych. Bystry badacz może zdawać sobie sprawę z ponurych „szewskich” poniedziałków i odpowiednio zrównoważyć dni tygodnia. Istnieje jednak duża szansa, że nawet bystremu badaczowi umknie któryś z czynników nakładających się na pogodę. Wskutek tego potraktuje swoje wyniki jako dowód na niestniejącą zależność. Rzecz w tym, że dopóki badacz sam nie wywołuje badanych zjawisk za pomocą manipulowania ich przyczynami (jak w eksperymencie), dopóty nie ma nigdy pewności, co jest ich rzeczywistą przyczyną. Wreszcie poważnym zagrożeniem dla wiarygodności obserwacji jest podatność jej wyników na tendencyjność obserwatora, w szczególności jego oczekiwania (często ulubione) co do wyników. Jeżeli jesteśmy silnie przywiązani do hipotezy, iż ludzie wpadają w lepszy nastrój przy dobrej pogodzie, oczekiwanie to może zniekształcić nasze kodowanie twarzy przechodniów – w pogodny dzień będziemy klasyfikować jako pogodne nawet takie twarze, które w dzień pochmurny zaliczymy do neutralnych. Hipotezy potoczne, jakie stawiamy na temat innych ludzi, często stają się takimi samspełnjającymi się przepowiedniami (o czym szerzej w rozdziale 5.4.3), co dotyczy też często hipotez w nauce. Dlatego rzetelna obserwacja jest metodą trudniejszą do stosowania, niż się na pierwszy rzut oka wydaje. Staje się ona bardziej wiarygodna po wykorzystaniu co najmniej dwóch zabiegów. Po pierwsze, chodzi o posłużenie się obserwatorami nieznającymi hipotez – jeżeli nie mają silnych oczekiwań, te nie mogą zniekształcić ich obserwacji. Po drugie, o wykorzystanie dwóch lub więcej obserwatorów, dobrze przeszkolonych w stosowaniu danego systemu kodowania. Obserwatorzy przeszkoleni lub dobrani z uwagi na swoje kompetencje stają się sędziami kompetentnymi. Świadectwem trafności ich ocen jest zgodność z przyjętym systemem kodowania zachowań, świadectwem rzetelności zaś – zgodność między ocenami różnych sędziów.

Problem 1: Czego kobiety chcą od mężczyzn, czego mężczyźni chcą od kobiet Pytanie, czego kobiety chcą od mężczyzn, od zawsze dręczy mężczyzn, podobnie jak kobiety dręczy pytanie, czego chcą od nich mężczyźni (z wyjątkiem chwil desperacji, kiedy pragniemy jedynie, by nikt od nas niczego nie chciał). Prostą drogą uzyskania odpowiedzi na te pytania wydaje się analiza danych archiwalnych w postaci prasowych ogłoszeń matrymonialnych. Wspólnie z Wiesławem Baryłą i Anną Downar zanalizowaliśmy ponad 700 takich ogłoszeń zamieszczonych w trójmiejskim tygodniku Anonse (specjalizującym się w ogłoszeniach drobnych).

1.4.  Pozostałe metody badawcze

35

W tabeli 1.5 przedstawiono cechy najczęściej poszukiwane u płci przeciwnej przez kobiety i mężczyzn, którym przyświecał cel matrymonialny lub towarzyski. Tabela 1.5. Cechy najczęściej poszukiwane przez kobiety i mężczyzn przy celu matrymonialnym i towarzyskim – w odsetkach ogłoszeń, w których dana cecha występuje Przez kobiety

Przez mężczyzn Przy celu matrymonialnym

Bez zobowiązań Z wysoką pozycją społeczną Wykształcony Kulturalny Bez nałogów

34 27 26 25 25

Atrakcyjna Miła Czuła Szczupła Bez zobowiązań

30 23 21 20 17

Atrakcyjna Miła Bezpruderyjna Z własnym mieszkaniem Młoda

23 23 15 13 13

Przy celu towarzyskim Z wysoką pozycją społeczną Niezależny finansowo Atrakcyjny Zaradny Wysoki

76 8 8 6 5

Źródło: na podstawie danych w Wojciszke, Baryła i Downar, 2002.

Tabela pokazuje dość wyraźne różnice między kobietami i mężczyznami, które staną się jeszcze bardziej uderzające, gdy od prostego „zbieractwa” danych przejdziemy do weryfikowania hipotez. Różne przesłanki omawiane dokładniej w rozdziale 13.1 pozwalają sformułować hipotezę, że kobiety częściej poszukują u płci przeciwnej zasobów materialnych niż urody i młodości, mężczyźni zaś – odwrotnie. Stąd też wyodrębniliśmy wszystkie ogłoszenia, w których wzmiankowano zasoby (występowała w nich przynajmniej jedna z następujących cech: wysoka pozycja społeczna, wysoka pozycja zawodowa, niezależność finansowa, posiadanie domu lub mieszkania, posiadanie samochodu) oraz takie, gdzie wzmiankowano urodę (występowała w nich przynajmniej jedna z następujących cech: atrakcyjność fizyczna lub jej synonimy, młodość, pożądana budowa ciała, seksowność, zadbanie i elegancja). Jak ilustruje rycina 1.5, znacznie więcej kobiet szukało partnerów z zasobami niż urodziwych, a znacznie więcej mężczyzn szukało partnerek obdarzonych urodą niż zasobami materialnymi. Prawa część ryciny pokazuje, iż przynajmniej kobiety potrafią dopasować oferowane przez siebie cechy do poszukiwań mężczyzn: znacznie częściej oferują bowiem urodę niż zasoby. Natomiast mężczyźni zdają się tu nieco gorzej zorientowani – oferują zasoby i urodę równie często, choć gdyby ich oferta miała dobrze pasować do oczekiwań kobiet, powinni częściej oferować zasoby, a rzadziej urodę. 80

Odsetek ogłoszeń

70

POSZUKIWANIE 63

OFEROWANIE 61

60 48

50

Zasoby Uroda

40 30 20

16

46 45 31

22

10 0 Kobiety

Mężczyźni

Kobiety

Mężczyźni

Rycina 1.5. Odsetki kobiet i mężczyzn, którzy w ogłoszeniach matrymonialnych poszukują cech związanych z zasobami materialnymi i urodą i takie cechy oferują Źródło: na podstawie danych w Wojciszke, Baryła i Downar, 2002.

Wielką zaletą ogłoszeń matrymonialnych jest ich autentyzm – są to ślady zachowań pojawiających się nie na użytek badacza, ale po to, by rozwiązać własny istotny problem życiowy. Ograniczeniem jest oczywiście niereprezentatywność osób uciekających się do tego dość nietypowego sposobu poszukiwania partnera (zapewne czymś się różnią od liczniejszych osób stosujących bardziej typowe sposoby – na przykład w naszych badaniach stwierdziliśmy, że aż 40% kobiet zamieszczających ogłoszenia matrymonialne to samotne matki). Jednak omawiane w rozdziale 13.1 badania próbek bardziej reprezentatywnych i posługujących się innymi metodami badawczymi również przekonują o różnicach zilustrowanych ryciną 1.5.

Rozdział 1. Czym i jak zajmuje się psychologia społeczna

36 Tabela 1.6. Tempo życia w wybranych miastach 31 krajów a ich klimat, zamożność i umieralność na choroby serca Kraj

Tempo życia

Szwajcaria

–3,46

13

Irlandia

–3,02

Niemcy

–3,00

Japonia

–2,68

Włochy

–2,13

Anglia Szwecja

Klimat Zamożność

Choroby serca

236

1,5

13

119

2,4

14

210

2,2

19

211

0,4

22

181

1,2

–2,09

9

178

2,9

–1,96

9

176

3,0

Austria

–1,43

13

188

2,1

Holandia

–1,43

12

181

1,5

Hongkong

–1,39

25

217

0,5

Francja

–1,36

15

194

0,9

Polska

–1,32

12

50

1,1

Kostaryka

–1,13

25

56

0,6

Tajwan

–0,73

26





Singapur

–0,65

31

205

0,9

USA

–0,30

17

248

2,1

Kanada

–0,26

12

204

1,7

Korea Płd.

–0,02

16

98

0,1

Węgry

0,01

16

63

2,7

Czechy

0,28

12

77

3,2

Grecja

0,54

22

84

1,2

Kenia

0,78

23

13



Chiny

1,03

26

21

0,3

Bułgaria

1,39

16

37

2,3

Rumunia

2,42

17

29

1,8

Jordania

2,44

27

40



Syria

3,26

24





Salwador

3,63

32

24

0,2

Brazylia

3,98

26

55

0,5

Indonezja

4,14

30

31



Meksyk

4,23

22

71

0,2

Tempo życia przedstawione jest w odchyłkach od wartości średniej dla wszystkich badanych krajów, klimat to średnia roczna temperatura wysoka (°C), zamożność to siła nabywcza pieniądza (ppp), choroby serca to liczba zgonów z powodu chorób serca na 100 tysięcy mieszkańców. Dane o krajach pochodzą z początku ostatniej dekady XX wieku. Źródło: Levine i Norenzayan, 1999, s. 192–193.

1.4.2.  Badania korelacyjne Kolejna klasa metod badawczych psychologii społecznej to metody korelacyjne. Ich istotą jest pomiar dwóch lub więcej zmiennych, takich jak dojrzałość społeczna mierzona kwestionariuszem czy inteligencja mierzona testem inteligencji, oraz badanie ich współzmienności, czyli korelacji. Tego

rodzaju badania przeprowadzamy wtedy, kiedy nie możemy lub nie chcemy wpływać na natężenie interesujących nas zmiennych (jak w eksperymencie), a ograniczamy się jedynie do ich pomiaru. Tak uczynili Robert Levine i Ara Norenzayan (1999), których interesowało pytanie, w jaki sposób tempo życia w danym kraju wiąże się z jego klimatem, zamożnością i jakością życia. Tempo życia w wybranych krajach (ich stolicach) mierzyli na trzy sposoby. Po pierwsze, sprawdzali, ile czasu zajmowało kilkudziesięciu przechodniom przejście odcinka 20 metrów w centrum miasta w godzinach szczytu. Po drugie, ile czasu zajmowało urzędnikowi na poczcie załatwienie sprzedaży znaczka na list. Po trzecie, o ile spóźniały się lub przyspieszały pub­ liczne zegary umieszczone w 15 miejscach w danym mieście. Ponieważ wszystkie te trzy mierniki okazały się silnie powiązane, uśredniono je (po standaryzacji) w pojedynczy wskaźnik tempa życia, który przedstawia druga kolumna tabeli 1.6. Jak widać, najszybsze tempo życia zaobserwowano w krajach Europy Zachodniej i Japonii, najwolniejsze zaś w słabo uprzemysłowionych krajach Azji i Ameryki Południowej. Następnie autorzy wyszukali różne dane o klimacie i jakości życia w tych państwach i obliczyli korelacje między tempem życia a innymi zmiennymi. Miara współzmienności, jaką jest współczynnik korelacji oznaczany zwykle symbolem r, może przyjmować wartości od –1,00 poprzez 0 do 1,00. Wartość r = –1,00 oznacza zależność doskonale ujemną, która wystąpiłaby, gdyby wyższa temperatura kraju zawsze hamowała tempo życia. W rzeczywistości ten współczynnik korelacji dla danych z tabeli 1.6 wyniósł –0,58, co oznacza, że faktycznie w krajach o wyższej temperaturze tempo życia spada, a zależność ta jest dość silna i przekracza wartość wynikającą z przypadku, co oblicza się za pomocą pewnych metod statystycznych. Zależność ta jest jednak daleka od doskonałej. Z kolei wartość r = 1,00 to zależność doskonale pozytywna, która występuje wtedy, kiedy wzrostowi jednej zmiennej, na przykład tempa życia, towarzyszy proporcjonalny przyrost drugiej zmiennej, na przykład zamożności. W rzeczywistości ta korelacja dla danych z tabeli 1.6 wyniosła r = 0,72, co znaczy, że kraje o szybszym tempie życia są zamożniejsze, choć zależność ta jest również daleka od doskonałej. Wreszcie wartość r = 0,00 to przypadek kompletnego braku zależności – na przykład Levine i Norenzayan (1999) stwierdzili, że korelacja między tempem życia a wielkością populacji miasta wyniosła tylko r = –0,07, co jest wartością nieróżniącą się istotnie od zera. Wreszcie korelacja

1.4.  Pozostałe metody badawcze

między tempem życia i umieralnością na choroby serca wyniosła r = 0,35, co jest słabą zależnością dodatnią. Kluczową sprawą w badaniach korelacyjnych jest dotarcie przez badaczy do próby zróżnicowanej pod względem interesujących ich zmiennych. Dlatego Levine i Norenzayan starali się przeprowadzić badania w krajach o bardzo zróżnicowanym tempie życia i klimacie. Gdyby realizowali je tylko w Europie Zachodniej, to prawdopodobnie niczego by nie wykryli, ponieważ wszystkie tamtejsze kraje są zamożne i mają podobny klimat. Jeżeli tempo życia słabo się zmienia (z kraju na kraj), to i jego współzmienność z czymkolwiek innym musi być mała (korelacja jest miarą współzmienności). Drugim warunkiem koniecznym do przeprowadzenia badań korelacyjnych jest dysponowanie przez badacza wiarygodnymi metodami pomiaru interesujących go zmiennych. Na przykładzie badań nad tempem życia widzieliśmy, że skonstruowanie dobrych wskaźników mierzonych zmiennych wymaga nierzadko sporej pomysłowości. Zmiennymi badanymi przez psychologów społecznych są zwykle cechy osobowości, treść wyznawanych opinii (sądów, postaw, wartości) albo jakieś zachowania. Badacz zainteresowany związkiem inteligencji z dojrzałością społeczną może wykorzystać jeden z licznych istniejących już testów inteligencji, jednak do pomiaru dojrzałości społecznej musi skonstruować własne narzędzie. Często bywa nim kwestionariusz, czyli zbiór pytań, na które odpowiada osoba badana (opisując samą siebie, np. „Czy sam kupujesz sobie ubrania?”) albo jakaś inna osoba (np. matka osoby badanej, jeżeli interesuje nas dojrzałość społeczna dzieci). Pytania są wyselekcjonowane w taki sposób, by wszystkie dotyczyły tej samej sprawy (dojrzałości–niedojrzałości społecznej), a odpowiedzi na różne pytania powinny być silnie ze sobą powiązane, a także stałe w czasie. Wyniki uzyskane w poniedziałek winny być podobne do uzyskanych przez tę samą osobę, powiedzmy, we wtorek za 2 tygodnie – inaczej trudno byłoby twierdzić, że kwestionariusz mierzy jakąś stałą cechę. Jeżeli kwestionariusz spełnia te warunki wewnętrznej zgodności i stałości wyników w czasie, to powiadamy, że jest rzetelny, czyli dobrze mierzy to, co mierzy. Ponadto kwestionariusz powinien być trafny, czyli dobrze mierzyć to, do mierzenia czego jest przeznaczony. Nie wystarczy, by jakiś zbiór pytań wydawał się mierzyć różne aspekty dojrzałości społecznej. Badacz powinien to jeszcze udowodnić. Na przykład definicyjną cechą dojrzałości jest jej narastanie z wiekiem, badacz może

37 zatem wykazać trafność swojego kwestionariusza, stwierdzając, że uczniowie ostatniej klasy gimnaz­ jalnej uzyskują w nim wyższe wyniki od uczniów ostatniej klasy szkoły podstawowej. Wreszcie kwestionariusz powinien mieć jasny system zliczania odpowiedzi tak, by był obiektywny, to znaczy, aby każdy używający go badacz dochodził do tych samych wyników, badając te same osoby (wynik nie powinien więc zależeć od „widzimisię” badacza). Te trzy własności – obiektywność, rzetelność i trafność – są zresztą wymagane w stosunku do wszelkich pomiarów w psychologii. Inne narzędzia często używane w badaniach korelacyjnych (a także w eksperymentach do pomiaru zmiennej zależnej) to skale szacunkowe, na których ludzie wyrażają jakieś swoje sądy lub oceny – na przykład szacują na skali ocen szkolnych od 1 do 6, jak dalece podobała im się obejrzana przez nich reklama. Przy układaniu pytań warto pamiętać, że mają one zwykle pewien stopień wieloznaczności, którą badani próbują rozwiązać na podstawie różnych, z pozoru „nieistotnych” danych, takich jak długość okresu, do jakiego odnosi się pytanie. Piotr Winkielman i współpracownicy (1998) pytali badanych o przeżywanie gniewu albo w ciągu ostatniego miesiąca, albo roku. W wypadku pytania o rok respondenci przypominali sobie znacznie poważniejsze przypadki gniewu niż pytania o tydzień, ponieważ zakładali, że w odniesieniu do roku badacze interesują się poważnymi i z natury rzadszymi epizodami gniewu, w odniesieniu do tygodnia zaś przedmiotem badania są raczej drobne irytacje. Podatne na format odpowiedzi i kontekst są także wyniki ankiet – zbiorów pytań, często używanych w badaniach sondażowych na dużych próbach osób, w szczególności próbach dobieranych losowo w taki sposób, aby były reprezentatywne dla całej ludności kraju bądź jakiegoś dużego jej segmentu, takiego jak młodzież czy rodzice. Pytania takie mogą mieć charakter otwarty, na przykład: „Czego najbardziej chciałbyś nauczyć swoje dziecko, aby dobrze dawało sobie radę w życiu?”, albo zamknięty – temu samemu pytaniu towarzyszy zbiór gotowych już możliwości do wyboru. Gdy wśród podanych odpowiedzi znajdowała się „umiejętność samodzielnego myślenia”, wskazywało ją aż 62% respondentów; kiedy jednak samodzielnie podawali oni możliwe odpowiedzi, wartość tę wskazało zaledwie 5% (Schuman i Presser, 1981). Ponieważ łatwiej coś rozpoznać, niż sobie przypomnieć, umieszczenie na liście jakiejś odpowiedzi znacznie zwiększa szansę jej wskazania w porównaniu z sytuacją, kiedy badani sami mają ją wydobyć z głowy. Choć ankiety powinny zawie-

38 rać proste pytania, ich układanie to dosyć trudna sztuka (Skład i Wieczorkowska, 2001). Ogólnie rzecz biorąc, zaletą badań korelacyjnych jest możliwość taniego (często grupowego) mierzenia licznych zmiennych i ich związków. Jednak ten typ badań ma też ważne ograniczenia. Jeżeli stwierdzimy ujemny związek temperatury z tempem życia, to możemy rozsądnie założyć, że to klimat decyduje o tempie życia, odwrotna zależność byłaby bowiem absurdalna (musielibyśmy założyć, że im wolniej ludzie chodzą, tym cieplej robi się w mieście). Rzadko jednak jesteśmy w tak komfortowej sytuacji. Na przykład wiele badań wskazuje, że im bardziej podobne poglądy mają ludzie, tym bardziej się lubią (zob. rozdz. 12.3.3). Czy to podobieństwo prowadzi do wzajemnej atrakcyjności, czy też raczej lubiący się ludzie upodabniają swoje poglądy? Sama korelacja nigdy nie dowodzi, która ze skorelowanych zmiennych jest przyczyną, a która – skutkiem. W wypadku zależności podobieństwo–atrakcyjność możemy jednak przeprowadzić eksperyment, który tego dowiedzie. Możemy na przykład zmierzyć nieznającym się ludziom poglądy, a następnie poprosić o wykonywanie jakiegoś zadania w parach dobranych w taki sposób, że niektóre składają się z osób podobnych, inne zaś – z niepodobnych. Jeżeli na zakończenie zmierzymy stopień wzajemnego lubienia się i okaże się, że osoby podobne bardziej się polubiły od niepodobnych, to możemy wnioskować, że podobieństwo poglądów prowadzi do wzajemnej atrakcyjności. To ostatnie badanie jest już jednak eksperymentem, gdyż manipulowaliśmy w nim stopniem podobieństwa poglądów. Drugie poważne ograniczenie badań korelacyjnych to ich podatność na stwierdzanie zależności pozornych. Jeżeli pójdziemy ze swoją skalą dojrzałości społecznej do szkoły i damy ją do wypełnienia dzieciom z różnych klas, mierząc przy okazji wiele innych zmiennych, to możemy wykryć, że im dłuższa stopa dziecka, tym bardziej jest ono dojrzałe społecznie. Co tu jest przyczyną, a co skutkiem? Nic, zależność ta jest bowiem pozorna – zarówno długość stopy, jak i dojrzałość dziecka korelują z wiekiem i to decyduje o ich pozornym związku. Pewne metody obróbki statystycznej pozwalają ocenić, jak wygląda związek dwóch zmiennych (długość stopy i dojrzałość) przy kontroli oddziaływania trzeciej (wieku). Niektóre związki pozorne są jawnie absurdalne, jak w przykładzie z długością stopy, i łatwo je wychwycić. Problem badań korelacyjnych polega jednak na tym, że dosłownie każdy związek może mieć charakter pozorny, nawet wtedy, gdy wygląda zupełnie

Rozdział 1. Czym i jak zajmuje się psychologia społeczna

rozsądnie, jak w wypadku podobieństwa i lubienia. Może być tak, że to podobieństwo rodzi sympatię (za czym przemawia wiele względów omówionych w rozdziale 12.3.2), tak, że to sympatia rodzi podobieństwo (gdy kogoś lubimy, upodabniamy się do niego), ale i tak, że związek ten jest pozorny, gdyż w rzeczywistości działa głównie częstość kontaktów. Dzięki częstym kontaktom ludzie zarówno upodabniają się do siebie, jak i obdarzają sympatią. Trzecie niebezpieczeństwo czyhające na badacza korelacji to stwierdzanie zależności przypadkowych, które faktycznie nie istnieją. Jeżeli badani są proszeni o 30 ocen na skalach szacunkowych i wypełniają kwestionariusze mierzące w sumie 10 cech osobowości, to można tu obliczyć aż 780 korelacji (każda zmienna z każdą pozostałą, ale ponieważ korelacje ab i ba są identyczne, to jest ich w istocie dwa razy mniej, czyli [40!/38!]/2). W takiej sytuacji pojawi się kilkadziesiąt statystycznie istotnych współczynników korelacji, nawet jeżeli w istocie żaden z „wykazanych” związków nie istnieje. Gdyby założyć, że tylko 5% korelacji jest dziełem przypadku (całkiem rozsądne założenie – pięć razy na sto to przecież bardzo mało i zwykle w psychologii przyjmuje się taki margines błędu), może ich być w tym badaniu aż 39. Problem w tym, że nie wiemy, które z uzyskanych współczynników korelacji są rzeczywiste, a które są skutkiem nieuchronnego działania przypadku. Wszystkie ograniczenia badań korelacyjnych stosują się też do obserwacji, które z metodologicznego punktu widzenia stanowią pewną odmianę badań korelacyjnych. 1.4.3.  Modele komputerowe Inna grupa metod badawczych to modele zwierzęce i komputerowe. Istotą tych pierwszych jest obserwacja pewnych prawidłowości rządzących psychiką i zachowaniem u zwierząt, co opiera się na przekonaniu, że występują one u nich w postaci prostszej i bardziej dostępnej badaniu, z powodu mniejszych ograniczeń technicznych i etycznych. Wiele prawidłowości psychologicznych (szczególnie dotyczących uczenia się) wykryto początkowo na zwierzętach. Współcześnie jednak modele zwierzęce wyszły z użycia wskutek rosnącej świadomości, że liczne mechanizmy psychologiczne są adaptacjami wykształconymi przez konkretne gatunki i nie występują u innych. Wiele istotnych u ludzi zjawisk, takich jak język i kultura, w ogóle nie występuje u zwierząt, w związku czym ich badanie nie ma dla psychologów społecznych żadnego znaczenia (modele zwierzęce są bardzo istotne

1.4.  Pozostałe metody badawcze 1 0,9 0,8 Kryterium: dopasowanie atrakcyjności

0,7 0,6 Skorelowanie

dla biologów, gdyż sporo mechanizmów biologicznych podzielamy z innymi ssakami). Interesującą i często stosowaną przez psychologię społeczną metodą są natomiast symulacje komputerowe, polegające na odtwarzaniu jakichś procesów psychicznych lub społecznych za pomocą programu komputerowego. Są one najbardziej użyteczne przy badaniu procesów złożonych, wielokrotnie się powtarzających, takich jak zmiany opinii społecznej. Jednym z prekursorów zastosowań symulacji komputerowych w psychologii społecznej jest Andrzej Nowak (2004; Vallacher i Nowak, 2007), którego prace zostały omówione dokładniej w ramce Teoria 11. Klasycznym przykładem zastosowania symulacji komputerowych do rozwiązania konkretnego problemu jest studium nad dobieraniem się ludzi w pary w zależności od ich atrakcyjności fizycznej. Z jednej strony badania nad parami i małżeństwami wykazują, że ludzie dobierają się pod względem atrakcyjności – im bardziej atrakcyjna kobieta, tym atrakcyjniejszy jej partner. Dla małżeństw korelacja ta jest silna i wynosi około r = 0,60. Sugeruje to, że ludzie dopasowują się pod względem urody na zasadzie sprawiedliwości (skoro ja mam trochę nadwagi, to i ty nie musisz wyglądać jak Brad Pitt). Z drugiej strony wiele badań nad wyborami partnera (a więc dotyczących tego, co ludzie chcą, a nie tego, co dostają) wskazuje, że z reguły wybiera się najbardziej atrakcyjnego partnera/partnerkę spośród dostępnych możliwości. Sugeruje to, że ludzie starają się zmaksymalizować atrakcyjność partnera. Jaka jest więc zasada wyboru – dopasowanie czy maksymalizacja atrakcyjności? Aby odpowiedzieć na to pytanie, Kalick i Hamilton (1986) wyprodukowali tysiąc wirtualnych mężczyzn i tysiąc wirtualnych kobiet, a każde z nich otrzymało parametr atrakcyjności zmieniający się od 1 do 10. Następnie organizowali im „randki” (losowe zestawienia w parach), zadając różne kryteria „wyboru” i badając, jak się przedstawia skorelowanie atrakcyjności w obrębie par, które się dobrały. Pary takie znikały z puli (czyli rynku matrymonialnego), po czym powtarzano całą procedurę, aż do całkowitego wyczerpania puli. W jednym z warunków założono kryterium dopasowania atrakcyjności („wybierz kogoś, czyja atrakcyjność jest plus/minus jeden zbliżona do twojej”). Jak ilustruje rycina 1.6, skutkowało to bardzo silnym skorelowaniem atrakcyjności wewnątrz par – korelacja ta przekraczała wartość 0,80, a więc była wyższa od obserwowanej w rzeczywistości. Co interesujące, skorelowanie atrakcyjności wewnątrz par pojawiło się także przy instrukcji maksymali-

39

0,5 0,4

Kryterium: maksymalizacja atrakcyjności

0,3 0,2 0,1 0 –0,1 10

20

30

40

50

60

70

80

90

100

Odsetek par

Rycina 1.6. Kumulatywne skorelowanie członków pary pod względem atrakcyjności w zależności od założonego kryterium dobierania się w pary i odsetka par, które już się dobrały i zniknęły z puli – wyniki symulacji komputerowych Źródło: Kalick i Hamilton, 1986, s. 677–678.

zowania atrakcyjności, choć dopiero po pewnym czasie, to znaczy kiedy co najmniej połowa „badanych” dobrała się w pary. Ostateczna korelacja (dla 100% par) wyniosła 0,55, co jest bliską obserwowanej u rzeczywistych par. Wygląda więc na to, że nawet kiedy wszyscy maksymalizują atrakcyjność partnera, to i tak kończą na partnerach o atrakcyjności zbliżonej do własnej. Dlaczego? Dlatego, że robią tak wszyscy. Jeżeli każda 10 jest skłonna zaakceptować tylko inną 10 (najwyżej 9), to wybór dojdzie do skutku tylko pod warunkiem zestawienia osób o wysokiej atrakcyjności – i te szybciej znikają z puli (czego dowodzą zarówno obserwacje rzeczywistych wyborów, jak i symulacje komputerowe). Zostają same 9 – cała historia się powtarza, potem znikają 8 i tak aż do 2 i 1, które wybierają się nawzajem, gdyż bardziej atrakcyjne osoby już dawno wypadły z puli. Wynik na poziomie całej społeczności może więc w ogóle nie przypominać reguły kierującej wyborami poszczególnych osób. I tak bywa dosyć często – grupa nabiera innych własności, niż mają jej indywidualni członkowie. Przykład ten dobrze ilustruje wady i zalety symulacji komputerowych jako metody badawczej. Z jednej strony metoda ta znosi ograniczenia etyczne i techniczne – w rzeczywistości nie możemy trzymać tysiąca kobiet i mężczyzn na bezludnej wyspie, losowo ich zestawiać i obserwować

40

Rozdział 1. Czym i jak zajmuje się psychologia społeczna

Tabela 1.7. Podstawowe rodzaje metod używanych w neuroobrazowaniu Funkcjonalny rezonans magnetyczny (fMRI) Metoda opiera się na pomiarze ilości tlenu zużywanego przez jakiś obszar mózgu (im większa aktywność obszaru, tym więcej tlenu zużywa). Tlen jest przenoszony przez krew, a dokładniej przez zawartą w niej hemoglobinę, która ma nieco inne własności magnetyczne, kiedy transportuje tlen i kiedy jest z nim niezwiązana. Aby wykryć owe różnice, osobę badaną umieszcza się w skanerze wytwarzającym bardzo silne (choć nieszkodliwe dla zdrowia) pole magnetyczne. Pomiar ilości hemoglobiny transportującej tlen pozwala zidentyfikować obszary mózgu szczególnie aktywne podczas wykonywania jakiejś czynności. Tomografia pozytonowo-emisyjna (PET) Metoda opiera się na pomiarze ilości glukozy użytkowanej przez jakiś obszar mózgu (im większa aktywność obszaru, tym więcej dociera do niego glukozy z krwią). Glukoza ta jest znaczona przez podawanie do krwiobiegu tzw. markera, czyli substancji radioaktywnej sprawiającej, że cząsteczki znakowanej glukozy wysyłają kwanty promieniowania gamma rejestrowane przez system elektronicznych detektorów (skaner PET, w którym umieszcza się osobę badaną). W ten sposób identyfikuje się obszary mózgu ujawniające nasiloną aktywność podczas rozwiązywania jakiegoś zadania, podejmowania decyzji, przyglądania się lub reagowania na określone bodźce itp. Przezczaszkowa stymulacja magnetyczna (TMS) Wywoływanie wzmożonej aktywności określonych części mózgu za pomocą depolaryzacji (zmiany różnicy potencjału między wnętrzem i otoczeniem neuronu) spowodowanej szybko zmieniającym się polem magnetycznym. Pozwala diagnozować połączenia między różnymi ośrodkami mózgu. Metoda diagnozy i terapii rozmaitych zaburzeń neurologicznych i psychiatrycznych. Elektroencefalografia (EEG) Metoda opiera się na pomiarze aktywności elektrycznej różnych części mózgu dokonywanej za pomocą elektrod (zwykle kilkunastu) umieszczonych na skórze głowy. Zaletą EEG jest bardzo duża rozdzielczość czasowa (rzędu milisekund), wadą zaś – mała rozdzielczość przestrzenna (aktywność całego mózgu lub jego dużych regionów). Źródło: opracowanie własne.

ich wyborów, wymuszając różne reguły ich dokonywania. Symulacje wymagają też na tyle precyzyjnego sformułowania teorii, aby można było ją przedstawić ilościowo (na użytek programu komputerowego). Z drugiej strony są tylko pewnym eksperymentem myślowym, aczkolwiek bardzo precyzyjnym. Nie dostarczają rzeczywistych danych empirycznych, choć stanowią argument wart dyskusji. Dlatego symulacje z reguły uzupełnia się jakimiś choćby wycinkowymi wynikami badań empirycznych. 1.4.4.  Neuroobrazowanie Nauka dopiero od niespełna dwustu lat jest pewna, że biologicznym podłożem funkcji psychicznych jest układ nerwowy, w szczególności mózg. Kiedyś badacze byli zdani jedynie na obserwację osób dotkniętych różnymi chorobami i uszkodzeniami tego narządu. Dużą rolę odegrały tu obserwacje osób z postrzałowymi ranami mózgu, które były często dobrze zlokalizowane i powodowały uszkodzenia tylko wybranych jego obszarów, można więc było dość precyzyjnie ustalić, jaki region mózgu odpowiada na przykład za rozumienie słów, a jaki za ich wypowiadanie (a w sekcji pośmiertnej określić, jakie dokładnie struktury mózgu zostały uszkodzone). Metody te były jednak raczej mało zadowalające dla psychologa – przypominały badanie martwego motyla celem sprawdzenia, „co w nim latało”, kiedy jeszcze żył. Niemniej w końcu XX wieku rozpowszechniło się kilka metod neuro-

obrazowania aktywności mózgu, czyli śledzenia on-line aktywności poszczególnych jego obszarów w czasie rozwiązywania różnych, dobranych przez badaczy zadań, podejmowania decyzji czy ekspozycji na rozmaite bodźce. Metody te polegają głównie na obserwowaniu metabolizmu komórek nerwowych (a dokładniej – ich dużych skupień), co ilustruje tabela 1.7. Kiedy stracimy kogoś bliskiego, powiadamy, że czujemy ból, podobnie jak boli nas cudze nieszczęście (a czasami szczęście). Wypowiedzi takie wydawały się jedynie obrazowymi metaforami, choć od niedawna wiemy, że są one prawdziwe w dosyć dosłownym sensie. Eisenberger, Lieberman i Williams (2003), używając funkcjonalnego rezonansu magnetycznego, wykazali, że podczas wykluczenia społecznego – powszechnie odczuwanego przez ludzi jako bolesne – aktywizuje się ten sam region kory mózgowej (anterior cingulate – grzbietowa przednia część przedniej kory zakrętu obręczy), który ujawnia wzmożoną aktywność podczas doświadczania bólu fizycznego. Badani brali udział w prostej grze CyberBall polegającej na tym, że kilka osób rzuca do siebie wirtualną piłkę, przy czym sytuację aranżowano w ten sposób, że od pewnego momentu inni gracze ignorowali badanego, przestając ją do niego podawać. W porównaniu z sytuacją początkową ta faza wykluczenia skutkowała wzrostem aktywności wspomnianego obszaru mózgu, im zaś większa była ta aktywność, tym silniej badani przeżywali stres w wyniku odrzucenia społecznego. Problem polega jednak na

1.5.  Wartość i dopełnianie się różnych metod badawczych

tym, że grzbietowa przednia część przedniej kory zakrętu obręczy aktywizuje się także w sytuacjach o innym znaczeniu psychologicznym (takich jak zastanawianie się, co zrobić w nieoczekiwanej sytuacji), stąd też poprawna interpretacja danych neurofizjologicznych wymaga zwykle bardziej rozbudowanych pomiarów psychologicznych (Winkielman, 2008). Neuroobrazowanie budzi wielkie nadzieje wśród neuronaukowców i psychologów, gdyż ta klasa metod umożliwia pomiary obiektywne, całkowicie pomijające ludzką świadomość, która jest z reguły niepełna, a często zniekształcona. Inna zaleta omawianych metod polega na badaniu procesów, a nie tylko ich wyników, z czym najczęściej mamy do czynienia w psychologii. Niemniej neuroobrazowanie pozostaje jeszcze metodą bardzo niedoskonałą, zarówno dlatego, że dane neuro­

41 fizjologiczne są wieloznaczne (te same obszary mózgu ujawniają wzmożoną aktywność podczas dość zróżnicowanych procesów psychicznych), jak i z tego względu, że pomiary są jeszcze bardzo zgrubne – dotyczą aktywności całych obszarów mózgu zawierających miliony neuronów, a trudno założyć, że wszystkie one spełniają te same funkcje. 1.5.  Wartość i dopełnianie się różnych metod badawczych Nie ulega wątpliwości, że różne typy metod badawczych psychologii społecznej uzupełniają się w swoich zaletach i wadach, jak to podsumowuje tabela 1.7. Wybierając między nimi, badacz dokonuje też wyboru między sprzecznymi wymaganiami wpływu i kontroli (Aronson et al., 1990).

Tabela 1.8. Zalety i ograniczenia podstawowych metod badawczych psychologii społecznej Zalety

Ograniczenia

Eksperyment

Metoda

• pozwala wykrywać kierunek zależności przyczynowo-skutkowych • pozwala kontrolować wpływ wielu zmiennych zakłócających (wyizolowanie istotnych zmiennych) • duża powtarzalność (społeczna kontrola procesu badawczego) • dostarcza precyzyjnego sprzężenia zwrotnego o trafności twierdzeń

• konstruktorem sytuacji jest badacz, a nie osoba badana • stosuje się do ograniczonego zakresu zależności (o przyczynach, którymi można manipulować) • umożliwia badanie tylko niewielu zmiennych równocześnie • wymaga dużej wiedzy badacza • wymaga znacznych nakładów finansowych

Obserwacja

• nie zmienia naturalnego biegu wydarzeń • przy dobrym systemie kodowania i wytrenowanych obserwatorach umożliwia pomiar zmiennych niemożliwych do mierzenia w inny sposób • nie wymaga dużej wiedzy badacza • nie wymaga dużych nakładów finansowych

• nie wykrywa kierunku zależności przyczynowo­ ‍‑skutkowych • niewrażliwa na pozorność wykrywanych związków • stosuje się do ograniczonego zakresu zjawisk (częstych, obserwowalnych) • mała powtarzalność • podatna na tendencyjność obserwatora

Metody korelacyjne • umożliwiają równoczesny pomiar wielu zmiennych • duża powtarzalność (społeczna kontrola procesu badawczego) • nie wymagają dużej wiedzy badacza • wymagają stosunkowo małych nakładów finansowych

• nie wykrywają kierunku zależności przyczynowo­ ‍‑skutkowych • niewrażliwe na pozorność wykrywanych związków • słaba kontrola badacza nad zmiennymi zakłócającymi • podatność na stwierdzanie zależności przypadkowych, które faktycznie nie istnieją

Symulacje komputerowe

• umożliwiają badanie zjawisk długotrwałych, • nie są rzeczywistym dowodem empirycznym, powtarzalnych, trudnych do obserwacji tylko argumentem myślowym • jedyna metoda pozwalająca przewidywać zacho- • wymagają dużej wiedzy badacza wanie układów złożonych • wymagają precyzyjnego (ilościowego) sformuło• dostarczają precyzyjnego sprzężenia zwrotnego wania teorii o trafności twierdzeń • znoszą ograniczenia etyczne i techniczne

Neuroobrazowanie

• obiektywizm, niezależność od świadomości • inwazyjność w sensie psychicznym (badanie badanych może zmieniać przebieg badanych procesów) • badanie procesów na bieżąco, a nie tylko ich • mała precyzja (pomiar aktywności dużych regioskutków nów mózgu, a nie neuronów i ich układów) • badanie procesów nieobserwowalnych w zachowaniu

Źródło: opracowanie własne.

Rozdział 1. Czym i jak zajmuje się psychologia społeczna

42 Wpływ na badane zjawisko to zdolność do badania silnych zmian w zachowaniu czy psychice osób badanych. Jeżeli interesuje nas wpływ wiarygodności nadawcy przekazu na jego skuteczność, możemy wiele uczynić dla obdarzenia nadawcy wiarygodnością. Możemy odwołać się: do autorytetu i zatytułować go profesorem doktorem habilitowanym, do atrakcyjności fizycznej i wybrać do tej roli barczystego bruneta, do popularności i poinformować, że często występuje w telewizji itd. Taki nadawca wywrze na postawy przekonywanych ludzi niewątpliwie silniejszy wpływ od chuderlawego magistra, który pozostaje nikomu nieznany. Nietrudno jednak zauważyć, że im więcej czynników składa się na wiarygodność nadawcy, tym trudniej się zorientować, który z nich naprawdę działa. Im silniejszy wpływ badacza, tym słabsza jego kontrola poznawcza nad tym, co się właściwie dzieje podczas badania. Porównanie metod z tabeli 1.8 przekonuje, że obserwacja i badania korelacyjne umożliwiają często badania silnych wpływów przy niedostatkach kontroli, natomiast eksperyment czy modele komputerowe – odwrotnie. Gdybyśmy badali związek podobieństwa z atrakcyjnością, porównując poglądy dozgonnych przyjaciół oraz poglądy nieznajomych lub osób się nielubiących, mielibyśmy dużą szansę na stwierdzenie silnego związku podobieństwa z atrakcyjnością. Tyle że kontrola jest w takim badaniu słaba – nie sposób się zorientować, czy to podobieństwo wywołało wzajemną sympatię ludzi, czy na odwrót, czy nie jest aby tak, że przyjaciele po prostu często się spotykają i wyświadczają sobie przysługi, wskutek czego zarówno upodabniają

się do siebie, jak i coraz bardziej się lubią itd. Takich kłopotów z kontrolą nie będziemy mieli wypadku w badania, w którym ludzie otrzymują jedynie informację o poglądach nieznajomej osoby i na podstawie wypełnionego przez nią kwestionariusza decydują, czy polubiliby ją w razie ewentualnego spotkania, czy nie. Niewątpliwie poziom wzbudzanej tu i badanej atrakcyjności jest słabiutki, ale kontrola nad tym, co na nią wpływa – niemal absolutna; jeżeli osoby podobne okażą się bardziej lubiane od niepodobnych, możemy mieć pewność, że to z powodu podobieństwa, gdyż nic innego po prostu nie istnieje. Eksperymenty i inne badania psychologiczne bywają oskarżane o sztuczność i nieważność badanych sytuacji. Weźmy jednak pod uwagę fakt, że jest to skutkiem dążenia badacza do kontroli nad badanym zjawiskiem. Badania naukowe służą przede wszystkim zrozumieniu świata, natomiast wywieraniu silnych wpływów służą działania praktyczne. Jeżeli zachoruje ktoś nam bliski, staramy się zrobić, co w naszej mocy, by przywrócić go do zdrowia – podajemy lekarstwo X przepisane przez jednego lekarza, lekarstwo Y zalecane przez innego, zmieniamy dietę, parzymy ziółka. Wreszcie dopinamy swego – ukochana osoba zdrowieje. Nigdy jednak nie dowiemy się, które z tych remediów faktycznie ją wyleczyło, gdyż stosowane były równocześnie. Cele badania naukowego są dokładnie odwrotne – tutaj idzie o to, by zorientować się, co naprawdę działa, a sam wpływ powinien być na tyle tylko duży, by w ogóle cokolwiek działało. Poza tym dążymy do tego, by oddzielnie ocenić działanie każdego interesującego nas czynnika.

Jak to się robi 1: Kto uprawia psychologię społeczną? Psychologię społeczną uprawia około 9 tysięcy badaczy, w różnych krajach, głównie cieszących się demokratycznym ustrojem politycznym. Rozsiani są po setkach uniwersytetów na całym świecie, choć skupiają się w kilku międzynarodowych towarzystwach naukowych, które organizują konferencje naukowe (zwykle jest to coroczne zgromadzenie ogólne i mniejsze konferencje tematyczne), wydają specjalistyczne czasopisma, prowadzą kilkutygodniowe szkoły letnie lub zimowe dla doktorantów i przyznają różnego rodzaju nagrody naukowe. Największą organizacją psychologów społecznych jest Society for Personality and Social Psychology (http://www.spsp.org/) skupiające ponad 6 tysięcy członków i wydające periodyki RSPB i PSPB (rozwinięcie tych skrótów poniżej). Kilkuset członków liczy Society of Experimental Social Psychology (http://www.sesp.org/) wydające periodyk JESP. Oba te towarzystwa są stacjonowane w USA – badacze z tego kraju dominują w psychologii społecznej ostatniego półwiecza. Na terenie Europy działa liczące ponad tysiąc członków European Association of Social Psychology (http://www.easp.eu/), które wydaje EJSP oraz ERSP. Ponadto w wielu krajach funkcjonują towarzystwa narodowe – w Polsce jest to Polskie Stowarzyszenie Psychologii Społecznej (http://psps.psychologia.pl/) publikujące periodyk Psychologia Społeczna. Najbogatszą stroną internetową jest Social Psychology Network (http://www.socialpsychology.org/), która odsyła do prawie 20 tysięcy linków psychologicznych o bardzo zróżnicowanym charakterze, takim jak materiały naukowe i dydaktyczne, ilustracje klasycznych badań (np. stanfordzki eksperyment więzienny), badania prowadzone on-line, profile i strony domowe badaczy etc. Podstawowym – obok konferencji – środkiem komunikacji między psychologami społecznymi są ich czasopis­ ma. Dość dobrym wskaźnikiem jakości tychże jest indeks wpływu (impact factor), czyli średnia liczba cytowań przeciętnego artykułu (ukazującego się w danym piśmie) w ciągu pierwszych dwóch lat po jego opublikowaniu. Poniżej

1.6.  Podsumowanie

43

wymienione są najważniejsze czasopisma z zakresu psychologii społecznej wraz z ich akronimami w kolejności ich prestiżu i wskaźnika wpływu: •  Journal of Personality and Social Psychology – JPSP; •  Personality and Social Psychology Review – PSPR; •  Journal of Experimental Social Psychology – JESP; •  Personality and Social Psychology Bulletin – PSPB; •  European Journal of Social Psychology – EJSP; •  British Journal of Social Psychology – BJSP; •  Social Cognition – SC. Charakter specjalny mają dwa wydawnictwa ukazujące się corocznie w formie książkowej. Zawierają one autorskie omówienia własnych projektów badawczych zakrojonych na szerszą skalę (kilka serii badań na jeden temat): •  Advances in Experimental Social Psychology; •  European Review of Social Psychology. Ponadto psychologowie społeczni publikują także w czasopismach niesprofilowanych, z których najważniejsze to: Psychological Review, Psychological Bulletin oraz Psychological Science. Jak widać z tego zestawienia, uniwersalnym językiem psychologii (jak niemal każdej innej dyscypliny współczesnej nauki) jest angielski. Wszystkie pozostałe języki mają charakter lokalny.

1.6.  Podsumowanie Psychologia zajmuje się badaniami wpływu społecznego, czyli mechanizmów, na mocy których to, co robią, czują i myślą jedni ludzie, wpływa na to, co robią, czują i myślą inni. Przedmiot jej zainteresowania obejmuje: wzajemne spostrzeganie się ludzi, treść i organizację wiedzy jednostki o świecie społecznym i samej sobie (ja), stereotypy, schematy poznawcze i wartości, postawy i ich zmianę, konformizm i techniki manipulacji społecznej, wzajemne pomaganie sobie i szkodzenie przez ludzi, a także organizację i funkcjonowanie relacji oraz grup społecznych. Psychologia społeczna nie dysponuje ogólną teorią obejmującą całe pole jej zainteresowań, ale tworzy wiele teorii o średnim zasięgu wyjaśniających ludzkie zachowanie w obrębie pięciu głównych perspektyw: poznawczej, motywacyjnej, uczenia się, społeczno-kulturowej i ewolucjonistycznej. Psychologia społeczna jest nauką empiryczną, za prawdziwe uznając prawidłowości udowodnione w badaniach, zwykle wielokrotnych i wykonanych za pomocą różnych metod. Najważniejszą z nich jest eksperyment polegający na odtwarzaniu w kontrolowanych przez badaczy warunkach interesujących ich zjawisk (poprzez manipulowanie domniemanymi przyczynami tychże). Zwykle badacze wykonują i publikują całe serie eksperymentów, w których systematycznie zmienia się różne aspekty stosowanej metody, aby dowieść, że jakieś zjawisko występuje i od czego zależy. Inne stosowane metody to obserwacja, badania korelacyjne oraz modele komputerowe i – budzące wiele nadziei – neuroobrazowanie, czyli śledzenie na bieżąco aktywności mózgu podczas wykonywania różnych zadań. Metody te różnią się stopniem wpływu i kontroli nad badanymi zjawiskami, a ponieważ mają uzupełniające się zalety

i ograniczenia, wszystkie są uważane za potrzebne i warte używania. Kluczowe pojęcia Analiza archiwalna Badania korelacyjne Badania podstawowe Błąd próby Eksperyment Eksperyment laboratoryjny Eksperyment naturalny Grupa eksperymentalna Grupa kontrolna, grupa porównawcza Manipulacja eksperymentalna Mediator Moderator Neuroobrazowanie Obiektywizm pomiaru Randomizacja Sędziowie kompetentni Sprawdzenie trafności manipulacji Trafność Trafność wewnętrzna badania Trafność zewnętrzna badania Warunkowanie klasyczne Warunkowanie sprawcze Wpływ społeczny Zmienna Zmienna niezależna Zmienna zależna

Literatura uzupełniająca Boski, P. (2009). Kulturowe ramy zachowań społecznych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN i Academica Wydawnictwo SWPS.

44 Brzeziński, J. (red.) (2004). Metodologia badań psychologicznych. Wybór tekstów. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Buss, D.M. (2001). Psychologia ewolucyjna, przekł. M. Orski. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Rozdział 1. Czym i jak zajmuje się psychologia społeczna

Śpiewak, S., Kossowska, M. (red.) (2008). Eksperymentalne metody badania zjawisk społecznych. Numer tematyczny czasopisma Psychologia Społeczna, t. 3, nr 1.

Rozdział 2

2.1.  Przynależność społeczna 2.1.1.  Siła motywu przynależności 2.1.2.  Wsparcie społeczne 2.1.3.  Wykluczenie społeczne 2.2.  Sprawczość i kontrola 2.2.1.  Siła motywu 2.2.2.  Dobroczynne efekty kontroli 2.2.3.  Deprywacja kontroli Jak to się robi 2: Bezradność intelektualna w szkole 2.3.  Koło zachowań społecznych 2.4.  Poznanie i zrozumienie 2.4.1.  Potrzeba poznania 2.4.2.  Potrzeba domknięcia poznawczego 2.4.3.  Potrzeba sensu 2.5.  Status i samoocena Problem 2: Jak pieniądze zmieniają ludzi? 2.6.  Relacje między motywami społecznymi 2.6.1.  Który motyw jest najważniejszy? 2.6.2.  Zastępowalność motywów Teoria 2: Punktowość i przedziałowość jako strategie wyboru celów 2.7.  Podsumowanie, kluczowe pojęcia, literatura uzupełniająca

Motywy społeczne Co powoduje ludźmi? Co sprawia, że robią to, co robią? Dlaczego wybierają się na studia lub wakacje, prowadzą blogi lub wojny, zawierają pokoje lub małżeństwa, mają dzieci i psy, a niezależnie od tego wszystkiego i tak spędzają po kilka godzin dziennie przed telewizorem? W początkach psychologii próbowano odpowiedzieć na pytanie o powody zachowania, kompletując listę ludzkich instynktów, czyli wrodzonych wszystkim ludziom tendencji do różnych zachowań wzbudzanych pojawianiem pewnych bodźców „wyzwalających” owe tendencje. Potem układano podobne listy wrodzonych lub wyuczonych potrzeb rozumianych jako coś, co jest niezbędne dla normalnego funkcjonowania organizmu i psychiki. Zachowania ludzkie jednak są niezwykle plastyczne i historycznie zmienne – na przykład od kilkudziesięciu lat ludzie prawie nie prowadzą wojen, za to namiętnie oglądają telewizję i surfują po Internecie, czego nigdy wcześniej nie robili z oczywistych powodów. Wyjaśnienia w kategoriach instynktów i potrzeb mają dosyć tautologiczny charakter (opium usypia, bo ma własność usypiania, Janek chce awansować, bo ma potrzebę władzy), a kompletnej ich listy po prostu nie da się ustalić ze względu na historyczne zmiany ludzkiego zachowania. Współczesna psychologia posługuje się zupełnie innymi pojęciami do opisu i wyjaśnienia ludzkich działań, pojęciami celu i motywu. Cel to pewien wyobrażony, jeszcze nieistniejący stan rzeczy, do którego zmierzamy. Ludzie miewają setki celów różniących się treścią, aczkolwiek prawidłowości ich ustanawiania i skutecznego osiągania jest stosunkowo niewiele. Zajmuje się nimi psychologia motywacji, a próbkę tej dziedziny wiedzy przedstawia ramka Teoria 2 zamieszczona na końcu tego rozdziału. Podstawowym pojęciem psychologii społecznej jest natomiast motyw rozumiany jako świadomy lub automatyczny proces nadający ludzkiemu działaniu energię i kierunek. Jak inni autorzy (Fiske, 2004), zakładam, że u podłoża ludzkich działań społecznych – ukierunkowanych na członków grupy własnej i grup obcych – leży niewielka liczba motywów. Każdy motyw może być realizowany przez osiąganie setek konkretnych celów – ich lista jest otwarta i zmienna, w przeciwieństwie do listy samych motywów społecznych, z których cztery wydają się najważniejsze – przynależność społeczna, sprawczość, poznanie i samoocena. O ich ważności przesądzają następujące czynniki: 1) powszechność występowania zarówno wśród jednostek, jak i społeczeństw czy kultur; 2) siła – są realizowane pomimo przeszkód, mają zdolność do wyłączania innych motywów i włączania się automatycznego, pod nieobecność świadomych zamiarów; 3) realizacja tych

45

Rozdział 2. Motywy społeczne

46 Tabela 2.1. Podstawowe motywy społeczne Przynależność

Sprawczość

Poznanie

Samoocena

Specyficzne • wykluczenie spoczynniki aktywiłeczne zujące

• deprywacja kontroli • brak potrzebnych umiejętności sprawczych • podporządkowanie innym

• brak struktury • niepewność • konieczność wydania sądu lub podjęcia decyzji

• zagrożenie wartości i ważności własnej osoby (np. porażka) • zagrożenie wartości własnej grupy

Skutki deprywa- • samotność cji motywu • pobudzenie • zagrożenie • poczucie bezsensu

• beznadziejność • pobudzenie • zagrożenie • poczucie bezsensu

• niezrozumienie • pobudzenie • zagrożenie • poczucie bezsensu

• depresja • pobudzenie • zagrożenie • poczucie bezsensu

Sposoby realizacji

• naprawa relacji • budowa nowych relacji • utożsamienie się z własną grupą • odrzucenie grup obcych

• osiąganie celów • poprawa kompetencji • pozyskanie kompetencji w innej dziedzinie • odzyskanie kontroli • pozyskanie kontroli w innej dziedzinie

• pozyskanie wiedzy • przejęcie poglądów grupy • obrona własnego światopoglądu • odrzucenia cudzego światopoglądu

• poprawa osiągnięć • pozyskanie osiągnięć w innej dziedzinie • zmiana atrybucji • autoafirmacja • autoprezentacja • redukcja dysonansu

Specyficzne kryteria nasycenia

• poczucie przynależności

• poczucie kontroli i sprawstwa

• poczucie zrozumienia

• poczucie własnej wartości

Niespecyficzne konsekwencje nasycenia

• afekt pozytywny • bezpieczeństwo • poczucie sensu

• afekt pozytywny • bezpieczeństwo • poczucie sensu

• afekt pozytywny • bezpieczeństwo • poczucie sensu

• afekt pozytywny • bezpieczeństwo • poczucie sensu

Źródło: opracowanie własne.

motywów przynosi masywne korzyści jednostce, poprawiając jej funkcjonowanie psychiczne i zdrowotne; 4) trwała deprywacja (brak realizacji) tych motywów ma dla człowieka szkodliwe skutki. W dalszej części tego rozdziału przytaczam wiele tak rozumianych dowodów na tak rozumianą ważność owych czterech motywów społecznych. Ponieważ motywy są procesami, wywierają one wpływ na psychikę i zachowanie tylko wtedy, kiedy są zaktywizowane, natomiast przestają działać po ich realizacji, czyli nasyceniu, które oznacza wyłączenie motywu. Tabela 2.1 przedstawia zasadnicze czynniki włączające główne motywy społeczne. Mają one charakter specyficzny – to znaczy inne rodzaje warunków włączają poszczególne motywy. Motyw przynależności jest włączany przez wykluczenie społeczne, ale nie przez poniesienie porażki, podczas gdy z motywem samooceny jest dokładnie odwrotnie. Specyficzny charakter mają również sposoby realizacji motywów – motyw przynależności realizujemy przez ponowienie kontaktu ze starym przyjacielem lub nawiązanie nowej znajomości, motyw sprawczości zaś – przez odbudowanie poczucia kontroli bądź wytrenowanie nowych kompetencji umożliwiających zdobycie celów, które przedtem pozostawały poza naszym zasięgiem. Wreszcie, specyficzne są kryteria nasycenia (a więc i wyłączenia) motywów – odpowiednio, poczucie przynależności, poczucie kontroli sprawstwa, poczucie zrozumienia i poczucie własnej wartości. Oprócz tych właściwych dla każdego motywu zjawisk istnieją również znaczące podobieństwa między nimi. Jak wskazuje tabela 2.1, część skutków deprywacji kolejnych motywów jest specyficzna, właściwa tylko danemu motywowi – samotność, beznadziejność, niezrozumienie i depresja. Część konsekwencji niezaspokojenia motywów jest jednak identyczna dla każdego z nich – chodzi o pobudzenie fizjologiczne (zwykle nieprzyjemne), zagrożenie i poczucie bezsensu. Podobnie część konsekwencji nasycenia każdego motywu jest identyczna – ich realizacja owocuje pozytywnym stanem afektywnym i wzrostem poczucia sensu. Ta częściowa identyczność konsekwencji motywów społecznych ma interesujący skutek w postaci daleko posuniętej możliwości ich wzajemnego zastępowania się. Do tej kwestii powrócę na zakończenie rozdziału. Najpierw zajmiemy się tym, co specyficzne w każdym motywów.

2.1.  Przynależność społeczna

2.1.  Przynależność społeczna Antropologowie i biologowie nie mają wątpliwości, że jako gatunek ewoluowaliśmy w kilkudziesięcioosobowych grupach, poza którymi przetrwanie było niemożliwe (Barrett, Dunbar i Lycett, 2002). Po pierwsze, z powodu konieczności wzajemnego wspierania się w walce z nieprzyjazną naturą, obrony przed drapieżnikami oraz polowań, które w wypadku większej zwierzyny mogły być skuteczne jedynie pod warunkiem ich zbiorowego charakteru. Po drugie, z powodu silnej agresji wewnątrzgatunkowej, która u ludzi przybiera zwykle grupowy charakter wojny. Systematyczne obserwacje różnych społeczeństw plemiennych dokonywane przez dwudziestowiecznych antropologów przekonują, że ponad jedna trzecia mężczyzn ginęła w nich z ręki innych mężczyzn, szczególnie pochodzących z odrębnych grup (Chagnon, 1983). Opuszczenie własnej grupy oznaczało więc pewną śmierć – można było łacno zostać przez inną grupę zabitym, a nawet zjedzonym. Niektórzy paleoantropologowie twierdzą, że mają kopalne dowody na kanibalizm, choć trwają dyskusje, czy to prawda. Jednak niewątpliwie do początku XX wieku kanibalizm był praktykowany przez wiele ludów Afryki i Oceanii, przeważnie w formie rytualnej, ale czasami jak najbardziej konsumpcyjnej. Ponieważ przez większość dziejów naszego gatunku opuszczenie własnej grupy równało się śmierci, przynależność społeczna jest silnym i uniwersalnym motywem u ludzi. 2.1.1.  Siła motywu przynależności Życie w grupach społecznych, przedkładanie własnej grupy nad grupy obce, rozróżnianie stopnia pokrewieństwa, małżeństwo, opieka nad dziećmi, a nawet magiczne zabiegi celem wzbudzenia miłości wybranej osoby są niezmiennikami kulturowymi – występują we wszystkich znanych antropologom kulturach świata (Brown, 2000). Ogromna liczba danych z naszego kręgu kulturowego przekonuje, że ludzie z dużą łatwością tworzą bezinteresowne więzy społeczne, nawet w bardzo niesprzyjających sytuacjach, takich jak pole walki, nie można więc tych więzi wyjaśnić jako skutku warunkowania, czyli przenoszenia pozytywnych uczuć na człowieka z sytuacji, w której się go spotkało (Baumeister i Leary, 1995). Znaczna większość dorosłych w naszej kulturze zawiera małżeństwo lub nawiązuje inny rodzaj bliskiego związku, który nie do końca można zastąpić innym związkiem. Szczęście rodzinne pozostaje dla domi-

47 nującej liczby Polaków niezmiennie najważniejszą – obok zdrowia – wartością i przesłanką udanego życia (CBOS, 2010a). Relacje z osobami bliskimi są ważną częścią tożsamości osobistej (ja współzależne – zob. rozdz. 6.2.3), a istotnym dopełnieniem tej ostatniej są różne tożsamości grupowe (zob. rozdział 18.1.1), bez których nie sposób wyobrazić sobie życia społecznego. Równie wiele danych świadczy o tym, że ludzie wkładają w utrzymanie więzi z innymi wiele czasu i wysiłku także wtedy, kiedy nie przynosi to żadnych innych zysków, czego dobrym świadectwem jest portal „Nasza klasa” czy zjazdy studiujących razem roczników. Ludzie źle znoszą zerwanie więzi nawet wtedy, kiedy były one mało zadowalające (jak nieudane małżeństwo), a więzi trwają zwykle dłużej, niż wynikałoby to z praktycznych względów. Wiele danych omawianych w dalszych rozdziałach tej książki wskazuje, że więzi w decydujący sposób wpływają na nasze życie emocjonalne (większości emocji doświadczamy w związku z innymi ludźmi) i umysłowe (większość przekonań, a nawet prostych pojęć, podzielamy z innymi), jak również na nasze zachowania (większość pomocy świadczonej między ludźmi to aktyw wymiany między osobami blisko ze sobą związanymi). Sama aktywizacja idei samotności powoduje wzrost tendencji afiliacyjnych i dostrzegania ludzkich cech tam, gdzie ich nie ma. W pewnym badaniu wyświetlano ludziom kilkuminutowy fragment filmu Poza światem (Cast away) przedstawiający przeraźliwą samotność Toma Hanksa na bezludnej wyspie, innej grupie dla porównania pokazano fragment filmu o seryjnym mordercy (również wywołujący negatywne emocje, ale nie samotność), a w grupie kontrolnej wyemitowano film wzbudzający radość. Następnie proszono badanych, by opisali ulubionego zwierzaka domowego, wybierając spośród 14 podanych najważniejsze trzy cechy. Jak ilustruje to tabela 2.2, w warunkach aktywizacji samotności badani chętniej wybierali antropomorficzne cechy zwierzaka sprzyjające kontaktom społecznym (sympatyczny, rozważny, myślący), choć takiej tendencji nie stwierdzono w wypadku cech niezwiązanych z kontaktem społecznym (aktywny, energiczny). Innym wskaźnikiem antropomorfizacji była w tym badaniu wiara w czynniki nadprzyrodzone ingerujące w losy ludzi (duchy, anioły, cuda, Bóg – oceniana na skali od 1 do 10). Jak wynika z tabeli, wiara w czynniki nadprzyrodzone była ogólnie niezbyt duża, jednak istotnie większa po aktywizacji samotności. Sama aktywizacja tej ostatniej prowadzi więc do wzrostu różnych antropomorfizacji kompensujących zagrożenie samot-

Rozdział 2. Motywy społeczne

48 Tabela 2.2. Wybrane konsekwencje wyświetlania filmów aktywizujących samotność, radość i strach

30

samotność

strach

radość

  społeczne

0,44a

0,14 b

0,23 b

  niespołeczne

0,08 a

0,13 a

0,11a

4,77 a

3,20 b

3,42 b

Cechy zwierzaków

Wiara w czynniki   nadprzyrodzone

Wartości w wierszu oznaczone tym samym indeksem literowym nie różnią się w sposób istotny statystycznie. Źródło: Epley et al., 2008, s. 118.

Odsetek śmiertelności

Miara

Małe wsparcie

25

Treści aktywizowane przez film

Duże wsparcie

20 15 10 5 0 0

1

2

>2

Liczba stresujących zdarzeń życiowych

nością. Inne badanie tych samych autorów wykazało wzrost tej wiary po wzbudzeniu w badanych przekonania, że grozi im życie w samotności.

Rycina 2.1. Wpływ stresujących zdarzeń życiowych na przeżywalność w zależności od spostrzeganego wsparcia społecznego

2.1.2.  Wsparcie społeczne

wsparciu. Natomiast ci, którzy cieszyli się silnym wsparciem społecznym, umierali rzadziej, z czego wynika, że uodparniało ich ono na stres. Podobnego wpływu wsparcia społecznego, a w szczególności małżeństwa, na samopoczucie oraz stan zdrowia psychicznego i fizycznego dowodzą setki badań posługujących się bardzo różnymi wskaźnikami zdrowia czy dobrostanu, prowadzone na głęboko zróżnicowanych grupach z wielu krajów. Na przykład według danych brytyjskich zapadalność na choroby psychiczne (mierzona liczbą przyjęć do szpitali psychiatrycznych na 100 tysięcy mieszkańców) wynosi jedynie 260 dla osób pozostających w małżeństwie, 770 zaś dla osób samotnych, 980 dla owdowiałych i aż 1437 dla rozwiedzionych (Cochrane, 1988). Analiza obejmująca ćwierć miliona osób w podeszłym wieku wykazała (Europa i Ameryka Północna), że pozostawanie w małżeństwie obniża ryzyko śmierci z dowolnej przyczyny o 12% (Manzoli et al., 2007). Wreszcie potężna metaanaliza badań obejmująca ponad 10 tysięcy osób, którym groził stres pourazowy z powodu wypadku, napadu, katastrofy żywiołowej lub wojny, dowiodła, że wsparcie społeczne jest najsilniejszym czynnikiem hamującym pojawianie się zespołu stresu pourazowego (Brewin, Andrews i Valentine, 2000). Dobroczynne działanie wsparcia jest silniejsze niż negatywny wpływ takich czynników, jak sama intensywność traumatycznego doświadczenia, historia chorób psychiatrycznych w rodzinie czy ogólny poziom stresu życiowego. Przyczynowego kierunku tych zależności dowodzą badania laboratoryjne. W jednym z nich mierzono intensywność więzi społecznych osób dorosłych wskaźnikowaną za pomocą liczby aktywnie odgrywanych ról społecznych (bycie

Główną korzyścią, jaką współcześnie odnosimy z przynależności, jest wsparcie społeczne, czyli zasoby psychiczne lub materialne, jakich inni ludzie udzielają nam, aby podwyższyć naszą zdolność do radzenia sobie ze stresem (Cohen, 2004). Zwykle mówi się tu o trzech rodzajach zasobów – emocjonalnych, informacyjnych i praktycznych (instrumentalnych). W ciężkich chwilach inni mogą nas: •  wspierać emocjonalnie, czyli okazywać troskę i zrozumienie dla naszych emocji, a przede wszystkim podtrzymywać wiarę w wartość naszej osoby; •  wspierać informacyjnie, to znaczy doradzać, pomagać w określeniu i zrozumieniu problemu oraz jego przyczyn, a także w odnajdywaniu środków zaradczych; •  wspierać praktycznie, a więc pomagać w wykonaniu konkretnych działań, służyć pomocą fizyczną i materialną. Dobroczynnych skutków wsparcia dowodzi wiele badań prospektywnych, to znaczy takich, w których mierzy się poziom wsparcia społecznego w pewnym momencie, a następnie śledzi się losy uczestników badania przez dłuższy czas. Jedno z takich badań wykonano na dużej grupie zdrowych, 50-letnich Szwedów, mierząc ilość otrzymywanego przez nich wsparcia oraz liczbę silnie stresujących zdarzeń życiowych w roku poprzedzającym badanie. Następnie śledzono ich przeżywalność przez siedem lat. Jak ilustruje rycina 2.1, stresujące zdarzenia nasilały śmiertelność (z wszystkich przyczyn łącznie), jednakże zależność ta występowała jedynie u mężczyzn o małym

Źródło: na podstawie danych w Rosengren et al., 1993.

2.1.  Przynależność społeczna 70 60 Odsetek chorujących

małżonkiem, rodzicem, dzieckiem, teściem, przyjacielem itd. przynajmniej raz w ciągu ostatnich 2 tygodni). Następnie – za zgodą i wiedzą badanych – zarażano ich wirusem pospolitego przeziębienia. Ogólnie rzecz biorąc, takie zarażenie prowadzi w 30% przypadków do rozwinięcia się choroby. Dane z ryciny 2.2 przekonują jednak, że podatność na wirusa bardzo silnie zależała od liczby więzi – choroba rozwijała się niemal dwukrotnie częściej u osób o najmniejszej niż o największej liczbie więzi. Badania nad kilkuset starszymi małżeństwami z metropolitalnego obszaru Detroit również wykazały, że ich przeżywalność (odnotowywana przez okres 5 lat) silnie zależała od wsparcia emocjonalnego, jakim obdarzali się małżonkowie, nawet wtedy, gdy kontrolowano wpływ wieku, stanu zdrowia i cech osobowości (Brown et al., 2003). Co ciekawe, w tym badaniu mierzono nie tylko wsparcie otrzymywane od partnera i innych osób, lecz także im dawane. Zgodnie z regułą wzajemności oba rodzaje wsparcia okazały się silnie skorelowane – im więcej wsparcia ktoś otrzymywał, tym więcej go dawał i odwrotnie. Nie wiadomo zatem, co tak naprawdę przyczynia się do długowieczności – czy wsparcie otrzymywane, czy też dawane innym. Jednak za pomocą pewnych technik statystycznych wpływy obu rodzajów wsparcia na przeżywalność udało się oddzielić, co pozwoliło stwierdzić, że w rzeczywistości liczyło się wsparcie dawane innym, nie zaś otrzymywane. Innymi słowy, wpływ wsparcia otrzymywanego okazał się pozorny i wynikał jedynie z tego, że nakładał się na wsparcie dawane. Wsparcie jest więc ważną przyczyną dobrostanu psychicznego i fizycznego. Dlaczego? Wsparcie społeczne, szczególnie ze strony partnera, z którym pozostaje się w bliskim związku, spełnia funkcję bufora chroniącego przed stresem. Stres powstaje wtedy, gdy oceniamy sytuację jako zagrażającą, szkodliwą lub wymagającą od nas działań, których podjąć nie możemy lub nie potrafimy. Niemożność poradzenia sobie z taką sytuacją, zwłaszcza gdy nagromadzi się w niej wiele szkod­liwych czynników, prowadzi do poczucia beznadziejności i własnej bezwartościowości. Powoduje także niekorzystne zmiany fizjologiczne (np. zaburzenia systemu odpornościowego) oraz szkodliwe zmiany w zachowaniu, takie jak nieregularne odżywianie się, nadużywanie alkoholu czy środków uspokajających, zanik zdrowych nawyków (np. sypiania przez wystarczającą liczbę godzin) itd. Dzięki wsparciu możemy zatem albo widzieć szkod­liwe sytuacje jako mniej zagrażające, co wiedzie do mniej intensyw-

49

50 40 30 20 10 0

1–3

4–5 6+ Liczba odgrywanych ról społecznych

Rycina 2.2. Większa liczba odgrywanych ról społecznych wiąże się z mniejszą podatnością na przeziębienie Źródło: Cohen et al., 1997.

nego przeżywania stresu, albo łatwiej znosić i skuteczniej zwalczać stres, który już się pojawił. Dobrą ilustracją oddziaływania wsparcia jako bufora chroniącego przed stresem są dane z ryciny 2.1, a także wyniki badań nad zapadalnością kobiet na depresję. Kobiety częściej zapadają na depresję niż mężczyźni, gdyż częściej występuje u nich nagromadzenie licznych czynników ryzyka tej choroby, takich jak niepodejmowanie pracy zawodowej, pozostawanie w domu w celu wychowywania dzieci, zależność finansowa od partnera, przypadki przemocy w dzieciństwie, a przede wszystkim skłonność do ruminacji, czyli wielokrotnego przeżuwania własnych klęsk (Nolen-Hoeksema, 2006). Kobiety poddane oddziaływaniu licznych stresów życiowych częściej cierpią na depresję niż kobiety od nich wolne. Jednakże szansa wystąpienia objawów depresji spada znacznie nawet u tych pierwszych, jeżeli uzyskują silne wsparcie od swych mężów (mogą im się zwierzyć, znaleźć pociechę i zrozumienie). Dane te pokazują więc, że liczy się nie tyle sam fakt posiadania stałego partnera, ile wielkość i jakość wsparcia, którego on udziela. Podobnie jak wsparcie działa też integracja społeczna rozumiana jako faktyczne uczestnictwo w szerszej sieci kontaktów społecznych, jako poczucie wspólnoty i identyfikowanie się z odgrywanymi rolami społecznymi. Dość dramatyczną ilustrację dobroczynnego wpływu wsparcia stanowią klasyczne badania nad ludnością okręgu Alameda w Kalifornii, w którym przeprowadzono wywiady z wszystkimi mieszkańcami w liczbie 7 tysięcy osób (Berkman i Syme, 1979). Na ich podstawie określono natężenie uczestnictwa każdej osoby w sieci wspierających powiązań z innymi ludź-

50 Tabela 2.3. Główne metody eksperymentalnej manipulacji wykluczeniem społecznym Ostracyzm Grupa ignoruje jednostkę i wyklucza ją ze swych działań – nie odpowiada na jej wypowiedzi, pomija ją. Na przykład w trzyosobowej zabawie polegającej na rzucaniu piłki (rzeczywistej lub jedynie wirtualnej, w grze komputerowej Cyberball) osoba przydzielona do warunków wykluczenia jest pomijana – inni uczestnicy nie podają do niej piłki (Williams i Jarvis, 2006). Na manipulację składa się szereg drobnych aktów odrzucenia, choć nie są one wprost nazwane w ten sposób. Nazwane odrzucenie przez innych Badani pracują w pięcioosobowej grupie. Na zakończenie wskazują, z kim chcieliby pracować w kolejnej trzyosobowej grupie. W warunkach odrzucenia osoby są informowane, że nikt ich nie wybrał do następnego etapu; w warunkach akceptacji – że wszyscy je wybrali, w związku z czym wykonują następne zadanie w pojedynkę (Nezlek et al., 1997). Ponowne przeżycie lub prymowanie wykluczenia Badani przypominają sobie sytuację z własnego życia, w której zostali wykluczeni (lub zaakceptowani) przez grupę. Dla celów kontrolnych mogą też zostać poproszeni o przypominanie sobie innych nieprzyjemnych zdarzeń niezwiązanych z wykluczeniem. Inna wersja polega na podprogowym (bardzo krótkim) wyświetlaniu słów związanych z wykluczeniem (Sommer i Baumeister, 2002). Życie w samotności Osoby badane wypełniają kwestionariusz osobowości pozwalający rzekomo przewidywać, jak będzie wyglądało ich przyszłe życie. W warunkach wykluczenia otrzymują informację, że skończą je w samotności. W warunkach kontrolnych nie otrzymują takiej informacji albo otrzymują równie negatywną (choć niezwiązaną z wykluczeniem) informację, że będą często chorować (Twenge et al., 2001).

mi. Dziewięć lat później powrócono do tych samych badanych, m.in. w celu sprawdzenia, którzy z nich jeszcze żyją. Okazało się, że śmiertelność ze wszystkich przyczyn łącznie nie tylko rosła wraz z wiekiem i była większa wśród mężczyzn niż wśród kobiet, lecz także pozostawała silnie związana z uczestnictwem w sieci społecznej. Na przykład w ciągu 9 lat objętych badaniami zmarło aż 30% 50-letnich mężczyzn o najsłabszych kontaktach społecznych, a tylko niespełna 10% tych, którzy mieli kontakty najsilniejsze. Zależność ta utrzymywała się po wyeliminowaniu wpływu takich czynników, jak początkowy stan zdrowia, nawyki zdrowotne, otyłość, palenie, picie alkoholu czy przynależność do klasy społecznej. Najbardziej dobroczynny wpływ wywierało pozostawanie w małżeństwie, mniejszy wpływ – kontakty z przyjaciółmi i krewnymi, a wreszcie najmniejszy – przynależność do kościołów i innych organizacji społecznych. Wiele innych badań potwierdza, że integracja społeczna poprawia stan zdrowia

Rozdział 2. Motywy społeczne

i kondycję psychiczną niezależnie od poziomu doznawanego stresu (Cohen, 2004). Uczestnictwo w gęstej sieci kontaktów sprzyja poddaniu się kontroli społecznej i uleganiu normom nakazującym na przykład zachowania prozdrowotne („ćwicz”, „biegaj”), a zakazującym zachowań szkodliwych („nie pij”, „nie pal”). Sugeruje to, że jaka sieć, taki z niej pożytek. Jednak nawet picie i tycie przed telewizorem może być gorsze w samotności niż wspólnie z innymi, więzi społeczne zwiększają bowiem poczucie wartości i sensu życia. 2.1.3.  Wykluczenie społeczne Tak jak wsparcie społeczne jest pod różnymi względami dobroczynne dla ludzi, tak jego brak i odrzucenie społeczne niosą negatywne konsek­ wencje. Większości ludzi zdarza się doznawać samotności, jednak dla 15–30% osób, szczególnie starszych, jest to silnie odczuwana dolegliwość, której towarzyszy wiele problemów zdrowotnych i psychicznych (Hawkley i Cacioppo, 2010). Proporcjonalnie do odczuwanej samotności rosną zaburzenia sercowo-naczyniowe (nadciśnienie tętnicze, wzrost poziomu cholesterolu, niedokrwienność serca) oraz ryzyko depresji i samobójstwa, a nawet choroby Alzheimera, spada natomiast wydolność funkcjonowania poznawczego. Subiektywna (ale nie obiektywna) samotność obniża poczucie bezpieczeństwa i włącza nieświadomą wrażliwość na dalsze niebezpieczeństwo wykluczenia, co z kolei prowadzi do deformacji w spostrzeganiu świata społecznego. Ludzie samotni spostrzegają go jako bardziej zagrażający, oczekują bardziej negatywnego przebiegu kontaktów z innymi, zapamiętują więcej negatywnych informacji społecznych. Bardziej negatywne oczekiwania pod adresem innych działają jak samospełniające się przepowiednie – na przykład w obawie przed ich wrogością czy potępieniem osoby samotne zachowują wobec innych większy dystans, na co ci reagują ze wzajemnością, osoby samotne nie zdają sobie sprawy jednak z tego, że same po części wywołują te zachowania (Cacioppo i Hawkley, 2009). Pierwsza dekada XX wieku przyniosła dużą liczbę badań nad konsekwencjami odrzucenia społecznego badanego za pomocą różnych metod eksperymentalnych, z których najważniejsze scharakteryzowane są w tabeli 2.3. Spośród tych metod najbardziej dotkliwy jest ostracyzm – w wypadku którego grupa ignoruje i wyklucza jednostkę w bezpośrednim kontakcie, choć nie ma mowy wprost o odrzuceniu. Ponieważ przynależność społeczna jest u ludzi motywem ważnym i silnym,

2.1.  Przynależność społeczna 12 Stany negatywne Stany pozytywne

10

9,86

8 6,99 Deklarowana siła

nasuwa to hipotezę, że wykluczenie powoduje negatywną reakcję emocjonalną, której siła decyduje o innych niepożądanych jego skutkach. Kiedy jednak psychologowie zaczęli sprawdzać te oczywiste przypuszczenia, rzecz okazała się bardziej złożona. Metaanaliza niemal 200 badań ujawniła, że akceptacja społeczna wyraźnie poprawia stan emocjonalny, powodując wzrost uczuć pozytywnych, a spadek negatywnych, w porównaniu zarówno z warunkami kontrolnymi, jak i z warunkami odrzucenia. Niemniej, jak ilustruje rycina 2.3, odrzucenie społeczne prowadzi jedynie do słabego wzrostu stanów negatywnych (w porównaniu z warunkami kontrolnymi), stany pozytywne zaś pozostają na tym samym poziomie. Co więcej, we wszystkich warunkach stany pozytywne wyraźnie przeważają nad negatywnymi. Nawet wykluczenie wywołuje stan emocjonalny, który per saldo jest bliższy neutralności niż stanom negatywnym. Jak się dalej przekonamy, wykluczenie społeczne ma szereg poważnych konsekwencji, które jednak nie są zapośredniczone stanami emocjonalnymi. Prawie wszystkie te badania pochodzą z USA, a kultura amerykańska nakazuje ekspresję pozytywnych emocji i zakazuje wyrażania stanów negatywnych (zob. ramkę Jak to się robi 4). Oznacza to konieczność sięgnięcia do metod badawczych subtelniejszych od prostych deklaracji, o czym będzie mowa nieco dalej. Wobec wielokrotnie stwierdzanego braku silnie negatywnej reakcji emocjonalnej na odrzucenie Roy Baumeister i współpracownicy (2007) sformułowali hipotezę, że konsekwencją wykluczenia społecznego jest raczej stan swoistego odrętwienia emocjonalnego niż negatywność przeżyć emocjonalnych. Precyzyjne badania laboratoryjne z użyciem algometru, czyli zakładanego na palec urządzenia mierzącego ból wywołany rosnącym naciskiem, wykazały, że wykluczenie powoduje silny wzrost zarówno progu odczuwania bólu (ludzie mówili później „już mnie boli”), jak i zwiększenie tolerancji na ból (później mówili „już nie mogę wytrzymać”). Co ważne, ta fizjologiczna niewrażliwość na ból okazała się związana z niewrażliwością emocjonalną, na przykład zmniejszeniem empatycznych reakcji na cierpienie innych ludzi – odrzuceni badani mniej się przejmowali historią dziewczyny, którą właśnie porzucił ukochany, czy bólem chłopca, który akurat złamał nogę. Odrzucenie przez jedną osobę prowadzi do spadku empatii wobec drugiej osoby będącej w opresji, a wielkość tego spadku pozwala przewidywać, w jakim stopniu zostanie zahamowane pomaganie jeszcze innej, trzeciej osobie. Mamy tu więc do czynienia

51

6,39 6

4

3,17 2,32

2

1,56

0 odrzucenie

neutralne

akceptacja

Warunki

Rycina 2.3. Natężenie negatywnych i pozytywnych stanów emocjonalnych deklarowanych przez osoby z warunków odrzucenia i akceptacji społecznej oraz warunków kontrolnych Źródło: na podstawie metaanalizy w Blackhart et al., 2009, s. 295.

z ogólnym, choć przemijającym, zobojętnieniem na ludzi. Badania z użyciem neuroobrazowania mózgu pokazały, że odrzucenie społeczne aktywizuje te same jego regiony, które są czynne podczas doświadczania fizycznego bólu (Eisenberger, Lieberman i Williams, 2003). Kiedy więc ktoś czuje się fizycznie obolały, na przykład po nieudanym pub­licznym wystąpieniu, to jego odczucia mają sens jak najbardziej dosłowny, nie tylko metaforyczny. Z badań nad zwierzętami wiemy też, że fizyczne rany powodują w centralnym układzie nerwowym wydzielanie opioidów, naturalnych substancji przypominających opium, które łagodzą odczuwanie bólu, pozwalając organizmowi dalej funkcjonować i przetrwać. Co ciekawe, podobną reakcję obronną stwierdza się u ludzi na poziomie nieświadomego przetwarzania informacji. Na przykład w jednej serii badań proszono uczestników o uzupełnianie słów o brakujące litery (np. LU_I), z czego może powstać słowo neutralne (LUKI) bądź pozytywne (LUBI). Jest to dobra miara bezwiednej aktywizacji dobrego nastroju. Okazało się, że u ludzi odrzuconych następuje wyraźny wzrost liczby uzupełnień pozytywnych w porównaniu z badanymi akceptowanymi społecznie lub kontrolnymi. Nie stwierdzono natomiast żadnych różnic

Rozdział 2. Motywy społeczne

52 dotyczących wskaźników nastroju negatywnego. Ponieważ ten sam wynik uzyskano za pomocą różnych metod, można twierdzić, że automatyczną i nieświadomą reakcją na odrzucenie jest – po początkowym odręt­wieniu – swoiste „nastrojenie” na odczuwanie pozytywnych emocji. Ta paradoksalna reakcja pomaga człowiekowi wydobyć się z uczuciowej zapaści następującej tuż po odrzuceniu. Zapaść po odrzuceniu jest też wyraźna na poziomie funkcjonowania intelektualnego. Odrzucenie prowadzi do silnego spadku sprawności logicznego myślenia, rozumowania, formułowania wniosków, choć nie osłabia prostych umiejętności umysłowych, które przebiegają automatycznie, takich jak zapamiętywanie słów (Baumeister, Twenge i Nuss, 2002). Efekty te nie zależą od bieżącego stanu emocjonalnego i nie występują u osób dowiadujących się o innych – niż odrzucenie społeczne – nieprzyjemnych perspektywach, jak ta, że będą często zapadali na choroby. Trzecim efektem odrzucenia społecznego jest spadek samokontroli, czyli skłonności do dowolnej zmiany swoich impulsywnych reakcji. I tak, ludzie odrzuceni jedzą więcej ciastek (gdy są na diecie odchudzającej), przejawiają mniejszą wytrwałość w wykonywaniu frustrującego zadania albo w wybieraniu tego, co dobre dla zdrowia, ale 1

0,8

0,6

Natężenie agresji

0,4

0,2

0

–0,2

–0,4

–0,6 0

1

2

3

4

Liczba osób akceptujących

Rycina 2.4. Natężenie agresji (głośności i czasu trwania hałasu) jako potęgowa funkcja liczby osób akceptujących osobę badaną. Przyrost liczby osób akceptujących powoduje malejące spadki agresji Źródło: DeWall et al., 2010, s. 171.

nieprzyjemne. Aby sprawdzić, czy upośledzenie samokontroli po odrzuceniu wynika ze spadku zdolności czy raczej zaniku motywacji do jej sprawowania, niektórym badanym płacono za dobre wykonanie zadania wymagającego wytrwałości i okazało się, że są oni w stanie kontrolować się nawet po odrzuceniu, jeżeli mają z tego korzyści (Baumeister et al., 2005). Powodem spadku samokontroli wskutek odrzucenia jest więc raczej brak motywacji niż zdolności do niej. Po prostu się nam nie chce – utrzymywać diety, pójść poćwiczyć, a nawet być dobrymi dla ludzi. Jesteśmy istotami impulsywnie egoistycznymi, a to, że się nawzajem nie pozbijaliśmy, wynika w dużym stopniu z samo­ kontroli. Ponieważ odrzucenie osłabia samokontrolę, prowadzi ono też do wzrostu agresji i spadku prospołeczności, na co wskazuje wiele badań. W jednym z nich nieznający się nawzajem studenci prowadzili piętnastominutową rozmowę zapoznawczą, a następnie dowiadywali się, kto z tej grupy chciałby brać z nimi udział w kolejnej części badania. W rzeczywistości otrzymywali nieprawdziwą (i losowo przydzielaną) informację zwrotną, że nie zostali zaakceptowani przez nikogo z grupy albo że zaakceptowała ich jedna osoba, dwie, trzy lub cztery. W końcowej części rozgrywali z jeszcze inną osobą grę na czas reakcji, polegającą na tym, że kto pierwszy zareaguje na pojawiający się bodziec, może porazić hałasem swojego rywala (wyposażonego w słuchawki, przez które go słyszy). Ta gra stanowi dobrą okazję do ujawniania agresji, której wskaźnikiem jest intensywność i czas trwania hałasu, na jaki eksponowany jest partner gry. Im silniejsze odrzucenie społeczne – mierzone liczbą odrzucających osób – tym większa agresja wobec nieznajomej osoby. Zależność ta jest przy tym krzywoliniowa i przyjmuje potęgową postać, jak przekonują dane z ryciny 2.4. Każda kolejna akceptująca osoba łagodzi agresywne skutki odrzucenia, ale dobroczynny efekt akceptacji jest silny tylko przy pierwszej akceptującej osobie, a potem coraz bardziej maleje. Lekiem na odrzucenie społeczne jest więc akceptacja społeczna – przy czym akceptacja pierwszej osoby jest warta więcej niż akceptacja kilku kolejnych osób razem wziętych. 2.2.  Sprawczość i kontrola Każdy człowiek jest nie tylko uczestnikiem różnych relacji społecznych, bez których nie mógłby żyć, lecz także realizatorem swoich własnych, indywidualnych celów, czyli sprawcą. Do motywów sprawczych należy dążenie do kontroli nad

2.2.  Sprawczość i kontrola

2.2.1.  Siła motywu Świat jest w dużym stopniu miejscem przewidywalnym, bo uporządkowanym. Lekarze leczą, meteorologowie prognozują pogodę, a piosenkarki śpiewają i opowiadają o swoim życiu uczuciowym. Wyobraźmy sobie na chwilę, że ten porządek zniknął, że idziemy do lekarza, nie wiedząc, czy będzie śpiewał, czy zapowiadał pogodę, a piosenkarki osłuchują nas stetoskopem i wypisują recepty. Taki świat byłby nie do zniesienia – nie mielibyśmy nad nim żadnej kontroli, nawet myślowej, i nie dawałoby się w nim przeżyć – nie moglibyśmy się wyleczyć ani zabezpieczyć przed złą pogodą. Nie trzeba dodawać, że taki świat byłby też bardzo zagrażający. Prawie wszystkie teorie osobowości przyjmują, że ludzie lubią i chcą czuć się sprawcami i autorami swojego postępowania (chyba że doprowadziło do jakiejś katastrofy). W konsekwencji pragną mieć kontrolę nad przebiegiem zdarzeń i to do tego stopnia, że widzą własną kontrolę nawet nad zdarzeniami, na które w istocie nie mają wpływu. Ellen Langer (1975) wykazała w serii badań, że ludzie ulegają złudzeniu kontroli, czyli przeceniają swój wpływ na zdarzenia w stosunku do jego faktycznej siły. Dotyczy to nawet zupełnie przypadkowych zdarzeń, takich jak wyciągnięcie szczęśliwego losu na loterii. Kiedy pracownikom pewnej firmy, w której Langer zorganizowała loterię, proponowano odprzedanie losu nabytego wcześniej za 1 dolara, badani żądali aż 8,67 dolara za los, który sami wyciągnęli, a tylko 1,96 za los wyciągnięty im przez badaczkę. Inną losową sytuacją jest gra w jedną kartę – uczestnicy wkładają do wspólnej puli dowolną sumę pieniędzy, a zgarnia je ta osoba, która wyciągnie z talii wyższą kartę. Okazało się, że badani grający z osobą nieśmiałą i kiepsko ubraną obstawiali o połowę więcej pieniędzy niż grający z osobą pewną siebie i dobrze ubraną. Najwyraźniej ulegali złudzeniu, że tę pierwszą łatwiej „skontrolować” i z nią wygrać. Zainspirowani tego rodzaju badaniami Aaron Kay i współpracownicy (2009) zaproponowali koncepcję kompensacyjnej kontroli, wedle której ludzie na tyle pragną wiary w porządek świata, że kiedy spada ich poczucie osobistej kontroli nad biegiem zdarzeń, kompensują to sobie wzrostem wiary, że źródło porządku tkwi gdzieś na zewnątrz

5,6 Rządy skorumpowane Rządy nieskorumpowane

5,4 Preferencja odpowiedzialności rządu

biegiem wydarzeń, osiągnięć, władzy i dominacji oraz pozyskania mistrzostwa i kompetencji pozwalających na osiąganie celów. Ponieważ nie sposób ich tu wszystkich omówić, skupię się tylko na jednym, najważniejszym motywie kontroli.

53

5,2

5

4,8

4,6

4,4

4,2

4 słabe

silne

Poczucie osobistej kontroli

Rycina 2.5. Preferencja odpowiedzialności rządu w zależności od poczucia osobistej kontroli u osób z krajów o skorumpowanych bądź nieskorumpowanych rządach Źródło: Kay et al., 2008, s. 27.

– w samym świecie, w rządzie, a nawet w niebie. W jednej z analiz wykorzystali dane zebrane w 67 krajach w ramach Światowego Sondażu Wartości, który zawierał m.in. pytanie o poczucie osobistej kontroli nad własnym losem, a także pytanie o stopień, w jakim badani pragną, by to rząd ich kraju (a nie oni sami) dbał o zaspokojenie ich potrzeb. Jak ilustruje rycina 2.5, im mniejsze poczucie osobistej kontroli, tym większe pragnienie, by to rząd przejął odpowiedzialność. Co zrozumiałe, zależność ta była silniejsza w krajach o nieskorumpowanych rządach (co szacowano na podstawie danych organizacji Transparency International) niż w krajach dotkniętych korupcją, gdzie rządy są niegodne zaufania. Jednak nawet w tych ostatnich państwach występowała słaba (choć istotna statystycznie) skłonność, by wobec braku osobistej kontroli to rządy przejęły odpowiedzialność. Dane te pochodzą z reprezentatywnych prób narodowych obejmujących 85% populacji świata, lecz mają charakter korelacyjny, nie wiadomo więc, co tu jest przyczyną, a co skutkiem. Jednakowoż ci sami autorzy stwierdzili wzrost zaufania do rządu także wtedy, kiedy eksperymentalnie obniżali swoim badanym poczucie osobistej kontroli, na przykład, wyświetlając poruszający film o dziewczynie, która straciła kontrolę nad własnym życiem wskutek zarażenia się wirusem HIV (z powodu pękniętej prezerwatywy), albo prosząc o przypomnienie sobie (w ramach rzekomo odrębnego badania) jakiejś niedawnej pozytywnej sytuacji, w której uczestnicy

54 sami byli kompletnie pozbawieni osobistej kontroli nad przebiegiem wydarzeń. Takie zabiegi obniżające osobiste poczucie kontroli skutkują nie tylko wzrostem zaufania do instytucji społecznych, ale nawet nasilają wiarę w Boga jako byt ingerujący w przebieg zdarzeń na świecie. Co interesujące, nie wpływają one na wiarę w Boga jako stwórcę świata – kluczową sprawą jest tu zatem wzrost przekonania, że ktoś kontroluje bieg spraw, a nie sama wiara religijna. Wzrost wiary w instytucje społeczne lub Boga jako źródła kontroli stwierdza się po obniżeniu osobistego poczucia kontroli nad zdarzeniami zarówno pozytywnymi, jak i negatywnymi, kluczem jest więc kontrola, a nie ochrona przed lękiem. Wreszcie Kay i współpracownicy (2008) pokazali, że obniżenie wiary w kontrolę sprawowaną przez instytucje społeczne jest kompensowane wzrostem poczucia kontroli osobistej. Na przykład osoby oglądające film o zarażonej dziewczynie, której służba zdrowia nie jest w stanie skutecznie pomóc, ujawniają bezpośrednio potem silniejsze złudzenie kontroli – w zadaniu, w którym na ekranie pojawiało się zielone kółko, a badani mogli na to wpływać przez wciśnięcie odpowiedniego klawisza. Choć w istocie pojawianie się kółka miało zupełnie losowy charakter, uczestnicy po zapoznaniu się z historyjką naruszającą wiarę w skuteczność systemu ochrony zdrowia nabierali silniejszego przekonania, że to oni sami kontrolowali moment pojawiania się kółka za pomocą naciskania klawisza. Mamy więc tak silne zapotrzebowanie na kontrolę, że spadek poczucia osobistej kontroli kompensujemy sobie wzrostem przekonania, że sprawy są pod kontrolą państwa lub Boga, a gdy te czynniki zawodzą, to kompensacyjnie rośnie wiara w naszą kontrolę osobistą. Zresztą kiedy zawodzi rząd – o czym informuje na przykład artykuł z cenionego tygodnika, albo zbliżają się wybory, po których obecny gabinet zapewne upadnie – u ludzi rośnie przekonanie, że „sprawy są w ręku Bogu”. Wykazano to dla krajów zarówno zachodnich (Kanada), jak i wschodnich (Malaje; Kay et al., 2010). Wierzymy zatem, że ktoś musi sprawować kontrolę, a rząd i Bóg mogą się w tej funkcji zastępować i ze sobą nawzajem, i z naszym osobistym poczuciem kontroli. 2.2.2.  Dobroczynne efekty kontroli Skoro ludzie tak pragną kontroli, to zapewne ich samopoczucie się poprawia, kiedy ją mają. Faktycznie – duża liczba badań przekonuje o dobroczynnych efektach sprawowania kontroli – czy

Rozdział 2. Motywy społeczne

to faktycznej, czy tylko subiektywnej. Jej zwiększenie powoduje: 1) wzrost wewnętrznej motywacji do działania i zainteresowania tym, co się robi; 2) wzrost twórczości i plastyczności myślenia lub działania; 3) wzrost zgodności zachowania z wyznawanymi wartościami; 4) wzrost wytrwałości w działaniu; 5) wzrost pozytywnych emocji i samooceny; 6) polepszenie samopoczucia psychicznego i obiektywnego stanu zdrowia; 7) spadek skłonności do depresji, poczucia bezradności i beznadziejności. Jednego z najbardziej przekonujących dowodów na dobroczynne efekty kontroli dostarczył klasyczny eksperyment naturalny przeprowadzony przez Ellen Langer i Judith Rodin (1976) w domu starców. Ta niezbyt znana w Polsce instytucja jest bardzo popularna w krajach anglosaskich, gdzie znaczna część osób w zaawansowanym wieku spędza jesień życia właśnie w takim domu. W jednym z nich autorki wylosowały do badań dwa piętra zamieszkane przez osoby w wieku od 65 do 90 lat, wprowadzając dla jednego piętra prostą manipulację zwiększającą poczucie kontroli. Polegało to na przemowie administratora domu pokazującej wiele możliwości wyboru dostępnych pensjonariuszom (mogą decydować o sposobie ustawienia mebli we własnym pokoju oraz o tym, czy będą oglądać telewizję, czy czytać prasę i w jakim miejscu), co było połączone z perswazją, aby z tych możliwości faktycznie korzystali. Pensjonariuszy pytano też, czy chcą się zaopiekować rośliną doniczkową (wszyscy chcieli) i proszono o jej wybranie spośród kilku możliwości. Na piętrze kontrolnym tylko informowano o możliwościach wyboru i nie przynoszono kwiatów doniczkowych. Przed manipulacją i w 3 tygodnie później pensjonariusze wypełniali krótki kwestionariusz samopoczucia, a poziom ich funkcjonowania oceniały też pielęgniarki, które nie były informowane o treści manipulacji. Okazało się, że staruszkowie z warunków sprawowania kontroli poczuli się na koniec tego okresu szczęśliwsi i bardziej aktywni niż na początku, a w ocenie pielęgniarek funkcjonowali też ogólnie lepiej, składali więcej wizyt innym pensjonariuszom i częściej rozmawiali z personelem. W warunkach kontrolnych takich zmian nie było lub pojawiły się zmiany na gorsze. Co najważniejsze, po półtora roku okazało się, że spośród staruszków, u których nasilano poczucie kontroli, zmarło 15%, natomiast w grupie bez oddziaływania – dwukrotnie więcej, bo 30%. Stanowi to dosyć ostateczny dowód, że nawet niewielkie przyrosty poczucia kontroli mogą wywierać dobroczynny wpływ na człowieka.

2.2.  Sprawczość i kontrola

55

Nie sposób naukowymi metodami oszacować, jak dalece człowiek ma faktyczną kontrolę nad całym przebiegiem własnego życia. Można jednak bez trudu zmierzyć, jak dalece człowiek jest przekonany o własnej kontroli, a ludzie ogromnie się różnią natężeniem tego przekonania. Julian Rotter (1966) wpadł na pomysł, by ludzie wybierali jedną opinię z każdej pary w rodzaju następujących:

Tabela 2.4. Korelacje wewnętrznego poczucia kontroli z różnymi wskaźnikami dobrostanu i funkcjonowania zawodowego

•  A. Wiele nieszczęśliwych wypadków, jakie się ludziom przydarzają, jest częściowo wynikiem pecha. B. Nieszczęśliwe wypadki zdarzające się ludziom są wynikiem popełnianych przez nich błędów. •  A. Choćby człowiek nie wiem jak się starał, niektórzy i tak nie będą go lubić. B. Jeżeli ktoś jest nielubiany przez innych, to znaczy, że nie potrafi z ludźmi postępować. •  A. Czasami mam uczucie, że nie mam wpływu na bieg mojego życia. B. To ode mnie zależy, co mi się w życiu przydarza. Ludzie wybierający możliwość B w jednej parze mają skłonność do wybierania podobnej alternatywy i w innych parach. Wybory typu B oznaczają wewnętrzne poczucie kontroli, czyli przekonanie, że jest się kowalem własnego losu, że to od nas zależy, co nas w życiu spotyka. Wybory typu A oznaczają natomiast zewnętrzne poczucie kontroli – przekonanie, że to, co nas spotyka, zależy od przypadku, losu, bogów czy jakichś ważnych osób, ale nie od nas samych. Stworzona przez Rottera skala poczucia kontroli stała się wzorcem dla wielu innych kwestionariuszy, a samo poczucie kontroli okazało się bardzo ważnym przekonaniem związanym z wieloma innymi różnicami między ludźmi. Przede wszystkim osoby o wewnętrznym poczuciu kontroli szybciej się uczą na podstawie własnych zysków i strat, a także mają większą skłonność do traktowania nowych zadań jako raczej sprawnościowych niż losowych, czyli takich, których realizacji można się wyuczyć, w przeciwieństwie do takich, których wynik zależy od przypadku (nie warto więc się starać). Nic dziwnego, że osoby o wewnętrznym poczuciu kontroli są lepszymi pracownikami, czego dowodzą badania z udziałem setek organizacji i tysięcy pracowników. Nie tylko deklarują wyższą satysfakcję z pracy i identyfikację z firmą zatrudnienia, silniejsze zaangażowanie w pracę i mniejszą intencję zmiany bieżącego zajęcia. Ujawniają także mniejszą absencję w pracy, rzadziej popadają w wypalenie

Zmienna

r

Dobrostan

0,30

Zdrowie (subiektywne)

0,22

Zdrowie (obiektywne)

0,13

Satysfakcja z życia

0,27

Satysfakcja z pracy

0,26

Zaangażowanie w pracę

0,21

Zamiar zmiany pracy

–0,14

Wyniki osiągane w pracy

0,13

Zarobki

0,13

Stres w pracy

–0,19

Wypalenie zawodowe

–0,23

Wsparcie społeczne

0,10

Integracja społeczna

0,16

Źródło: na podstawie metaanalizy w Ng, Sorensen i Eby, 2006, s. 1068–1070.

zawodowe, a ze stresem radzą sobie, koncentrując się raczej na usuwaniu przeszkód niż na własnych emocjach. Ich praca jest lepiej oceniana przez przełożonych i współpracowników, a faktyczne zarobki są nieco wyższe niż w wypadku osób o zewnętrznym poczuciu kontroli, które stanowią ich odwrotność. Osoby o wewnętrznym poczuciu kontroli są lepszymi pracownikami z trzech powiązanych ze sobą powodów. Po pierwsze, wewnętrzne poczucie kontroli silnie koreluje z poczuciem własnej wartości i ze skłonnością do opierania go na wynikach swojej działalności. Osoby takie mają więc bardziej pozytywny stosunek do własnej pracy i bardziej im zależy na dobrych wynikach, bo dzięki temu mogą o sobie pochlebniej myśleć. Po drugie, wykazują one silniejsze oczekiwanie sukcesu, dzięki czemu wkładają w swoją pracę więcej wysiłku, co owocuje lepszymi efektami. Gdy wierzymy we własne powodzenie, bardziej się staramy, wskutek czego więcej osiągamy. Po trzecie, cechuje je silniejsza skłonność do aktywnego wpływania na bieg wydarzeń, gdyż wierzą w skuteczność takich prób. Wszystkie te przekonania działają – do pewnego stopnia – jak samospełniające się przepowiednie. 2.2.3.  Deprywacja kontroli Co się dzieje, kiedy ludzi pozbawić kontroli nad biegiem wydarzeń? Źle się dzieje, a na czym dokładnie to polega, zależy od czasu trwania braku kontroli oraz od tego, czy ów brak jest oczekiwany, czy też pojawia się niespodziewanie (Wortman

Rozdział 2. Motywy społeczne

56 i Brehm, 1975). Niespodziewany i krótkotrwały brak kontroli wzbudza energiczne próby jej odzyskania. Wpadamy w gniew, odebrana możliwość działania staje się bardziej pociągająca niż wtedy, kiedy była jeszcze dostępna, i próbujemy odzyskać ją oraz w ogóle wpływ na bieg wydarzeń. Wszystko to przewiduje i wyjaśnia teoria reaktancji (ramka Teoria 17). Inaczej sprawy się mają, kiedy brak kontroli jest oczekiwany i się przedłuża. Wówczas pojawia się stan wyuczonej bezradności wykryty początkowo w badaniach na psach przez Martina Seligmana (1975). Badacz ten umieszczał psy w luźnej uprzęży, po czym aplikował im serię niezbyt silnych, ale niedających się ani przewidzieć, ani uniknąć wstrząsów elektrycznych. Była to pierwsza faza eksperymentu nazywana treningiem bezradności, jej istotą jest bowiem doświadczenie faktycznego braku kontroli, czyli niezależności uzyskiwanych wyników od własnych działań. Pies uczy się, że cokolwiek by zrobił, to i tak na nic, gdyż wstrząsy elektryczne pojawiają się niezależnie od jego działań. To się uogólnia na inne sytuacje – następnego dnia psy umieszczano w innym pomieszczeniu, gdzie mogły się nauczyć unikania wstrząsów w odrębnego typu zadaniu, w którym ich uniknięcie było możliwe za pomocą wykonania prostej reakcji i „nowe” (kontrolne) psy szybko się tego uczyły. Jednak psy poddane uprzednio treningowi bezradności nie były w większości w stanie wyuczyć się prostej reakcji unikania – zachowywały się tak, jakby kontrola nadal nie była możliwa. Seligman i Maier (1967) wykazali w pomysłowy sposób, że zanik zdolności do kontrolowania nowych sytuacji wskutek uprzedniego treningu bezradności nie jest TRENING BEZRADNOŚCI Doświadczenie faktycznego braku kontroli (niezależność wyników od własnych działań)

OCZEKIWANIE BRAKU WPŁYWU Przekonanie, że w przyszłości wpływ będzie niemożliwy

DEFICYTY WYUCZONEJ BEZRADNOŚCI • Deficyt motywacyjny • Deficyt poznawczy • Deficyt emocjonalny

Rycina 2.6. Pierwotny model wyuczonej bezradności Źródło: na podstawie idei Seligmana, 1975.

prostą konsekwencją samej awersyjności sytuacji treningu, czyli stresu doświadczanego z powodu wstrząsów. Wprowadzili do schematu badania drugą grupę psów, które w początkowym treningu miały możliwość unikania wstrząsów za pomocą odpowiedniej reakcji ciała, choć pewną liczbę wstrząsów jednak otrzymały, ponieważ dopiero uczyły się unikania. Do tej grupy drugiej badacze dobrali parami grupę pierwszą, w taki sposób, że jeden pies otrzymywał dokładnie tę samą liczbę wstrząsów tak samo rozłożonych w czasie, jakich doświadczał jeden wylosowany dlań pies z grupy drugiej. Grupa pierwsza i druga otrzymywały więc identyczną dawkę wstrząsów, jakkolwiek tylko w grupie pierwszej miały one niekontrolowany charakter, a więc oznaczały trening bezradności. W ostatniej, testowej fazie badania (uczenie się nowej reakcji unikania) okazało się, że jedynie psy z grupy drugiej uczyły się gorzej niż grupa kontrol­ na, czyli trzecia, która w ogóle nie przechodziła fazy treningu. Pierwotny model wyuczonej bezradności przedstawia rycina 2.6. Wyuczona bezradność jest według Seligmana syndromem trzech deficytów: deficytu motywacyjnego polegającego na spadku motywacji do przejawiania nowych reakcji dowolnych; deficytu poznawczego polegającego na spadku zdolności do spostrzegania związku między własnymi działaniami a ich następstwami oraz deficytu emocjonalnego polegającego na pojawieniu się początkowo lęku, a potem depresji (jeżeli niekontrolowane zdarzenie ma charakter negatywny). Czynnikiem pośredniczącym między treningiem bezradności a deficytami jest uogólnione oczekiwanie braku wpływu w przyszłości. Po zastosowaniu modelu do ludzi wzbudził on ogromne zainteresowanie psychologów, ponieważ syndrom wyuczonej bezradności bardzo przypomina objawy depresji, ta zaś jest nader rozpowszechnioną chorobą naszych czasów. Pierwotny model Seligmana okazał się inspirujący, lecz niewystarczający – około jednej trzeciej osób poddanych treningowi braku kontroli wcale nie popada w syndrom wyuczonej bezradności. Muszą tu zatem działać jakieś dodatkowe czynniki. Według atrybucyjnego modelu wyuczonej bezradności (Abramson, Seligman i Teasdale, 1978) miałyby to być spostrzegane przez człowieka przyczyny (czyli atrybucje) braku kontroli. Doświadczenie braku kontroli miałoby prowadzić do deficytów bezradności głównie wtedy, kiedy jego przyczyny dostrzegane są w czynnikach wewnętrznych, stałych i globalnych, a więc we własnych ogólnych cechach, takich jak brak inteligencji. Kiedy natomiast przyczyny są upa-

2.2.  Sprawczość i kontrola

57 GRUPA KONTROLNA

r Nie

Tak

r

r

Tak

Tak

r Nie

Nie

Tak

r

r

Nie

Tak

Nie

GRUPA TRENINGOWA

r Nie

Tak

Tak

Tak

Nie

r Nie

Rycina 2.7. Przebieg informacyjnego treningu bezradności Rycina przedstawia kolejne figury pokazywane osobom badanym wraz z informacją o obecności (TAK) lub nieobecności (NIE) poszukiwanej cechy. Cechą, którą należy wykryć w grupie kontrolnej, jest litera r (w grupie treningowej takiej cechy faktycznie nie ma). Źródło: Kofta i Sędek, 1993, s. 177.

trywane w sytuacji albo w czynnikach zmiennych (takich jak pech), syndrom wyuczonej bezradności się nie pojawia. Niemniej duża liczba badań przekonuje, że te interesujące hipotezy przeważnie nie uzyskują potwierdzenia (Sędek i Kofta, 1993). Inne wyjaśnienie odwołuje się do obrony samooceny – jednego z najbardziej wszędobylskich motywów u ludzi, o czym będzie mowa nieco dalej. Frankel i Snyder (1978) rozumowali, że doświadczanie serii niepowodzeń w fazie treningu bezradności jest przede wszystkim ciosem dla samooceny. Osoba będąca na pierwszym roku studiów i próbująca w nowym miejscu zaprzyjaźnić się z kilkoma kolejnymi osobami, które najwyraźniej od niej stronią, doświadcza nie tylko braku kontroli, ale zaczyna podejrzewać, że jest do niczego, skoro nikt się nie chce z nią zaprzyjaźnić. Jeżeli ktoś próbuje rozwiązać serię dość prosto wyglądających zadań i za każdym razem mu nie wychodzi, to może zacząć podejrzewać, że po prostu brak mu inteligencji. Aby uniknąć tak nieprzyjemnej konkluzji, może przestać się starać – stąd deficyty bezradności. Dzięki temu kiepskie wyniki przypisuje brakowi starań (co łatwo znieść), a nie brakowi inteligencji, co byłoby trudne do zniesienia. Aby rozstrzygnąć kwestię, czy liczą się porażki, czy brak kontroli, Mirosław Kofta i Grzegorz Sędek (1989b) przeprowadzili serię eleganckich badań; ich uczestnicy w pierwszej fazie próbowali rozwiązać serię zadań, które w istocie były nierozwiązywalne (doświadczenie niekontrolowaności), ale tylko połowę badanych informowano pięć razy z rzędu, że źle wykonali zadanie. Informacja o porażkach co prawda bardzo obniżała nastrój i subiektywną

ocenę wykonania zadań, gdy jednak przyszło do fazy testowej, obie grupy jednakowo źle wypadały w porównaniu z grupą kontrolną, która nie przechodziła fazy treningu, to znaczy jednakowo kiepsko uczyły się unikać (przez naciskanie odpowiednich przycisków) przykrego hałasu wydobywającego się ze słuchawek umieszczonych na uszach. Liczy się zatem nie tyle porażka, ile brak kontroli. Co jest jednak kluczowym pośrednikiem między doświadczeniem braku kontroli a syndromem wyuczonej bezradności? Odpowiadając na to pytanie, Kofta i Sędek (1989a) sformułowali oryginalny informacyjny model bezradności zakładający, że bezpośrednim powodem deficytów bezradności (spadku poziomu wykonania i negatywnych emocji) jest stan wyczerpania poznawczego, w jaki człowiek popada wskutek wielokrotnych prób poradzenia sobie z nierozwiązywalnymi zadaniami z fazy treningowej. Próbując zrozumieć, „co jest grane” w danej sytuacji („kiedy matematyczka stawia dobre stopnie, a kiedy złe?”), wysuwamy różne hipotezy, z których każda okazuje się fałszywa, ponieważ sytuacja jest czysto losowa (matematyczka stawia oceny w zależności od własnego humoru, który zmienia się w nieprzewidywalny sposób). Powstaje nam z tego kompletny mętlik w głowie, czyli właś­ nie stan wyczerpania poznawczego – poczucie, że nie rozumiemy, i nigdy nie zrozumiemy, co się dzieje. Zaprzestajemy formułowania i sprawdzania hipotez (skoro żadna się nie sprawdza), czujemy pustkę w głowie i niechęć do jakiegokolwiek dalszego wysiłku myślowego. Podczas gdy Seligman uważał, że istotą treningu bezradności jest niemoż-

Rozdział 2. Motywy społeczne

58 ność zapanowania poprzez własne postępowanie nad tym, co się nam przydarza (czyli behawioralny brak kontroli), Kofta i Sędek powiadają, że wystarcza brak kontroli czysto poznawczej, czyli sama niemożność zrozumienia, co się dzieje – pod warunkiem wszakże, że zależy nam na zrozumieniu i naprawdę staramy się je osiągnąć. Aby to sprawdzić, autorzy skonstruowali zupełnie nowy rodzaj treningu bezradności, którego zasadę ilustruje rycina 2.7. Badanym pokazywano kolejne figury różniące się kilkoma cechami z prośbą, aby na podstawie informacji TAK i NIE zamieszczonych pod każdą figurą zidentyfikowali, o którą cechę chodzi. Badani mogli na podstawie tych informacji sprawdzać różne następujące po sobie hipotezy – na przykład tę, że chodzi o małe, a nie duże R (ani o jakąkolwiek inną cechę) – jak to jest w wypadku grupy kontrolnej przedstawione w górnej części ryciny. Dolna część ukazuje strukturę zadania dla grupy z treningiem bezradności – jak widać, tutaj zadanie jest nierozwiązywalne, ponieważ każda możliwa cecha zostaje zaprzeczona i wszystkie kolejne hipotezy okazują się nietrafne. Używając tej celowo wyzutej z emocji i faktycznych zachowań procedury, Kofta i Sędek wykazali wielokrotnie, że czysto informacyjny trening bezradności prowadzi do wszystkich trzech deficytów przedstawionych na rycinie 2.6. Powoduje spadek poziomu wykonania zadań – osoby podda-

ne treningowi wolniej się uczą unikania przykrego hałasu i popadają w negatywne stany emocjonalne, takie jak przygnębienie, niezadowolenie i gniew. Czują też pustkę w głowie i niechęć do podejmowania wysiłku umysłowego. Na przykład, podejmując decyzje o wyborze filmu z pięciu możliwych, robią to dłużej, zadają mniej pytań o filmy i ważne cechy tychże, a przede wszystkim ich wysiłki nie są sterowane żadną hipotezą. Zwykle w sytuacji poszukiwania informacji ludzie formułują hipotezę, że jedna z opcji okaże się lepsza od pozostałych, i o nią najczęściej pytają. Tak robili badani z grupy kontrolnej, natomiast u osób poddanych treningowi bezradności skłonność ta zanikała, co wskazuje, że nie miały żadnej hipotezy (Sędek, Kofta i Tyszka, 1993). Badania te przekonują więc, że do wystąpienia deficytów bezradności nie jest konieczny zanik możliwości wpływania na przebieg wydarzeń (kontrola behawioralna) i towarzyszące temu silne emocje. Wystarcza sam brak zrozumienia tego, co się dzieje, a wynikające stąd wyczerpanie poznawcze jest dostatecznym powodem przeżywania nieprzyjemnych emocji. Niemniej utrata kontroli behawioralnej często owocuje silnymi stanami emocjonalnymi beznadziejności, nawet kiedy zachowujemy pełną kontrolę poznawczą – to znaczy rozumiemy, co i dlaczego się dzieje, ale nie jesteśmy w stanie temu zapobiec (Abramson, Metalsky i Alloy, 1989).

Jak to się robi 2: Bezradność intelektualna w szkole Jeżeli pamiętacie lekcje matematyki jako przyprawiający o depresję koszmar, z którego nic nie dawało się zrozumieć pomimo wysiłku, to nie jesteście sami. Dotknął was syndrom bezradności intelektualnej, który pojawia się wtedy, gdy intensywne wysiłki mające na celu zrozumienie czegoś nie przynoszą żadnych rezultatów. Syndrom ten był przedmiotem szeroko zakrojonych badań Grzegorza Sędka (1995) z udziałem warszawskich licealistów. Sędek skonstruował kilka kwestionariuszy mierzących bezradność intelektualną, poziom zagrożenia wzbudzanego przez różne przedmioty szkolne, a także skale oceny nauczyciela i jego oddziaływań dydaktycznych – na przykład tego, jak dalece się stara, aby uczniowie zrozumieli nowo wprowadzany materiał. Badania sprawdzały, w jaki sposób te różne zmienne są powiązane z poziomem osiągnięć szkolnych mierzonych testem wiadomości i ocenami na koniec roku. Zauważmy, że taki wskaźnik osiągnięć szkolnych zarówno umożliwia porównywanie różnych szkół (bo test wiadomości był identyczny dla wszystkich), jak też uwzględnia ich specyfikę (bo oceny na koniec roku były wystawiane oddzielnie w każdej szkole). Dzięki zaawansowanym metodom statystycznym (tzw. równania liniowo-strukturalne pozwalające rozstrzygać, które modele zależności przyczynowo-skutkowych są lepiej dopasowane do danych niż inne możliwe do pomyślenia modele) Sędek mógł stwierdzić wiele interesujących zależności. Osiągnięcia szkolne okazały się ujemnie skorelowane zarówno z poczuciem zagrożenia na lekcjach z danego przedmiotu, jak i z bezradnością intelektualną, jednak związek zagrożenia z postępami w nauce jest pozorny i wynika z faktu, że zagrożenie pozostaje silnie skorelowane z bezradnością. Czynnikiem rzeczywiście hamującym osiągnięcia szkolne jest jedynie bezradność, co ilustruje rycina 2.8. Zauważmy, że jest to wynik o kapitalnym znaczeniu praktycznym: jeżeli nauczyciel pragnie istotnie podnieść poziom osiągnięć ucznia, to nie wystarczy sprawić, aby uczniowi było przyjemniej, co wydaje się ideologią niektórych szkół zakładających, że jeśli tylko uprzyjemnią uczniom życie, to oprócz tego, że będzie im miło, również będą więcej wiedzieć. Badania Sędka dowodzą, że aby podnieść osiągnięcia szkolne, nauczyciel powinien zrobić coś znacznie trudniejszego – uczyć w taki sposób, aby nie dopuścić do wykształcenia się u wychowanków bezradności intelektualnej. Pokazują one ponadto, jak nauczyciel może to osiągnąć. Powinien mianowicie zadbać o to, aby uczniowie zrozumieli nowo wprowadzane treści; pytać ich, czy rozumieją, i wyjaśniać wątpliwości, zachęcając do wypowiedzi, wreszcie pobudzać ciekawość uczniów i stymulować ich aktywność na lekcji. Są to wszystko działania wymagające nie tylko dobrej woli, lecz także umiejętności zawodowych; są więc znacznie trudniejsze niż samo

2.3.  Koło zachowań społecznych

59

obdarzanie uczniów akceptacją i dbanie o ich dobre samopoczucie. Badania Sędka wskazują też na wyraźną parcjalność bezradności intelektualnej – uczniowie bezradni w zakresie na przykład matematyki wcale nie muszą być bezradni w zakresie języka polskiego i odwrotnie. Dowodzi to, oprócz niezależności wpływu bezradności na postępy szkolne od inteligencji, że bezradność jest wyuczonym wzorcem reagowania, a nie jedynie przejawem niedostatków intelektu ucznia. Bezradnością intelektualną zagrożeni są szczególnie uczniowie silnie, nie zaś słabo motywowani do nauki szkolnej, którym się po prostu uczyć nie chce. Wręcz przeciwnie. Jest to zgodne z przewidywaniem informacyjnej teorii bezradności, że warunek jej powstania stanowi duża intensywność i bezowocność podejmowanych prób zrozumienia. Poprzednio opisywane badania nad informacyjną teorią bezradności miały charakter badań podstawowych, zmierzających do wykrywania ogólnych prawidłowości rządzących ludzką psychiką i zachowaniem, niezależnie od ich pożytków praktycznych. Natomiast przytoczone wyżej badania Sędka to badania stosowane, czyli ukierunkowane na rozwiązanie jakiegoś problemu praktycznego (tutaj: skąd bierze się bezradność intelektualna i czy obniża ona wyniki w nauce). 0,74* Bezradność intelektualna

Poczucie zagrożenia –0,47*

–0,11

Osiągnięcia szkolne

0,65* Oceny na koniec roku

0,24* Wyniki testu wiadomości

Rycina 2.8. Model przyczynowych zależności między bezradnością intelektualną, poczuciem zagrożenia a osiąg­ nięciami szkolnymi (wskaźnikowanymi za pomocą ocen na koniec roku i wynikami testu wiadomości) Liczby oznaczają tzw. współczynniki ścieżek – siłę zależności przy statystycznej kontroli związków danej zmiennej z innymi zmiennymi. Gwiazdkami zaznaczono współczynniki istotne statystycznie. Źródło: Sędek, 1995.

2.3.  Koło zachowań społecznych Omówione dotąd motywy sprawcze i wspólnotowe są wzajemnie niezależne. Jak wynika z rozdziałów 5.1.3 oraz 19.2, sprawczość i wspólnotowość stanowią także główne wymiary spostrzegania osób i grup społecznych. Koncepcja przedstawiona na rycinie 2.9 zakłada, że dopiero znajomość motywów osoby działającej nadaje sens jej zachowaniom z punktu widzenia obserwatora. Dokładnie ten sam cel może być realizowany w służbie różnych motywów, a więc i zachowanie realizujące cel może mieć zupełnie odmienne znaczenia. Jeżeli na przykład Janek zaprasza Marysię na randkę po to, by nawiązać bliższą relację z atrakcyjną dziewczyną, to dąży do realizacji motywu afiliacji czy miłości. Jeżeli jednak Janek robi to, aby pochwalić się atrakcyjną zdobyczą przed kolegami i potwierdzić swoją dominującą pozycję w grupie rówieśniczej, jest to przejawem motywu dominacji czy kontroli. Ponieważ sprawczość i wspólnotowość są wzajemnie niezależne, można je przedstawić w postaci prostopadłych osi, leżących u podstaw znaczenia

zachowań interpersonalnych, czyli takich, które ludzie nawzajem na siebie kierują. W konsekwencji można mówić o ośmiu głównych zachowaniach interpersonalnych przedstawionych na rycinie. Koncepcja Leonarda Horowitza i współpracowników jest najbardziej współczesną wersją koła zachowań interpersonalnych, którego wczesne wcielenia sięgają połowy XX wieku. Timothy Leary (1957) zakładał, że istotą dwóch motywów jest afiliacja i dominacja, przy czym ta pierwsza rozciąga się od nienawiści do miłości. Późniejsze badania dowiod­ ły jednak, że osiami przestrzeni są nie pojedyncze motywy afiliacji i dominacji, lecz całe ich rodziny – dlatego zrewidowana koncepcja koła przedstawiona na rycinie 2.9 posługuje się ogólniejszymi terminami „sprawczość” (obejmująca dominację, kontrolę, motywy osiągnięć, podwyższania statusu i władzy) i „wspólnotowość” (obejmująca afiliację, przynależność społeczną, motywy przyjaźni, opieki i miłości). Wiele badań zainspirowanych koncepcją koła interpersonalnego pokazało, że zachowania wrogie i nienawistne są niezwykle rzadkie, przynajmniej w odniesieniu do „swoich” (czyli członków własnej grupy). Dlatego wspólno-

Rozdział 2. Motywy społeczne

60 Dominacja

Zwymyślanie

Ochrona

Y X

Miłość

Ignorowanie

Ugłaskiwanie

Ufność Uległość

Rycina 2.9. Koło zachowań interpersonalnych – dwuwymiarowa przestrzeń znaczeń zachowania interpersonalnego Oś X oznacza wspólnotowość, oś Y – sprawczość. Źródło: Horowitz et al., 2006, s. 71.

towe znaczenia zachowań prezentowane na rycinie rozciągają się od ignorowania (a nie wrogości) do miłości. Jedną z ciekawszych idei związanych z kołem interpersonalnym jest hipoteza, że wymiana zachowań wzdłuż osi wspólnotowości rządzi się regułą podobieństwa, podczas gdy wymiana zachowań wzdłuż osi sprawczości – regułą komplementarności, czyli dopełniania. Pozytywne zachowania wspólnotowe, takie jak współpraca czy okazywanie sympatii, zwykle wywołują podobne reakcje osób, na które są ukierunkowane, o czym świadczą liczne dane opisywane dalej pod hasłem reguły wzajemności (zob. rozdz. 11.2.4) czy kształtowania się sympatii (zob. rozdz. 12.3). Podobnie rywalizacja w konflikcie zwykle nasila Tabela 2.5. Zachowania i oceny osób badanych w zależności od tego, czy ich partner (pozorant) przyjmował posturę dominującą, neutralną, czy uległą Postura pozoranta

Zachowanie (β)

dominująca

neutralna

uległa

–0,26

0,10

0,20

4,17

4,50

4,44

Lubienie partnera   badani poszerzający się   badani niezmieniający się

4,62

3,70

4,50

  badani kurczący się

5,17

4,50

3,65

4,27

4,99

5,07

Komfort interakcji   badani poszerzający się   badani niezmieniający się

4,70

4,73

5,45

  badani kurczący się

5,00

4,35

3,98

Źródło: Tiedens i Fragale, 2003, s. 563.

identyczną reakcję partnera, atak zaś na innego człowieka (prowokacja) jest najbardziej niezawodnym sposobem na wywołanie agresji. Nie wszystkie jednak akty rywalizacji wywołują podobną reakcję (znaczna część ludzi przejawia dążenie do współpracy w konflikcie niezależnie od tego, co czyni partner – zob. rozdz. 16) i nie wszystkie prowokacje spotykają się ze wzajemnością. Innymi słowy, podobieństwo reakcji jest znacznie bardziej konsekwentne w pozytywnym niż w negatywnym obszarze wspólnotowości. Dlatego badacze powiadają, że sympatia wzbudza sympatię, antypatia zaś jedynie zaprasza do antypatii. Na wymiarze sprawczości nie działa podobieństwo, lecz głównie komplementarność. Najbardziej przekonującym argumentem są tu dane z eksperymentów, w których nagrywano na wideo zachowania niewerbalne badanych podczas rozwiązywania pewnego zadania z nieznajomą osobą, będącą w rzeczywistości pozorantem. Pozorant w trakcie zadania przyjmował coraz bardziej dominującą posturę ciała (prostował się i „nadymał”) bądź nie zmieniał jej, bądź też zmieniał posturę na coraz bardziej uległą (wizualnie się kurczył). Podstawową zmienną zależną była postura ciała spontanicznie przyjmowana przez osobę badaną, sprawdzana na ekranie monitora (gdzie odtwarzano zapis interakcji) za pomocą linijki, którą odmierzano szerokość jej ciała (Tiedens i Fragale, 2003). Okazało się, że badani, których partner przyjmował posturę dominującą, coraz bardziej kurczyli się w trakcie zadania, natomiast ci, których partner przyjmował posturę uległą, coraz bardziej poszerzali swą sylwetkę (czego wskaźnikiem w tabeli jest współczynnik regresji między czasem a szerokością ciała badanego). Co więcej, za tym komplementarnym wzorcem reagowania podążało też lubienie partnera i psychiczny komfort podczas interakcji. Jak wynika z danych zawartych w tabeli 2.5, lubienie i komfort były największe przy reakcjach komplementarnych, a najmniejsze przy reakcjach podobnych. Oceny te przedstawiały się szczególnie katastrofalnie u badanych, którzy kurczyli się w reakcji na podobnie uległe zachowania partnera. Wszystkie te reakcje pozostawały kompletnie nieświadome – badani nie zdawali sobie z nich sprawy ani nie mieli świadomości, że poszerzanie–kurczenie ciała były przedmiotem eksperymentu. Inne badania pokazały, że wedle podobnie komplementarnego wzorca przebiega też samo spostrzeganie partnerów interakcji – im bardziej człowiek uważa siebie za osobę dominującą (czy to z powodu stałej skłonności, czy to w wyniku manipulacji eksperymentalnej), tym bardziej skłonny jest spostrzegać

2.4.  Poznanie i zrozumienie

konkretnego partnera interakcji jako osobę uległą i odwrotnie. Ten wzorzec spostrzegania partnerów jest motywowany nadzieją na skuteczny przebieg interakcji i ulega nasileniu wtedy, kiedy ludzie spodziewają się interakcji zadaniowej z daną osobą (Tiedens, Unzueta i Young, 2007). To właśnie nadzieja takiej udanej interakcji sprawia, że raczej dopasowują się oni do partnera, niż wdają w rywalizację typu „kto bardziej się nadmie”. Możliwe więc, że przy zaktywizowaniu innych motywów, zwłaszcza samooceny, ludzie wdają się w walkę „kto kogo” i zasada komplementarności zamienia się w regułę podobieństwa i wzajemności. 2.4.  Poznanie i zrozumienie Człowiek pragnie poznawać świat co najmniej z trzech powodów. Po pierwsze, poznawanie jest przyjemne, czyli samo w sobie stanowi nagrodę, dla uzyskania której ludzie są w stanie wydatkować wiele czasu i wysiłku. Po drugie, poznanie zwykle bywa potrzebne do sformułowania jakiegoś sądu czy podjęcia decyzji – pozyskanie i utrzymanie subiektywnie pewnej informacji jest warunkiem skutecznego działania. Po trzecie, poznanie w postaci myślenia i formułowania wniosków jest niezbędne do uzyskania poczucia sensu własnych działań i egzystencji. Jak się przekonamy, wszystkie trzy odmiany motywu poznania i zrozumienia mają społeczny charakter zarówno w tym sensie, że ludzkie poznanie dotyczy przede wszystkim świata społecznego, jak i w tym, że przebieg i wyniki procesu myślenia są w kluczowym stopniu uwarunkowane tym, co myślą i robią inni. 2.4.1.  Potrzeba poznania John Cacioppo i Richard Petty (1982) zauważyli, że choć wszyscy poznają i rozumieją świat, nie każdy robi to w jednakowy sposób. Niektórzy ludzie oddają się poznawaniu dla przyjemności, inni czynią to z konieczności. Do pomiaru tych różnic autorzy stworzyli Skalę Potrzeby Poznania, której przykładowe pozycje przedstawia tabela 2.6. Osoby o silnej potrzebie poznania lubią poszukiwać nowych informacji, uczyć się ich i myśleć nad nimi celem sformułowania wniosków i decyzji. Natomiast osoby o słabej potrzebie poznania są niechętne przemyślanemu przetwarzaniu informacji i wolą swoje sądy przejmować od innych lub formułować na podstawie powierzchownego bądź intuicyjnego przetwarzania informacji. Koncepcja ta zainspirowała dosłownie setki badań, które przyniosły szereg rzetelnych (powtarzalnych) wyników. Po

61 Tabela 2.6. Przykładowe pozycje ze Skali Potrzeby Poznania Wolę złożone problemy od prostych. Myślenie to nie jest mój sposób na uciechę.* Pociąga mnie myślenie abstrakcyjne. Zwykle kończę na rozmyślaniach, nawet gdy dana kwestia nie dotyczy mnie osobiście. Lubię zadania, o których nie trzeba wiele myśleć po ich opanowaniu.* Oddaję się rozmyślaniom na tyle tylko, na ile muszę.* *  Pozycje o odwróconej punktacji. Wszystkie pozycje skali są nasycone jednym czynnikiem. Źródło: skrócona wersja skali w Cacioppo et al., 1996, s. 253.

pierwsze, okazało się, że Skala Potrzeby Poznania jest wewnętrznie spójna, stała w czasie i ma charakter jednowymiarowy, czyli ma prostą strukturę. Po drugie, koreluje ona umiarkowanie dodatnio z takimi zmiennymi, jak ciekawość, otwartość na nowe informacje, doświadczenia i zachowania, skłonność do formułowania złożonych wniosków przyczynowych oraz przyjemność z przetwarzania informacji słownych (choć nie wzrokowych). Potrzeba poznania ujawnia też słabe lub umiarkowane korelacje ujemne z takimi zmiennymi, jak potrzeba domknięcia poznawczego, dogmatyzm, potrzeba porządku i przewidywalności, obserwacyjna samokontrola zachowania i skłonność do upraszczania informacji. Wszystkie te zmienne mierzono za pomocą kwestionariuszy, których większość jest bliżej omawiana w tym i następnych rozdziałach niniejszej książki (szczególnie w rozdziale 4). Wiele uwagi poświęcono badaniom nad zróżnicowaniem faktycznych zachowań osób o silnej i słabej potrzebie poznania. Badania te (podsumowane przez Cacioppo et al., 1996) wykazały, że osoby o silnej potrzebie poznania zapamiętują więcej przetwarzanych informacji, co świadczy o głębszym ich przemyśleniu, istotą myślenia jest bowiem tworzenie licznych skojarzeń nowej informacji z innymi, już posiadanymi danymi (a te skojarzenia ułatwiają późniejsze przypominanie). Dotyczy to bardzo różnych nowych informacji, takich jak argumenty zawarte w przekazie perswazyjnym, cudze zachowania, fakty z przewodu sądowego, a nawet nazwy reklamowanych marek czy produktów. Jak się przekonamy w rozdziale 8.4.3, w warunkach umożliwiających myślenie ludzie bardziej dają się przekonać silnym niż słabym argumentom perswazyjnym, przy czym prawidłowość ta dotyczy przede wszystkim osób o silnej potrzebie poznania, zanika zaś u osób o potrzebie słabej, które mają małą motywację do przetwarzania przekazów perswazyjnych. Natomiast osoby o słabiej potrzebie poznania bardziej ulegają podczas perswazji ta-

Rozdział 2. Motywy społeczne

62 kim prostym wskaźnikom, jak liczba otrzymanych argumentów czy wiarygodność ich nadawcy. Wiele badań świadczy też o tym, że silna potrzeba poznania sprzyja angażowaniu się w zadania wymagające myślenia, dłuższemu wykonywaniu takich zadań i wkładaniu w nie znaczniejszego wysiłku, a także czerpaniu z nich większej przyjemności. Osoby o silnej potrzebie poznania chętniej też podejmują zadania wymagające dużego wysiłku myś­lowego, szczególnie wtedy, gdy nie przynosi to żadnych zewnętrznych wobec poznawania korzyści. Bardziej też dbają o poprawność i obiektywizm wyciąganych przez siebie wniosków i skłonne są wkładać wiele wysiłku w samodzielne pozyskiwanie informacji, które taką poprawność umożliwiają. Nic więc dziwnego, że dysponują one szerszą i rozleglejszą wiedzą na różne tematy – od kupowanych produktów do polityków, na których głosują. 2.4.2.  Potrzeba domknięcia poznawczego Chociaż przynajmniej niekiedy myślimy dla przyjemności, przeważnie myślimy z konieczności, czyli po to, aby osiągnąć jakieś cele, z punkTabela 2.7. Przykładowe pozycje ze Skali Potrzeby Domknięcia Poznawczego złożonej z czterech wskazanych podskal Preferowanie porządku Myślę, że dobrze uporządkowane życie jest zgodne z moim temperamentem. Moje własne otoczenie jest nieuporządkowane i niezorganizowane.* Dopiero ustalenie spójnych reguł umożliwia mi cieszenie się życiem. Preferowanie przewidywalności Myślę, że zabawnie jest zmieniać plany w ostatnim momencie.* Bawi mnie niepewność związana z nowymi sytuacjami.* Unikam sytuacji, których konsekwencji nie da się przewidzieć. Nietolerancja wieloznaczności Unikam niejasnych sytuacji. Myślę, że lepiej się uczę w sytuacjach, w których brak jasno określonych celów i wymagań.* Czuję dyskomfort, gdy czyjeś czyny lub intencje są dla mnie niejasne. Zamkniętość umysłowa Dążę do tego, by zawsze wiedzieć, co ludzie myślą na dany temat. Unikam stawiania pytań, na które można odpowiedzieć na wiele różnych sposobów. Zwykle dostrzegam wiele możliwych rozwiązań problemu, przed którym stoję.*

tu widzenia których procesy poznania są tylko instrumentem. Działanie, a nawet samo podjęcie decyzji lub sformułowanie jakiegoś sądu, wymaga subiektywnie pewnej wiedzy. Jak powiada Arie Kruglanski (2004), zapotrzebowanie na taką wiedzę oznacza pojawienie się stanu motywacyjnego, który nazywa on bieżącą potrzebą domknięcia poznawczego. Silny motyw domknięcia oznacza pragnienie, aby jak najszybciej mieć za sobą przetwarzanie informacji i dojść do nawet pochopnych wniosków, których człowiek gotów jest potem kurczowo się trzymać. Osoba z silną motywacją domknięcia przypomina więc nielubiącego zakupów mężczyznę w sklepie obuwniczym – gotów jest nabyć buty nawet o numer za małe, aby tylko mieć kupowanie już za sobą. Ludzie dość mocno różnią się potrzebą domknięcia poznawczego, co mierzy kwestionariusz, którego przykładowe pozycje zawiera tabela 2.7. Bieżąca motywacja domknięcia poznawczego nie jest tylko kwestią predyspozycji indywidualnych, ale ma wiele źródeł, co ilustruje rycina 2.10. Najważniejszym jest bilans zysków i strat wynikających z domknięcia, czyli ze sformułowania ostatecznej konkluzji, bądź też z braku domknięcia, czyli z braku takiej konkluzji. Jeżeli wpadamy spóźnieni na peron, z którego zaraz ruszą dwa pociągi, to potrzeba domknięcia (zdecydowania, do którego wsiąść) jest duża, szczególnie gdy jeden jedzie do Gdańska, a drugi do Lublina. Presja czasowa stanowi zwykle ważny czynnik nasilająBilans zysków i strat • Zyski i straty z domknięcia poznawczego • Zyski i straty z braku domknięcia poznawczego • Zyski z trafności sądów

• • • •

Stan umysłu Zmęczenie Znudzenie Dystrakcja Nacisk czasowy

Osobowość

• Potrzeba

domknięcia poznawczego • Potrzeba struktury • Słaba potrzeba poznawania

Bieżąca motywacja domknięcia poznawczego

Chwytanie informacji • Skrócenie czasu przetwarzania informacji • Zwiększenie subiektywnej pewności wniosków • Efekt pierwszeństwa • Efekt asymilacji • Uleganie stereotypom • Wykorzystywanie heurystyk

Zamrożenie przekonań • Preferowanie opinii społecznie podzielanych • Odrzucanie osób o odmiennych poglądach • Preferowanie stałości i zgodności wewnętrznej

*  Pozycje o odwróconej punktacji.

Rycina 2.10. Wyznaczniki i konsekwencje bieżącej motywacji domknięcia poznawczego

Źródło: Webster i Kruglanski, 1994 w tłumaczeniu Kossowskiej, 2003.

Źródło: na podstawie prac Kruglanski, 2004 oraz Kruglanski i Webster, 1996.

2.4.  Poznanie i zrozumienie

cy motyw domknięcia, a podobnie działają zmęczenie, znudzenie czy dystraktory, takie jak hałas. W opisanych warunkach przetwarzanie informacji staje się uciążliwe i nieprzyjemne, dążymy więc do jego możliwie szybkiego zakończenia. Ludzie, którzy ogólnie nie lubią myśleć, czyli mają niską potrzebę poznania (była o niej mowa wcześniej), częściej przejawiają potrzebę domknięcia. Jest ona natomiast mniejsza u osób, które z tych czy innych względów obawiają się nietrafności własnych sądów. Wszystkie wymienione na rycinie 2.10 czynniki – czy to sytuacyjne, czy osobowościowe – działają z podobną siłą i w zbliżony sposób. Motywacja domknięcia poznawczego przejawia się w pospiesznym chwytaniu informacji i zamrożeniu przekonań sformułowanych na ich podstawie. Jej istotą jest z jednej strony możliwie szybkie pozyskanie subiektywnej pewności, z drugiej zaś – obrona tejże w obliczu nowych informacji, a więc niepodatność raz sformułowanych sądów na zmianę. Pospieszne chwytanie informacji polega na opieraniu sądów i decyzji na wcześnie pojawiających się danych kosztem tych napływających w dalszej kolejności. Przejawem tego jest efekt pierwszeństwa – motyw domknięcia poznawczego prowadzi do opierania sądów na początkowych informacjach o spostrzeganej osobie. Jeżeli są one pozytywne (a późniejsze – negatywne), to ogólny sąd jest bardziej pozytywny, niż kiedy informacje początkowe są negatywne. Zjawisko to pojawia się w większym natężeniu przy silnej niż słabej motywacji domknięcia poznawczego. Podobnie sprawy się mają z efektem asymilacji, czyli „podciągania” przetwarzanych danych do jakiejś już zaktywizowanej informacji – jeżeli wychodzimy z kina, gdzie oglądaliśmy kryminał (aktywizacja agresji), to bardziej jesteśmy skłonni potraktować niewinne szturchnięcie sąsiada jako prowokację, niż po obejrzeniu komedii (brak aktywizacji agresji). Badania Kruglanskiego (2004) pokazały, że nasilona potrzeba domknięcia skutkuje wzrostem tak rozumianej asymilacji, podczas gdy instrukcja nakazująca dbanie o trafność formułowanych sądów (osłabiająca motyw domknięcia) prowadzi do spadku asymilacji. Jak się przekonamy w rozdziale 5.3.2, ludzie często ulegają podstawowemu błędowi atrybucji, który polega na przecenianiu czynników wewnętrznych, a niedocenianiu nacisków sytuacyjnych jako przyczyn zachowania. Na przykład, widząc ciągle mówiącego wykładowcę, możemy go uważać za gadułę, choć jego rozmowność może wynikać nie z gadatliwości, lecz z pełnionej roli społecznej – trudno przecież o wykładowcę, który nic nie mówi. Aby poprawnie ocenić stopień jego

63 gadulstwa powinniśmy więc uwzględnić poprawkę na pełnioną przez niego rolę. Taka poprawka następuje jednak późno w sekwencji przetwarzania danych i wymaga świadomego namysłu – dlatego przy silnym motywie domknięcia w ogóle do niej nie dochodzi i motyw skutkuje zwiększeniem podstawowego błędu atrybucji. Pospieszne chwytanie informacji oznacza poleganie nie tylko na danych początkowych, lecz także na informacjach łatwych do uzyskania, na przykład stereotypowych. Dlatego motyw domknięcia wzbudza większą skłonność do ulegania stereotypom, zamiast trudniejszym do uzyskania i przetworzenia indywidualnym informacjom na temat ocenianej osoby. Na przykład w sytuacji pośpiechu ludzie bardziej ulegają stereotypowi kobiecości, formułując opinie o żeńskich i męskich kandydatach na stanowisko menedżera. Motywacja domknięcia owocuje ogólnie krótszym i bardziej powierzchownym przeszukiwaniem informacji, na których mogą i powinny się opierać formułowany sąd lub decyzja. Paradoksalnie towarzyszy temu silniejsze subiektywne poczucie pewności i słuszności własnych sądów niż przy głębszym i bardziej wielostronnym rozważeniu informacji, jakie ma miejsce przy słabej motywacji domknięcia. Badania Małgorzaty Kossowskiej (2005, 2007) wskazują, że głęboką przyczynę ograniczonego przetwarzania informacji przez osoby o wysokiej potrzebie domknięcia stanowią pewne deficyty poznawcze w postaci mniejszej puli zasobów pamięci operacyjnej, jakie są one w stanie przeznaczyć na aktualnie wykonywane zadanie, bądź też w postaci gorszego gospodarowania tymi zasobami, kiedy je dzielą między dwa równolegle wykonywane zadania. Drugą konsekwencją motywu domknięcia poznawczego jest zamrożenie przekonań, czyli podtrzymywanie raz uzyskanego domknięcia. Przejawia się to skłonnością do przyjmowania przekonań, które są podzielane przez większość, dzięki czemu będą rzadziej atakowane w przyszłości. Dlatego osoby o dużej potrzebie domknięcia wykazują tendencję do przyjmowania poglądów konserwatywnych i uproszczonych (Kossowska, 2005). Nawet sytuacyjnie wzbudzony motyw domknięcia prowadzi do silniejszego odrzucania odstępców, czyli osób wyznających inne poglądy niż większość. Odstępcy w małej grupie społecznej wprowadzają dysonans, a ten jest stanem nieprzyjemnym (zob. ramkę Teoria 7) i utrudnia domknięcie w procesie podejmowania decyzji przez grupę. Wykazały to interesujące badania z udziałem harcerzy wybierających między dwoma miejscami, w których miał

Rozdział 2. Motywy społeczne

64

w poniedziałek, to nie wiemy, czy będzie krzyczał i we wtorek. Gdy jednak wiemy, że w poniedziałek był agresywny, to będzie agresywny i we wtorek. Przypisanie abstrakcyjnych cech pozwala zatem przewidywać więcej zachowań spostrzeganej osoby, ale ma to swoją cenę w postaci mniejszej podatności przekonania na zmianę pod wpływem nowych informacji. Konkretne przekonanie, że sąsiad krzyczał, łatwo zmienić (wystarczy, że przestanie krzyczeć), natomiast abstrakcyjne przekonanie, że jest agresywny, zmienić trudniej (choćby dlatego, że unikamy osób agresywnych, więc pobieramy mniej nowych informacji na ich temat).

0,5

0,02

0,11

0,02

0,02

Zmiana sympatii

0

–0,5 –0,72 –1

Konformista

–1,5

Odstępca –1,76

–2 bardzo wcześnie

wcześnie

późno

Moment wypowiedzi

Rycina 2.11. Zmiana sympatii w stosunku do konformisty i odstępcy w zależności od momentu jego wypowiedzi Źródło: na podstawie danych w Kruglanski i Webster, 1991, s. 216.

się odbyć ich obóz letni. Podczas grupowej dyskusji na ten temat jeden z harcerzy – na prośbę badaczy – wypowiadał się za stanowiskiem większości (czyli bardziej popularnym miejscem), drugi zaś – przeciw niemu. Przedmiotem badania były zmiany sympatii pozostałych członków grupy do tych dwóch osób. Jak pokazuje rycina 2.11, sympatia do konformisty nie zmieniła się w ogóle po dyskusji (w porównaniu z sympatią początkową), natomiast sympatia do odstępcy zmniejszała się tym bardziej, im później się on wypowiadał. Im później odstępca zabierał głos, tym mniej czasu zostawało do podjęcia decyzji, a więc większa była potrzeba domknięcia u pozostałych harcerzy. Inny eksperyment tych samych autorów wykazał, że odrzucenie odstępcy podobnie rosło w warunkach hałasu, który również nasila motyw domknięcia poznawczego. Innym sposobem na zamrożenie przekonań jest ujmowanie ich w kategoriach raczej abstrakcyjnych niż konkretnych. Jeżeli widzimy, że nowy sąsiad krzyczy na swojego syna, możemy to zdarzenie zapamiętać jako konkretny akt (krzyczy na syna) albo jako abstrakcyjną cechę (jest agresywny; zob. rozdz. 5.1.1). Badania Kruglanskiego (2004) wykazały, że motyw domknięcia poznawczego skutkuje większą skłonnością do kategorii abstrakcyjnych w spostrzeganiu ludzi, zapewniają one bowiem subiektywnie większy stopień pewności niż kategorie konkretne. Jeżeli wiemy, że sąsiad krzyczał

2.4.3.  Potrzeba sensu Oprócz doraźnego zapotrzebowania na subiektywnie pewną wiedzę umożliwiającą podejmowanie różnych działań, ludziom potrzebna jest także wiedza składająca się na ogólne poczucie sensu. Popularna w połowie XX wieku filozofia egzystencjalistyczna (Heidegger, Sartre) upatrywała główny problem człowieka w kłopotach ze znalezieniem sensu własnego istnienia, czyli z odpowiedzią na pytanie o znaczenie ludzkiej egzystencji. Dążenie do poczucia sensu było przedmiotem licznych dociekań psychologicznych – począwszy od teorii dysonansu poznawczego (zob. ramkę Teoria 7), które jednak ograniczały się do wewnętrznej spójności pojedynczych elementów, takich jak dwa równocześnie wyznawane przekonania czy zgodność zachowania wobec jakiegoś obiektu z przekonaniami na jego temat. Steven Heine, Travis Proulx i Kathleen Vohs (2006) sformułowali model utrzymywania znaczenia (MUZ) zakładający, że dążenie do poczucia sensu jest ogólnym motywem leżącym u podstaw wielu ludzkich zachowań. Motyw poszukiwania sensu jest wzbudzany pojawianiem się bezsensu, czyli anomalii, które są sprzeczne z naszymi zdroworozsądkowymi teoriami świata i wynikającymi z nich oczekiwaniami. Taką anomalią może być niezwykły obiekt, na przykład cielę z dwiema głowami, niezwykłe zdarzenie (wybuch wulkanu na Islandii odcina nas od możliwości wylotu z Majorki albo dowiadujemy się o czternastolatce, że zamordowała swojego młodszego brata) czy nawet niezwykle uprzejme zachowanie nauczyciela wychowania fizycznego, o którym zawsze sądziliśmy, że jest ordynusem. Wykrycie anomalii jest samo w sobie nieprzyjemne i powoduje wzrost pobudzenia fizjologicznego, na co wskazują klasyczne badania Brunera i Postmana (1949), którzy stwierdzili wzrost pobudzenia u badanych oglądających niespójne karty

2.4.  Poznanie i zrozumienie

600 Badanie 1

Badanie 2 485

500

480

400 Wielkość grzywny

do gry, z czerwonymi pikami i czarnymi kierami. Od czasów Jeana Piageta (1937/1954) wiemy, że z anomalią można sobie poradzić na dwa sposoby. Pierwszy to akomodacja, czyli zmiana struktury wiedzy w taki sposób, aby dopasować ją do nowej informacji – na przykład możemy zmienić zdanie o nauczycielu wychowania fizycznego i zacząć uważać go za człowieka uprzejmego. Drugi sposób to asymilacja, czyli „podciągnięcie” informacji sprzecznej z oczekiwaniami do tych ostatnich – na przykład zaczynamy wątpić, czy zachowanie nauczyciela faktycznie było uprzejme (może tylko udawał szarmanckiego, aby zrobić dobre wrażenie na polonistce). Niemniej akomodacja jest procesem pochłaniającym czas i zasoby umysłowe, gdyż wymaga przebudowy wiedzy (musielibyśmy zacząć inaczej myśleć o nauczycielach wychowania fizycznego, a nawet o wszystkich nauczycielach), natomiast asymilacja bywa niekompletna i niewystarczająca. MUZ postuluje, że wobec tego ludzie redukują wywołane anomalią pobudzenie w jeszcze łatwiejszy sposób – odbudowują poczucie sensu w jakiejś innej dziedzinie, która akurat jest „pod ręką”. Tracąc poczucie sensu w jednej dziedzinie, dokonują płynnej kompensacji, bezwiednie i natychmiastowo nasilając poczucie sensu w innej dziedzinie, która znalazła się w polu świadomości. Ilustracją procesu płynnej kompensacji jest pomysłowy eksperyment, którego uczestnicy czytali opis przypadku kobiety aresztowanej za prostytucję i mieli zaproponować wielkość grzywny, jaką powinna zostać ukarana. Zwiększanie kary za łamanie norm moralnych i prawnych wystąpiło tu więc w roli wskaźnika potwierdzania sensu tych norm. Zanim jednak badani dostali opis do ręki, eksperymentatorka wręczała im kilka kwestionariuszy do wypełnienia, a ponieważ jednego zabrakło, wychodziła po niego do sąsiedniego pomieszczenia. Po chwili wracała, ale nie była to już ta sama osoba, tylko zupełnie inna dziewczyna, choć identycznie ubrana. Proces podmiany (który można obejrzeć na stronie: http://www.psych.ubc.ca /~heine/MMMSwitch.wmv) zauważyło tylko 10% badanych, natomiast pozostali po prostu kontynuowali swoje zadanie, wywiad poeksperymentalny ujawnił zaś, że faktycznie ich świadomość nie odnotowała podmiany, jakkolwiek uczynił to ich umysł. Jak ilustruje rycina 2.12, badani po podmianie proponowali niemal o połowę wyższą grzywnę niż badani bez podmiany. Wyniki drugiego badania przedstawionego na rycinie potwierdzają też rolę pobudzenia. W tym przypadku dokonywano podmiany u wszystkich uczestników, ale połowie podawano pod pewnym pretekstem pigułkę (w rze-

65

330

325

300

200

100

0 Brak podmiany

Podmiana

Podmiana i pigułka

Podmiana bez pigułki

Rycina 2.12. Wielkość grzywny dla prostytutki proponowana w różnych warunkach eksperymentalnych Źródło: Proulx i Heine, 2008, s. 1297.

czywistości placebo), informując, że może ona dawać lekkie objawy pobudzenia i zaniepokojenia. Tych uczestników poddano więc procedurze znanej jako fałszywa atrybucja (przyczyna) pobudzenia (Zanna i Cooper, 1974) – mogli oni przypisać objawy własnego pobudzenia pigułce, a nie temu, co się działo w czasie badania. Jak widać z prawej części ryciny, badani z warunków „podmiana bez pigułki” nadal proponowali surowszą karę dla prostytutki, natomiast ci, którzy przypisywali wynikający z podmiany wzrost pobudzenia pigułce, proponowali karę znacznie łagodniejszą, na poziomie braku podmiany z kontrolnych warunków pierwszego badania. Podmiana partnerki interakcji powodowała więc wzrost pobudzenia i włączała motyw odbudowania poczucia sensu realizowany w tym badaniu przez nasilone opowiadanie się za normą moralną i prawną. Kiedy jednak wzrost pobudzenia można było wyjaśnić w jakiś łatwy sposób (pigułka), badani nie reagowali kompensacyjnym wzrostem wiary w inne przekonania. Spora liczba badań Heinego i współpracowników dowodzi, że motyw poszukiwania sensu może być wzbudzany na różne sposoby, takie jak oglądanie bezsensownych obrazów, wyobrażanie sobie włamania do własnego domu, czytanie absurdalnego opowiadania Kafki, czytanie niespójnych par słów (takich jak „szybka jagoda”) w przeciwieństwie do spójnych („soczysta jagoda”), ekspozycja na podprogowe wyświetlanie słów oznaczających bezsens, a nawet

Rozdział 2. Motywy społeczne

66 nieoczekiwane oglądanie skeczy Monty Pythona (Proulx i Heine, 2010). Z takimi zagrożeniami dla poczucia sensu i przewidywalności zdarzeń trudno sobie poradzić wprost, dlatego ludzie uciekają się w ich obliczu do kompensacyjnego wzrostu wiary w przekonania dotyczące czegoś zupełnie innego (ale podsuniętego przez bieżącą sytuację), na przykład doszukują się rzeczywistych słów w bezsensownych ciągach liter, potępiają osoby źle wyrażające się o naszym kraju, potępiają obcych, a nawet silniej pożądają produktów świadczących o wysokim statusie społecznym, co jest przejawem wzrostu subiektywnej prawomocności istniejących hierarchii społecznych, które również są źródłem poczucia sensu i sprawiedliwości (zob. rozdz. 19.1). 2.5.  Status i samoocena Motyw podtrzymania, obrony i podwyższania samooceny jest tak przemożny i wszędobylski, że poświęciłem mu odrębny rozdział 7 tej książki. Przedstawione tam dane świadczą o tym, że dążenie do pozytywnej samooceny jest motywem ukrywającym się za nadspodziewanie szerokim zakresem ludzkich działań i przekonań, zagrożenie samooceny wywołuje bardzo silne reakcje obronne, pozytywna samoocena zaś ma bardzo wiele dobroczynnych korelatów. Równie dobrze zbadane, choć nie aż tak, wydaje się ludzkie dążenie do statusu, czyli nasilanie własnej ważności w porównaniu z innymi, o czym traktuje podrozdział 18.1.3. W tym miejscu zajmę się tylko jednym problemem – czy dążenie do wysokiej samooceny jest uniwersalnym motywem ludzkim? W uniwersalność tego motywu powątpiewali Heine, Lehman, Markus i Kitayama (1999), wskazując, że większość badań na ten temat dotyczy próbek wywodzących się z kultur indywidualistycznych, takich jak amerykańska, podczas gdy badania próbek japońskich dowodzą lokowania

się średniej samooceny w pobliżu punktu neutralności. Może to świadczyć o kulturowo ograniczonym charakterze pozytywności samooceny jako zjawiska charakterystycznego dla kultur jedynie indywidualistycznych z ich naciskiem na prymat jednostki nad grupą i społecznością, ale nietypowego dla kultur kolektywistycznych z ich naciskiem na prymat społeczności. To kwestionowanie uniwersalności samooceny i motywu jej podwyższania spotkało się z reakcjami dwojakiego rodzaju. Po pierwsze, Sedikides, Gaertner i Toguchi (2003) wykazali, że także Japończycy nasilają samoocenę, tyle że czynią to nie w zakresie własności indywidualistycznych i sprawczych, lecz wspólnotowych i kolektywistycznych, silnie cenionych w kulturze japońskiej. Na przykład Amerykanie uważają siebie za lepszych od innych pod względem takich cech, jak niezależność, oryginalność i samowystarczalność (czego nie robią Japończycy), natomiast Japończycy uważają siebie za lepszych od innych w zakresie takich cech, jak ugodowość, skłonność do kompromisu i współpracy (czego nie robią Amerykanie). Po drugie, wiele danych wskazuje, że to raczej Japończycy są kulturą nietypowo skromną – na przykład metaanaliza badań obejmujących ponad 77 tysięcy Chińczyków przekonuje, że ich samoocena daleko wykracza ponad punkt indyferencji, niskiej zaś samoocenie towarzyszy wzrost depresji i lęku oraz spadek dobrostanu psychicznego, podobnie jak się to stwierdza w kulturach indywidualistycznych (Cai, Wu i Brown, 2009). Wreszcie kluczowy przejaw pozytywnej samooceny w postaci obronnego wzorca atrybucji (przypisywanie sukcesów sobie, a porażek przyczynom zewnętrznym) ujawnia się z dużą siłą we wszystkich regionach świata, nie wyłączając Europy Wschodniej czy Afryki, a jedynym dobrze poznanym wyjątkiem jest Japonia (tab. 7.4). Pozytywna samoocena jawi się więc jako zjawisko uniwersalne, choć kulturowo zmienne są sposoby jej podnoszenia.

Problem 2: Jak pieniądze zmieniają ludzi? Mądrość potoczna zakłada, że pieniądz zmienia ludzi – zwiększa ich motywację (w powszechnym przekonaniu podniesienie płacy jest najlepszym sposobem na wzrost motywacji do pracy), ale pogarsza funkcjonowanie społeczne (psuje i czyni egoistami). Aby sprawdzić, czy tak jest w istocie, Kathleen Vohs, Nicole Mead i Miranda Goode (2006) aktywizowały badanym ideę pieniędzy na obrzeżach świadomości, w postaci zawieszonego na ścianie laboratorium plakatu przedstawiającego dużą liczbę banknotów czy karty kredytowe albo podobnych obrazów używanych w charakterze wygaszacza ekranu czy ozdoby na podkładce do pisania. Autorki pokazały w dziewięciu badaniach, że pod wpływem aktywizacji pieniędzy ludzie stawali się bardziej samodzielni (dłużej pracowali nad trudnym zadaniem, nie prosząc o pomoc, choć mieli taką możliwość), bardziej zdystansowani od innych (siadali w większej odległości, woleli pracować i odpoczywać w samotności) i mniej skłonni do pomagania nieznajomym (poświęcali połowę mniej czasu na pomaganie koledze, dawali mniejsze datki na cele dobroczynne i zbierali mniej ołówków, które „przypadkowo” rozsypały się koleżance). Ponieważ pieniądze są symbolem relacji rynkowej (jeden

2.6.  Relacje między motywami społecznymi

67

z podstawowych rodzajów relacji społecznych, o których traktuje ramka Teoria 12), autorki powiadają, że przestawienie się ludzi na relację rynkową budzi w nich kluczową dlań motywację do samowystarczalności doprowadzającą do tych szczegółowych efektów. Jednak badania Wiesława Baryły (2011) sugerują, że w istocie pieniądze nasilają nie tyle samowystarczalność, ile dowolną motywację aktywną w momencie ich pojawienia się. W jednym z tych badań studentka mówiła „dzień dobry” nieznajomym w galerii handlowej, na co 55% odpowiadało tym samym pozdrowieniem. Gdy studentka trzymała w ręku teczkę z widokiem pieniędzy, odsetek ten rósł do 77%. W innym badaniu Baryła prowokował członków pewnej społeczności internetowej, dając negatywne oceny ich stronom – w warunkach gdy autor robił to pod nickiem „Monday”, 39% osób go zaatakowało, kiedy jednak nazywał się „Money”, zaatakowało go aż 68%. W podobnych badaniach autor pokazał, że samo pojawienie się pieniądza nasila motywację osiągnięć, obrony samooceny, a nawet motyw pomagania. Ten ostatni aktywizował, prosząc oczekujących na odlot podróżnych gdańskiego lotniska o krótki opis przyjaciela lub – dla celów kontrolnych – kolegi z pracy. Potem następowała duża prośba o wypełnienie długiego kwestionariusza. Jak ilustruje pierwszy wiersz tabeli 2.8, aktywizacja osoby przyjaciela powodowała dwukrotny przyrost odsetka pomagających w porównaniu z aktywizacją kolegi. Samo więc myślenie o przyjacielu bezwiednie czyni człowieka bardziej pomocnym, co wcześniej wykazali Fitzsimons i Bargh (2003). W warunku aktywizacji pieniędzy dziewczyna prowadząca badanie rozchylała bluzę, wskutek czego ukazywał się jej podkoszulek z widokiem licznych banknotów. Powodowało to wzrost pomagania w warunkach „przyjaciel”, choć nie w warunkach „kolega”. Wiele danych zgromadzonych przez Baryłę świadczy o tym, że faktycznie pieniądze nasilają dowolną bieżącą motywację, niezależnie od tego, czy wiąże się ona z samowystarczalnością, czy nie. Dlaczego? Badacz wskazuje, że z oczywistych powodów pieniądze są skojarzone z licznymi nagrodami (jedzenie, picie, szacunek, schronienie), a ich widok aktywizuje ośrodki przyjemności w mózgu (Knutson et al., 2001). Samo pojawienie się pieniędzy działa więc, jak pozytywny zastrzyk energii, który dodaje mocy dowolnemu motywowi już aktywnemu w danym momencie. Jak powiada Will Smith, „pieniądze nie zmieniają człowieka, tylko nasilają to, co w nim już jest”. Tabela 2.8. Odsetek pomagających osób w zależności od natężenia wstępnej motywacji prospołecznej (przyjaciel – kolega) oraz aktywizacji idei pieniądza Przyjaciel

Kolega

Kontrolne

60

30

Pieniądze

77

23

Źródło: Baryła, 2011.

2.6.  Relacje między motywami społecznymi Wyodrębnienie czterech głównych motywów społecznych w postaci przynależności, sprawczości, poznania i samooceny niejako automatycznie nasuwa pytanie, jak się przedstawiają relacje między nimi. Próbowano na nie odpowiedzieć na dwa sposoby. Po pierwsze, ustalając, który motyw jest ważniejszy, czyli ma zdolność do wyłączania któregoś z pozostałych. Po drugie, określając, jak dalece motywy te są równoważne i wzajemnie zastępowalne. 2.6.1.  Który motyw jest najważniejszy? Pomysł porządkowania czynników motywacyjnych pod względem ważności jest nienowy, a pierwszym autorem proponującym hierarchię potrzeb był Abraham Maslow (1970). Wyróżnił on pięć szczebli potrzeb: 1) fizjologiczne (głód, pragnienie, seks, wypoczynek); 2) bezpieczeństwo (schronienie, ubranie, brak zagrożenia życia i zdrowia); 3) przynależność i miłość (bliskie związki, przyjaźń, przynależność do grup); 4) szacunek i do-

wartościowanie (osiągnięcia, kompetencje, uznanie i szacunek) oraz 5) samourzeczywistnienie, czyli realizacja własnego, niepowtarzalnego potencjału. Maslow sądził, że w miarę zaspokajania potrzeb niższego rzędu rośnie skłonność lub zdolność do realizacji potrzeb wyższego rzędu i że w tym kierunku przebiega rozwój jednostki. Choć jego teoria jest do dziś bardzo popularna, szczególnie w poradnikowej pop-psychologii, ta renoma wynika raczej z jej dopasowania do potocznych intuicji niż z faktów. Brak bowiem danych wskazujących, że ludzie realizują jakąś potrzebę dopiero po zaspokojeniu potrzeb niższego rzędu, a wiele obserwacji dowodzi, że bywa przeciwnie – na przykład ludzie głodni i w niebezpieczeństwie wcale nie przestają kochać ani pragnąć szacunku innych. Bardziej precyzyjne podejście do problemu priorytetu motywów polega na porównywaniu wybranych motywów pod względem siły. William Swann (1990) zestawiał motyw trafnego poznania samego siebie z motywem samooceny, wychodząc z założenia, że u osób o wysokiej samoocenie oba motywy pozostają zgodne, podczas gdy u osób o samoocenie niskiej negatywne informacje uzyskiwane na własny temat są zgodne z motywem

Rozdział 2. Motywy społeczne

68 poznania, a sprzeczne z motywem samooceny. Jak przekonuje omówienie tych badań w ramce Problem 7. Dążenie do pozytywności czy zgodności?, nawet na tak zawężone pytanie nie ma prostej odpowiedzi, to bowiem, który z motywów okaże się silniejszy, zależy od rodzaju badanej reakcji (poznawcza czy emocjonalna) oraz zasobów umysłowych – przy dużych zasobach zwycięża motyw poznania, przy małych – motyw podtrzymywania samooceny. Warto zauważyć, że odpowiedź na pytanie, który z dowolnej dwójki motywów okaże się w jakiejś sytuacji silniejszy, jest utrudniona przez problem kalibracji, czyli wyrównania siły porównywanych motywów. Gdy nasza przyjaciółka założy paskudne wdzianko i spyta, czy rzeczywiście świetnie w nim wygląda, to odpowiedź „tak, świetnie” będzie wyrazem motywu przynależności (nie chcemy jej obrazić i stracić), odpowiedź zaś „nie, wyglądasz koszmarnie” – wyrazem motywu poznania (chcemy znać i głosić prawdę). Prawdopodobnie wybierzemy w tej sytuacji odpowiedź pierwszą, czujemy jednak, że nie musi to świadczyć o ogólnie większej sile motywu przynależności niż poznania. Po prostu ten pierwszy motyw wydaje się tu silniejszy niż drugi. Problem w tym, jak zmierzyć siłę każdego motywu i je porównać. Psychologia nie dysponuje jeszcze takimi metodami i na pytanie o względną siłę motywów nie jesteśmy w stanie odpowiedzieć, wykorzystując badania empiryczne. 2.6.2.  Zastępowalność motywów Przyjrzyjmy się raz jeszcze charakterystyce podstawowych motywów społecznych przedstawionej w tabeli 2.1. Wynika z niej, że każdy z nich ma specyficzną dla siebie treść sekwencji włączenie–realizacja–wyłączenie. Niemniej spora część tej sekwencji jest identyczna dla wszystkich – deprywacja każdego motywu prowadzi do pobudzenia, zagrożenia i poczucia bezsensu, nasycenie zaś wszystkich owocuje poczuciem sensu i pozytywnym stanem emocjonalnym. Sugeruje to, że kiedy motyw samooceny zostanie wzbudzony na przykład przez porażkę, a porażka jest nieod-

wracalna, to możemy się uciec do jakiegoś innego motywu – powiedzmy, przynależności społecznej, odbudowując nastrój i poczucie sensu przez jego realizację. W zgodzie z tym rozumowaniem Hogg i Sunderland (1991) stwierdzili, że osoby poinformowane o słabym wyniku w niedawno rozwiązywanym teście skojarzeń ujawniały silniejszą dyskryminację obcych i preferowanie swoich niż badani, u których nie wzbudzano motywu samooceny. W roku 2010 pod Smoleńskiem rozbił się samolot, w którym zginął polski prezydent i wielu dostojników państwowych. Choć porażka ta była skutkiem szkolnych błędów w organizacji lotu i pilotażu, okazała się takim ciosem dla samooceny narodowej wielu Polaków, że spowodowała wyraźny wzrost nastrojów patriotycznych (motyw przynależności), a także rozpowszechnienie różnych spiskowych teorii tej katastrofy (motyw poznania). Motywy społeczne różnią od biologicznych co najmniej dwoma względami. Po pierwsze, potrzeby biologiczne mogą być zaspokojone tylko osiąg­ nięciem pewnych obiektywnych stanów rzeczy, podczas gdy do realizacji motywów społecznych często wystarczają zmiany czysto subiektywne. Głód można zaspokoić na dłuższą metę tylko dzięki pokarmowi, ale nadszarpniętą samoocenę można odbudować, jak widzieliśmy, za pomocą wzrostu identyfikacji z własną grupą albo uprzedzeń do grup obcych, szczególnie jeżeli mamy w tych zabiegach wsparcie innych ludzi. Co zadziwiające, ten subiektywny charakter urzeczywistnienia motywów społecznych wcale nie czyni ich mniej realnymi. Jak widzieliśmy, brak wsparcia społecznego podnosi zapadalność na choroby, które całkiem realnie prowadzą do szybszej śmierci. Po drugie, zaspokojenie potrzeb fizjologicznych wymaga osiągnięcia specyficznych dla nich stanów rzeczy – głód może zaspokoić tylko pokarm, ale nie partner seksualny, potrzebę seksualną – partner, ale nie pokarm. Natomiast dowolny motyw społeczny może zostać choćby częściowo nasycony przez realizację innego motywu z tabeli 2.1. Wspomniany w rozdziale 2.4.3 model utrzymania znaczenia (MUZ) zakłada, że wspólnym mianownikiem umożliwia-

Teoria 2: Punktowość i przedziałowość jako strategie wyboru celów Warunkiem skutecznej realizacji motywów jest osiąganie związanych z nimi celów. Jak jednak ludzie wybierają sam cel? Seria badań Grażyny Wieczorkowskiej (1998) prowadzi do wniosku, że są tu możliwe dwie strategie. Strategia punktowa polega na tym, że już na wstępie odrzucamy liczne możliwości i budujemy wąską kategorię celów – na przykład, wybierając pracę po ukończeniu studiów psychologicznych, Ewa poszukuje jedynie zatrudnienia w szpitalu w charakterze neuropsychologa, już na wstępie zatem odrzuca wszystkie oferty pozamedyczne. Strategia przedziałowa polega na tym, że na wstępie akceptujemy szeroki zakres możliwości, spośród których

2.6.  Relacje między motywami społecznymi

69

ostatecznie wybieramy cel – na przykład Anna, wybierając pracę, rozważa zajęcie neuropsychologa, ale także psychologa szkolnego i specjalisty do zarządzania personelem. Choć ta sama osoba może w różnych sytuacjach stosować różne strategie, badania Wieczorkowskiej pokazują, że skłonność do przedziałowości w jednej dziedzinie (wybieranie pracy) koreluje z takimi samymi upodobaniami w innych dziedzinach (wybieranie dywanu do swojego pokoju), czyli że niektóre osoby mają ogólną skłonność do strategii przedziałowych, inne zaś – do punktowych. Tabela 2.9. Podstawowe różnice między strategią punktową i przedziałową Strategia punktowa

Strategia przedziałowa

Tworzenie wąskich kategorii celu poprzez wstępne odrzucanie wielu możliwości.

Tworzenie szerokich kategorii celu poprzez wstępną akceptację wielu możliwości.

Uznawanie za równoważne dokładnie takich samych celów.

Uznawanie za równoważne tylko celów w przybliżeniu do siebie podobnych.

Staranne planowanie, przygotowywanie, zwracanie uwagi na szczegóły.

Brak planowania i czynności przygotowawczych, pomijanie szczegółów.

Orientacja zachowania na osiągnięcie specyficznego celu.

Orientacja zachowania na utrzymanie ogólnego kierunku działania.

Cele są realizowane po kolei, podjęcie nowego celu poprzedzają wytrwałe próby realizacji poprzedniego.

Różne cele realizowane są równocześnie, a nowe cele są podejmowane nawet bez osiągnięcia poprzednich.

Zablokowanie realizacji celu wywołuje opór przed jego zmianą.

Zablokowanie celu powoduje jego wymianę na inny.

Przyjemność sprawia poczucie dokończenia konkretnego zadania.

Przyjemność sprawia poczucie poruszania się w pożądanym kierunku.

Źródło: na podstawie Wieczorkowska i Burnstein, 2000.

Najważniejsze różnice między tymi dwiema strategiami postępowania podsumowuje tabela 2.9. Istotę strategii punktowej stanowi dokładne precyzowanie celu, niechęć do zastępowania wybranego celu innym (chyba że jest bardzo podobny), silna frustracja w wypadku zablokowania realizacji wybranego celu, a także dokładne planowanie i przywiązywanie uwagi do szczegółów traktowanych jako ważne. Cele realizowane są sekwencyjnie (po kolei), a przyjemność sprawia poczucie dokończenia konkretnego zadania. Inaczej w wypadku strategii przedziałowej – tutaj cel jest zdefiniowany szeroko, w związku z czym zbędne staje się dokładne planowanie i zwracanie uwagi na szczegóły (które są ważne z punktu widzenia jednej możliwości, ale nieistotne z perspektywy innych możliwości również nadających się do zaakceptowania), w razie zablokowania jednego celu, człowiek przerzuca się na realizację innego, równoważnego, różne cele realizowane są równolegle, przyjemność zaś czerpana jest z poczucia, że posuwamy się w ogólnie pożądanym kierunku. Strategie przedziałowe są szczególnie skuteczne w środowiskach ubogich w trudne do znalezienia zasoby (gdzie musimy się zadowolić czymkolwiek, co przypomina cel), podczas gdy strategie punktowe – w środowiskach obfitych w zasoby umieszczone w dobrze znanych miejscach (gdzie możemy sobie pozwolić na poszukiwanie dokładnie tego, o co nam chodzi). Takim środowiskiem bogatym w dobrze umiejscowione zasoby jest współczesna Polska gospodarki rynkowej – jeżeli wymarzyliśmy sobie na obiad cielęcinę w cieście, wystarczy pójść do jednego sklepu, gdzie sprzedają ten rodzaj mięsa, do drugiego, gdzie sprzedają mąkę, i sprawa załatwiona. Jednakże w Polsce socjalistycznej, sprzed przełomu 1989 roku, sprawy miały się zgoła inaczej – gdyby ktoś wymarzył sobie cielęcinę w cieście, musiałby bardzo się naczekać, zanim ją „rzucą” do rzeźnika (rzucili akurat tylko boczek), a nawet ze znalezieniem mąki byłyby kłopoty (w sklepie jest tylko makaron). Krótko mówiąc, osoba o tak wąsko zdefiniowanym obiedzie mogłaby go nie doczekać. Inaczej osoba o szeroko zdefiniowanym obiedzie (cokolwiek, byle smacznie i dużo) – taka mogła kupić boczek i makaron, po czym przyrządzić coś na podobieństwo spaghetti (gdy znalazła jeszcze pomidora) lub zapiekanki (gdy znalazła ser). Nie dziwi zatem, że badania prowadzone na dużych próbach ogólnopolskich pokazały, że w socjalizmie (w 1987 roku) bardziej zadowoleni z życia byli Polacy o skłonności do strategii przedziałowych (a nie punktowych), natomiast w gospodarce rynkowej (w 1995 roku) – punktowcy niż przedziałowcy (Wieczorkowska i Burnstein, 1999). Warunkiem dostępu do konsumpcji jest jednak w gospodarce rynkowej praca, która w tym środowisku stanowi zasób trudny do znalezienia, szczególnie dla punktowców, ponieważ precyzja ich oczekiwań sprawia, że mniejszy zakres zajęć jest w stanie je zaspokoić. Badania nad bezrobotnymi pokazały, że punktowcy znacznie dłużej pozostają bez pracy (średnio 11,8 miesiąca) niż przedziałowcy (średnio 6 miesięcy; Wieczorkowska, 1998). Co ciekawe, amerykańskie badania nad skutecznością programów interwencyjnych przeciwdziałających bezrobociu wskazują, że bezrobotni, których nakłaniano do rozważania szerokiego zakresu możliwych zajęć zarobkowych (a więc trenowano w stosowaniu strategii przedziałowej), szybciej znajdowali pracę niż osoby niepoddane temu oddziaływaniu (Caplan et al., 1989). Wygląda więc na to, że poszukując pracy w gospodarce rynkowej, mamy większą szansę powodzenia przy strategii przedziałowej: tworząc szeroki zakres możliwych do przyjęcia ofert, łatwiej znajdziemy taką, która nas zadowoli. Na precyzyjne przyjemności punktowca możemy sobie pozwolić dopiero przy konsumpcji – pod warunkiem że już mamy pracę.

70 jącym tę wzajemną zastępowalność motywów społecznych jest społeczne budowanie znaczenia świata i ludzkich działań. Heine i współpracownicy (2006) powiadają, że znaczenie jest zawsze relacją ujmującą w całość jakieś elementy (w szczególności różne wyznawane przekonania) i wyjaśniającą spójność między nimi. Konstatacja tej spójności to właśnie źródło poczucia sensu. MUZ postuluje, że tracąc poczucie sensu w jednej dziedzinie, ludzie dokonują płynnej kompensacji, bezwiednie i natychmiastowo nasilając poczucie sensu w jakiejś innej dziedzinie – jak widzieliśmy, dziwaczna podmiana partnerki interakcji nasilała trzymanie się zasad moralnych. Zasada płynnej (bezwiednej i bezwysiłkowej) kompensacji obowiązuje nie tylko wewnątrz jakiegoś motywu, takiego jak poznanie (o czym była już mowa), lecz także między różnymi motywami społecznymi, czego dowodzi wiele danych zebranych lub podsumowanych przez Proulx i Heinego (2010). Deprywacja motywu poznania skutkuje nasileniem motywu przynależności. Na przykład niepewność wynikająca z angażowania się w zadania niemające jasnego rozwiązania prowadzi do wzrostu dyskryminacji członków grupy obcej dla zysków grupy własnej, a czytanie literatury absurdu (Kafka) nasila identyfikację z kulturą własnego kraju. Deprywacja kontroli skutkuje zwiększeniem potrzeby poznania i znajdowania sensu tam, gdzie inni go nie widzą. Na przykład poczucie braku kontroli lub zajmowanie podporządkowanej pozycji w hierarchii władzy potęguje skłonność do dostrzegania sensownych wzorów w przypadkowych plamach i kropkach oraz pogłębia wiarę w działanie sił nadprzyrodzonych. Zagrożenie samooceny w postaci porażki powoduje wzrost motywu poznania (ludzie bardziej intensywnie wyznają swoje przekonania i są pewniejsi swoich racji) oraz motywu przynależności (ludzie silniej identyfikują się ze swoimi, a odrzucają obcych). Deprywacja motywu przynależności w postaci wykluczenia społecznego nasila skłonność do odrzucania obcych, znajdowania sensu tam, gdzie jest go niewiele, i podbudowywania samooceny na różne sposoby. Chyba największym zagrożeniem dla poczucia sensu jest uświadomienie sobie nieuchronności własnej śmierci (zob. ramkę Teoria 4). Wiele badań dowodzi, że aktywizacja myśli o śmierci może nasilać realizację każdego z czterech motywów społecznych: dążenia do przynależności, popadania w złudzenie kontroli, doszukiwania się sensu tam, gdzie go nie ma i wzrostu zabiegów podwyższających samoocenę.

Rozdział 2. Motywy społeczne

2.7.  Podsumowanie Kluczowym przejawem społecznej natury człowieka jest powszechne występowanie u ludzi – poza motywami biologicznymi – czterech motywów społecznych: przynależności, sprawczości, poznania i samooceny. Czynnikiem włączającym motyw przynależności jest wykluczenie społeczne, realizacja tego motywu polega zaś na naprawieniu naruszonych relacji społecznych bądź zbudowaniu nowych. Czynnikiem włączającym motywy sprawcze jest deprywacja kontroli i niedostatek kompetencji, a realizacja motywu polega na odzyskaniu kontroli lub poprawie kompetencji. Czynnik włączający motywy poznania stanowi niepewność i konieczność pozyskania informacji wystarczających do sformułowania sądu lub decyzji, realizacja motywów polega zaś na pozyskaniu wiedzy, struktury i zamknięcia poznawczego. Czynnik włączający motyw samooceny to zagrożenie wartości i ważności własnej osoby, a realizacja motywu polega na odbudowaniu poczucia własnej wartości, co osiągane jest na wiele różnych sposobów. Wzbudzenie każdego z tych motywów ma pewne specyficzne dlań konsekwencje (samotność, beznadziejność, niezrozumienie, depresja), ale owocuje też skutkami niespecyficznymi pojawiającymi się przy deprywacji każdego (pobudzenie, zagrożenie i poczucie bezsensu). Ponieważ także nasycenie każdego motywu niesie pewne niespecyficzne następstwa w postaci pozytywnego afektu, poczucia sensu i bezpieczeństwa, u ludzi często obserwuje się zjawisko płynnej kompensacji polegające na automatycznym odbudowywaniu poczucia sensu i bezpieczeństwa poprzez realizację nie tego motywu, który został pierwotnie wzbudzony, lecz jednego z trzech pozostałych. Wykluczenie społeczne może więc owocować wzrostem realizacji motywów sprawczych (kompensacyjny wzrost poczucia kontroli w jakiejś innej dziedzinie), zagrożenie samooceny zaś – zwiększeniem realizacji motywów poznania (wzrost poczucia pewności wyznawanych poglądów). Model utrzymywania znaczenia postuluje, że wspólnym mianownikiem umożliwiającym płynną kompensację między motywami jest poczucie sensu, choć podobną rolę mogą odgrywać pozytywny afekt i poczucie bezpieczeństwa. Opisywane tu cztery motywy mają społeczną naturę, co jest najbardziej oczywiste w wypadku przynależności. Jednak również pozostałe motywy mogą być skutecznie realizowane tylko wspólnie z innymi. Poczucie sensu i pewności można na dłuższą metę zyskać wyłącznie wspólnie z innymi, którzy podzielają nasze poglądy. Bez wsparcia –

2.7.  Podsumowanie

przynajmniej myślowego – innych nie sposób też skutecznie zrealizować motywu samooceny. Nie da się wierzyć w wartość własnej osoby albo możliwość kontrolowania biegu wydarzeń, jeżeli nikt inny nie podzielałby z nami tych poglądów. Kluczowe pojęcia Akomodacja Asymilacja Bezradność intelektualna Cel Informacyjny model bezradności Instynkt Integracja społeczna Koło zachowań interpersonalnych Kompensacyjna kontrola Model utrzymywania znaczenia Motyw Motyw poznania Motyw przynależności społecznej Motyw samooceny Motyw społeczny Motywy sprawcze Ostracyzm Płynna kompensacja Poczucie bezsensu

71 Poczucie kontroli Pospieszne chwytanie informacji Potrzeba domknięcia poznawczego Potrzeba poznania Potrzeba sensu Przedziałowa strategia wyznaczania celów Punktowa strategia realizacji celów Reaktancja Samotność Trening bezradności Wsparcie społeczne Wykluczenie społeczne Wyuczona bezradność Zamrożenie przekonań Zastępowalność motywów społecznych Złudzenie kontroli

Literatura uzupełniająca Kofta, M. (red.) (1993). Psychologia aktywności: zaangażowanie, sprawstwo, bezradność. Poznań: Wydawnictwo Nakom. Kossowska, M. (2005). Umysł niezmienny. Poznawcze mechanizmy sztywności. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Kossowska, M., Kofta, M. (red.) (2009). Psychologia poznania społecznego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN.

3.1.  Wiedza o świecie społecznym 3.1.1.  Struktury wiedzy: schematy, skrypty i teorie 3.1.2.  Kiedy struktury są używane? 3.1.3.  Procesy automatyczne i kontrolowane Jak to się robi 3: Prymowanie 3.2.  Spostrzeganie świata społecznego 3.2.1.  Selektywność 3.2.2.  Interpretacja znaczenia 3.2.3.  Pamięć 3.2.4.  Regulacja zachowania 3.3.  Wpływ kontekstu na sądy 3.3.1.  Wyrazistość 3.3.2.  Kontrast i asymilacja 3.3.3.  Wpływ stanów emocjonalnych 3.3.4.  Ucieleśnienie Problem 3: Co jest piękne? 3.4.  Heurystyki formułowania sądów 3.4.1.  Heurystyki jako zastępniki 3.4.2.  Heurystyki jako adaptacje Teoria 3: System impulsywny i refleksyjny 3.5.  Podsumowanie, kluczowe pojęcia, literatura uzupełniająca

Rozdział 3.

Poznanie społeczne

Ocena (1–7)

Świat społeczny jest światem interpretowanym – znaczenia sytuacji i zachowań społecznych nie są z góry i obiektywnie dane, lecz w dużym stopniu są skutkiem interpretacji dokonywanych na bieżąco przez uczestniczących w nich ludzi. Uśmiech profesora wręczającego indeks z oceną może oznaczać życzliwość (kiedy w indeksie jest piątka) albo złośliwość (kiedy w indeksie jest dwója). Uśmiech i zainteresowanie kobiety partnerem przelotnej interakcji są widziane przez nią samą i inne kobiety jako przejaw zwyczajnej życzliwości, choć wielu mężczyzn upatruje w nich flirt i zachętę erotyczną. Ilustruje to dobrze badanie, w którym uczestnikom odtwarzano nagranie scenki przedstawiającej studentkę przychodzącą do profesora, aby poprosić o wydłużenie terminu oddania pracy semestralnej. Scenka została nagrana z udziałem zawodowych aktorów poinstruowanych, by zachowywali się w adekwatny do sytuacji sposób. Jak wynika z ryciny 3.1, badani mężczyźni i kobiety nie różnili się spostrzeganiem takich cech, jak inteligencja czy przyjazność studentki, natomiast mężczyźni oceniali dziewczynę jako zachowującą się w uwodzicielski sposób, czego zupełnie nie widziały badane kobiety. Skądinąd wiadomo, że mężczyźni cechują się silniejszymi motywami seksualnymi i częściej myślą o seksie niż kobie7 6,45 ty, a więc „głodnemu chleb na myśli”. 6,09 6 5,68 Zobrazowane na rycinie różnice płci 5,57 Mężczyźni wynikają zapewne z tego, że silniejszy Kobiety 5 motyw seksualny prowadzi do aktywi3,84 4 zacji, czyli podwyższonej dostępności 3,38 treści erotycznych u mężczyzn, widzia3 na scenka zaś jest interpretowana przez 2 1,89 2 pryzmat tych treści, które są aktualnie dostępne w umyśle spostrzegającego. 1 przyjazność inteligencja uwodzicielstwo bycie sexy Ta sama sytuacja bywa więc interCecha oceniana pretowana na rozmaite sposoby przez Rycina 3.1. Oceny różnych cech studentki dokonywane różnych ludzi, gdyż mogą je oni odnosić do odmiennych struktur wiedzy, przez mężczyzn i kobiety a nawet przez tę samą osobę przy różŹródło: na podstawie danych w Saal, Johnson i Weber, 1989, nych okazjach (gdyż przy każdej mogą s. 268.

72

3.1.  Wiedza o świecie społecznym

być zaktywizowane w umyśle odmienne struktury). Owe interpretacje mogą być diametralnie rozbieżne i łatwo tu o poważne kłopoty, jak w wypadku dylematu, czy chodzi o flirt, czy o życzliwość. Warto więc wiedzieć, jakie struktury wiedzy zawiera ludzki umysł, jak są one zbudowane i co decyduje o ich użyciu. 3.1.  Wiedza o świecie społecznym Organizacja wiedzy człowieka jest przedmiotem licznych teorii i badań, których nie sposób tu przedstawić, gdyż stanowią same w sobie odrębną subdyscyplinę wiedzy (Nęcka, Orzechowski i Szymura, 2006). Wobec tego zaprezentuję tylko wybrane idee – najpopularniejsze w psychologii społecznej. 3.1.1.  Struktury wiedzy: schematy, skrypty i teorie Podstawowym elementem wiedzy o świecie społecznym jest schemat poznawczy (pojęcie naturalne) rozumiany jako organizacja naszych uprzednich doświadczeń z jakimś rodzajem zdarzeń, osób czy obiektów (Bartlett, 1932; Fiske i Taylor, 2008). Schematy zawierają nie wszystkie informacje na temat danego fragmentu rzeczywistości, lecz wiedzę uogólnioną, wyabstrahowaną z konkretnych doświadczeń (epizodów, czyli egzemplarzy schematów). Wiedza o typowym przebiegu egzaminu, sposobach stawiania pytań i robieniu dobrego wrażenia na egzaminatorze składa się na schemat „zdawanie egzaminu”. Natomiast wspomnienie przebiegu egzaminu z psychologii społecznej zdawanego w konkretnym czasie i miejscu u profesora Kowalskiego dotyczy tylko jednego z konkretnych egzemplarzy schematu „zdawanie egzaminu”. W trakcie tego egzaminu mogło się zdarzyć, że profesor zrobił nam kleksa w indeksie, wpisując ocenę, ale takie zdarzenie zwykle nie jest reprezentowane w ogólnym schemacie „zdawanie egzaminu”, ponieważ nie ma typowego charakteru (zwykle profesorowie nie robią kleksów w indeksie). Ogólnie rzecz biorąc, obowiązuje zasada, że im lepiej wykształcony jest jakiś schemat, tym bardziej jego zawartość pozostaje wyabstrahowana z wiedzy o konkretnych egzemplarzach, im zaś słabiej wykształcony schemat, tym większą rolę w jego reprezentacji odgrywają wiadomości o pojedynczych egzemplarzach (Sherman, 1996). Uniwersalną zasadą budowy schematów jest prototypowość, zgodnie z którą rdzeniem znaczeniowym schematu jest prototyp, czyli egzemplarz

73 najbardziej typowy, najlepiej spełniający schemat i w tym sensie idealny (Rosch, 1978). Czasami prototyp pozostaje pod silnym wpływem jakiegoś egzemplarza – na przykład mądrość potoczna głosi, że prototypem kobiety jest dla mężczyzny jego własna matka. Najczęściej jednak prototyp jest jakimś wypośrodkowaniem czy uśrednieniem wiedzy o większości napotkanych – w szczególności niedawno – egzemplarzy schematu. Prototypowy profesor to ktoś, kto mówi gładko, używając wielu słów obcych, ma szczegółową wiedzę na tematy, z których istnienia nie zdawaliśmy sobie nawet sprawy, jest roztargniony, czasami nieporadny itd. Prototyp pozwala rozpoznawać obiekty („o, ten w okularach wygląda na profesora”), wnioskować o ich niezaobserwowanych jeszcze cechach („na pewno jest przemądrzały”) i uzupełniać nimi spostrzeżenia oraz pamięć zdarzeń, jak się o tym dalej przekonamy. Zasada prototypowości cechuje wszystkie schematy, które stosownie do rodzaju reprezentowanych w nich obiektów podzielić można na trzy kategorie: 1) schematy osób i ich rodzajów, 2) skrypty i 3) schematy cech. Tym pierwszym, czyli stereotypom, poświęcona jest duża część rozdziału 19. Skrypt (scenariusz) stanowi umysłową reprezentację zdarzeń, działań lub ich ciągów, takich jak wizyta towarzyska czy egzamin przedstawiony na rycinie. Skrypt reprezentuje nie jakiś konkretny ciąg zdarzeń (np. egzamin z psychologii społecznej u profesora Kowalskiego), lecz typowe elementy i okoliczności charakterystyczne dla danego zdarzenia i powtarzające się w większości jego wykonań. Jest zatem schematem reprezentującym zdarzenia, egzemplarzami tego schematu są zaś kolejne wykonania skryptu – poszczególne egzaminy z różnych przedmiotów. Scenki składające się na skrypt są w rozmaitym stopniu typowe dla kolejnych jego wykonań – na przykład pytanie o wyznaczniki agresji to bardziej typowy element egzaminu z psychologii niż pytanie o samopoczucie. Skrypty charakteryzują się jeszcze jedną własnością, która nie występuje w wypadku innych schematów, mianowicie czasową organizacją scenek. Poszczególne scenki cechują się zwykle pewnym typowym następstwem w czasie – i egzamin zawsze zawiera scenki „zadanie pytań”, „wysłuchanie odpowiedzi” i „wystawienie oceny” i to w takiej właśnie kolejności. Skrypt jest strukturą zarówno poznawczą, jak i wykonawczą. Z jednej strony stanowi więc umysłowe narzędzie przetwarzania informacji (służy do interpretacji i zapamiętywania zdarzeń), z drugiej zaś – gotowy program

Rozdział 3. Poznanie społeczne

74 Zadawanie pytań

Wysłuchanie odpowiedzi

Wystawienie oceny

Rycina 3.2. Egzamin jako przykład skryptu – wymienione zdarzenia (scenki) są najbardziej prototypowe dla tego skryptu. Poza tym wskazać można zdarzenia mniej typowe (przywitanie, pożegnanie), jeszcze mniej typowe (zapytanie o samopoczucie), aż do zupełnie nietypowych (alarm przeciwpożarowy). Egzamin jest przykładem skry­ ptu narzucającego konieczną kolejność scenek Źródło: opracowanie własne.

działania dla jednostki, jeżeli wystąpi ona w roli jednego z aktorów skryptu. Schematy cech nie odzwierciedlają ani „całych” ludzi, ani całych zdarzeń, lecz jedynie pewne rodzaje ich zmienności. Przykładem są inteligencja (cecha człowieka lub jakiegoś jego wytworu, takiego jak wypowiedź), uczciwość, towarzyskość czy wrogość. Najważniejszym przejawem cech człowieka są jego zachowania, które stanowią też główną podstawę wnioskowania o cechach. Dla poszczególnych cech znaleźć można dziesiątki konkretnych wyrażających je zachowań, a ludzie wywodzący się z tej samej kultury są zgodni co do ich typowości dla cechy, a więc tego, które zachowania słabo, a które silnie pozwalają o niej wnioskować. W tym sensie można mówić o prototypowej strukturze cech – niektóre zachowania są typowym przejawem na przykład uczciwości („podniósł zgubiony portfel i oddał go nieznajomemu”), inne – słabym („bierze taksówkę, by się nie spóźnić na umówione spotkanie”). Im bardziej typowym przejawem cechy jest zachowanie, tym silniej obserwator wnioskuje o jej występowaniu na podstawie owego zachowania. Jednak konkretne akty zachowania są z reguły wieloznaczne, tzn. każdy może świadczyć o wielu różnych cechach. Takie zachowanie, jak „bierze taksówkę, by się nie spóźnić na umówione spotkanie”, świadczyć może o wygodnictwie, odpowiedzialności, uczciwości, towarzyskości itd. Poza wymienionymi rodzajami schematów w umyśle człowieka istnieje wiele innych rodzajów wiedzy, takich jak teorie potoczne czy przekonania o człowieku i świecie społecznym. Mają one bardzo zróżnicowany charakter i choć często pozostają dość rozmyte, fakt, że podzielane są przez wielu ludzi, decyduje o ich dużej sile – często wpływają w decydujący sposób na to, jak człowiek widzi swój świat i jak w nim działa. Teoriom tym poświęcony jest cały rozdział 4.

3.1.2.  Kiedy struktury są używane? Aby jakaś struktura wiedzy mogła wpływać na przetwarzanie danych, muszą być spełnione co najmniej trzy warunki: struktura owa musi być wykształcona, zaktywizowana i stosowalna do danych przetwarzanych w tej konkretnej sytuacji, o którą idzie (Higgins, 1996). Wykształcenie schematu jako trwałego elementu wiedzy to warunek najbardziej oczywisty. Jeżeli ktoś nie ma w ogóle takiego schematu, jak „psycholog” (tylko niejasno podejrzewa, że to osoba, którą interesują psy), to, rzecz jasna, nie może się nim posługiwać. Jednak ludzie tej samej kultury podzielają zwykle podobne schematy – do tego stopnia, że przestają je w ogóle dostrzegać – socjalizacja zaś może być rozumiana jako proces nabywania struktur umysłowych charakterystycznych dla danej społeczności. Dopiero zetknięcie się z osobami z innej kultury uświadamia nam, że jakiś schemat w ogóle mamy, gdyż one mają inny schemat. Dotyczy to schematów zarówno bardzo konkretnych, takich jak skrypt powitania, jak i bardziej abstrakcyjnych, na przykład wyjaśniania, dlaczego człowiek robi coś, co robi. W większości kultur skrypt powitania zawiera pytanie o samopoczucie lub ogólny stan życia: „Jak leci?”; „How are you?”; „Wie gehts?”. Pytanie podobne, ale typowe odpowiedzi bywają bardzo różne. Kiedy Johnson (1937) pytał studentów codziennie przez 65 dni, jak się czują w porównaniu ze swoim zwykłym samopoczuciem, okazało się, że średnio rzecz biorąc, czyli zwykle, ludzie czuli się lepiej niż zwyk­ le. Gdy jednak Doliński (1996) pytał o to samo swoich polskich studentów przez 100 dni, prawie wszyscy czuli zwykle gorzej niż zwykle. Na pierwszy rzut oka wydaje się, że nie ma w tym nic nadzwyczajnego – Amerykanom jest dobrze i tak mówią, Polakom zaś źle i też swoje mówią. W rzeczywistości to nonsens, ponieważ zwykle (przez dziesiątki dni z rzędu) nie można się czuć ani lepiej, ani gorzej niż zwykle. Ponadto Amerykanie byli badani w czasach Wielkiego Kryzysu (kiedy nikomu nie było przyjemnie), a połowa studentów Dolińskiego mieszkała w akademiku z małym dzieckiem, co jest doświadczeniem ekstremalnym. Niemniej badani bez dzieci czuli się równie źle, jak osoby z dzieckiem, których obiektywna sytuacja była znacznie gorsza. Badanie to ilustruje odmienność skryptów powitania w Polsce i Ameryce. W tej ostatniej odpowiada się co najmniej „u mnie w porządku” („I’m OK”), albo „u mnie świetnie”, podczas gdy w naszym kraju można powiedzieć najwyżej „nie mogę narzekać”, ale każda bar-

3.1.  Wiedza o świecie społecznym 7

Amerykanie 6,5

Natężenie przekonania

dziej pozytywna odpowiedź („u mnie doskonale”) wzbudziłaby zdziwienie. Taki skrypt powitania jest przejawem ogólniejszej kultury narzekania, o której mowa w ramce Problem 3. Różnice kulturowe widać również w wyjaś­ nianiu przyczyn ludzkich zachowań. Na przykład osoby z kultur indywidualistycznych mają dużą skłonność do wyjaśniania ludzkich zachowań w kategoriach cech osób działających („Adam uśmiecha się, pomagając Luizie, bo jest uprzejmy i życzliwy”), podczas gdy przedstawiciele kultur kolektywistycznych te same zachowania wolą tłumaczyć wymogami sytuacji („Kim pomaga Luizie, bo mężczyzna nie powinien przyglądać się bezczynnie, kiedy kobieta taszczy na peron wielką walizę”; Norenzayan i Nisbett, 2000). Kiedy chińskich i amerykańskich badanych pytano, jak dalece osobowość i sytuacja są przyczyną ludzkich zachowań, w odpowiedziach pojawiła się istotna asymetria zilustrowana ryciną 3.3. Właś­ nie ta asymetria przekonań była odpowiedzialna za odmienność sposobu wyjaśniania konkretnych zachowań różnych osób, takich jak pomaganie Luizie przez Adama. Co ciekawe, nie dotyczyło to osobistych przekonań Amerykanów i Chińczyków (jedni i drudzy osobiście byli skłonni przypisywać większą rolę osobowości niż sytuacji), lecz przekonań, że „tak się robi” we własnej kulturze. Zawarte w kulturze treści, takie jak potoczne teorie osobowości czy sytuacji jako wyznaczników ludzkiego zachowania oddziałują zatem na procesy rozumienia świata przez kształtowanie poglądów nie tylko osobistych, lecz także dotyczących tego, co jest powszechnie podzielanym przekonaniem na gruncie danej kultury. W tym sensie kulturowo ukształtowane przekonania są częścią wiedzy potocznej, do której się odwołujemy, aby porozumieć się z innymi uczestnikami danej kultury (Zou et al., 2009). Warunek drugi użycia wiedzy to jej aktywizacja, czyli uczynnienie, co najprościej można sobie wyobrazić jako przesłanie kopii schematu z pamięci długotrwałej do pamięci operacyjnej, roboczej. Aktywizacja oznacza zatem zmianę stanu funkcjonalnego schematu, który z wiedzy potencjalnej i nieczynnej przeradza się w wiedzę pamięciowo dostępną, aktualnie przez nas używaną. Aktywizacja jakiejś struktury wiedzy dochodzi do skutku dwiema drogami. Po pierwsze, może mieć charakter percepcyjny i „odbodźcowy”, czyli być rezultatem zaobserwowania jakiegoś obiektu związanego z tą strukturą. Najczęstszy przypadek to oczywiście aktywizowanie schematu wskutek pojawienia się jego egzemplarzy (widok odpowiednio umundurowanej osoby aktywizuje w umyśle schemat po-

75 Chińczycy

6,46

6 5,75

5,69 5,5 5,05 5

4,5

4

osobowość

sytuacja

Co jest źródłem ludzkich zachowań?

Rycina 3.3. Natężenie przekonania Amerykanów i Chińczyków, że osobowość i sytuacja są przyczyną ludzkich zachowań Źródło: na podstawie danych w Zou et al., 2009, s. 586.

licjanta) lub innych, silnie skojarzonych bodźców (schemat policjanta może zostać zaktywizowany także pojawieniem się złodzieja). Po drugie, aktywizacja może mieć charakter przedpercepcyjny i oznaczać podwyższoną dostępność pamięciową jakiejś struktury wiedzy już w momencie wejścia człowieka w daną sytuację, a więc przed rozpoczęciem przetwarzania danych dochodzących z zewnątrz. Ilustracją aktywizacji przedpercepcyjnej i jej następstw jest klasyczny eksperyment Tory Higginsa i współpracowników (1977), którzy podawali badanym następujący dwuznaczny opis mężczyzny imieniem Donald: Donald spędza wiele czasu w poszukiwaniu – jak to nazywa – dreszczyku podniecenia. Już zdobył najwyższy szczyt na kontynencie, przepłynął kajakiem niebezpieczne porohy, jeździł samochodem wyścigowym i pościgową łodzią, choć niewiele wie o łodziach. Wiele razy ryzykował zdrowiem, a nawet życiem. Teraz myśli o skokach spadochronowych albo o samotnym przepłynięciu Atlantyku jachtem (odważny–lekkomyślny). Ze sposobu postępowania Donalda łatwo odgadnąć jego przekonanie o własnej zdolności do poradzenia sobie z wieloma wyzwaniami (pewien siebie–zarozumiały). Jego kontakty z ludźmi są – poza życiem zawodowym – dosyć ograniczone (niezależny–samotnik). Kiedy już raz się na coś zdecyduje, dopnie swego, choćby nie wiem co. Rzadko zmienia decyzje, nawet gdyby dla niego samego było lepiej zmienić zdanie (wytrwały–uparty) (Higgins, Rholes i Jones, 1977, s. 145).

Rozdział 3. Poznanie społeczne

76 Zadaniem osób badanych było wyrobienie sobie własnej opinii na temat Donalda. Zanim jednak przeczytali jego opis, brali udział w rzekomo oddzielnym eksperymencie nad wpływem przetwarzania informacji na spostrzeganie kolorów. W tym pierwszym badaniu wyświetlano im słowa na różnym tle, a zadaniem uczestników było jak najszybsze rozpoznanie koloru, przy jednoczesnym utrzymywaniu w pamięci jeszcze innych 10 słów, wśród których były albo pozytywne, albo negatywne wyrazy umieszczone w nawiasach w przytoczonym tekście (w tekście o Donaldzie tych słów nie było). U części badanych aktywizowano więc słowa „odważny”, „pewien siebie”, „niezależny” i „wytrwały”, u innej części zaś – ich negatywne odpowiedniki: „lekkomyślny”, „zarozumiały”, „samotnik” i „uparty”. Różne pomiary opinii na temat Donalda pokazały, że choć wszyscy badani czytali dokładnie ten sam tekst, opinia pozostawała pod silnym wpływem słów aktywizowanych w pierwszym, „oddzielnym” eksperymencie. Na przykład, kiedy mieli wyrazić opinię o Donaldzie jednym słowem, była ona znacznie częściej negatywna po aktywizacji negatywnych wyrazów niż po aktywizacji wyrazów pozytywnych, jak ilustruje lewy fragment ryciny 3.4. To zróżnicowanie opinii utrzymywało się jeszcze tydzień później, kiedy badani ponownie przychodzili do laboratorium i przypominali sobie Donalda. Wiele późniejszych badań zainspirowanych tym eksperymentem przekonuje, że przedpercepcyjna aktywizacja jakiegoś schematu jest tym bardziej prawdopodobna: 0,9

SŁOWA STOSOWALNE

0,8

Proporcja badanych

0,7

0,7

0,7

SŁOWA NIESTOSOWALNE Opinia negatywna Opinia pozytywna

0,6

0,5

0,5

0,5

0,4 0,3

0,3

0,2

0,2 0,1

0,1

0,1

0 negatywne

pozytywne

negatywne

pozytywne

Wartościowość słów aktywizowanych

Rycina 3.4. Proporcja badanych wyrażających negatywną lub pozytywną opinię o Donaldzie w zależności od wartościowości i stosowalności uprzednio aktywizowanych słów Źródło: na podstawie danych w Higgins, Rholes i Jones, 1977, s. 147.

•  im silniejsze jest subiektywne oczekiwanie pojawienia się w otoczeniu egzemplarzy tego schematu (oczekując złośliwości egzaminatora, skłonni jesteśmy interpretować jako jej przejaw nawet jego całkiem niewinny uśmiech); •  im silniej egzemplarze tego schematu powiązane są z realizacją celów i motywów podmiotu (głodny człowiek zobaczy pomidora tam, gdzie najedzony widzi tylko niewyraźną czerwoną plamę); •  im krótszy czas upłynął od poprzedniego zaktywizowania schematu (po wyjściu z wieczornego seansu w kinie dostrzegamy więcej potencjalnych rabusiów, jeżeli wyświetlano kryminał); •  im częściej dany schemat był aktywizowany w przeszłości (Higgins, 1996). Ostatnia prawidłowość jest odpowiedzialna m.in. za „skrzywienia zawodowe” w postrzeganiu ludzi – policjanci widzą więcej przestępców, a psychiatrzy więcej paranoików niż inni. Ogólnie rzecz biorąc, ludzie dość silnie różnią się chroniczną dostępnością poszczególnych struktur wiedzy, a więc tendencją do częstego aktywizowania i używania (również nadużywania) takich kategorii, jak „inteligencja” czy „kobiecość”. Niektóre osoby wykazują dużą, inne małą gotowość do posługiwania się każdą z tych kategorii, a różnice te cechuje znaczna stałość w czasie i decydują one o tym, że poszczególni ludzie odmiennie interpretują i pamiętają te same zdarzenia. Na przykład w rozdziale 15.2 mowa będzie o tym, że dzieci agresywne mają znacznie silniejszą skłonność do interpretacji dwuznacznych zachowań innych jako przejawu złych intencji (a nie przypadku), co jest wynikiem chronicznie podwyższonej dostępności schematu „wrogość”. Najważniejszą przyczyną odmienności w interpretowaniu tej samej informacji jest jednak nie chroniczne (osobowościowe), lecz chwilowe (sytuacyjne) zróżnicowanie dostępności struktur wiedzy spowodowane niedawnym ich używaniem. Dosłownie setki badań dowodzą, że posługiwanie się jakąś strukturą wiedzy owocuje nasiloną skłonnością do jej używania w następujących potem sytuacjach. Skłonność ta słabnie jako funkcja czasu, a spadek ten jest tym wolniejszy, im częściej dana struktura była aktywizowana. W konsekwencji, jeżeli jakaś informacja może być interpretowana przez pryzmat dwóch lub więcej schematów, to jej przetwarzanie faktycznie kształtuje ten spośród nich, który był najbardziej niedawno używany (Higgins, 1996). Trzecim istotnym warunkiem użycia schematu jest jego stosowalność do przetwarzanej informacji, co oznacza, że zaktywizowany schemat musi

3.1.  Wiedza o świecie społecznym

być w pewnym stopniu podobny do postrzeganej osoby czy zdarzenia (cechy osoby muszą się w pewnym stopniu pokrywać z cechami prototypu). W eksperymencie przedstawionym na rycinie 3.4 aktywizowano nazwy cech pasujących do Donalda (odważny lub lekkomyślny, wyrwały lub uparty itd.), co zaowocowało odpowiednimi zmianami opinii na jego temat. Jednak u części badanych aktywizowano również nazwy cech albo pozytywnych (schludny, wdzięczny), albo negatywnych (niezgrabny, przebiegły), choć żadna z nich nie stosowała się do Donalda i jego zamiarów przepłynięcia Atlantyku. Aktywizacja cech niestosowalnych nie wpływała na opinie o bohaterze, co ilustruje prawa strona ryciny 3.4. Wpływ zaktywizowanych schematów na przetwarzanie informacji zależy ponadto od dwóch czynników dodatkowych. Rośnie on mianowicie wraz z wieloznacznością danych – im większa niejasność, tym większa szansa, że zaktywizowana wiedza posłuży do jej rozstrzygnięcia. Wpływ schematów nasila się także wraz ze spadkiem jakości warunków, w których przetwarzamy informacje, czyli wtedy, gdy jest ich za mało lub za dużo, nasz umysł zajęty jest czymś innym albo z tego czy innego względu popadliśmy w stan bezmyślności (np. z powodu zbyt wczesnej pory dnia). 3.1.3.  Procesy automatyczne i kontrolowane Różne procesy składające się na funkcjonowanie wiedzy (rozumienie, spostrzeganie, pamięć, formułowanie sądów) mogą mieć charakter automatyczny lub kontrolowany. Pierwotnie zakładano, że automatyczne przetwarzanie informacji ma cztery własności odróżniające je od przetwarzania kontrolowanego: 1) pojawia się bez intencji podmiotu; 2) pojawia się w odpowiedzi na pewne bodźce mimo lub wbrew woli podmiotu; 3) jest bezwysiłkowe, szybkie i nie pochłania operacyjnych zasobów umysłu (uwagi i pamięci roboczej) oraz 4) pojawia się i przebiega poza świadomością podmiotu, który nie tylko nie sprawdza jego przebiegu, ale nawet nie zdaje sobie sprawy z jego występowania (Bargh, 1984). Natomiast kontrolowane przetwarzanie informacji miało mieć charakter intencjonalny, dowolny, wysiłkowy i powolny oraz być uświadamiane przez podmiot. Wiele badań wykazało jednak, iż te właściwości automatyzmów wcale nie zawsze ze sobą współwystępują, co skłania do wniosku, że mamy tu do czynienia nie z dwoma rozłącznymi typami procesów, lecz raczej z pewnym wymiarem, na którym można ułożyć procesy umysłowe (Chaiken i Trope, 1999). Na

77 jednym jego krańcu znajdują się procesy spełniające wszystkie kryteria automatyzmu, na przykład formułowanie ocen spostrzeganego człowieka pod wpływem podprogowej ekspozycji pojęcia „wrogość” (podmiot nie zdaje sobie sprawy z aktywizacji tej kategorii ani z tego, że wpływa ona na jego oceny). Inne procesy spełniają tylko niektóre kryteria automatyczności – jak wspominane dalej w tym rozdziale efekty nastroju, kiedy to człowiek zdaje sobie sprawę ze swego nastroju, ale nie do końca z tego, jaki wpływ wywiera on na jego sądy (np. większość ludzi nie wie, że dobry nastrój skłania do sądów powierzchownych, zły zaś – do przemyślanych). Wreszcie pewne procesy, takie jak uczenie się roli teatralnej czy formułowanie sądów o innym człowieku, są w pełni kontrolowane, świadome i intencjonalne, gdy zależy nam na ich trafności. Liczne koncepcje i badania opisywane w tej książce przyjmują omawiane rozróżnienie, zakładając, że te same procesy (wydanie sądu lub oceny, sformułowanie wniosku, wykształcenie lub zmiana postawy itd.) mogą przebiegać w sposób albo szybki, uproszczony i słabo uświadamiany, albo powolny, przemyślany, intencjonalny. W badaniach nad procesami (bardziej) automatycznymi często używa się metody prymowania opisanej w ramce Jak to się robi 3. O „przełączaniu” procesów na bardziej automatyczne bądź bardziej kontrolowane decydują zwykle dwa rodzaje zmiennych: motywacja podmiotu do przetwarzania informacji (stopień, w jakim człowiekowi zależy na tym, by je uważnie przetwarzać) oraz optymalność warunków, w jakich ono przebiega (stopień, w jakim człowiekowi nic nie przeszkadza w uważnym przetwarzaniu danych). Liczne badania przekonują, że silnie motywowani ludzie w optymalnych warunkach mają większą skłonność do kontrolowanego przetwarzania informacji (Chaiken i Trope, 1999). Popadają natomiast w automatyzmy i powierzchowne przetwarzanie danych albo przy słabej motywacji, albo w warunkach niesprzyjających jej przetwarzaniu (pośpiech, rozproszenie uwagi, konieczność równoległego wykonywania innych zadań). Procesy automatyczne i kontrolowane często prowadzą do takich samych wyników. Macrae, Milne i Bodenhausen (1994) prosili swoich badanych o wyrobienie sobie opinii na temat czterech osób, z których każda była opisana za pomocą 10 cech wyświetlanych na ekranie komputera (Julian – wrażliwy, Marek – agresywny, Julian – serdeczny, Marek – dokładny itd.). Części badanych aktywizowano stereotyp, przez pryzmat którego mogli patrzeć na osoby spostrzegane, informując,

Rozdział 3. Poznanie społeczne

78 Tabela 3.1. Poziom pamięci cech zgodnych lub niezwiązanych ze stereotypem oraz poziom wykonania w teście wiadomości w zależności od nadprogowej (część górna), bądź podprogowej aktywizacji stereotypu ułatwiającego przetwarzanie informacji Zmienna

Aktywizacja stereotypu tak

nie

Aktywizacja nadprogowa Odtwarzanie cech   zgodnych

4,42

2,08

  niezwiązanych

1,83

1,33

Test wiadomości

8,75

6,66

Aktywizacja podprogowa Odtwarzanie cech   zgodnych

3,26

2,00

  niezwiązanych

1,75

1,00

Test wiadomości

8,19

6,62

Źródło: Macrae, Milne i Bodenhausen, 1994, s. 40–41.

do jakiej grupy one należały (Julian był artystą, Marek – skinheadem, a dwaj inni to lekarz i sprzedawca). Informację o cechach skonstruowano przy tym w taki sposób, że połowa cech była zgodna ze stereotypem (Julian miał pięć cech typowych dla artysty, takich jak wrażliwy i twórczy, Marek miał zaś pięć cech typowych dla skinheada, takich jak agresywny i niebezpieczny). Druga połowa cech była niezwiązana ze stereotypem (Julian miał także cechy niepowiązane z byciem artystą, takie jak serdeczny i aktywny, Marek zaś – cechy obojętne dla bycia skinheadem, takie jak ciekawy i optymista). Na koniec poproszono badanych o przypomnienie sobie cech kolejnych mężczyzn. Jak ilustruje tabela 3.1, aktywizacja stereotypu przez podanie jego nazwy silnie (dwukrotnie) podwyższała przypominanie sobie cech, ale tylko tych zgodnych z nim. Najwyraźniej badani ze zaktywizowanym stereotypem mieli uproszczone zadanie, gdyż wystarczało im zapamiętać jedynie, kto był artystą, a kto skinheadem, ale nie musieli pamiętać poszczególnych cech Juliana i Marka. Te odtwarzali sobie na podstawie znajomości stereotypu artysty i skinheada.

Świadczą o tym dwa dodatkowe wyniki. Po pierwsze, aktywizacja stereotypu wcale nie wpływała na odtwarzanie tych cech Juliana i Marka, które nie były związane ze stereotypami – skoro stereotypy nijak się miały do tych cech, oczywiście nie mogły wspomóc ich przypominania. Po drugie, równoleg­ le do zapoznawania się z cechami Juliana i Marka wyświetlanymi na ekranie osobom badanym odtwarzano z taśmy magnetofonowej wykład na temat Indonezji, a na zakończenie wypełniły one test sprawdzający ich wiedzę z tej tematyki. Jak wskazują dane z tabeli, badani ze zaktywizowanym stereotypem więcej zapamiętali z wykładu, co dowodzi, że posługiwanie się stereotypami w spostrzeganiu jest strategią uproszczoną i pozwalającą zaoszczędzić zasoby poznawcze. Zwolnione dzięki stereotypom zasoby mogą być alokowane na inną, równolegle wykonywaną czynność (w tym wypadku na zapamiętywanie treści wykładu o Indonezji). Posługiwanie się stereotypami jest zwykle bezwiedne – niezamierzone i automatyczne. Dowodzi tego dolna część tabeli 3.1 przedstawiająca powtórkę omówionego badania z jedną istotną zmianą – nazwy stereotypów były wyświetlane podprogowo. Ich ekspozycja trwała zaledwie 30 milisekund, co jest czasem zbyt krótkim, by badani mogli świadomie odczytać treść słów (po badaniu żaden z uczestników nie był w stanie poprawnie przytoczyć tych treści). A jednak wyniki dotyczące pamięci były niemal identyczne, co wskazuje, że zaangażowane tu procesy mają charakter automatyczny nawet po świadomej ekspozycji na stereotyp. Niemniej czasami procesy automatyczne i kontrolowane prowadzą do odmiennych wyników. Jeżeli ktoś pozostaje na diecie odchudzającej, w związku z czym jest przeważnie głodny, to automatycznie, reagując na pyszności w witrynie cukierni, wchodzi i kupuje kremówkę. Kiedy natomiast taka osoba świadomie się kontroluje, to zawczasu przechodzi na drugą stronę ulicy, aby nie ulec pokusie. Relacje między procesami automatycznymi i kontrolowanymi dość precyzyjnie opisuje i wyjaśnia model procesów impulsywnych i refleksyjnych przedstawiony w zakończeniu tego rodzaju.

Jak to się robi 3: Prymowanie Procedura prymowania (poprzedzania) składa się z dwóch etapów. Pierwszy polega na aktywizacji jakiejś struktury wiedzy, drugi – na wykonywaniu przez badanych właściwego zadania (reagowanie na jakieś bodźce, formułowanie sądów, przypominanie jakichś treści), o którym badacze przypuszczają, że może pozostawać pod wpływem prymowanych treści. Na przykład właściwym zadaniem w badaniu Higginsa i współpracowników było formułowanie opinii o Donaldzie na podstawie jego opisu. Prymami, czyli poprzednio aktywizowanymi treściami, były słowa pozytywne („odważny”, „wytrwały”) albo negatywne („lekkomyślny”, „uparty”). W badaniu zilustrowanym tabelą 3.2 prymami były nazwy stereotypów aktywizowane podprogowo albo nadprogowo (czyli po prostu czytane

3.1.  Wiedza o świecie społecznym

79

przez badanych). Często stosowanym sposobem prymowania jest wyświetlanie bodźców podprogowych i wtedy pryma pozostaje nieświadoma. Innym sposobem są „rozsypanki słowne” i wtedy pryma ma charakter świadomy. Na przykład badani proszeni są o ułożenie sensownych zdań z takich ciągów słów, jak „kota w rzucił Janek kamieniem” (Janek rzucił kamieniem w kota). Wielokrotne układanie zdań o podobnej treści skutkuje aktywizacją pojęcia agresji. Pryma nie musi być więc nieświadoma (choć czasem bywa), natomiast aby można było mówić o prymowaniu, nie powinna być ona w świadomy sposób wiązana przez osobę badaną z procesami poddawanymi badaniu we właściwym eksperymencie – dlatego prymowanie i właściwy eksperyment są zwykle przedstawiane jako dwa różne badania. Interesującym przykładem subtelnego prymowania i nieświadomego charakteru przetwarzania informacji jest seria badań nad skutkami aktywizacji działalności biznesowej, przeprowadzonych w USA, gdzie biznes jednoznacznie i silnie kojarzy się z rywalizacją (w Polsce tylko niektóre instytucje są tak zdecydowanie na nią nastawione). Dlatego autorzy zakładali, że samo zaktywizowanie świata biznesu prowadzić będzie do wzrostu rywalizacji w spostrzeganiu świata i zachowania. Pod pozorem „badania prostych skojarzeń” prosili uczestników o połączenie przedmiotów (obrazki z lewej strony) z kojarzącymi się z nimi wyrazami (słowa z prawej strony). W warunkach aktywizacji świata biznesu były to na przykład słowa „stół” i „ubiór”, a obrazki przedstawiały okrągły stół konferencyjny i garsonkę noszoną przez kobiety biznesu. W warunkach kontrolnych słowa i obrazy nie miały nic wspólnego z rywalizacją (wieloryb, latawiec). Tabela 3.2. Wpływ prymowania bodźców związanych z biznesem (silnie skojarzonym u badanych z rywalizacją) na przetwarzanie informacji i zachowanie Warunki prymowania biznes

neutralne

Badanie 1. Liczba słów

3,09

2,21

3,60

4,78

Badanie 2. Spostrzeganie współpracy Badanie 3. Odsetek chciwych

67

9

100

50

Badanie 4. Odsetek chciwych

Badanie 5. Rywalizacja   norma współpracy

2,45

2,75

  bez normy

3,70

2,79

Źródło: na podstawie danych w Kay et al., 2004.

Potem następował rzekomo zupełnie odrębny eksperyment, który przebiegał różnie w poszczególnych badaniach. W badaniu 1 było to uzupełnianie słów o brakujące litery (np. WO_NA albo BI_), które można było wstawić w taki sposób, że powstałe słowa albo dotyczyły rywalizacji („wojna”, „bić”), albo nie („wodna”, „bit”). Jak ilustruje tabela 3.2, prymowanie świata biznesu skutkowało istotnie zwiększoną dostępnością treści rywalizacyjnych. Badanie 2 przekonało, iż hamuje to dostrzeganie współpracy u innych – uczestnicy czytali opis działań pewnego mężczyzny i szacowali jego skłonność do współpracy. Oceny okazały się istotnie niższe po aktywizacji biznesu. W badaniu 3 i 4 mierzono chciwość – badani rozgrywali grę ultimatum, dzieląc między siebie i inną osobę otrzymane od badaczy 10 dolarów. Miarą chciwości było przydzielanie więcej pieniędzy sobie niż drugiej osobie. Chciwość wyraźnie rosła po aktywizacji biznesu (w badaniu 4 pokazywano badanym faktyczne przedmioty związane ze światem biznesu, a nie ich obrazki). Wreszcie w badaniu 5 ci, którzy brali w nim udział, rozgrywali dylemat więźnia mierzący skłonność do współpracy bądź rywalizacji z innymi (zob. rozdz. 16.1). Dylemat przedstawiano połowie badanych jako „grę wspólnotową”, co aktywizowało normę współpracy i niezależnie od rodzaju prymowania skutkowało małą skłonnością do rywalizacji. Kiedy jednak gra była przedstawiana pod nazwą „Sytuacja”, co nie narzucało żadnej normy, badani z warunków aktywizacji biznesu zachowywali się w ewidentnie bardziej rywalizujący sposób. Jest to jeden z licznych dowodów na słuszność tezy, że prymowanie wpływa na przetwarzanie informacji i zachowanie szczególnie, bądź wyłącznie wtedy, kiedy sytuacja zachowuje pewien stopień wieloznaczności. Kiedy ma ona jednoznaczny charakter, (prawie) wszyscy interpretują ją podobnie i podobnie się zachowują – w sposób podyktowany normami lub skryptami (np. w tramwaju wszyscy zachowują się w podobny, „tramwajowy” sposób).

Rozdział 3. Poznanie społeczne

80 3.2.  Spostrzeganie świata społecznego Choć wydajemy się sobie obserwatorami obiektywnymi i rzetelnymi, rzeczywiste procesy poznawania świata bardzo daleko odbiegają od takiego ideału. Jest to widoczne od początkowych etapów spostrzegania, takich jak obdarzanie różnych elementów otoczenia niejednakową uwagą, do etapów końcowych, na przykład przypominania zdarzeń. 3.2.1.  Selektywność Po obejrzeniu film przedstawiającego dwóch mężczyzn chodzących po domu ludzie co innego pamiętają, kiedy są przekonani, że mężczyźni są włamywaczami, co innego zaś, gdy sądzą, że to klienci rozważający kupno domu. Podobnie, co innego zauważamy u kobiety, a co innego u mężczyz­ ny. Dobrze zdajemy sobie sprawę z tego, że różne rodzaje wiedzy zaktywizowane w naszym umyśle uwrażliwiają nas na pewne rodzaje treści, a utrudniają spostrzeganie innych. Nie uświadamiamy sobie natomiast, jak daleko taka selektywność sięga – a może ona powodować całkowitą „ślepotę” na pewne treści, kiedy jesteśmy skoncentrowani na innych. Najlepszą ilustracją selektywności przybierającej postać funkcjonalnej ślepoty wywołanej stanem umysłu jest eksperyment Daniela Simonsa i Christophera Chabrisa (1999). Badani oglądali film przedstawiający grę w koszykówkę dwóch trzyosobowych zespołów. Mieli za zadanie zliczać podania w obrębie jednej drużyny (zadanie łatwe), bądź odrębnie zliczać podania bezpośrednie i pośrednie, przez odbicie piłki od ściany (zadanie trudne). W trakcie trwającego 75 sekund filmu przez scenę przechodził… goryl lub kobieta z otwartą parasolką. Choć goryl pozostawał na ekranie pełne 5 sekund, połowa graczy w ogóle go nie zauważyła! W drugim warunku eksperymentalnym postaci były na wpół przezroczyste, a film powstawał z nałożenia na siebie dwóch nagrań (gracze i goryl). Przy takim pogorszeniu warunków percepcji tylko 8% badanych dostrzegało goryla. W jeszcze innej („nieprzezroczystej”) powtórce tego badania goryl pozostawał na ekranie przez jedną trzecią czasu, odwracał się twarzą do ekranu i uderzał się pięściami w piersi (choć nie krzyczał „jestem królem dżungli!”). A jednak połowa badanych nadal go nie dostrzegała. Dodawać nie trzeba, że wszyscy badani świetnie widzieli goryla, kiedy ich uwaga nie była skupiona na liczeniu podań. Nieco lepiej wypadało dostrzeganie kobiety z parasolką, choć przy zadaniu trudnym i przezroczystych figurach

Tabela 3.3. Odsetek badanych, którzy zauważyli nieoczekiwany obiekt (kobietę z parasolką lub goryla) w zależności od tego, czy równolegle wykonywali zadanie łatwe czy trudne i czy oglądane na filmie postaci były przezroczyste lub nieprzezroczyste Warunki

Zadanie łatwe

trudne

Nieprzezroczyste   kobieta   goryl

100

83

42

50

58

33

8

8

Przezroczyste   kobieta   goryl

Źródło: Simons i Chabris, 1999, s. 1068.

zauważała ją zaledwie jedna trzecia uczestników eksperymentu. Jak się przekonamy dalej, stany umysłu mogą równie silnie decydować o dostrzeganiu rzeczy, których w ogóle nie ma. Nic dziwnego, że zeznania naocznych świadków są bardzo złym dowodem, choć na jego podstawie rokrocznie skazuje się tysiące niewinnych ludzi. 3.2.2.  Interpretacja znaczenia Zaktywizowane struktury wiedzy (schematy) wpływają także na rozumienie bieżących zdarzeń i spostrzeganie ludzi. Zwykle zrozumienie tego, co się w ogóle dzieje, wymaga dysponowania jakąś strukturą wiedzy, do której możemy odnieść docierającą informację. Jeżeli nie mamy jej do czego odnieść, to po prostu nie rozumiemy, o co chodzi; łatwo o tym się przekonać, czytając następujący tekst: Postępowanie jest w istocie zupełnie proste. Przede wszystkim należy poukładać poszczególne pozycje w różne grupy. Oczywiście wystarczyć może tylko jedna grupa, w zależności od tego, jak wiele jest do zrobienia. Ważne jest, aby nie przesadzić. To znaczy lepiej załatwić za jednym razem za mało rzeczy niż za dużo. Na krótką metę może się to wydawać nieważne, ale łatwo tu o komplikacje. Pomyłka może być także kosztowna. Kiedy postępowanie jest już zakończone, należy rzeczy z powrotem poukładać w poszczególne grupy. Potem mogą one zostać odłożone na właściwe im miejsce. Niewątpliwie zostaną użyte raz jeszcze i cały cykl znów zostanie powtórzony (Bransford i Johnson, 1972, s. 722).

Choć tekst zawiera powszechnie znane słowa, zdania mają budowę zgodną z regułami składni i opisują czynność, którą każdy z nas wykonywał setki razy, bardzo niewiele da się z niego

3.2.  Spostrzeganie świata społecznego

zrozumieć i zapamiętać. Dopiero wprowadzenie nagłówka „pranie w pralce automatycznej” powoduje dwukrotny przyrost przypominania sobie idei zawartych w tekście (z 2,65 bez nagłówka do 5,83 z nagłówkiem; ibidem). Wpływ schematów na interpretację przybiera z reguły postać asymilacji: wieloznaczne dane zostają „podciągnięte” pod schemat, a w konsek­ wencji ta sama informacja może zostać różnie zrozumiana w zależności od schematu, przez którego pryzmat jest interpretowana. Jeżeli dowiadujemy się, że pewien młodzieniec, Donald, bez większego doświadczenia żeglarskiego zamierza samotnie przepłynąć na jachcie Atlantyk, to możemy ów zamiar potraktować jako wyraz odwagi bądź lekkomyślności. Którą z owych dwóch jednakowo możliwych interpretacji wybierzemy, zależy od niedawności użycia schematu danej cechy, jak wskazują dane z ryciny 3.4. Warunkiem takiego wpływu schematów na interpretację danych jest jakiś stopień dwuznaczności tychże, jest to jednak warunek łatwy do spełnienia, ponieważ większość docierających do nas informacji ma charakter wieloznaczny, czyli poddaje się różnym interpretacjom. Metaanaliza kilkudziesięciu badań wykazała rzetelność efektu asymilacji w wyniku aktywizowania struktur wiedzy niezależnie od tego, czy aktywizacja ma charakter świadomy, czy nie (DeCoster i Claypool, 2004). Niemniej czasami aktywizacja skutkuje efektem kontrastu – na przykład konkretna osoba jest spostrzegana jako mniej kobieca po aktywizacji stereotypu płci. Dzieje się tak głównie wtedy, kiedy ludzie są świadomi zniekształcenia własnych sądów przez stereotypy i starają się mu przeciwdziałać, co jest możliwe wtedy, gdy interpretacje dokonywane są na mocy procesów kontrolowanych, nie zaś automatycznych. Dokładniejsze wyjaśnienie warunków prowadzących do asymilacji i kontrastu znajduje się w podrozdziale 3.3.2. 3.2.3.  Pamięć Schematy są także odpowiedzialne za selektywność pamięci – lepsze zapamiętywanie informacji związanych niż niezwiązanych ze schematem, co ilustruje tabela 13.2. Sprawę komplikuje jednak fakt, że informacje mogą być związane z jakąś strukturą wiedzy nie tylko na zasadzie zgodności (np. psycholog lubi rozmawiać z ludźmi), lecz także na zasadzie jej zaprzeczania (psycholog, który unika ludzi). Wiele badań dowodzi, że również sprzeczność danych ze schematem podnosi poziom ich zapamiętywania (Srull, 1981), szczególnie wte-

81 dy, kiedy człowiek ma czas i możliwości przemyś­ lenia owej sprzeczności, a więc może ją głęboko przetworzyć przez kojarzenie z wieloma innymi informacjami, co ułatwia późniejsze jej przypominanie. Które więc dane – sprzeczne czy zgodne ze schematem – są lepiej zapamiętywane? Aby odpowiedzieć na to pytanie, należy wyjść poza potoczne rozumienie pamięci jako reprodukcji, czyli wiernego i biernego zapisywania w umyśle odebranych informacji. Przypominanie byłoby w myśl takiej potocznej koncepcji pamięci wydobyciem owego zapisu z umysłu i ponownym „przejrzeniem”. W rzeczywistości jednak tworzenie zapisów wydarzeń ma charakter bardziej skomplikowany. Napotykając jakieś zdarzenie czy osobę, zestawiamy je z odpowiednim schematem – na przykład wysokiego blondyna w niebieskim mundurze, który zatrzymał nasz samochód za pomocą lizaka, zestawiamy oczywiście ze schematem „policjant”. W trakcie dochodzi do przemieszania informacji o tym konkretnym blondynie z informacjami o prototypowym policjancie – możemy „zapamiętać”, że blondyn miał białą pałkę, choć ten akurat jej nie miał (w pałkę jest natomiast wyposażony typowy policjant). Tego typu „wkroczenia” informacji schematopochodnych we wspomnienia konkretnych zdarzeń czy osób są określane mianem konstruującego przetwarzania informacji i stanowią podstawowy przejaw rekonstruktywnego, a nie jedynie reproduktywnego charakteru pamięci. Rekonstruktywny jej charakter wiąże się z faktem, że prototypy schematów nie tylko są identyfikatorami obiektów i zdarzeń, lecz także pełnią funkcję zbioru standardowych, „zapasowych” cech egzemplarzy schematów. Zbiór ten służy uzupełnianiu reprezentacji napotkanego, konkretnego egzemplarza o cechy typowe, ale brakujące bądź niezauważone przez spostrzegającego człowieka (wskutek zbyt krótkiego czasu zetknięcia się z danym egzemplarzem, nadmiaru informacji itp.). Wiarygodnym wskaźnikiem nakładania się informacji schematopochodnej na informację odebraną z zewnątrz jest zjawisko fałszywych alarmów, które dotyczą rozpoznawania zdarzeń i polegają na nietrafnym rozpoznaniu informacji faktycznie nowej jako już prezentowanej i starej (znanej). Przy tym w momencie pomiaru rozpoznawania informacje stare (faktycznie już prezentowane badanemu) i nowe zostają oczywiście przemieszane. Przeciwieństwem fałszywych alarmów są trafienia, czyli poprawne rozpoznania informacji faktycznie już prezentowanej jako „starej”. Aby dokładniej przyjrzeć się mechanizmom pamięci reproduktywnej i rekonstruktywnej, roz-

Rozdział 3. Poznanie społeczne

82 Proporcja odpowiedzi „tak”

0,8 0,7 0,6 0,5

0,72

0,74

0,74

0,76

0,71

Trafienia Fałszywe alarmy

0,74 0,71

0,52

0,4 0,3

0,3

0,2 0,1 0

0,14 1–1,99

0,18

0,2

2–2,99

3–3,99

4–4,99

5–5,99

6

Poziom typowości

Rycina 3.5. Poziom trafień i fałszywych alarmów w rozpoznawaniu zdarzeń skryptowych w zależności od stopnia typowości rozpoznawanego wydarzenia dla skryptu Źródło: na podstawie danych w Graesser, 1981.

ważmy serię klasycznych badań Arthura Graessera (1981), w których analizowano właśnie względną częstość fałszywych alarmów i trafień w rozpoznawaniu zdarzeń. Punktem wyjścia było ustalenie kompletnego spisu scenek tworzących szereg skryptów, takich jak „wstawanie rano”, „wykład na uczelni” itp. W badaniu pilotażowym poproszono dużą grupę osób o ocenę stopnia typowości zdarzeń składających się na poszczególne skrypty (zdarzeniem wysoce typowym dla skryptu „wstawanie rano” jest na przykład ubranie się czy zjedzenie śniadania, mniej typowym jest czytanie gazety, a nietypowym – kłótnia z sąsiadem). Na tej podstawie skonstruowano historyjki opisujące działania pewnej osoby imieniem Jacek. Każda historyjka stanowiła spełnienie ośmiu różnych skryptów, choć była to ich realizacja niepełna, w której opuszczano rozmaite scenki wchodzące w skład kompletnej postaci skryptu (np. w jednej wersji opuszczano informację, że Jacek się ubrał, a w innej – że zjadł śniadanie). Wkrótce po zapoznaniu się badanych z owymi historyjkami mierzono stopień ich zapamiętywania: uczestnikom prezentowano różne zdarzenia składające się na owe skrypty (zarówno „stare”, jak i „nowe”) z prośbą o wskazanie, które z nich występowały w historyjce o Jacku, a które nie. Uśrednione wyniki trzech różnych badań dotyczących tej sprawy przedstawia rycina 3.5. Natężenie trafień okazało się niezależne od stopnia typowości zdarzenia dla skryptu: trafienia pozostawały na jednakowo wysokim poziomie dla zdarzeń zarówno typowych, jak i nietypowych. Poziom fałszywych alarmów rósł natomiast jako wykładnicza funkcja typowości rozpoznawanego zdarzenia: fałszywe alarmy były bliskie zera w odniesieniu do zdarzeń mało typowych, a bliskie poziomu trafień dla zdarzeń wysoce typowych.

Poziom fałszywych alarmów (np. stwierdzanie, że Jacek zjadł śniadanie, choć faktycznie w przeczytanej wersji historyjki zdarzenie to było opuszczone) jest czystym wskaźnikiem rekonstruktywnego funkcjonowania pamięci, czyli wnioskowania, że dane zdarzenie było elementem przeczytanej historyjki, na podstawie znajomości jedynie ogólnego skryptu, którego spełnienie ona stanowiła. Poziom trafień nie jest jednak czystym wskaźnikiem pamięci reproduktywnej, stanowi bowiem rezultat łącznego oddziaływania reprodukcji danych i ich generowania ze schematu. Jeżeli w materiale eksponowanym badanemu była scenka „Jacek zjadł śniadanie” i badany ją rozpoznaje, to nie wiadomo, czy wynika to z faktycznego przypomnienia, czy jest raczej skutkiem zgadywania na podstawie skryptu. Rzeczywistym wskaźnikiem pamięci reproduktywnej jest zatem różnica między trafieniami a fałszywymi alarmami. Jak widać na rycinie, im bardziej typowe jakieś zdarzenie jako element skryptu, tym słabsza jego pamięć reproduktywna (mierzona różnicą między trafieniami a fałszywymi alarmami). Odpowiedź na pytanie, które informacje – zgodne czy sprzeczne ze schematem – są lepiej zapamiętywane, zależy więc głównie od tego, co określamy mianem pamięci. Jeżeli procesy czystej reprodukcji danych (oddzielone od wnioskowania, czyli generowania danych ze schematów), odpowiedź brzmi, że lepiej pamiętane są dane nietypowe, niezgodne ze schematem, mamy tu więc do czynienia z efektem sprzeczności. Jeżeli jednak przez pamięć rozumieć sumę subiektywnych wspomnień czy wypowiedzi na temat przypominanego obiektu lub zdarzenia, to nie ulega wątpliwości, że więcej takich wspomnień mamy na temat danych zgodnych ze schematem, ponieważ wiele z nich jest rekonstruowanych (generowanych) na jego podstawie. Obecny jest tu zatem efekt zgodności. Równoczesne występowanie efektów zgodności i sprzeczności potwierdza metaanaliza kilkudziesięciu różnych eksperymentów (Stangor i McMillan, 1992), natomiast oba te efekty rosną, gdy: 1) rośnie stopień wykształcenia się schematu; 2) wzrasta obciążenie pamięci (więcej materiału do zapamiętania); 3) wydłuża się czas między zapamiętywaniem a przypominaniem materiału, a także wtedy, gdy 4) oba te momenty są rozdzielone wykonywaniem innych zadań umysłowych. Jeżeli więc ktoś przypomina sobie dane zgodne ze schematem, nigdy nie możemy mieć pewności, czy naprawdę miały one miejsce, czy zostały jedynie wywnioskowane. Jeżeli jednak ktoś przypomina sobie dane nietypowe bądź sprzeczne ze schematem, możemy twierdzić

3.2.  Spostrzeganie świata społecznego

ze sporą dozą pewności, że zdarzenia, do których się odnoszą, faktycznie wystąpiły. Posługiwanie się schematami jest nieodzownym warunkiem orientacji w świecie społecznym. Ma ono jednak swoją cenę w postaci błędów nadużycia schematu – „przypominania” sobie takich danych, z którymi człowiek faktycznie się nie zetknął, a które jedynie wywnioskował, oba te rodzaje danych są zaś subiektywnie nierozdzielne i wydają nam się jednako dotyczyć faktów. Dopóki zastosowane przez człowieka schematy są adekwatne do danych, dopóty cena ta nie wydaje się wysoka, ponieważ błędy typu fałszywego alarmu mają sens i stanowią uzupełnienie zdarzeń o to, co i tak zwyk­le ma miejsce. Jeżeli ktoś błędnie zakłada, że trzej oberwańcy proszący o żeton do automatu chcą go obrabować (choć w istocie nie mieli żadnych złych zamiarów), spostrzeżenie to jest co prawda fałszywe, ale nie uszkadza orientacji w świecie i może być korzystne (lepiej zakładać, że oberwańcy mają złe intencje, nawet jeżeli to nieprawda, niż tego nie zakładać i przekonać się dopiero na własnej skórze). Problemy zaczynają się natomiast wtedy, kiedy stosujemy do danych niewłaściwy schemat. Przekonał się o tym pewien mój znajomy w trakcie potańcówki na jednym z uniwersytetów amerykańskich. Podczas powolnego utworu nieznajoma, którą właśnie poprosił do tańca, zaczęła się do niego mocno przytulać, co on odczytał jako początek skryptu „szalona noc erotyczna” i stosownie do tego zaczął całować ją w szyję. Ku jego zdumieniu dziewczyna odskoczyła jak oparzona, wymierzając mu siarczysty policzek do wtóru słów, które mój przyjaciel nie do końca rozumiał (był Niemcem). Dopiero poniewczasie dowiedział się, że dziewczyna realizowała zupełnie inny, dość popularny w Ameryce skrypt zwany cheek to cheek dancing – tańczenie powolnych utworów „z przyciskiem” (niezależnie od tego, z kim się tańczy i po co). Ludzie tej samej kultury zwykle podzielają skrypty, przez pryzmat których wzajemnie odczytują swoje zachowania, choć łatwo o nieporozumienia między osobami wywodzącymi się z odmiennych kultur. 3.2.4.  Regulacja zachowania Schematami o najbardziej oczywistym związku z działaniami są skrypty, czyli umysłowe reprezentacje ciągów zdarzeń. Stanowią one nie tylko umysłowe narzędzie pozwalające zrozumieć i zapamiętać zdarzenie, lecz także gotowy program zachowania, który może zostać wykonany w sposób zarówno przemyślany, jak i bezwiedny, bezmyślny.

83 Tabela 3.4. Proporcja osób ulegających małej lub dużej prośbie w zależności od rodzaju jej uzasadnienia Prośba

Uzasadnienie brak

pozorne

rzeczywiste

Mała

0,60

0,93

0,94

Duża

0,24

0,24

0,42

Źródło: Langer, Blank i Chanowitz, 1978, s. 637.

Dobrą ilustracją jest klasyczny eksperyment Ellen Langer i współpracowników (1978) aranżowany w uniwersyteckiej bibliotece, gdzie do osoby przy kserokopiarce podchodził pomocnik eksperymentatora z prośbą, aby ta wpuściła go bez kolejki w celu skopiowania 5 lub 20 stron. Tej małej albo dużej prośbie towarzyszyło rzeczywiste uzasadnienie („przepraszam, czy mógłbyś mnie wpuścić bez kolejki, bo bardzo się spieszę”), uzasadnienie pozorne („przepraszam, czy mógłbyś mnie wpuścić bez kolejki, bo chciałbym sobie skserować”), albo brak uzasadnienia („przepraszam, czy mógłbyś mnie wpuścić bez kolejki?”). Jak wynika z tabeli 3.4, dopóki prośba z pozornym uzasadnieniem była mała, badani reagowali na nią tak, jakby zawierała uzasadnienie, choć było ono bezsensowne. Dopiero przy dużej prośbie ocknęli się i postępowali, jakby uzasadnienia nie było (bo go nie było) i w większości nie spełniali prośby. Langer powiada, że dopóki koszty są niewielkie, a wszystko toczy się jak zwykle, wykonujemy skrypty w sposób bezmyślny i bezwiedny. Późniejsze badania udowodniły, że skrypty mogą być realizowane z zupełnym pominięciem świadomości – na przykład sam widok biblioteki prowadzi do ściszenia głosu, choć ludzie w ogóle nie zdają sobie z tego sprawy (Aarts i Dijksterhuis, 2003). Zachowanie zmienia się także pod wpływem aktywizacji cech lub schematów osób, który może mieć charakter automatyczny dzięki silnemu skojarzeniu schematów z zachowaniem (o którym więcej mówi teoria zaprezentowana na końcu rozdziału 5). Bargh, Chen i Burrows (1996) aktywizowali u badanych albo cechę „uprzejmy”, albo „nieuprzejmy” – początkowym zadaniem tychże było układanie sensownych zdań z ciągów słów, a ciągi te zawierały pojęcia związane albo z uprzejmością („uważny”, „grzeczny”), albo z nieuprzejmością („chamski”, „wpycha się”). Po zakończeniu tego zadania uczestnicy mieli zwrócić się do badacza o przydział następnej czynności, on jednak okazywał się zajęty rozmową z innym badanym, w rzeczywistości pozorantem, który zajmował go przez bite 10 minut. To, czy właściwa osoba badana niegrzecznie przerywała tę rozmowę i ponagliła

84 o przydział następnego zadania, okazało się silnie zależeć od treści aktywizowanego pojęcia. Spośród badanych, którym aktywizowano uprzejmość, tylko 18% przerywało badaczowi rozmowę, natomiast wśród tych, którym aktywizowano nieuprzejmość, aż 64% (w warunkach kontrolnych nieuprzejmie zachowało się 38% badanych). W drugim badaniu ci sami autorzy stwierdzili, że osoby badane wolniej wychodziły z laboratorium, jeżeli w trakcie eksperymentu aktywizowano u nich stereotyp osoby starej (za pomocą podobnej metody układania zdań), niż kiedy aktywizowano u nich pojęcie neutralne z uwagi na szybkość poruszania. Późniejsze badania pokazały, że takie „przełożenie się” zaktywizowanego schematu starości na wolniejsze poruszanie się jest typowe dla aktywizacji podświadomej lub następującej na obrzeżach świadomości. Kiedy aktywizacja jest skutkiem świadomego myślenia, zjawisko to zanika (Djikic, Langer i Stapleton, 2008). Bezmyślność natomiast lub zdanie się na automatyzmy nasila rolę stereotypów i innych schematów. 3.3.  Wpływ kontekstu na sądy Duża część zachowania społecznego wyznaczona jest naszymi bieżącymi sądami na temat aktualnej sytuacji i jej uczestników. Czy spełnimy prośbę nieznajomego o datek, czy pomożemy koledze nękanemu jakimś problemem albo którą pastę do zębów kupimy i na którą partię zagłosujemy – wszystko to jest uzależnione od naszych sądów na temat owych ludzi lub obiektów. Sądy te zależą z kolei nie tylko od struktur wiedzy, lecz także od bieżącego kontekstu, w którym są wydawane. 3.3.1.  Wyrazistość Ważnym, choć często bezwiednym aspektem kontekstu jest to, co decyduje o wyrazistości obiektu naszych sądów. Obiekty wyraziste to takie, które stanowią figurę na tle innych wskutek tego, że są bardziej intensywne (np. kolorowe, hałaśliwe), aktywne (poruszają się), nieoczekiwane (chodzenie na rękach w bibliotece) albo odróżniające się od innych, współobecnych obiektów, w szczególności z powodu statusu solisty. Wyrazista jest więc jedyna kobieta wśród mężczyzn (bardziej niż ta sama kobieta w towarzystwie innych kobiet) albo mężczyzna o zielonych włosach, oczywiście z wyjątkiem sytuacji, w których większość obecnych ma zielone włosy (jadą na Love Parade do Berlina albo wystawiają współczesną wersję teatrzyku Zielona Gęś).

Rozdział 3. Poznanie społeczne

Wyrazistość jest zjawiskiem powszechnym i ma wiele konsekwencji dla przetwarzania informacji (Taylor i Fiske, 1978). Po pierwsze, osoby wyraziste przyciągają większą uwagę, wskutek czego są lepiej pamiętane. Po drugie, są spostrzegane jako wywierające znaczniejszy wpływ społeczny i bardziej przyczyniające się do osiąganych przez grupę wyników. Jest to zapewne jednym z powodów, dla których szefowie zajmują z reguły miejsce u szczytu stołu – nawet jeżeli nic nie robią, wyróżniona pozycja przestrzenna zapewnia odpowiednie ich spostrzeganie przez podwładnych. Po trzecie, osoby wyraziste są oceniane w bardziej krańcowy sposób: jedyny kulturalny Rosjanin wśród Polaków będzie spostrzegany jako bardziej kulturalny niż wśród innych Rosjan (i jako bardziej niekulturalny, jeżeli niestosownie się zachował). Po czwarte, wyrazistość – głównie wywołana statusem solisty – decyduje o kategoryzacji spostrzeganego człowieka, a więc o tym, przez pryzmat jakiej struktury wiedzy informacja na jego temat jest przetwarzana. Oczywiście każdy człowiek może być kategoryzowany na wiele sposobów – Anna Kamińska, siedemdziesięcioletnia polonistka, będzie traktowana jako kobieta wśród swoich kolegów z pokoju nauczycielskiego (uczy w technikum, gdzie przeważają mężczyźni), jako staruszka lub doświadczony nauczyciel w gronie młodych polonistek spotykających się w kuratorium, jako Polka podczas zjazdu emerytowanych nauczycielek w Berlinie itd. Badania Shelley Taylor wskazują, że wybór schematu, przez pryzmat którego Anna będzie spostrzegana, podyktowany jest kontekstem społecznym i wyrazistością. Co ciekawe, wyrazistość wynikająca za statusu solisty nasila spostrzeganie danej osoby jako typowego przedstawiciela schematu – na przykład jedyna kobieta w otoczeniu mężczyzn jest widziana jako bardziej kobieca, niż gdyby była w otoczeniu innych kobiet, a jej zachowanie w większym stopniu zaczyna być interpretowane przez pryzmat stereotypu kobiecości (Taylor i Fiske, 1978). 3.3.2.  Kontrast i asymilacja Ważnym elementem kontekstu w procesie formułowania sądów jest obecność innych obiektów niż ten osądzany. Nietrudno przewidzieć, że kiedy nauczyciel ocenia ucznia, na ocenę tę mogą wpływać także postępy innych odpytywanych uczniów. Wpływ ten może mieć postać asymilacji bądź kontrastu. Efekt asymilacji polega na przesunięciu oceny w kierunku informacji kontekstowej, tzn. dodatni kontekst ją podwyższa, ujemny – obniża.

3.3.  Wpływ kontekstu na sądy

0,4

0,35 Umiarkowany Krańcowy

0,3 Samoocena zdolności sportowych

Z omawianym efektem mamy do czynienia, gdy ocena średniego ucznia rośnie wskutek tego, że jest on oceniany w tym samym czasie, co inni dobrzy uczniowie albo spada, kiedy jest oceniany równocześnie ze złymi uczniami. Efekt kontrastu polega natomiast na odsunięciu oceny od informacji kontekstowej, tzn. dodatni kontekst obniża ocenę, a ujemny ją podwyższa. Z efektem tym mamy do czynienia, gdy ocena średniego ucznia rośnie na tle współocenianych z nim bardzo złych uczniów albo spada na tle równocześnie ocenianych bardzo dobrych uczniów. Sformułowany przez Norberta Schwarza i Herberta Blessa (2007) model włączania–wyłączania zakłada, że jeżeli oceniany obiekt jest choćby trochę wieloznaczny, ta sama informacja kontekstowa może spowodować efekt asymilacji, jeżeli zostanie włączona w reprezentację (umysłowy obraz) ocenianego obiektu bądź też efekt kontrastu, jeżeli powoduje wyłączenie części reprezentacji ocenianego obiektu, albo staje się kryterium oceny. Ilustruje to dobrze eksperyment autorów nad oceną niemieckiej partii chadeckiej CDU w zależności od tego, czy kontekst poprzedniego pytania włączał czy wyłączał z umysłowego obrazu tego ugrupowania osobę Richarda von Weizsäckera. Ten wywodzący się z CDU polityk cieszył się w okresie badania dużą popularnością w społeczeństwie i pełnił ponadpartyjną funkcję prezydenta Niemiec. Kiedy oceny CDU dokonywano po pytaniu o partyjne korzenie Weizsäckera (a więc niejako po włączeniu jego osoby w umysłową reprezentację partii), była ona wyższa niż w grupie kontrolnej. Natomiast kiedy dokonywano jej po wyłączeniu Weizsäckera z umysłowej reprezentacji CDU (za pomocą pytania, czy urząd prezydenta powinien zachować ponadpartyjny charakter), okazywała się ona niższa niż w grupie kontrolnej. Najważniejszym wyznacznikiem włączania– wyłączania jest wielkość różnicy między obiektem ocenianym a obiektami stanowiącymi kontekst. Jeżeli różnica między kontekstem a obiektem ocenianym jest mała, to występuje asymilacja, jeżeli duża – pojawia się kontrast. Ilustruje to rycina 3.6 przedstawiająca samoocenę zdolności sportowych niemieckich studentów po uprzednich porównaniach z innymi osobami (Mussweiler, Rueter i Epstude, 2004). Samoocena wyraźnie spadła, kiedy formułowana była wkrótce po myśleniu o bardzo sprawnym sportowcu (Michaelu Jordanie) – na tle tak wybitnej jednostki każdy przeciętniak musi wypaść kiepsko (efekt kontrastu). Samoocena rosła natomiast po porównaniach ze średnio sprawnym sportowcem (byłym kierowcą rajdowym Nicki

85

0,2

0,12

0,1 0 –0,1 –0,13

–0,2 –0,3 –0,4

–0,35 sportowiec

niesportowiec

Rodzaj osoby porównywanej

Rycina 3.6. Asymilacja i kontrast w samoocenie zdolności sportowych po porównaniach z umiarkowanie i krańcowo sprawnym sportowcem bądź niesportowcem Źródło: na podstawie danych w Mussweiler, Reuter i Epstude, 2004, s. 837.

Laudą) – badani studenci najwyraźniej podciągali się pod ten nieodległy standard (efekt asymilacji). Efekty kontekstu zanikały jednak przy porównaniach z osobami, które były umiarkowanie niesprawne (Bill Clinton) bądź krańcowo niesprawne (papież), ale nie były sportowcami. Mechanizm kontrastu wywołany dużą różnicą między obiektem oceny i kontekstem wyjaśnia, dlaczego mężczyźni stają się mniej zadowoleni ze swoich partnerek i pożycia seksualnego z nimi, jeżeli swoje oceny wydają wkrótce po oglądaniu obrazków z Playboya czy innych tego rodzaju czasopism (Kenrick, Gutierres i Goldberg, 1989). Przedstawione tam osoby stanowią bardzo krańcowy przykład urody – są to najpiękniejsze kobiety, w najpiękniejszych ujęciach. Zdjęcia do jednego numeru Playboya są wybierane spośród około 6 tysięcy ujęć, nawet same modelki zwykle nie wyglądają więc tak, jak na owych fotografiach. Różnica między takim wygórowanym standardem a zwykłą śmiertelniczką (czy śmiertelnikiem) musi siłą rzeczy być ogromna i stąd efekt kontrastu. Podobnie każdy mężczyzna wyglądałby na cherlawego po obejrzeniu filmu z Arnoldem Schwarzeneggerem. Innym wyznacznikiem włączania–wyłączania jest wspólna bądź odmienna kategoryzacja obiektu ocenianego i kontekstowego. Jeżeli obiekt oceniany jest kategoryzowany jako przynależący do tego samego rodzaju, co obiekty kontekstowe, to pojawia się asymilacja, jeżeli obiekt oceniany i kontekstowy są klasyfikowane do kategorii odmiennych, pojawia się kontrast. Nietrudno zauważyć, że na tej zasadzie identyczny obiekt kontekstowy może oddziaływać na oceny albo poprzez kontrast, albo poprzez asymilację w zależności od tego, jakiego

Rozdział 3. Poznanie społeczne

86

3.3.3.  Wpływ stanów emocjonalnych Mądrość potoczna przekonuje, że dobry nastrój działa jak nałożenie różowych okularów, dzięki którym wszystko widzimy w przyjemniejszym świetle, podczas gdy nastrój zły, analogicznie, sprzyja czarnowidztwu. Ile jest prawdy w tym przekonaniu? Niewątpliwie dobry nastrój ułatwia przychodzenie na myśl pozytywnych treści i podwyższa wiele ocen. Liczne badania przekonują, że dobry nastrój, wywołany ładną pogodą, miłym wspomnieniem z przeszłości czy znalezieniem monety w automacie, z reguły ułatwia przypominanie sobie pozytywnych treści i podnosi nasze oceny innych ludzi, produktów konsumpcyjnych, a nawet ogólnej satysfakcji z życia (Schwarz i Clore, 2007). Nasila także skłonność do pomagania innym (zob. rozdz. 14.2.3). Skutki nastroju mają asymetryczny charakter – choć pozytywny z reguły podnosi oceny, wpływy złego nastroju są słabsze i mniej konsekwentne. Czasami zły nastrój powoduje spadek, a czasami wzrost zarówno ocen, jak i skłonności do pomagania innym. Gdyby działały jedynie automatyczne skojarzenia i rozchodzenie się fali aktywi-

10 7,5

5

0 Nastrój (–5 do 5)

rodzaju kategoryzacje dominują w danej sytuacji. Adam będący średniej klasy studentem prowincjonalnego uniwersytetu może zyskać na ocenie dzięki towarzystwu wybitnego Janusza z Uniwersytetu Jagiellońskiego, jeżeli obaj występują na konferencji w Londynie (są bowiem zaliczani do tej samej kategorii „Polacy” i oceny Adama asymilują zalety Janusza). Adam jednak straci na towarzystwie Janusza, jeżeli obaj występują na konferencji w Poznaniu, w takim wypadku bowiem każdy z nich zaliczany jest do odrębnej kategorii i działać będzie kontrast, a nie asymilacja. Efekty asymilacji są w ocenach częstsze niż efekty kontrastu. Wynika to stąd, że asymilacja jest procesem automatycznym i bezwysiłkowym (nie wymaga uwagi, woli i wolnych „mocy przerobowych” umysłu). Obrazowo mówiąc, asymilacja zwykle polega na biernym „wlaniu się” kontekstu do reprezentacji ocenianego obiektu. Kontrast jest natomiast rezultatem aktywnego przeciwstawienia się wpływom kontekstu przez oceniający podmiot. Zwykle dochodzi on do skutku na mocy procesów kontrolowanych – wymaga aktu woli, a więc pewnej motywacji, uwagi i wolnych zasobów operacyjnych umysłu. Kontrast zanika, jeżeli w momencie wydawania ocen uwaga podmiotu jest częściowo pochłonięta innym, równolegle wykonywanym zadaniem (Martin, Seta i Crelia, 1990).

–1,5

–5

–10

–13 –15 pozytywne

neutralne

negatywne

Wartościowość wyświetlanych słów

Rycina 3.7. Nastrój badanych w zależności od wartościowości wyświetlanych im słów, których nie byli w stanie świadomie rozpoznać Źródło: Chartrand, van Baaren i Bargh, 2006, s. 72.

zacji (jak początkowo wyjaśniano efekty nastroju), następstwa nastroju negatywnego powinny być lustrzanym odbiciem skutków nastroju pozytywnego. Wyjaśnienie asymetrii wymaga więc przywołania jakiegoś dodatkowego procesu, którym okazała się naprawa i podtrzymywanie nastroju (Isen, 1987). Ludzie starają się wyjść ze złego nastroju, a pozostać w dobrym i podejmują w tym celu różne świadome zabiegi, zdając sobie sprawę z tego, że wygłaszanie pozytywnych opinii lub pomaganie innym polepsza własny nastrój, podczas gdy głoszenie opinii negatywnych go obniża. Kiedy więc jesteśmy w dobrym nastroju, pozytywnym sądom sprzyja zarówno automatyczna aktywizacja zgodnych z nim treści, jak i świadomie kontrolowane wysiłki ukierunkowane na utrzymanie nastroju. Jednakże w wypadku złego nastroju automatyczne skojarzenia sprzyjają formułowaniu negatywnych sądów, natomiast świadome wysiłki na rzecz jego poprawienia skłaniają do formułowania sądów raczej pozytywnych (i pomagania innym). Sprzeczność tych dwóch procesów może więc wyjaśniać niejednorodność efektów złego nastroju. Szczególną własnością nastroju jest jego niespecyficzny i rozlany charakter. Nie ma on konkretnego odniesienia – w przeciwieństwie do emocji, które mają wyraźne zakotwiczenie – gniewamy się na Jacka, a kochamy w Placku, trudno byłoby jed-

3.3.  Wpływ kontekstu na sądy

nak powiedzieć, że jesteśmy w złym nastroju z powodu jakiejś osoby czy innego bodźca. Nastrój nie jest konkretną emocją, lecz kroczącą średnią niedawnych doświadczeń emocjonalnych. Im bardziej są one pozytywne, tym lepszy nastrój, im zaś są bardziej negatywne, tym gorszy nastrój. Dowodzą tego bezpośrednio eksperymenty, w których zadaniem uczestników było jak najszybsze wskazanie (przez naciśnięcie klawisza), czy wyświetlany im na krótko bodziec wzrokowy pojawiał się po lewej czy prawej stronie ekranu komputera. Jednej trzeciej badanych wyświetlano 75 razy słowa pozytywne („muzyka”, „przyjaciele”), innym – negatywne („wojna”, „rak”), jeszcze innym – neutralne („budynek”, „roślina”). Ponieważ bodźce wyświetlano bardzo krótko (przez 60 milisekund i przykrywane były na kolejne 60 milisekund maską, czyli ciągiem bezsensownych liter), badani w większości wypadków nie wiedzieli nawet, że wyświetlane im błyski zawierały słowa, nie mówiąc już o tym, że nie byli w stanie rozpoznać ich treści. A jednak kiedy zmierzono im nastrój tuż po wyświetlaniu słów, odzwierciedlał on ich ton uczuciowy, co ilustruje rycina 3.7. Nawet gdy nasza świadomość nie rejestruje treści bodźców, umysł i tak jest w stanie reagować na ich wartościowość. Skoro nastrój jest uogólnioną informacją o otoczeniu jako przyjaznym bądź problematycznym, może on być wykorzystywany w charakterze źród­ ła informacji podczas formułowania sądów. Pokazali to jako pierwsi Norbert Schwarz i Gerald Clore (1983), którzy telefonicznie pytali badane osoby o ogólną satysfakcję z życia w dzień pogodny lub deszczowy. Ludzie lepiej oceniali swoje życie w promieniach słońca. Różnica ta zanikała jednak, gdy pytający wzmiankował o pogodzie – albo mówiąc, że przedmiotem badania jest jej wpływ na oceny satysfakcji, albo pytając badanego o pogodę w jego mieście. Najwidoczniej działało tu coś innego niż sama aktywizacja treści zgodnych z nastrojem. Schwarz i Clore postulują, że jest to posługiwanie się przez ludzi nastrojem jako źródłem informacji – dopóty, dopóki źródło to nie zostanie zdyskredytowane w roli podstawy trafnych sądów. W pełni uzasadnione formułowanie niektórych opinii wymaga uwzględnienia bardzo dużej liczby informacji – na przykład ocena satysfakcji z życia wymagałaby uwzględnienia zadowolenia z pracy, z warunków mieszkaniowych, z posiadanych pieniędzy, ze sprawowania się dziecka w szkole i psa na podwórku oraz dziesiątków innych satysfakcji cząstkowych. Przy tego rodzaju opiniach ludzie starają się uprościć stojące przed nimi zadanie i opierają sąd na prostej heurystyce „jak to czuję”

87 – zamiast przypominać sobie wszystkie istotne informacje, wybierają drogę na skróty i wykorzystują bieżący nastrój jako podstawę sądu. Gdy czują się dobrze, formułują oceny pozytywne, gdy źle – wydają oceny negatywne. Dzieje się tak o tyle, o ile nastrój nie zostanie zdyskredytowany jako źródło informacji – właśnie dlatego wpływ pogody na sądy zanika, gdy człowiekowi przypomni się o pogodzie (a więc i o jej potencjalnym wpływie na sądy). Drugim warunkiem wykorzystywania własnego stanu jako podstawy oceny jest globalny, niespecyficzny jej charakter. Oceny bardziej specyficzne bowiem opierają się na pewnych konkretnych kryteriach i łatwych do przypomnienia informacjach. W zgodzie z tym rozumowaniem Schwarz i współpracownicy wykazali, że wzrost nastroju wywołany zwycięstwem narodowej drużyny piłkarskiej podwyższa ogólne oceny satysfakcji z życia, ale nie oceny własnych dochodów czy zadowolenia z pracy. W wypadku tych drugich istnieje ograniczona liczba precyzyjnych informacji, na których można oprzeć sąd. Wreszcie posługiwanie się heurystyką „jak to czuję” narasta w warunkach wymuszających pobieżne przetwarzanie informacji (takich jak silna presja czasowa), co utrudnia zakwestionowanie nastroju jako wiarygodnej podstawy sądu (Bless, 2001). Ponieważ nastrój zależy od tego, czy otoczenie jest przyjazne, czy zagrażające, znak nastroju decyduje, czy przetwarzanie informacji będzie miało charakter pobieżny, czy też głęboki i przemyślany. Wiele badań dowodzi, że ludzie w dobrym nastroju bardziej pobieżnie przetwarzają informacje – mocniej ulegają heurystyce dostępności, łatwiej popadają w skrypty, stereotypy i uprzedzenia, w trakcie perswazji zaś słabo rozróżniają między argumentami silnymi i słabymi. W nastroju negatywnym natomiast ludzie stają się bardziej uważni – mniej ulegają heurystykom i stereotypom, uwzględniając zindywidualizowaną informację na temat spostrzeganych osób, a w trakcie perswazji przekonują ich raczej argumenty silne niż słabe. Na przykład Tanya Chartrand i współpracownicy (2006), używając tej samej metody wzbudzania nastroju, którą opisałem przy okazji ryciny 3.7, pokazali, że ludzie silniej ulegają stereotypom płci po wprowadzeniu ich w pozytywny niż negatywny nastrój. 3.3.4.  Ucieleśnienie Szczególnym rodzajem kontekstu są stany ciała osoby przetwarzającej informacje. Ich wpływ na kategoryzację obiektów, formułowanie o nich sądów czy doświadczanie emocji jest tak wszechobecny,

Rozdział 3. Poznanie społeczne

88 że należy tu mówić nie tyle o cielesnym kontekście poznania, ile o jego ucieleśnionym charakterze. Na przykład badani, decydując, jakiej płci są pokazywane im dwuznaczne twarze, częściej kategoryzują je jako męskie, kiedy ściskają w ręku twardą kulę (48%), niż kiedy trzymają kulę miękką (35%). Metafora męskości jako twardej, kobiecości zaś jako miękkiej jest więc nie tylko figurą stylistyczną – odpowiednie doznania sensoryczne są wręcz elementem rozumienia męskości i kobiecości (Slepian et al., 2011). Jak się przekonamy w rozdziale 5.1.3, najważniejsze cechy spostrzegane u innych ludzi wiążą się z ich wspólnotowością, która potocznie wyraża się określeniem, że ktoś jest ciepły lub zimny. Okazuje się, że kiedy opisujemy słabo sobie znanego człowieka, trzymając w ręku kubek z gorącym napojem, oceniamy go jako bardziej ciepłego, niż trzymając napój z lodem (Williams i Bargh, 2008). W rozdziale 17.2 zobaczymy, że posiadanie władzy zmienia człowieka – na przykład myśli on w sposób bardziej abstrakcyjny i staje się aktywniejszy w działaniu. Nadrzędną lub podporządkowaną pozycję władzy aktywizuje się zwykle, prosząc badanych o przyjęcie roli przełożonego lub podwładnego albo o przypomnienie sobie takiej sytuacji z przeszłości. Li Huang i jej współpracownicy (2011) dodatkowo manipulowali poczuciem władzy za pomocą postury ciała – otwartej i ekspansywnej bądź skulonej i wycofanej. Choć wiele poprzednich badań wykazało zmiany w ludzkim funkcjonowaniu pod wpływem przyj3 2,8

Zdziwiony

2,82

Smutny

2,6

Liczba słów (0–5)

2,4 2,2

2,75

Neutralny

2,3

2,35

2,17

2 1,82

1,8 1,6 1,4 1,2 1 zdziwienie

smutek Wyraz twarzy

Rycina 3.8. Liczba poprawnie zapamiętanych słów wypowiadanych w zdziwiony, neutralny lub smutny sposób w zależności od wyrazu twarzy przyjmowanego podczas ich zapamiętywania Źródło: Parzuchowski i Szymków-Sudziarska, 2008, s. 433.

mowania roli nadrzędnej lub podrzędnej, w badaniu Huang efekty te zanikały, mimo że efekty władzy wywołane posturą ciała (takie jak wzrost abstrakcyjności myślenia) pozostawały silne. Sugeruje to, że zaktywizowanie władczej pozycji ciała jest ważniejsze niż samo odgrywanie władczej roli. Być może przyjęcie odpowiedniej postury ciała jest niezbędne do tego, aby osoba o władczej pozycji w ogóle poczuła się „władcą” i stosownie do tego zaczęła działać. Podobnie do przeżywania w danej chwili poczucia szczęścia zapewne konieczne jest przyjmowanie wesołego wyrazu twarzy. Szczególnie silne efekty ucieleśnienia stwierdza się w doświadczaniu emocji, ponieważ są one mocno powiązane z funkcjonowaniem motorycznym. Badani otrzymujący informację o własnym sukcesie bardziej są z niego dumni, kiedy akurat przybierają wyprostowaną, a nie skuloną pozycję ciała (Stepper i Strack, 1993). Wiele badań dowodzi, że patrząc na innych ludzi, spontanicznie przyjmujemy wyraz ich twarzy, a także gesty i sposób mówienia, co ułatwia przetwarzanie informacji, na przykład polepsza zapamiętywanie twarzy. Zablokowanie takiej spontanicznej mimikry (np. badacz prosi badanego o żucie gumy) powoduje natomiast spadek sprawności przetwarzania – ludzkie twarze są gorzej zapamiętywane, kiedy nie można ich naśladować (Niedenthal et al., 2005). Ekspresja dowolnej emocji ułatwia też przetwarzanie związanej z nimi informacji. Na przykład Michał Parzuchowski i Aleksandra Szymków-Sudziarska (2008) prosili badanych o naśladowanie wyrazu twarzy osoby pokazanej im na zdjęciu i stwierdzili, że przyjmowanie wyrazu zdziwienia powodowało lepsze zapamiętywanie słów zaskakujących (rzadko używanych), podobnie jak neutralny wyraz twarzy skutkował lepszym zapamiętaniem słów o mało zaskakującej treści (często używanych). W drugim badaniu prosili o naśladowanie twarzy zdziwionej, smutnej lub neutralnej, a zapamiętywane słowa były wypowiadane przez badacza tonem znamionującym zdziwienie, smutek lub neutralnym. Jak ilustruje rycina 3.8, ekspresja zdziwienia i smutku ułatwiała zapamiętywanie słów wypowiadanych w sposób zgodny z tymi emocjami. Ucieleśnienie, czyli wpływ stanów ciała na przetwarzanie informacji, jest zjawiskiem powszechnym zarówno podczas przebiegających na bieżąco interakcji społecznych, jak i myślenia o nieobecnych osobach czy obiektach. Ucieleśnienie ma zwykle charakter automatyczny i bezwiedny – stanowi przejaw impulsywnego funkcjonowania ludzkiego umysłu, co opisuje i wyjaśnia teoria zamykająca ten rozdział.

3.4.  Heurystyki formułowania sądów

89 Problem 3: Co jest piękne?

Pytanie to nękało od dawna filozofów, którzy twierdzili, że piękno ma albo charakter obiektywny, czyli jest pewną własnością obiektów (taką jak długość i szerokość), albo czysto subiektywny, czyli tkwi tylko w umyśle patrzącej osoby (jak przyjemność). Oba te krańcowe stanowiska są sprzeczne z wieloma faktami – na przykład subiektywizmowi przeczy fakt, że nawet pochodzący z różnych kultur ludzie często zgadzają się między sobą, co jest piękne, a co nie. Najwięcej faktów przemawia natomiast za tym, że piękno jest efektem współdziałania (interakcji) czynników obiektywnych i subiektywnych. Liczne badania nad fizycznym pięknem twarzy przekonują, że jako najładniejsze oceniane są oblicza najbardziej zbliżone do prototypu twarzy, a więc w pewnym sensie przeciętne (zob. rozdz. 12.1.2). Zasada ta dotyczy wszelkich obiektów – najbardziej podobają się ptaki, psy, róże i motyle zbliżone do prototypów swoich kategorii; podobnie jest nawet z wytworami ludzkimi, takimi jak samochody, okulary słoneczne czy zegarki (Halberstadt, 2006). Liczy się więc współdziałanie faktycznych cech obiektu z prototypami zawartymi w umyśle dokonującego ocen człowieka. Dlaczego obiekty prototypowe podobają się najbardziej? Interesującą koncepcję na ten temat przedstawili Rolf Reber, Norbert Schwarz i Piotr Winkielman (2004). Powiadają oni, że kluczem przyjemności estetycznej wzbudzanej przez jakiś obiekt jest płynność przetwarzania informacji na jego temat – im większa płynność, tym bardziej obiekt się podoba. Informacje o obiektach zbliżonych do prototypów swojej kategorii przetwarzane są płynniej (szybciej rozpoznawane, lepiej zapamiętywane) i właśnie owa płynność jest bezpośrednio powiązana z przyjemnością estetyczną. Pokazała to seria eleganckich eksperymentów, w których uczestnicy najpierw uczyli się dwóch „sztucznych” kategorii (wzorców graficznych stworzonych na użytek badania). W następnej fazie wyświetlano im obrazki w różnym stopniu zniekształcone w stosunku do prototypów owych kategorii, badani zaś rozpoznawali, do której kategorii obrazki należą, i oceniali, jak dalece każdy z nich im się podoba. Jak ilustruje rycina 3.9, obrazki bardziej zbliżone do prototypu były rozpoznawane szybciej i bardziej się podobały, a także (czego rycina już nie obrazuje) budziły silniejszą aktywność elektryczną mięśnia jarzmowego wielkiego, który jest odpowiedzialny za wyrażanie pozytywnych emocji. Ten ostatni wynik wskazuje, że płynność wpływa nie tylko na wypowiadane sądy, lecz także na obiektywnie mierzone stany emocjonalne. 7,5 Ocena

800

7 6,5

750

6

700

5,5

650

5

Płynność

Ocena (1–10)

Czas reakcji (msek)

850

4,5 600 550

4 p1

p2

p3

p4

3,5

Poziom zniekształcenia w stosunku do prototypu

Rycina 3.9. Płynność przetwarzania informacji o obiektach w różnym stopniu zniekształconych w stosunku do swojego prototypu (czasy reakcji) oraz oceny stopnia, w jakim obiekty te się podobają Źródło: Winkielman et al., 2006, s. 802.

Oczywiście podobieństwo do prototypu nie jest jedynym wyznacznikiem płynności przetwarzania informacji. Szybciej rozpoznawane i bardziej atrakcyjne są też obiekty prymowane – na przykład obrazek psa jest szybciej rozpoznawany i bardziej się podoba, kiedy tuż przed jego pokazaniem badanym wyświetlić podprogowo słowo „pies”. Na podobnej zasadzie działa tzw. efekt samej ekspozycji (zob. rozdz. 8.2.2) polegający na tym, że im częściej spotykamy jakiś bodziec, tym bardziej go lubimy (i łatwiej rozpoznajemy). Wreszcie wiele obiektywnych cech bodźców wskazywanych jako decydujące o pięknie – takich jak symetria czy dobre wyodrębnienie się figury z tła – również działa na zasadzie płynności. Na przykład bodźce symetryczne są z reguły szybciej przetwarzane (gdyż zawierają mniej informacji) i właśnie dlatego uchodzą za ładniejsze. Płynność przetwarzania danych jest więc dla naszego umysłu ważną informacją, na której w dużym stopniu opierają się spontaniczne (nieprzemyślane) sądy estetyczne.

3.4.  Heurystyki formułowania sądów Otoczenie społeczne współczesnego człowieka obfituje w informacje – codziennie spotykamy dziesiątki ludzi, setki widujemy w telewizji lub czytamy o nich w prasie; uczestniczymy w dzie-

siątkach interakcji społecznych. Liczba informacji dopływających do naszego umysłu znacznie przekracza możliwości ich dokładnego przetworzenia. Podobnie liczba podejmowanych na co dzień mniejszych i większych decyzji („Którą markę pasty do zębów kupić?”, „Na który z filmów się

90 wybrać?”) znacznie przekracza nasze możliwości ich przemyślanego podjęcia. W tej sytuacji umysł ucieka się do heurystyk, czyli uproszczonych reguł myślenia pozwalających na formułowanie sądów bez analizy większości informacji, na których sąd powinien się opierać. Amos Tversky i David Kahneman sformułowali w swoich licznych pracach (opublikowanych potem w zbiorze pod redakcją Kahnemana, Slovica i Tversky’ego, 1982) ideę, że heurystyki są bezwiednie stosowanymi „drogami na skróty” w przetwarzaniu informacji. Autorzy nawiązali do klasycznego rozróżnienia między algorytmem (niezawodną, choć często złożoną metodą rozwiązywania problemu) a heurystyką (metodą prostą, zawodną, choć zwykle skuteczną). W ujęciu Tversky’ego i Kahnemana trzy heurystyki miały być odpowiedzialne za deformacje sądów i odchylenia decyzji od racjonalności: dostępności, zakotwiczenia–dostosowania i reprezentatywności. Heurystyka dostępności to ocena częstości lub prawdopodobieństwa zdarzeń na podstawie łatwości, z jaką przychodzą nam na myśl ich przykłady, czyli egzemplarze. Zwykle prowadzi ona do formułowania trafnych ocen, ponieważ zdarzenia częste są bez trudu dostępne pamięciowo – często je napotykamy, często o nich myślimy, a więc łatwo je przypomnieć. Czasami jednak heurystyka ta bywa myląca, ponieważ nie wszystkie informacje dostępne pamięciowo dotyczą zdarzeń częstych. Na przykład jeśli spytać ludzi, co jest częstszą przyczyną śmierci w Polsce – zabójstwo czy samobójstwo, znaczna większość odpowiada, że to pierwsze. Niemniej z Rocznika Statystycznego wynika, że w rzeczywistości z powodu zabójstw ginie w naszym kraju znacznie poniżej tysiąca osób rocznie, w wyniku samobójstwa zaś aż pięciokrotnie więcej. Dlaczego zatem ludzie intuicyjnie sądzą, że jest odwrotnie? Oczywiście ważną przyczyną są mass media, znacznie częściej donoszące o zabójstwach, które bywają spektakularne (czternastolatki mordują rówieśnika, gdyż uderzył ich koleżankę, bandyci mordują byłego ministra, ponieważ nie wywiązał się z obietnicy protekcji), niż o samobójstwach, które są zwykle sprawą dość wstydliwą, a w każdym razie mało widowiskową. Heurystyka dostępności prowadzi do wzrostu wpływu wywieranego na nasze sądy przez zdarzenia łatwo przypominane (choć niekoniecznie częste), a więc dramatyczne, konkretne i wyraziste, niedawne, często omawiane i lokalnie dominujące (często pojawiające się w naszym bezpośrednim otoczeniu). Na tej zasadzie wiele osób boi się podróży samolotem, choć znacznie mniej ludzi ginie w wypadkach samolotowych niż samochodowych.

Rozdział 3. Poznanie społeczne

Te pierwsze są jednak lepiej pamiętane, gdyż mają charakter bardziej widowiskowy i dramatyczny – gdy już dojdzie do wypadku lotniczego, zwykle giną całe setki osób. Heurystyka zakotwiczenia–dostosowania polega na tym, że oceniając jakąś wartość liczbową (liczbę przypadków, częstość, prawdopodobieństwo), obieramy za punkt wyjścia łatwo dostępną, na przykład podawaną przez innych, liczbę, a następnie modyfikujemy ją stosownie do kontekstu i swojej wiedzy. Modyfikacja jednak jest zwykle niewystarczająca i sąd zostaje przesunięty w kierunku owej pierwszej liczby, która ogranicza jego zakres, tak jak kotwica ogranicza zakres ruchów statku, który ją zarzucił. Rozważmy sytuację kupowania domu i oceny, jaka jest jego rzeczywista wartość. Pośrednik agencji handlu nieruchomościami pokazuje nam dom i mówi, jaka jest jego cena, my zaś musimy zdecydować nie tylko, czy dom nam się podoba, czy nie, lecz także, czy cena odpowiada rzeczywistej wartości. Na czym oprzemy tę ocenę? Heurystyka zakotwiczenia–dostosowania każe przewidywać, że punktem wyjścia będzie cena podana przez pośrednika. Znając źród­ło zarobków agenta handlu nieruchomościami, podejrzewamy, że jest ona zawyżona, tak więc dostosowujemy do tej wiedzy swoją ocenę i obniżamy podaną przez niego liczbę, szacując rzeczywistą wartość domu. Tak czy inaczej wymieniona przez pośrednika cena wywoławcza działa niczym kotwica utrzymująca nasze oceny „na wodzy”. Innymi słowy – im wyższą sumę poda pośrednik, tym wyższa jest nasza ocena rzeczywistej wartości domu. Dowodzi tego eksperyment, w którym badani – albo studenci, albo zawodowi sprzedawcy nieruchomości – oglądali pewien dom, po czym oceniali jego rzeczywistą wartość. W eksperymencie manipulowano ceną wywoławczą, która występowała na jednym z czterech poziomów, od 119,9 do 149,9 tysięcy dolarów. Jak ilustruje tabela 3.5, oszacowanie rzeczywistej wartości domu wypadało zawsze poniżej ceny wywoławczej, niemniej ta ostatnia wyraźnie działała jak zakotwiczenie sądu – im była wyższa, tym wyższe okazywało się oszacowanie. Zgodnie z przewidywaniami wpływ zakotwiczenia był silniejszy w wypadku studentów niż zawodowych sprzedawców nieruchomości, którzy mieli dzięki swej wiedzy więcej przesłanek do oszacowania rzeczywistej wartości domu, studenci zaś jako laicy wykazywali większą skłonność do opierania się na samej cenie wywoławczej. Co jednak zdumiewające, nawet zawodowi sprzedawcy ulegali heurystyce zakotwiczenia–dostosowania. Choć więc wiedza z dziedziny, której

3.4.  Heurystyki formułowania sądów

dotyczą sądy, chroni przed uleganiem heurystyce, ochrona ta nie jest całkowita. Prawdopodobnie dzieje się tak dlatego, że zakotwiczenie to proces automatyczny (zauważenie kotwicy nie wymaga wielu zasobów operacyjnych umysłu), natomiast jego modyfikacja w trakcie dostosowywania jest kontrolowana – wymaga zasobów umysłowych, czyli łatwo ulega dezorganizacji i staje się niewystarczająca (zob. ramkę Teoria 3). Heurystyka zakotwiczenia–dostosowania jest więc przejawem tej samej ogólnej prawidłowości co heurystyka dostępności – zasady, że przetwarzanie informacji i zachowanie są zdominowane przez wiedzę zaktywizowaną. Działanie tych heurystyk pozwala wyjaśnić wiele zjawisk z zakresu sądów o świecie społecznym. Na przykład błąd fałszywej powszechności polegający na przecenianiu stopnia rozpowszechnienia naszych poglądów i zachowań (zob. rozdz. 5.3.2) jest łącznym efektem heurystyki dostępności i zakotwiczenia. Ponieważ najczęściej kontaktujemy się z ludźmi o podobnych poglądach, powoduje to stale podwyższoną dostępność naszych opinii (a nie przeciwstawnych), co z kolei prowadzi do przeceniania stopnia powszechności własnych sądów (przypominamy sobie, że większość myśli tak jak my). Ponadto nasz pogląd może służyć jako zakotwiczenie przy ocenie poglądów innych ludzi. Zapytani, czy większość studentów jest raczej za, czy przeciw dopuszczalności aborcji, przypominamy sobie własny pogląd, powiedzmy „za”, uważając go bezwiednie za standardowy, a następnie dostosowujemy doń ocenę, biorąc poprawkę na różne względy (np. nie wszyscy są aż tak rozsądni jak my). W rezultacie zwolennicy dopuszczalności aborcji przeceniają stopień rozpowszechnienia tego poglądu (sądząc, że tak uważa większość), jej przeciwnicy zaś przeceniają stopień rozpowszechnienia własnego poglądu (też sądzą, że tak uważa większość). Heurystyka reprezentatywności to ocena przynależności obiektu do kategorii (klasy, rodzaju) na podstawie jego podobieństwa do typowych jej egzemplarzy (czyli stopnia, w jakim są one reprezentatywne dla kategorii). Kategoryzując ludzi na przykład do zawodów, opieramy się na informacji, jak dalece dana osoba wygląda na reprezentatywnego przedstawiciela danego zawodu. Jeżeli ktoś jest cichy, zgarbiony, zamknięty w sobie i nosi okulary, założymy, że jest raczej bibliotekarzem niż rolnikiem. To całkiem rozsądne założenie – w końcu większość bibliotekarzy wygląda jak bibliotekarze, a większość rolników – jak rolnicy. Opieranie się na reprezentatywności może nas jednak zaprowadzić na manowce, ponieważ nie uwzględnia

91 Tabela 3.5. Wpływ ceny wywoławczej domu na własne oszacowanie jego rzeczywistej wartości dokonywane przez studentów lub zawodowych sprzedawców nieruchomości Cena wywoławcza

Oszacowanie rzeczywistej wartości domu studenci

sprzedawcy

119,9

117

114

129,9

122

126

139,9

126

125

149,9

144

129

Źródło: Northcraft i Neale, 1987.

wyjściowych prawdopodobieństw przynależności do kategorii, a więc tego, że w danej gminie jest tylko trzech bibliotekarzy, a 3 tysiące rolników. Choć heurystyka reprezentatywności wydaje się całkiem rozsądna, może poważnie deformować spostrzeganie. Na przykład w jednym z badań Kahneman i Tversky powiedzieli uczestnikom, że grupa psychologów zbadała próbkę 30 inżynierów i 70 prawników i sporządziła charakterystykę każdego z nich. Spośród tych charakterystyk wylosowano jedną i brzmiała ona następująco: Tomasz W. jest 39-letnim mężczyzną.

Zadaniem badanych było odpowiedzieć na pytanie, jaka jest szansa, że Tomasz jest inżynierem, a jaka, że prawnikiem. W ocenie badanych było około 30% szans, że Tomasz jest inżynierem i około 70% szans, że jest prawnikiem. Odpowiedzi te przedstawiały się zupełnie inaczej u drugiej połowy badanych, którzy otrzymali bardziej rozbudowaną charakterystykę Tomasza W.: Tomasz W. jest inteligentny, choć trudno go określić jako naprawdę twórczego. Ma silną potrzebę porządku i jasności, lubi schludne i przejrzyste systemy, w których każdy szczegół znajduje sobie właściwe miejsce. Pisze w sposób raczej nieciekawy, tylko z rzadka okraszany przejawami prostego humoru i wyobraźni typu science-fiction. Jest silnie motywowany do mistrzostwa w tym, co robi. Zdaje się mieć niewiele sympatii do innych ludzi i niespecjalnie lubi zadawać się z innymi.

W ocenie badanych, którzy czytali tę charakterystykę, szansa, że Tomasz jest inżynierem, wynosiła około 80%, a że jest prawnikiem – tylko 20%. Badani z pierwszej grupy uwzględniali zatem fakt, że w puli charakterystyk jest znacznie więcej prawników; badani z drugiej grupy zupełnie jednak zignorowali tę informację. Nietrudno zauważyć, dlaczego – z opisu wynika, że Tomasz jest „wykapanym” inżynierem, czyli pozostaje bardzo repre-

92 zentatywny dla tej grupy zawodowej. Heurystyka reprezentatywności stanowi sensowny sposób szybkiego odpowiadania na ważne pytanie – kto jest kim, czyli kto do jakiej grupy bądź typu ludzi należy. Problem jednak w tym, że rozsądzanie o powyższym na podstawie samego podobieństwa prowadzi do ignorowania ważnych informacji, jeżeli nie mają one związku z reprezentatywnością, nawet gdy są silnie związane z rzeczywistym prawdopodobieństwem zdarzeń. Jak wskazał rozważany przykład, jedną z nich jest wyjściowe prawdopodobieństwo przynależności obiektu do danej kategorii. Inną taką ignorowaną informacją jest wielkość próby. Weźmy następujący problem. W szpitalu miejskim urodziło się w ciągu ostatniej doby 12 dzieci. Jaka jest szansa, że urodziły się one w kolejności (a) lub (b), gdzie C = chłopiec; D = dziewczynka? (a) – C C C C C C D D D D D D (b) – C D D C D -C C D C D C D Większość ludzi postawiona przed koniecznością jego rozstrzygnięcia uznaje sekwencję (b) za bardziej prawdopodobną, gdyż wygląda na bardziej reprezentatywną dla ciągu zdarzeń losowych, choć w małym szpitalu, gdzie rodzi się tylko tuzin dzieci, sekwencja (a) jest dość prawdopodobna (i w istocie prawdopodobieństwo każdej z góry określonej kolejności 12 elementów jest jednakowe). Ponieważ heurystyka reprezentatywności opiera się na podobieństwie, prowadzi ona do poszukiwania przyczyn zdarzeń w zdarzeniach do nich podobnych. Przejawem tej prawidłowości jest poszukiwanie ważnych przyczyn dla ważnych zdarzeń. Na przykład wielu Polakom trudno uwierzyć, aby tak ważne zdarzenie, jak śmierć prezydenta Kaczyńskiego w wypadku samolotowym, mogło mieć tak nieważną przyczynę, jak niechlujstwo w szkoleniu pilotów w połączeniu ze złą pogodą. W związku z tym kwitną spiskowe teorie tej katastrofy (a Polacy nie są tu wyjątkowi – podobne teorie tworzą Amerykanie wokół zabójstwa prezydenta Kennedy’ego). Innym przykładem są irracjonalne przekonania związane z leczeniem homeopatycznym: podawany w małych dawkach lek musi wywoływać objawy przypominające chorobę. W mniej uczonych wersjach – sam lek powinien być podobny do objawu czy problemu – na przykład kiedyś wierzono, że żółte substancje leczą żółtaczkę, czerwone wino zaś poprawia krew (bo jest tego samego koloru). Badania nad heurystykami zapoczątkowały poszukiwania różnych deformacji ludzkiego pozna-

Rozdział 3. Poznanie społeczne

nia, których znaleziono kilkadziesiąt. Klasycznym przykładem jest wpływ wyjaśniania jakiegoś zdarzenia na ocenę szans jego pojawienia się – im bardziej staramy się wytłumaczyć zdarzenie, tym bardziej zdaje się nam ono prawdopodobne. Prowadzi to do złudzenia mądrości wstecznej, czyli poczucia „z góry to wiedziałem” – pojawiającego się po jakimś zdarzeniu przekonania, że jeszcze przed zaistnieniem tegoż wiedziało się o jego nieuchronności (Fischhoff, 1975). W rzeczywistości jest to zniekształcenie pamięci, ponieważ ludzie wiedzący, że do zdarzenia nie doszło, wcale nie przypominają go sobie jako tak wielce prawdopodobnego. Na tej zasadzie kibice, komentując w poniedziałek niedzielny mecz, przekonują siebie nawzajem, jak to doskonale wiedzieli, iż odkrycie prawego skrzydła musiało spowodować, że „oni nam wbiją gola”, i ubolewają, dlaczego sami obrońcy „naszej drużyny” tego nie wiedzieli. Rzecz w tym, że kibice też o tym nie wiedzieli, dopóki nie doszło do fatalnego strzału – są mądrzy dopiero po fakcie, kiedy już wbito gola. Wskutek złudzenia mądrości po fakcie stajemy się bardziej surowi w ocenie ludzi, obarczając ich odpowiedzialnością za zdarzenia, których nie mogli przewidzieć. Złudzenie to przyczynia się do obwiniania ofiar gwałtu za to, że do niego doszło – pod wpływem informacji, że gwałt miał miejsce, ludzie wstecznie „widzą” takie prowokacyjne zachowania ofiary, których w ogóle nie widzą, jeżeli identyczne zdarzenie nie zakończyło się gwałtem (Janoff-Bulman i Timko, 1985). 3.4.1.  Heurystyki jako zastępniki Czy różne heurystyki mają ze sobą coś wspólnego? Daniel Kahneman i Shane Frederick (2002) zaproponowali nowsze ujęcie heurystyk, powiadając, że są one zawsze uproszczeniami wykorzystującymi tę samą zasadę. Chodzi mianowicie o posłużenie się jakąś prostszą i łatwiejszą do pozyskania informacją jako zastępnikiem (substytutem) informacji właściwej, szczególnie gdy ta jest trudna lub niemożliwa do uzyskania. Pozwoliło to autorom na zinterpretowanie wielu innych zjawisk jako przejawu różnych heurystyk. Na przykład poczucie większej lub mniejszej płynności badane przez Winkielmana i współpracowników towarzyszy każdemu przetwarzaniu danych, jest więc stale obecne i „pod ręką”. Świetnie nadaje się zatem jako zastępnik innych, trudniej dostępnych informacji, takich jak wartość estetyczna lub częstość pojawiania się. Płynniej przetwarzane obiekty są więc uważane na piękniejsze, częściej występujące i bardziej prawdopodobne.

3.4.  Heurystyki formułowania sądów

Morderstwo łatwiej sobie wyobrazić (widzieliśmy ich tysiące na filmach) niż samobójstwo (na ten temat jest niewiele filmów) i na tej podstawie zakładamy, że morderstwa są częstsze. Innym naturalnym kandydatem na zastępnika jest nastrój badany przez Schwarza i współpracowników. Ludzie spontanicznie oceniają wszystkie napotykane obiekty jako dobre bądź złe, nawet kiedy są one specjalnie dobrane w taki sposób, aby były im całkowicie nieznane (Duckworth et al., 2002). Nastrój zaś, jak wspominałem, jest rozlanym stanem uczuciowym stanowiącym kroczącą średnią bieżących doświadczeń emocjonalnych. Ogólne odczucie, że jest dobrze lub źle (czyli nastrój), stanowi więc zawsze gotowy do użycia zastępnik innych, trudnych do wyliczenia bądź uzyskania informacji – na przykład o tym, czy jestem w ogóle zadowolony z życia i jak przedstawiają się moje perspektywy na przyszłość (wyczerpująca odpowiedź na takie pytania wymagałaby przeliczania bardzo dużej liczby danych). Oczywiście w taki sposób można też wyjaśnić omówione powyżej heurystyki reprezentatywności i dostępności. Zastępnikiem informacji o częstości zabójstw (faktycznie możliwej do odnalezienia tylko w roczniku statystycznym) jest umysłowa dostępność informacji o zabójstwie. Podwyższona dostępność umysłowa może jednak oznaczać dość różne zjawiska. Schwarz i współpracownicy (1991) prosili studentów o przypomnienie sobie 6 albo 12 własnych zachowań asertywnych bądź też nieasertywnych, a następnie o dokonanie oceny swojej asertywności. W badaniu pilotażowym autorzy stwierdzili, że ludzie przypominają sobie przeciętnie dziewięć tego rodzaju zachowań, i na tej podstawie przewidywali, że przypomnienie sześciu będzie doświadczane jako łatwe, przypomnienie zaś dwunastu – jako trudne. Jeżeli dostępność oznacza samą treść zaktywizowanej informacji, to ludzie powinni opierać sądy o własnej asertywności na liczbie przypomnianych zachowań asertywnych. Osoby przypominające sobie zatem ich aż dwanaście powinny oceniać siebie jako bardziej asertywne niż te, które mogą przywołać na pamięć tylko sześć takich zachowań. Jeżeli jednak dostępność oznacza odczucie łatwości wydobycia informacji z pamięci, to ludzie powinni wydawać sądy o własnej asertywności na podstawie łatwości przypominania sobie egzemplarzy tej cechy (tj. własnych zachowań ją wyrażających). I tak, osoby przypominające sobie zaledwie sześć takich zachowań powinny uważać się za bardziej asertywne niż te przypominające sobie (z trudem) ich aż dwanaście. Wyniki badań potwierdziły to drugie rozumienie

93 dostępności – zarówno dla badanych, którzy oceniali własną asertywność, jak i tych, którzy oceniali swoją nieasertywność. Niemniej podobne badanie, w którym badani przypominali sobie dużo lub mało zachowań prozdrowotnych (chroniących przed chorobą serca, takich jak regularne ćwiczenia fizyczne), pokazało, że opieranie się na samej łatwości wydobycia jest charakterystyczne tylko dla osób, które nie były osobiście zainteresowane tematem (Rothman i Schwarz, 1998). Osoby osobiście zainteresowane (ponieważ w historii ich rodziny występowały choroby serca) opierały natomiast swoje sądy na treści dostępnej informacji (a nie łatwości jej wydobycia) – ci, którzy przypominali sobie więcej zachowań prozdrowotnych, oceniali szanse zachorowania na serce jako mniejsze niż ci, którzy przypominali sobie mniej (choć tę mniejszą liczbę łatwiej było wydobyć z pamięci). Tak więc ludzie bardziej zmotywowani do przetwarzania informacji posługują się głębszymi, bardziej przemyślanymi wersjami heurystyk (takich jak treść informacji zawartych w bieżącej pamięci), podczas gdy mniej zmotywowani wykorzystują łatwiejsze i bardziej powierzchowne ich odmiany (samo odczucie łatwości–trudności wydobycia informacji z pamięci). 3.4.2.  Heurystyki jako adaptacje Badacze zajmujący się heurystykami przyjmują milcząco założenie, że im więcej przetwarzania informacji, tym lepiej. Uważają więc, że sądy przemyślane są zawsze trafniejsze od heurystycznych, dłuższe myślenie prowadzi do lepszej decyzji, a uwzględnienie większej liczby informacji – do bardziej trafnych sądów. Zasada ta pozostaje zgodna ze zdrowym rozsądkiem i większością teorii psychologicznych, gdzie znana jest pod nazwą przetargu między wysiłkiem a dokładnością – większy wysiłek wkładany w sformułowanie sądów lub decyzji skutkuje ich większą dokładnością i odwrotnie. W rzeczywistości jednak wcale nie zawsze tak jest. Jeżeli kobieta starannie wybierze męża, porównując trzech kandydatów, nie oznacza to, że wybierze lepiej, niż zdając się na „głos serca”. Czasami wybory intuicyjne okazują się wręcz lepsze od przemyślanych, posiadanie zaś mniejszej liczby informacji prowadzi do większej trafności sądów. Na przykład Wilson i Schooler (1991) prosili swoich studentów o natychmiastową (intuicyjną) bądź przemyślaną (uzasadnioną) ocenę różnych dżemów truskawkowych albo zajęć dydaktycznych i stwierdzili, że oceny były lepsze (bardziej zgodne z opiniami ekspertów), gdy mia-

Rozdział 3. Poznanie społeczne

94 Tabela 3.6. Przykładowe heurystyki rozumiane jako adaptacje Heurystyka i jej definicja

Kiedy jest trafna

Naśladowanie większości: obserwuj, co robi większość tobie podobnych, i rób to samo (Boyd i Richerson, 2005)

Otoczenie zmienia się powoli lub wcale, poszukiwanie informacji jest kosztowne i czasochłonne.

Naśladowanie skutecznych: obserwuj, co robi osoba odnosząca największe sukcesy, i rób to samo (Boyd i Richerson, 2005)

Indywidualne uczenie się jest powolne, a poszukiwanie informacji – kosztowne i czasochłonne.

Wet za wet: w wypadku konfliktu „współpraca czy rywalizaJeżeli partnerzy stosują tę samą zasadę, kiedy jedyne dwie cja”, w pierwszym ruchu wybierz współpracę, a następnie rób możliwości to współpraca bądź rywalizacja (ale nie można to samo, co twój partner (Axelrod, 1984) opuścić sytuacji). Opcja podpowiedziana: jeżeli jest jakaś opcja podpowiedzia- Osoby ustalające opcję podpowiedzianą mają podobne warna, zrealizuj ją (Johnson i Goldstein, 2003) tości jak osoby, które ją realizują; konsekwencje wyboru są trudne do przewidzenia. Heurystyka rozpoznania: jeżeli jedna z dwóch możliwości Trafność rozpoznania przekracza 50%. zostaje rozpoznana, zakładaj, że jest ona lepsza czy większa pod rozważanym względem (Goldstein i Gigerenzer, 2002) Wybierz to, co zadowalające (a nie to, co najlepsze): przeszukuj możliwości i zaakceptuj pierwszą, która przekracza twój poziom aspiracji (Simon, 1955)

Gdy pula możliwości stale się zmniejsza (np. liczba ofert pracy spada wskutek nadciągającego kryzysu).

Źródło: Gigerenzer, 2008, s. 24.

ły charakter intuicyjny. Kiedy zapytano na próbę amerykańskich studentów, które miasto – San Diego czy San Antonio – jest mniejsze, dwie trzecie poprawnie wskazało to pierwsze, kiedy zaś to samo pytanie zadano studentom niemieckim, poprawnie odpowiedzieli wszyscy, choć mieli znacznie „bledsze” pojęcie o amerykańskich miastach. Dlaczego mniejsza liczba informacji skutkowała lepszymi odpowiedziami? Goldstein i Gigerenzer (2002), wykazali, że powodem była heurystyka rozpoznania – niemieccy studenci, mając niewiele informacji o tych obcych dla siebie miastach, rozpoznawali jako już znaną tylko nazwę San Diego i na tej podstawie odgadli, że nieznane im miasto jest mniejsze. Pod wpływem tego rodzaju wyników Gerd Gigerenzer (2008) i współpracownicy sformułowali ideę, że heurystyki są szybkimi i oszczędnymi (posługującymi się niewielką liczbą informacji) sposobami podejmowania decyzji. Jeżeli heurystyczna zasada podejmowania decyzji jest trafna ekologicznie, czyli pasuje do otoczenia, to dana heurystyka ma charakter adaptacyjny (polepsza przystosowanie) i może być skuteczniejsza od przemyślanego przetwarzania informacji. Na przykład ludzie z różnych kultur – zgodnie ze swą społeczną naturą – stosują heurystyki naśladowania większości oraz tych, którzy odnoszą największe sukcesy. Choć bardzo proste, heurystyki te okazują się skuteczne, jakkolwiek tylko w pewnych granicach. Na przykład naśladowanie większości jest skuteczne wtedy, kiedy warunki działania zmieniają się bardzo powoli lub wcale, w obliczu szybkich zmian natomiast (jak w Polsce ostatniej dekady

XX wieku, kiedy zmienił się ustrój z komunistycznego na kapitalistyczny) heurystyka ta okazuje się zawodna, ponieważ to, co robi większość, staje się przeżytkiem. Tabela 3.6 zawiera różne przykłady heurystyk rozumianych jako adaptacje – niektóre z nich mogą być nimi w sensie biologicznym (dziedziczone wzorce zachowania powiększające szanse sukcesu reprodukcyjnego), jak naśladowanie większości czy strategia „wet za wet”. Inne są adaptacyjne w luźniejszym sensie tego słowa, stanowiąc rezultat zbiorowego lub indywidualnego uczenia się. Szczególnie interesującą heurystyką jest opcja podpowiedziana – taką opcję stanowi na przykład szerokość marginesu oraz krój i wielkość czcionki, które podpowiada użytkownikom program tekstowy (dzięki temu sami nie muszą się nad tym zastanawiać). W wielu krajach świata corocznie umiera tysiące ludzi wskutek niemożności przeprowadzenia transplantacji jakiegoś organu z braku dawcy. W Niemczech zaledwie 12% obywateli zgadza się być potencjalnymi dawcami, podczas gdy w sąsiedniej Austrii czy Francji przystaje na to ponad 99% obywateli. Skąd tak wielka różnica? Z opcji podpowiedzianej. W Niemczech prawo stanowi, że potencjalnym dawcą jest każdy, kto zaznaczy w kwestionariuszu, że chce być dawcą. W Austrii dawcą jest każdy z wyjątkiem tych, którzy zaznaczą, że się nie zgadzają. Opcje podpowiedziane ratują życie – liczba transplantacji jest w przeliczeniu na liczbę mieszkańców o połowę wyższa w tych krajach europejskich, gdzie opcją podpowiedzialną jest bycie dawcą, niż w tych, gdzie jest nią niebycie dawcą (Johnson i Goldstein, 2003).

3.5.  Podsumowanie

95 Teoria 3: System impulsywny i refleksyjny

Jak wielokrotnie widzieliśmy w tym rozdziale, spostrzeganie świata społecznego i działanie w nim jest skutkiem funkcjonowania dwóch systemów przetwarzania informacji, które Fritz Strack i Roland Deutsch (2004) nazywają impulsywnym i refleksyjnym. System impulsywny składa się z elementów skojarzonych na mocy podobieństwa i współwystępowania, ich aktywizacja zaś ma charakter rozchodzącej się w pamięci fali pobudzenia. Na przykład widok siwych włosów jakiejś osoby automatycznie aktywizuje pozostałe elementy skojarzone ze starością (powolność, mądrość, ostrożność, a także własne stany emocjonalne, takie jak zniecierpliwienie). System refleksyjny obejmuje elementy połączone relacjami semantycznymi, które wyrażane są zdaniami składającymi się na deklaratywny, ujęty w słowa system wiedzy, rządzący się zasadą wewnętrznej zgodności. Na przykład widok osoby starszej lub samo pomyślenie o niej aktywizuje wiedzę o starości, która może być dowolnie rozbudowywana za pomocą myślenia i wyciągania wniosków. Spostrzeganie i działanie jest zwykle efektem równoległego funkcjonowania obu systemów, choć system impulsywny działa zawsze, podczas gdy refleksyjny może być czasowo wyłączony. Ponadto system impulsywny działa szybko, bez intencji i pochłaniania zasobów poznawczych, aczkolwiek cechuje się sztywnością, natomiast system refleksyjny działa powoli, pochłania zasoby poznawcze (a ich brak zaburza jego działanie), ale jest plastyczny i pozwala generować nową wiedzę. Tylko system refleksyjny umożliwia negację, rozważanie, czy coś jest prawdą lub fałszem, oraz reprezentowanie przyszłości. Zachowanie może być skutkiem działania zarówno systemu refleksyjnego (i wtedy wynika z rozumowania i decyzji opartej na ocenie wartości oraz prawdopodobieństwa jego przewidywanych skutków), jak i impulsywnego (i wtedy wynika z aktywizacji schematu behawioralnego). Schemat behawioralny to skojarzeniowa zbitka zawierająca samo zachowanie, typowe warunki, w jakich się ono pojawia, i jego typowe konsekwencje. Jest on częścią systemu impulsywnego, ale jego aktywizacja stanowi bezpośredni prekursor zachowania także wtedy, kiedy wynika ono z działania systemu refleksyjnego. Sam widok ciastka aktywizuje u głodnej osoby behawioralny schemat jedzenia, ale wykonanie tego zachowania może zostać powstrzymane świadomą decyzją („jestem na diecie”). System impulsywny może zostać zorientowany na zbliżanie się do obiektu lub jego unikanie wskutek przetwarzania informacji pozytywnej bądź negatywnej, przeżywania doświadczeń pozytywnych bądź negatywnych oraz spostrzegania lub wykonywania ruchów o charakterze zbliżania bądź unikania. Przetwarzanie informacji, doświadczanie stanów afektywnych i wykonywanie zachowania zostają ułatwione, gdy są zgodne z bieżącą orientacją na zbliżanie się lub unikanie. Na przykład informacje pozytywne są szybciej rozpoznawane i lepiej zapamiętywane oraz uważane są za bardziej pozytywne, kiedy ludzie wykonują ruchy wyrażające dążenie (potakujące kiwanie głową, przyciąganie do siebie dźwigni) lub pozytywne emocje (uśmiech, wyprostowana pozycja ciała). Informacje negatywne są natomiast lepiej przetwarzane przy ruchach wyrażających unikanie (przeczące ruchy głową, odpychanie dźwigni od siebie) bądź przypominających ekspresję emocji negatywnych (układanie ust jak przy wymawianiu litery u, skulona pozycja ciała). Teoria procesów impulsywnych i refleksyjnych pozwala opisać i wyjaśnić we wspólnym języku wiele prawid­ łowości przedstawionych w tym i poprzednim rozdziale, a także w rozdziale 5 dotyczącym spostrzegania osób i rozdziale 8 poświęconym postawom.

3.5.  Podsumowanie Świat społeczny jest z natury wieloznaczny – te same zdarzenia mogą być w odmienny sposób interpretowane przez różne osoby, a więc przez pryzmat rozmaitych struktur wiedzy, takich jak schematy rodzajów osób, skrypty, schematy cech i teorie potoczne. Schematy ukierunkowują proces poszukiwania danych, decydują o sposobie ich rozumienia (poprzez asymilację wieloznacznych danych do schematu) i zapamiętania, w którym ważną rolę odgrywają procesy rekonstrukcji przypominanych zdarzeń na bazie schematu. Posługiwanie się schematami ułatwia i przyspiesza przetwarzanie danych, szczególnie w niesprzyjających warunkach. Warunkiem koniecznym wpływu schematu na przetwarzanie jest jego wykształcenie, aktywizacja i stosowalność do bieżącej sytuacji. Wiele sądów formułujemy w uproszczony sposób, opierając się nie tylko na schematach, lecz także na heurystykach, które zwykle polegają na używaniu

jakiejś łatwo dostępnej informacji jako zastępnika informacji trudnej do zdobycia. Sądy o świecie społecznym są silnie uzależnione od wyrazistości ocenianych obiektów, własnych stanów oceniającego podmiotu (w szczególności nastroju i motorycznych stanów ciała) oraz od innych współ­ ocenianych obiektów, które wpływają na oceny na zasadzie albo asymilacji, albo kontrastu. Wiele omawianych w tym rozdziale procesów może przebiegać w sposób bardziej automatyczny (system impulsywny) lub bardziej kontrolowany (system refleksyjny) w zależności od warunków, w jakich mają miejsce. Automatyczne przetwarzanie informacji przez system impulsywny ma charakter ciągły, natomiast kontrolowane przetwarzanie informacji przez system refleksyjny występuje tylko wtedy, kiedy człowiek jest do tego motywowany, a warunki umożliwiają namysł.

96

Rozdział 3. Poznanie społeczne

Kluczowe pojęcia

Literatura uzupełniająca

Aktywizacja wiedzy Asymilacja Automatyczne przetwarzanie informacji Błąd nadużycia schematu Chroniczna dostępność Fałszywe alarmy Heurystyka Kontrast Kontrolowane przetwarzanie informacji Model włączania–wyłączania Nastrój Pamięć rekonstruktywna Pamięć reproduktywna Płynność przetwarzania Prototyp Prymowanie Schemat poznawczy Skrypt System impulsywny System refleksyjny Ucieleśnienie Wyrazistość Złudzenie mądrości wstecznej

Forgas, J.P., Williams, K.D., Wheeler, L. (red.) (2005). Umysł społeczny. Poznawcze i motywacyjne aspekty zachowań interpersonalnych, przekł. A. Nowak. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Goryńska, E., Ledzińska, M., Zajenkowski, M. (red.) (2011). Nastrój. Modele, geneza, funkcje. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Kofta, M., Szustrowa, T. (red.) (2001). Złudzenia, które pozwalają żyć (wyd. 2). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Kossowska, M., Kofta, M. (red.) (2009). Psychologia poznania społecznego. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Moskowitz, G.B. (2009). Zrozumieć siebie i innych. Psychologia poznania społecznego. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Tyszka, T. (1999). Psychologiczne pułapki oceniania i podejmowania decyzji. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

Rozdział 4 4.1.  Przekonania a rzeczywistość 4.2.  Poglądy na naturę ludzką 4.2.1.  Zaufanie społeczne 4.2.2.  Cynizm 4.2.3.  Przekonania o stałości cech ludzkich Problem 4:  Czy makiawelizm jest skuteczny? 4.3.  Przekonania o świecie społecznym 4.3.1.  Autorytaryzm 4.3.2.  Orientacja na dominację społeczną 4.3.3.  Wiara w sprawiedliwość świata 4.3.4.  Legitymizacja porządku społecznego Jak to się robi 4:  Dlaczego Polacy narzekają? 4.4.  Poglądy polityczne 4.4.1.  Liberalizm – konserwatyzm 4.4.2.  Wymiar tożsamościowy i ekonomiczny 4.4.3.  Nacjonalizm i patriotyzm Teoria 4.  Teoria opanowywania trwogi 4.5.  Podsumowanie, kluczowe pojęcia, literatura uzupełniająca

Przekonania społeczne Jak się przekonaliśmy w poprzednim rozdziale, to, co człowiek dostrzega w świecie społecznym w kluczowym stopniu zależy od umysłowych treści, do których odnosi napływające informacje. Poprzednio była mowa o pojedynczych schematach i skryptach (pojęciach naturalnych), zawartość naszych umysłów jest jednak bardziej złożona, gdyż te różne pojęcia nie pojawiają się pojedynczo, lecz jako całe społecznie wypracowane systemy znaczeń składające się na potoczne teorie świata. Treść tych teorii w decydujący sposób wpływa na ludzkie postępowanie, a jeszcze bardziej na jego subiektywne uzasadnienia. Dlatego przyjrzymy się tu poglądom na temat natury człowieka i świata społecznego, a także poglądom politycznym. czy wzmacnianie poczucia własnej wartości. Jak się przekonamy, treść poglądów na świat społeczny o wiele silniej zależy od owych motywów niż od rzeczywistych własności świata. Na przykład w USA połowa wszystkich dóbr (ziemi, budynków, papierów wartościowych) należy do jednego górnego procenta populacji, co nie przeszkadza dwóm trzecim Amerykanów wyznawać poglądu, że system jest zasadniczo sprawiedliwy i działa, jak powinien. Jak zobaczymy nieco dalej, w Polsce odsetek takich poglądów sięga kilku procent, choć rozwarstwienie ekonomiczne jest znacznie mniejsze. Podobnie silny wpływ na treść przekonań wywierają stany emocjonalne. Tabela 4.1 przedstawia natężenie trzech poglądów na temat świata społecznego formułowanych po silnie emocjonującym zdarzeniu, jakim jest zdanie bądź oblanie egzaminu na prawo jazdy. Poglądy te (omawiane w dalszych częściach tego rozdziału) to ogólne przekonanie,

4.1.  Przekonania a rzeczywistość Badacze opinii o świecie społecznym często spotykają się z opinią, że ich wyniki są banalne, ponieważ ludzie widzą, jaki świat społeczny jest, i takim go opisują, a więc co tu badać? Na przykład widzimy, że inni ludzie w naszym kraju nie zasługują na zaufanie, więc po prostu jesteśmy nieufni i koniec problemu. Gdyby tak było, to faktycznie problemu by nie istniał. Dyskutowane w tym rozdziale koncepcje i wyniki przekonują jednak, że takie stawianie sprawy jest daleko posuniętą naiwnością. Ludzkie poglądy na świat społeczny, czyli ludzi, grupy społeczne i stosunki między nimi, są przede wszystkim ideologiami – społecznie podzielanymi systemami wierzeń, które świat nie tylko opisują, lecz także objaśniają i mówią o tym, jaki powinien być i jak to osiągnąć. Systemy te zwykle pozostają w służbie motywów społecznych omawianych w rozdziale 2, takich jak przynależność społeczna, kontrola, objaśnianie sensu życia

97

Rozdział 4. Przekonania społeczne

98 Tabela 4.1. Przekonania o świecie społecznym w zależności od wyniku egzaminu na prawo jazdy (skala od 1 do 7) Wynik egzaminu

Przekonanie

d1

d2

niezdany

brak

zdany

Zaufanie

3,41

4,44

5,44

1,14 1,46

Niesprawiedliwość

5,81

4,85

3,60

1,75 1,78

Wiara w grę

4,82

3,37

2,53

2,96 1,73

d1 – standaryzowana różnica między warunkami porażki i kontrolnymi. d2 – standaryzowana różnica między warunkami sukcesu i kontrolnymi. Źródło: Wojciszke, Baryła i Różycka, 2009, s. 183.

że nieznajomym osobom można ufać, wiara w niesprawiedliwość świata społecznego oraz przekonanie, że życie jest grą o sumie zerowej (żeby ktoś mógł wygrać, ktoś inny musi przegrać). Obiektywnie rzecz biorąc, własny wynik egzaminu na prawo jazdy z pewnością nie wpływa na to, czy inni ludzie stają się uczciwi i godni zaufania, ani na to, czy świat społeczny jest urządzony sprawiedliwe, czy też nie. A jednak własne wyniki oddziaływały na te poglądy w ogromnym stopniu (różnice d, prezentowane w tabeli 4.1 są uważane za duże, gdy wynoszą 0,80 lub więcej). Gdyby rzecz przedstawić w odsetkach osób wyznających dany pogląd, to w grupie tych, które zdały egzamin, pełne 100% uważa, że ludziom można ufać, w grupie zaś, która egzamin oblała, sądzi tak zaledwie 17%. Inną ilustracją sprzecznej ze zdrowym rozsądkiem tezy, że poglądy społeczne nie odzwierciedlają natury świata, jest przypadek Niemiec w okresie zmiany waluty z marki na euro. W powszechnym przekonaniu Niemców operacja ta pociągnęła za sobą znaczny wzrost cen, czego nie potwierdzały żadne statystyki. Dane ekonomiczne ujawniały 25

22

20

Wielkość zmiany (%)

15

Zmiana rzeczywista

15

Zmiana spostrzegana

10

8

5 0

0

–1

–5 –10 –15 –20

–15 wzrost

brak zmiany

spadek

Warunki

Rycina 4.1. Rzeczywiste i spostrzegane zmiany cen po przejściu Niemiec z marki na euro Źródło: Traut-Mattausch et al., 2004, s. 746.

niemalże zupełną stałość cen, ale ludzie wiedzieli swoje – że ceny strasznie wzrosły. Zainteresowało to grupę badaczy z Monachium, którzy dali swoim ziomkom dwie wersje menu pewnej włoskiej restauracji – starą z cenami kilkudziesięciu potraw w markach i nową z cenami w euro. Zadaniem badanych było oszacowanie, czy ceny się zmieniły i o ile procent poszły w górę lub w dół. Przy tym w jednym warunku ceny w euro były faktycznie wyższe o średnio 15%, w innym nie było żadnej zmiany cen, wreszcie w trzecim nastąpił spadek o 15%. Jak wynika z ryciny 4.1, subiektywne spostrzeżenia dość daleko odbiegały od rzeczywistości – dopiero gdy ceny faktycznie spadły o 15%, badani spostrzegali, że się nie zmieniły. Dodatkowe analizy pokazały, że czynnikiem odpowiedzialnym za tę rozbieżność była selektywność w przetwarzaniu danych. Gdy różnica między starą a nową ceną pozostawała zgodna z oczekiwanym wzrostem, badani poprzestawali na przybliżonym przeliczeniu walut (1 euro = 2 marki), gdy była sprzeczna – próbowali przeliczać dokładniej (1 euro = 1,96 marki). Poglądy na świat społeczny nie stanowią więc prostego odzwierciedlenia rzeczywistych stanów rzeczy. Są one w dużym stopniu skutkiem motywów i emocji ich posiadaczy, przede wszystkim zaś odzwierciedleniem przekonań dominujących w danej kulturze, które mogą być tak silne, że stają się zupełnie niepodatne na wymowę faktów. Przekonania te podzielimy z grubsza na dotyczące natury ludzkiej, natury świata społecznego i polityki, czyli szczególnego aspektu świata społecznego, jakim jest rozdział władzy i dóbr materialnych. 4.2.  Poglądy na naturę ludzką Czy człowiek jest z natury dobry, czy zły? Według wyznawców tragicznej wizji ludzkiej natury (istniejącej od zawsze i charakterystycznej dla ideo­logii prawicowych), ludzie są z natury egoi­ styczni, ich interesy – nieuchronnie sprzeczne, rywalizacja i konflikt stanowią zaś nieodłączną własność ludzkiej kondycji. Jak napisał w Lewiatanie filozof Tomasz Hobbes, „życie człowieka jest samotne, nędzne, wstrętne, brutalne i krótkie”. Według wyznawców wizji utopijnej (też istniejącej od zawsze i typowej dla ideologii lewicowych) ludzie są szlachetni i cnotliwi z natury, ich interesy są zasadniczo zbieżne, a współpraca z innymi to nieodłączny element ludzkiej egzystencji (Pinker, 2005). Tym wizjom człowieka odpowiadają dwa nurty badań psychologii – nad zaufaniem i cynizmem społecznym.

4.2.  Poglądy na naturę ludzką

99

4.2.1.  Zaufanie społeczne Socjologowie, politolodzy i ekonomiści przekonują, że ważnym wyznacznikiem rozwoju i produktywności społeczeństw jest kapitał społeczny rozumiany jako sieć formalnych i nieformalnych więzi międzyludzkich opartych na zobowiązaniach i wzajemności (Putnam, 2000). Kapitał społeczny sprzyja rozwojowi społeczeństwa obywatelskiego i produktywności ekonomicznej tak samo, jak kapitał finansowy (wysokość konta, możliwość podwyższenia jego stanu) czy kapitał ludzki (poziom wykształcenia, znajomość języków). Kluczowym składnikiem tego pierwszego kapitału jest zaufanie społeczne, czyli z góry przyjmowane założenie, że większość osób jest uczciwa, pomocna oraz godna zaufania, a intencjonalne działania innych ludzi przyniosą wynik po naszej myśli (Misztal, 1996). Założenie, że ludziom można ufać, to opcja podpowiedziana, czyli możliwość automatycznie lub z namysłu realizowana w działaniu, pod warunkiem że nie pojawi się żaden czynnik każący ją odrzucić. Przy czym idzie tu o stosunek do ludzi w ogóle, a nie jedynie do osób, które już znamy z osobistych kontaktów jako godne zaufania. Dopiero takie uogólnione zaufanie umożliwia bowiem sięganie poza bliskie znajomości. Pozwala na przeniesienie skłonności do współpracy i wzajemnej pomocy z kręgu rodziny i znajomych na kontakty z obcymi, którzy nieuchronnie stanowią większość partnerów kontaktu w otwartych i ruchliwych społeczeństwach współczesnego świata. Zaufanie pomniejsza również koszty transakcji – do pewnego stopnia eliminuje konieczność monitorowania zachowań innych osób, opłacania prawników, którzy spisują szczegółowe umowy na 99 stronic itd. Wysokiemu poziomowi zaufania towarzyszy szereg korzystnych zjawisk, takich jak zadowolenie z demokracji, działalność na rzecz bezpośredniego otoczenia społecznego, udział w wyborach i wolontariacie, wspieranie dobroczynności, zawieranie większej liczby przyjaźni, a nawet niższa liczba zabójstw i wyższy poziom twórczości (Putnam, 2007; Sztompka, 2007). Metaanalizy wielu badań pokazują, że ufni pracownicy są bardziej wydajni oraz skłonni do podejmowania ryzyka zawodowego i tzw. zachowań obywatelskich w organizacji, czyli wychodzenia poza bezpośrednie obowiązki przez działanie na rzecz dobra organizacji zatrudnienia i współpracowników (Colquitt, Scott i LePine, 2007). Socjologowie badający poziom zaufania społecznego proszą zwykle o odpowiedź na trzy pytania: 1) „Ogólnie mówiąc, czy uważasz, że

100

Najbliższa rodzina Dalsza rodzina

80

Współpracownicy Sąsiedzi

60

40 Większość ludzi 20

0 2002

2004

2006

2008

2010

Rycina 4.2. Odsetek Polaków deklarujących zaufanie do różnego rodzaju ludzi w pierwszej dekadzie XXI wieku Źródło: CBOS, 2010c.

większości ludzi można ufać, czy raczej należy być ostrożnym w kontaktach z ludźmi?”; 2) „Czy uważasz, że większość ludzi próbowałaby cię wykorzystać, czy raczej próbowałaby być uczciwa?”; 3) „Czy uważasz, że zazwyczaj ludzie starają się być pomocni, czy raczej troszczą się jedynie o siebie samych?”. Odpowiedzi udzielane są albo binarnie, albo na jedenastostopniowej skali o rozpiętości od 0 do 10.  Między innymi te pytania są zadawane co kilka lat kilkudziesięciu próbom narodowym z krajów europejskich w ramach Europejskiego Sondażu Społecznego (European Social Survey, (http://www.europeansocialsurvey.org/). W kolejnych edycjach sondażu okazuje się, że Polska zajmuje – na równi z Grecją – ostatnie miejsce w poziomie zaufania. Na przykład na pierwsze pytanie aż 34% Polaków odpowiada, że należy być ostrożnym w kontaktach z ludźmi, podczas gdy w Norwegii odpowiada tak niespełna 4%, a w Holandii 7% populacji. Nie znaczy to jednak, że Polacy nikomu nie ufają. Przeciwnie, wieloletnie dane Centrum Badania Opinii Społecznej (CBOS) przedstawione na rycinie 4.2 przekonują, że prawie wszyscy niezmiennie ufają najbliższej rodzinie, a znaczna większość ufa też dalszej rodzinie, współpracownikom i sąsiadom. Brak zaufania dotyczy tylko obcych, a pojawia się ono z dużą siłą, gdy tylko dowolna osoba w jakikolwiek sposób stanie się „swoja”, czyli okaże się, że należy do dowolnej grupy, do której zalicza się i osoba badana. Dlaczego ludzie bardziej ufają swoim niż obcym? Ogromna liczba badań wskazuje, że wszę-

Rozdział 4. Przekonania społeczne

100 dzie na świecie ludzie lepiej myślą o członkach grupy własnej niż grup obcych (zob. rozdz. 19.3.3), zaufanie do swoich może więc wynikać z bardziej pozytywnego ich stereotypu niż obcych. Choć wyjaśnienie to wydaje się oczywiste, nie jest ono prawdziwe w świetle badań Margaret Foddy i współpracowników (2009). Autorzy prosili studentów psychologii o wyobrażenie sobie, że mogą dostać część z 16 tysięcy dolarów (australijskich) rozdzielanych przez nieznaną osobę między siebie a osobę badaną. Badani mieli wskazać, czy wolą wybrać – nieznany jeszcze – podział dokonywany przez innego studenta psychologii a studenta ekonomii bądź też dokonywany przez innego studenta psychologii a studentkę pielęgniarstwa. Te rodzaje „obcych” dobrano specjalnie w taki sposób, że jeden obcy (pielęgniarka) pochodził z grupy o bardziej pozytywnym stereotypie niż własna (psycholog), podczas gdy drugi obcy – z grupy o stereotypie bardziej negatywnym (ekonomista). Gdyby więc badani kierowali się pozytywnością stereotypów, powinni zawsze wybierać podział dokonywany przez osobę z grupy o bardziej pozytywnym stereotypie (przypuszczalnie bardziej szczodrą), a więc psychologa w parze ekonomista– psycholog, pielęgniarkę zaś w parze pielęgniarka–psycholog. W dodatku wybór nie powinien zależeć od tego, czy osoba dzieląca pieniądze zna przynależność grupową badanego, czyli wie, czy jest on psychologiem, ekonomistą czy pielęgniar8 7

Dzielący zna przynależność

Dzielący nie zna przynależności

Suma oczekiwana

6 5 4 3

Od swojego Od obcego

2 1 89%

76%

ekonomista

pielęgniarka

80%

41%

0 ekonomista

pielęgniarka

Rodzaj obcego

Rycina 4.3. Suma oczekiwana w wyniku podziału pieniędzy dokonanego przez „swojego” i „obcego” w zależności od tego, czy obcy jest ekonomistą, czy pielęgniarką oraz czy zna grupową przynależność osoby badanej (liczby w owalach oznaczają odsetek badanych wybierających podział dokonywany przez swojego) Źródło: na podstawie danych w Foddy, Platow i Yamagishi, 2009.

ką. W rzeczywistości ten ostatni czynnik okazał się kluczowy, jak pokazują owale z ryciny 4.3. Badani przekonani, że osoba dzieląca pieniądze zna ich przynależność grupową, chętniej wybierali podziały dokonywane przez studenta psychologii, czyli swojego. Natomiast ci przekonani, że osoba dzieląca nie zna ich przynależności, wybierali swojego w porównaniu z ekonomistą, ale pielęgniarkę w porównaniu ze swoim. Powody takich wyborów stają się jasne w świetle sumy, jaką badani spodziewali się otrzymać w wyniku różnych podziałów, co ilustruje wysokość słupków na rycinie. Badani przekonani, że osoba dzieląca zna ich przynależność, sądzili, iż dostaną więcej od swojego niż od obcego, nawet gdy ten był – w myśl stereotypu – prospołeczną pielęgniarką. Dlatego bardziej ufali wyborom swojego niż obcego. Tylko badani przekonani, że osoba dzieląca nie zna ich przynależności grupowej, bardziej ufali wyborom osoby prospołecznej. Dane te wskazują na ogólne oczekiwanie, iż członkowie naszej grupy (swoi) będą działać na rzecz naszego interesu. Zaufanie do swoich wynika z tego właśnie oczekiwania, nie zaś z przekonania, że swoi są lepsi (hojniejsi) od obcych. Zauważmy zresztą, że dla obcych to ich własna grupa jest lepsza od pozostałych, wszelkie przekonania o wyższości własnej grupy (zawodowej, narodowej, religijnej itp.) są więc złudzeniem w służbie dążenia do wysokiej samooceny. To jeszcze jeden przykład przekonania, w które ludzie silnie wierzą, choć nie ma ono nic wspólnego z rzeczywistością. Dlaczego Polaków cechuje tak niski poziom zaufania do ludzi w ogóle? Krystyna Skarżyńska (2005) wskazuje dwa powody – materializm i doświadczenia generujące nieufność. Materializm to nastawienie na zysk za wszelką cenę. Polacy powszechnie przyjmują europejskie standardy konsumpcji (dom, samochód i wakacje w ciepłych krajach). Jak na te standardy jednak, Polska jest biedna i na dorobku, gdyż kapitalizm został przywrócony dopiero w ostatniej dekadzie XX wieku, poprzedzająca go gospodarka komunistyczna była zaś rozpaczliwie niewydolna. W tej sytuacji pogoń za zyskiem jest odczuwana nie jako kwestia wyboru, lecz warunek przetrwania i spełnienia „koniecznych” standardów życia godziwego. Zapewne dlatego współcześni Polacy w znacznie większym stopniu kierują się wartościami materialistycznymi niż mieszkańcy bardziej sytych krajów europejskich (Inglehart, 2003). Druga wskazywana przez Skarżyńską przyczyna to historyczne doświadczenia generujące nieufność – powszechna niegdyś bieda, gospodarka niedoboru, a przede

4.2.  Poglądy na naturę ludzką

8 Zaufanie społeczne

wszystkim doświadczenie komunizmu jako systemu politycznego. Komunizm mocno się zmieniał w trakcie swego trwania w Polsce, przekształcając się ze zbrodni na początku w groteskę na końcu, niemniej zawsze był systemem zagrażającym i celowo wzbudzającym nieufność w stosunku do rzeczywistych i wymyślonych wrogów. W represyjnym systemie opartym na powszechnym kłamstwie ogólne zaufanie do ludzi byłoby szkodliwą naiwnością. Jeszcze w 20 lat po upadku komunizmu kraje, które go doświadczyły, cechowało słabsze poczucie szczęścia oraz obniżone zaufanie społeczne (Sztompka, 2007). Trzecim powodem niskiego zaufania w krajach postkomunistycznych może być ich kolektywistyczna kultura. Pod wpływem badań wskazujących na niższy poziom zaufania wśród Japończyków niż Amerykanów Toshio Yamahishi (1998) sformułował hipotezę emancypacji, głoszącą, że jednostki z kultur indywidualistycznych są wyemancypowane z obowiązku stałego działania na rzecz członków grupy własnej, a nakłaniane do indywidualnych kontaktów poza kręgiem rodziny i przyjaciół. Rozwija to przekonanie, że ludzie są w ogóle dobrzy z natury, ponieważ kontakty z „obcymi” byłyby bez niego niemożliwe. Natomiast uczestnicy kultur kolektywistycznych świadczący sobie nawzajem przysługi w obrębie własnej grupy są w istocie zniechęcani do ufania obcym, gdyż lokalne normy społeczne zobowiązują ich do ograniczania świadczeń wyłącznie do swoich. W konsekwencji „kolektywistyczne społeczeństwo tworzy bezpieczeństwo, ale niszczy zaufanie” (Yamahishi, 1998, s. 10). Hipoteza ta była sprawdzana na pochodzących z 31 krajów wynikach zebranych w ramach wspomnianego już Europejskiego Sondażu Społecznego, gdzie ujemny związek kolektywizmu z zaufaniem okazał się bardzo silny (r = –0,87), podobnie jak związek doświadczenia komunizmu z zaufaniem (r = –0,51) oraz doświadczenia komunizmu z kolektywizmem (r = 0,45; wszystkie korelacje na poziomie porównań międzynarodowych). Kiedy Gheorghiu, Vignoles i Smith (2009) oszacowali związek komunizmu z zaufaniem przy kontroli kolektywizmu, związek ten całkowicie zniknął. Autorzy wyciągnęli stąd wniosek, że komunistyczna historia nie obniża zaufania społeczeństw, a faktycznym sprawcą niskiego zaufania w krajach postkomunistycznych jest ich kolektywizm. To jednak nie koniec sprawy, jak bowiem wynika z danych przedstawionych na rycinie 4.4, poziom zaufania społecznego jest niezwykle silnie uzależniony od zamożności kraju – korelacja ta wynosi aż r = 0,77. Ponadto wszystkie europejskie

101 7

Dania Szwecja

6

Holandia Wlk. Brytania Niemcy

5 Węgry

4

Polska

5

10

15

Norwegia

Szwajcaria Austria Belgia Portugalia Hiszpania Francja Włochy Słowenia Czechy

Irlandia

Grecja

3 2

Finlandia

20

25

30

35

40

45

Zamożność

Rycina 4.4. Związek poziomu zamożności kraju z zaufaniem społecznym dla 20 krajów europejskich Wskaźnikiem zamożności kraju jest produkt krajowy brutto (w dolarach) na jednego mieszkańca liczony w sile nabywczej pieniądza (GDP per capita ppp), zaczerpnięty z danych Banku Światowego za rok 2005. Wskaźnikiem zaufania społecznego jest odpowiedź na trzy pytania o zaufanie zebrana na próbach narodowych zbadanych w ramach European Social Survey w roku 2003. Źródło: opracowanie własne.

kraje dotknięte komunizmem są biedniejsze od krajów, którym historia oszczędziła tego doświadczenia. Różnica w zaufaniu między krajami z odmienną historią całkowicie zanika przy kontroli ich zamożności mierzonej produktem krajowym brutto per capita, co Kłusek i Łosiewicz (2009) wykazały na próbie obejmującej większą liczbę krajów postkomunistycznych. Oczywiście dochód narodowy jest bardzo silnie powiązany z wieloma innymi czynnikami, od poziomu korupcji do szczęścia mieszkańców. Nie wiadomo więc dokładnie, co tu działa. Niemniej pewne jest, że komunizm uczynił społeczeństwa, w których panował, biednymi i nieufnymi. Jako społeczeństwo mamy więc problem – tak dalece nie ufamy innym, tak się musimy zabezpieczać, że hamuje to naszą przedsiębiorczość, a skłania do działań niepożądanych i wykrzywia spostrzeganie świata. Socjolog Piotr Sztompka (2007) zauważa, że nieufność napędza korupcję w myśl zasady „skoro ci nie mogę ufać, to muszę cię kupić”. Podaje też przykłady deformacji w spostrzeganiu świata społecznego wywołanych nieufnością. Pozostańmy przy anegdocie o rodzinie chorego, która przed operacją przychodzi do chirurga z kopertą i prezentami, ale on ich nie przyjmuje. Rodzina nie widzi tego jako przejawu uczciwości, lecz jako dowód beznadziejności stanu dziadka – skoro chirurg nie przyjął łapówki, to znaczy, że nie ma nadziei i dziadek na pewno umrze. Analizując dane z 38 krajów, Natalia Letki (2006) pokazała, że kluczowym wyznacznikiem cnót obywatelskich są zaufanie do instytucji państwa oraz ich obiektywna

Rozdział 4. Przekonania społeczne

102 jakość. Im bardziej ludzie ufają swemu państwu, tym rzadziej oszukują przy płaceniu podatków, wyłudzają nienależne im świadczenia i rzadziej jeżdżą na gapę publicznymi środkami transportu. Jednak tylko 31% Polaków ufa rządowi, a zaledwie 21% – parlamentowi (CBOS, 2010c), więc zbudowanie zaufania społecznego zapewne potrwa jeszcze kilka pokoleń. 4.2.2.  Cynizm Trwałym dziedzictwem komunizmu jest nie tylko brak zaufania, lecz także cynizm społeczny, czyli negatywny pogląd na ludzką naturę, przekonanie, że ludzie łatwo ulegają deprawacji pod wpływem władzy, są egoistyczni, leniwi i lekceważą zasady etyczne, czemu towarzyszy wiara w negatywne stereotypy różnych grup – młodzi są impulsywni i nieodpowiedzialni, starzy – uparci, a zakochani – zaślepieni. Pojęcie cynizmu społecznego wprowadzili Kwok Leung i Michael Bond ze współpracownikami (2002) w międzykulturowych badaniach nad aksjomatami społecznymi, czyli ogólnymi przekonaniami o naturze świata i ludzi, które zachowują podobną strukturę i znaczenie w kilkudziesięciu zbadanych dotąd krajach. Cynizm pozostaje oczywiście ujemnie skorelowany z zaufaniem społecznym, aczkolwiek nie jest jego prostym przeciwieństwem. Badania prowadzone na próbach z 41 krajów ujawniły, że cynizmowi towarzyszą takie zjawiska społeczne, jak mniejszy udział w wyborach politycznych, a większa konsumpcja alkoholu, silniejsza rywalizacja i szybsze tempo życia, obniżona satysfakcja z życia i pracy zawodowej, traktowanie pracy wyłącznie jako źród­ła dochodu, gorszy bilans hedonistyczny (mniejsza przewaga doświadczania emocji pozy–0,36

Doświadczenie komunizmu

0,40

Zaufanie społeczne

0,32

Dobrostan (szczęście) komunizmu

–0,47

Cynizm społeczny komunizmu

–0,31

Rycina 4.5. Związki (mierzone współczynnikami beta, wszystkie istotne statystycznie) między doświadczeniem komunizmu a zaufaniem i cynizmem społecznym oraz dobrostanem mierzonym na próbach narodowych z 26 krajów europejskich. Związek zaufania z cynizmem wynosi –0,39 Źródło: Boski, 2009a, s. 136.

tywnych nad negatywnymi) oraz osłabiona wiara, że przywództwo opiera się na charyzmie i wartościach. Wszystkie te korelacje utrzymują się nawet przy kontroli poziomu zamożności kraju (Bond i Leung, 2004). Poziom cynizmu jest znacząco podwyższony w społeczeństwach mających za sobą doświadczenie komunizmu. Analizy Pawła Boskiego przedstawione na rycinie 4.5 dowodzą, że doświadczenie to obniża także ogólny dobrostan (szczęście) społeczeństw mierzone na próbach narodowych, przy czym wskazać tu można dwie ścieżki pośrednie – poprzez nasilanie cynizmu oraz osłabianie zaufania społecznego. Jednak nawet przy kontroli tych dwóch przekonań bezpośrednia ścieżka między doświadczeniem komunizmu a obniżonym szczęściem pozostaje istotna, co oznacza, że doświadczenie to oddziałuje za pośrednictwem jeszcze innych czynników nieuwzględnionych na rycinie. Bardzo możliwe, że jest to już wskazywana uprzednio bieda, związek komunizmu w przeszłości z biedą teraz bowiem jest bardzo silny (r = –0,72; Kłusek i Łosiewicz, 2010). Boski wiąże obniżone zaufanie społeczne, a nasilony cynizm w krajach postkomunistycznych ze szczególną cechą tej odmiany totalitaryzmu, jaką była kłamliwość jego propagandy, czyli niezgodność postępowania władzy z oficjalną wykładnią sensu tegoż. Ogromne nakłady na zbrojenia nazywano polityką pokoju, grabież mienia prywatnego – realizacją ideałów sprawiedliwości społecznej, arbitralne decyzje polityczne podejmowane w mafijnym stylu – demokracją socjalistyczną. Kłamstwo było przez dziesiątki lat przedstawiane jako prawda, co doprowadziło społeczeństwo do powszechnej niewiary we wszelkie oficjalne informacje i zastąpienie ideałów szyderstwem, czyli do cynizmu właśnie. Przekonaniem nieco zbliżonym do cynizmu jest wiara w życie jako grę o sumie zerowej, czyli pogląd, że interesy różnych ludzi są sprzeczne, stosunki międzyludzkie antagonistyczne („człowiek człowiekowi wilkiem”), a wygrana jednego człowieka jest możliwa tylko za cenę przegranej innego. Tabela 4.2 umożliwia porównanie treści pozycji składającej się na cynizm i wiarę w życie jako grę o sumie zerowej. Wiele badań dowodzi, że wiara w grę jest żywiona raczej przez przegranych niż wygranych. Pozostaje ona dość silnie powiązana z obiektywnymi wskaźnikami położenia w hierarchii społecznej – bardziej żywią ją ludzie starsi, mniej wykształceni, o niższych dochodach, mniejszym prestiżu zawodowym, a nawet mniejszym miejscu zamieszkania, co obrazuje tabela

4.2.  Poglądy na naturę ludzką

103

Tabela 4.2. Przykładowe pozycje kwestionariuszy mierzących cynizm i przekonanie, że życie jest grą o sumie zerowej Cynizm społeczny Ludzie obdarzeni władzą mają skłonność do wykorzystywania innych. Ludzie dobroduszni zwykle na tym tracą. Łatwiej odnieść sukces, gdy zna się odpowiednie drogi na skróty. Życie rzadko kończy się happy endem. Surowe prawo wymusza na ludziach posłuszeństwo. Życie jako gra o sumie zerowej Życie jest jak gra w tenisa – żeby jeden wygrał, drugi musi przegrać. Jeżeli ludzie biednieją, to znaczy, że ktoś się na tym bogaci. Jeżeli ktoś robi wiele dla dobra innych, to sam na tym traci. Sukcesy jednych to prawie zawsze porażki innych. Bogactwo nielicznych jest budowane na krzywdzie wielu. Źródło: Leung et al., 2002, s. 293–294; Wojciszke, Baryła i Różycka, 2009, s. 188.

4.3. Ponadto nasze badania na próbach studenckich z 37 krajów świata przekonują, że im biedniejszy kraj (PKB per capita), tym silniejsza wiara w grę, dane z tabeli 4.1 umieszczonej na początku tego rozdziału świadczą zaś o znacznie silniejszej wierze w grę osób, które oblały, niż zdały egzamin na prawo jazdy. Również eksperymenty, których uczestnicy otrzymywali losowo przydzielaną informację o sukcesie lub porażce wykazały, że po porażce wiara była niższa niż po sukcesie. Warto

przy tym zauważyć, że sukces i porażka dotyczyły zdolności intelektualnych, a nie dóbr materialnych, sytuacja wywołująca wzrost wiary w grę faktycznie nie miała więc struktury gry o sumie zerowej, podobnie jak nie miał takiej struktury egzamin na prawo jazdy – wygrana nie jest w tym wypadku pozyskiwana kosztem przegranych. Ci zatem, którzy w jakikolwiek sposób przegrywają, bardziej wierzą w antagonistyczny charakter stosunków społecznych oraz w to, że przegrali dlatego, iż ktoś im coś zabrał. Wiara w grę jest więc racjonalizacją własnej porażki. Stąd pokazany w tabeli 4.3 związek gry z niechęcią do bogatych (są bardziej uważani za złych i szkodliwych) i z chęcią stosowania socjalistycznych rozwiązań w gospodarce, sprowadzających się do tego, by zabrać bogatym, na przykład za pomocą stromego podatku nieliniowego. Osoby silniej wierzące w grę pozostają też wyraźnie w gorszej kondycji psychicznej – mają obniżone poczucie szczęścia i satysfakcji z życia, częściej przeżywają emocje negatywne, a rzadziej pozytywne i mają gorszy bilans stosunków społecznych, czyli sądzą, że kontakty z innymi przynoszą im więcej szkody niż pożytku. Zapewne dlatego wyznawcy gry zdradzają większą skłonność do wycofywania się z wymiany społecznej – korelacja między pomocą dawaną i otrzymywaną wynosi u nich zaledwie 0,23, podczas gdy u tych, którzy w grę nie wierzą, sięga aż

Tabela 4.3. Związek wiary w życie jako grę o sumie zerowej z różnymi wskaźnikami obiektywnymi i subiektywnymi Wskaźnik

Gra

Legitymizacja

Niesprawiedliwość

Wskaźniki obiektywne

a

Wiek

0,14*

–0,06

0,18*

Wykształcenie

–0,34*

0,01

–0,22*

Dochód

–0,26*

0,17*

–0,21*

Prestiż

–0,23*

0,01

–0,16*

Miejsce zamieszkania

–0,21*

0,01

–0,11*

Satysfakcja z życiaa

–0,27*

0,26*

–0,25*

Wskaźniki subiektywne Dobrostan psychiczny

–0,24*

0,40*

–0,23*

Emocje pozytywnea

–0,18*

0,13*

–0,16*

Emocje negatywnea

0,17*

–0,12*

0,10*

a

Socjalizm w gospodarce

0,39*

–0,16*

0,31*

Postawa wobec bogatycha

–0,41*

0,22*

–0,28*

Bilans społecznyb

–0,38*

a

Zaufanie społeczneb Wzajemność pozytywna

–0,35* 0,15*

c

Wzajemność negatywnac

0,51*

*  Korelacje istotne statystycznie; – dane z próby ogólnopolskiej (N = 1100); b – dane z próbek studenckich z 37 krajów; c – dane z polskiej próby studenckiej. a

Źródło: Różycka i Wojciszke, 2009; Wojciszke, Baryła i Różycka, 2009.

104 0,50. Dane z tabeli świadczą ponadto o tym, że wyznawcy gry mają znacznie obniżone zaufanie społeczne i o wiele silniej wierzą w negatywną wersję reguły wzajemności („ząb za ząb”) niż w jej wersję pozytywną każącą odpowiadać dobrem na dobro (zob. rozdz. 11.2.4). 4.2.3.  Przekonania o stałości cech ludzkich Zupełnie inny aspekt przekonań na temat natury ludzkiej to wiara w jej zmienną bądź stałą naturę. Carol Dweck (1999) pokazała, że większość ludzi przyjmuje albo koncepcję stałości, albo koncepcję wzrostu takich własności, jak inteligencja, moralność czy osobowość. W odniesieniu do inteligencji mierzyła to przekonanie za pomocą trzech następujących opinii (badani odpowiadali na sześciostopniowej skali, jak dalece się z nimi zgadzają): •  człowiek ma pewną ilość inteligencji i niewiele można zrobić, aby to zmienić; •  inteligencja człowieka jest czymś, co w niewielkim stopniu można zmienić; •  można się nauczyć nowych rzeczy, ale nie można zmienić podstawowej inteligencji człowieka. Do pomiaru przekonań o stałości moralności i osobowości posłużono się bardzo podobnymi opiniami, które okazały się silnie ze sobą powiązane, choć nie są systematycznie powiązane z żadnymi innymi poglądami omawianymi w tym rozdziale. Około 40% ludzi to, jak wynikło z badań, teoretycy stałości ludzkich cech (inteligencji, moralności i osobowości), a kolejne 40% jest teoretykami zmienności czy też wzrostu. Wieloletnie badania Dweck i współpracowników pokazały, że przekonania o stałości bądź wzroście cech ludzkich wiążą się z nadspodziewanie szeroką gamą zjawisk. Pierwsza ważna dziedzina to spostrzeganie samego siebie, a w konsekwencji samoregulacja. Badania Dweck rozpoczęły się od studiowania różnic między teoretykami stałości i wzrostu w zakresie własnych zdolności oraz reakcji na swoje sukcesy i porażki. Osoby przekonane, że ich inteligencja to cecha stała, gorzej znoszą porażki, ponieważ z ich poglądów wynika, że każde niepowodzenie jest zapowiedzią klęsk także w przyszłości. Natomiast wyznawcy wzrostu są przekonani, że własną inteligencję można poprawić, stąd też traktują niepowodzenie jako wyzwanie i zachętę do wzmożonych wysiłków. Dzięki temu teoretycy wzrostu lepiej sobie radzą z niepowodzeniami od teoretyków stałości. Pokazały to na przykład badania z udziałem dzieci, które przeszły ze szkoły podstawowej do gimnazjum, co oznaczało podwyższenie wymagań szkolnych. Analizowano oceny szkolne uzyskane

Rozdział 4. Przekonania społeczne

przez uczniów na zakończenie szkoły podstawowej i na koniec pierwszej klasy gimnazjum, na początku której mierzono także ich przekonania o stałości–zmienności inteligencji. Wśród teoretyków stałości dzieci kończące szkołę podstawową z niskimi ocenami miały też niskie oceny na koniec pierwszej klasy gimnazjum, natomiast te kończące szkołę z wysokimi ocenami miały tendencję do obniżenia ocen na koniec pierwszej klasy gimnazjalnej. Inaczej było u teoretyków wzrostu – ci z wysokimi ocenami na koniec szkoły podstawowej zachowywali wysokie oceny na koniec pierwszej gimnazjalnej, wielu zaś z tych, którzy mieli niskie oceny na koniec podstawówki, pozyskało lepsze stopnie na koniec pierwszej klasy gimnazjum. Teoretycy stałości przeżywali też w trakcie pierwszej klasy gimnazjalnej więcej lęków szkolnych od teoretyków wzrostu, a ci ostatni bardziej traktowali wysiłek wkładany w naukę jako pozytywne doświadczenie mobilizujące do polepszania zdolności (a nie doświadczenie negatywne, oznaczające ich niedostatek). Nic więc dziwnego, że teoretycy wzrostu stawiają sobie więcej celów związanych z uczeniem się, które odczuwają w kategoriach zdobywania mistrzostwa, podczas gdy teoretycy stałości wkładają w uczenie się mniej wysiłku, jako że uważają go za beznadziejny. Dalsze badania pokazały, że przekonania o stałości lub wzroście inteligencji można nasilić na użytek bieżącej sytuacji, co pozwala wyjść poza korelacje i dowieść, że poglądy na stałość–zmienność faktycznie występują w roli przyczyn. Nussbaum i Dweck (2008) prosili swoich studentów o przeczytanie artykułu popularnonaukowego wskazującego, że inteligencja jest dziedziczona bądź wykształcona w bardzo wczesnym okresie życia (stałość) lub że inteligencja może rosnąć w odpowiednich warunkach w każdym okresie życia (wzrost). Następnie badani wykonywali pewne trudne zadanie intelektualne, w którym wypadli słabo, co badacze podkreślali, podając informację zwrotną o wyniku. Stanowiło to oczywiście zagrożenie dla samooceny uczestników. Na zakończenie mogli oni prześledzić strategię rozwiązywania owego zadania u osób, które dobrze lub źle w nim wypadły. W tej sytuacji „chwilowi” teoretycy wzrostu woleli śledzić strategie osób dobrze wypadających w zadaniu, gdyż dzięki temu mogli podnieść swoje kompetencje. Natomiast teoretycy stałości nie chcieli podnosić swoich kompetencji i preferowali obronę zagrożonej samooceny przez porównania w dół – wybierali przyglądanie się strategiom osób, które wypadły gorzej od nich. Co więcej, kolejne badania tych samych autorów,

4.2.  Poglądy na naturę ludzką

Teoretycy stałości

a) 3,5

Silne argumenty

Postawa wobec egzaminu

3

Słabe argumenty

2,5

2

1,5

1 niewiarygodny

wiarygodny

Nadawca argumentów Teoretycy wzrostu

b) 3,5

Silne argumenty Słabe argumenty 3

Postawa wobec egzaminu

w których teoretykom stałości i zmienności narzucano porównania w górę bądź w dół, ujawniły, że te pierwsze rzeczywiście podnoszą samoocenę teoretyków wzrostu (ale nie stałości), te drugie zaś faktycznie podnoszą samoocenę teoretyków stałości (ale nie wzrostu). Druga dziedzina zjawisk to spostrzeganie innych ludzi. Teoretycy stałości są bardziej skłonni do spostrzegania ludzi w kategoriach ogólnych cech oraz popadania w podstawowy błąd atrybucji, czyli do upatrywania przyczyn ludzkiego postępowania w osobowości, nie zaś w powodach sytuacyjnych (zob. rozdz. 5.3.2). Prowadzi to do silniejszego wnioskowania o cechach z obserwowanych zachowań nawet wtedy, kiedy te mają nieintencjonalny charakter. Na przykład, widząc ucznia, który upuścił książkę z okna w taki sposób, że omal nie rozbiła głowy nauczycielce, teoretycy stałości bardziej są skłonni podejrzewać go o niemoralność niż teoretycy wzrostu. Co więcej, wykorzystując metody do badania spontanicznego wnioskowania cech (zob. rozdz. 5.2.3), Dweck (1999) dowiodła, że ta skłonność do wnioskowania o cechach przez teoretyków stałości była bezwiedna i natychmiastowa (czyli automatyczna). Z kolei teoretycy wzrostu bardziej są skłonni do wyjaśniania cudzych zachowań w kategoriach bieżących nacisków sytuacyjnych (takich jak prowokacja) oraz stanów psychicznych i dążeń, a nie cech. W konsekwencji teoretycy stałości wykazują większą skłonność do przewidywania, że osoba zachowująca się w jakiś sposób (np. agresywny) będzie się analogicznie zachowywać i w przyszłości, a także w innych sytuacjach (gdyż ma cechę agresywności). W podobnym duchu, kiedy zaobserwują oni jakieś aspołeczne zachowanie, są bardziej skłonni do wnioskowania o sprawcy, że jest niemoralny, zasługuje na odwet i karę, podczas gdy teoretycy wzrostu wolą się koncentrować na psychicznych przyczynach niemoralnego zachowania, takich jak wartości czy brak samokontroli, oraz interweniować w sferze tych przyczyn, na przykład, ucząc sprawcę lepszej samokontroli. Trzecią dziedziną różnicującą teoretyków stałości i wzrostu są stereotypy, których istotą jest przypisywanie ludziom cech na podstawie ich przynależności do jakichś grup społecznych. Stereotypowe myślenie bardziej więc pasuje do teoretyków stałości. Istotnie wiele badań dowodzi, że choć teoretycy stałości i zmienności w jednakowym stopniu znają treść stereotypów, na przykład, wiedzą, że niemieckie cechy to pracowitość i skąpstwo, to ci pierwsi bardziej wierzą, że Niemcy tacy w istocie są (Molden i Dweck, 2006). Co więcej,

105

2,5

2

1,5

1 niewiarygodny

wiarygodny

Nadawca argumentów

Rycina 4.6. Wpływ jakości argumentacji i wiarygodności jej źródła na postawy teoretyków stałości i wzrostu Źródło: Lachowicz-Tabaczek, 2004, s. 228.

teoretycy stałości mają większą skłonność do obdarzania uwagą informacji zgodnych ze stereotypami, a odwracania jej od informacji sprzecznych, gdyż te pierwsze traktują jako dostarczające więcej danych. Odwrotnie postępują teoretycy zmienności – uważają, że więcej informacji dane wnoszą sprzeczne ze stereotypem. Teoretycy stałości chcą więc dowiadywać się o ludziach tego, co już o nich wiedzą, teoretycy

Rozdział 4. Przekonania społeczne

106 zmienności zaś – tego, czego nie wiedzą. Wynika to po części stąd, że znacznie łatwiej dowiadywać się tego, co już wiemy, a teoretycy stałości mają skłonność do bardziej powierzchownego przetwarzania informacji. W elegancki sposób pokazały to Kinga Lachowicz-Tabaczek i Małgorzata Gamian w eksperymencie, w którym przekonywały studentów medycyny do Lekarskiego Egzaminu Państwowego – przeprowadzanego na zakończenie studiów i obejmującego wszystkie przedmioty zawodowe nauczane w ich trakcie. Autorki manipulowały przy tym siłą argumentów (dobierając silne i słabe) oraz wiarygodnością ich źródła – prezentowała je albo nieformalnie ubrana studentka psychologii (wiarygodność niska), albo formalnie

ubrany młody mężczyzna przedstawiony jako członek stosownej komisji Ministerstwa Zdrowia. Na koniec mierzono postawy studentów wobec egzaminu, które zupełnie inaczej zmieniały się u teoretyków stałości i wzrostu. Jak ilustruje rycina 4.6, teoretycy stałości reagowali wyłącznie na wiarygodność źródła. Wierzyli nadawcy wiarygodnemu, a nie wierzyli niewiarygodnemu, zupełnie przy tym ignorując jakość argumentacji, co – jak się przekonamy w rozdziale 8.4.3 – jest wskaźnikiem powierzchownego przetwarzania przekazu. Natomiast teoretycy wzrostu w ogóle nie dawali się przekonać argumentom słabym, silnym zaś tylko wtedy, gdy ich źródło było wiarygodne.

Problem 4:  Czy makiawelizm jest skuteczny? Niccolò Machiavelli był dyplomatą i doradcą na dworze szesnastowiecznych Medyceuszy władających Florencją i autorem Księcia – niewielkiego, choć wielce cynicznego poradnika sprawowania władzy. Cztery wieki później amerykański psycholog Richard Christie posłużył się owym poradnikiem jako źródłem różnych opinii, które złożyły się na Skalę Makiawelizmu (Christie i Geis, 1970). Makiawelizm oznacza podporządkowanie się zasadzie „cel uświęca środki” i skłonność do osiągania swoich, zwykle egoistycznych celów za cenę kłamstwa, dwulicowości, oszustwa i innych manipulacji, czemu towarzyszy przekonanie, że ludzie są interesowni, głupi i leniwi. Osoby makiaweliczne zgadzają się z takimi opiniami, jak: •  najlepszy sposób postępowania z ludźmi to mówić im to, co pragną usłyszeć; •  nie zdradzaj nikomu prawdziwych powodów własnego działania, chyba że jest to do czegoś potrzebne; •  każdy, kto ufa komuś innemu bez zastrzeżeń, sam się prosi o kłopoty. Nie zgadzają się natomiast z takimi opiniami, jak: •  większość ludzi jest w zasadzie dobra i miła; •  uczciwość to zawsze najlepsza reguła postępowania; •  działanie należy podejmować tylko wtedy, kiedy jest się pewnym jego moralnej słuszności. Nieustającym problemem badań nad makiawelizmem jest niska rzetelność mierzących go skal (około 0,70), co wynika z niejednorodnych treści wchodzących w ich skład. Mimo to 40 lat badań wykorzystujących główną miarę makiawelizmu, czyli kwestionariusz MACH IV stworzony przez Christiego, przyniosło wiedzę o szeregu interesujących i rzetelnych (powtarzalnych) różnic między osobami o wysokich i niskich skłonnościach do makiawelizmu (Jones i Paulhus, 2009). Makiaweliści ani nie są ogólnie bardziej inteligentni, ani nie mają lepiej rozwiniętej teorii umysłu (czyli zdolności do rozumienia cudzych intencji), o co ich podejrzewano. Są jednak bardziej skuteczni w kontaktach interpersonalnych, szczególnie bezpośrednich i jednorazowych, wszakże pod warunkiem, że służy to ich interesom. Na przykład rozgrywając gry ekonomiczne, o których mowa w rozdziale 16.1, wygrywają dla siebie więcej, gdyż wykazują większą skłonność do rywalizacji i wykorzystywania partnerów. Ich przewaga rośnie w sytuacjach emocjonujących, potrafią bowiem zachować zimną krew, głównie dzięki temu, że mało się przejmują cudzymi emocjami i mają obniżoną empatię. Kiedy im zaufać, to w sytuacji braku nadzoru częściej i więcej kradną. Częściej też kłamią i ukrywają informacje, których ujawnienie mogłoby im zaszkodzić, ponadto są mniej skłonni dotrzymywać danych przez siebie obietnic, a bardziej wykorzystać pojawiające się okazje do osiągnięcia zysku w nieuczciwy sposób. Te różnice – w porównaniu z osobami o niskich wynikach w skali makiawelizmu – rosną, gdy spada szansa wykrycia i ukarania oszustwa. Makiaweliści dbają bowiem o wywieranie dobrego wrażenia na innych, co się im nieźle udaje. Początkowo nie znajdowano potwierdzenia dla hipotezy, że makiaweliści osiągają lepsze wyniki życiowe, na przykład wyższe zarobki czy pozycję w hierarchii społecznej. Kilka badań świadczy jednak o tym, że kluczowe znaczenie ma tu rodzaj organizacji, w jakiej działają – jak dalece rządzi się ona przejrzystymi i przestrzeganymi regułami postępowania. Shultz (1993) porównywał dwie firmy brokerskie, z których jedna silnie strukturowała działania pracowników (musieli ściśle trzymać się dwutomowego podręcznika sprzedaży), druga zaś wymagała od nich innowacyjności i improwizacji – zamiast podręcznika mieli tylko kilkustronicową sugestię, jak postępować z klientami. Makiaweliści zarabiali na swoich transakcjach dwa razy mniej w pierwszej organizacji, ale dwa razy więcej niż niemakiaweliści w organizacji drugiej. Dane te sugerują, że makiaweliści nie są ogólnie lepszymi „strategami społecznymi”, są natomiast większymi oportunistami sprawniej osiągającymi egoistyczne cele przy braku jasnych reguł postępowania. Makiawelizm jest podobny do dwóch innych aspołecznych cech osobowości. Pierwsza to narcyzm, czyli poczucie wyższości, wielkości i zasługiwania na więcej niż inni (zob. rozdz. 7.1.3), druga to psychopatia, czyli impulsywność i skłonność do łamania norm moralnych przy braku empatii i lęku. Wielu autorów uważało, że w populacjach

4.3.  Przekonania o świecie społecznym

107

nieklinicznych (przy braku patologii) te trzy ciemne cechy osobowości, jak nazwali je Paulhus i Williams (2002), zlewają się w jedno. Jednakże badania pokazują, że są one co prawda skorelowane, ale zachowują odrębność. Peter Jonason i współpracownicy sformułowali hipotezę, że ciemna trójka osobowości sprzyja jeszcze jednemu rodzajowi zysku w postaci… przelotnego seksu. Z powodu asymetrii nakładów rodzicielskich kobiet i mężczyzn ci ostatni bardziej pożądają seksu przelotnego (zob. rozdz. 13.1) i jest on dla nich cenniejszy, a mniej ryzykowny niż dla kobiet. Ponieważ ciemna trójka oznacza w sumie większą skłonność do wykorzystywania innych, a mniejszą do uwzględniania cudzych uczuć i interesów, mężczyźni makiaweliczni, narcystyczni i psychopatyczni mogą wykazywać silniejszą tendencję do pozyskiwania przelotnego seksu za pomocą manipulacji, udawania uczuć, a nawet przymusu. W zgodzie z tą hipotezą pozostaje fakt, że wszystkie cechy ciemnej trójki są silniejsze u mężczyzn niż u kobiet oraz – co wskazuje tabela 4.4 – sprzyjają otwartej orientacji socjoseksualnej, to znaczy większemu zainteresowaniu seksem bez uczuć i poza stałymi związkami (Simpson i Gangestad, 1991). Dane z tabeli wskazują też na korelację cech ciemnej trójki z orientacją na przelotne, a nie długotrwałe związki seksualne – na przykład z intensywnością poszukiwania partnera związku krótkotrwałego, ale nie długotrwałego. Dowody na związek cech ciemnej trójki z większą skutecznością w pozyskiwaniu przelotnego seksu pozostają więc jak na razie w sferze deklaracji. Tabela 4.4. Korelacje cech ciemnej trójki z preferencjami seksualnymi dotyczącymi związków krótkoterminowych (KT) i długoterminowych (DT) Makiawelizm Orientacja socjoseksualnaa

0,40*

Orientacja na związki KT

0,37*

b

Orientacja na związki DTb

–0,12

Narcyzm 0,41

Psychopatia 0,49*

0,34*

0,34*

0,06

–0,17*

Liczba partnerówa

0,22*

0,28*

0,28*

Doświadczenie seksualneb

0,23*

0,22*

0,12

0,27*

0,21*

Poszukiwanie partnera KT

a

Poszukiwanie partnera DTa

–0,06

0,02

0,26* –0,01

*  Korelacje istotne statystycznie. Źródło: a Jonason et al., 2009; b Jonason i Webster, 2010.

4.3.  Przekonania o świecie społecznym Przekonania, którymi teraz się zajmiemy, mają podwójnie społeczny charakter. Po pierwsze, w tym sensie, że dotyczą świata społecznego – jego natury i funkcjonowania. Po drugie – że mają społeczną genezę. Opinie, które jawią nam się jako nasze osobiste przekonania, w rzeczywistości prawie zawsze są przejawami i skutkiem społecznej akceptacji rzeczywistości, o czym mowa w podrozdziale 18.2.1. Dobrym przykładem tego zjawiska są stereotypy, często dotyczące grup, z którymi w ogóle nie mamy kontaktu. Większość stereotypów przejmujemy od innych, a kiedy sądzimy, że w nie wierzą, nasza własna wiara w stereotypy wydatnie spada (Kofta, 2001). Podobna reguła obowiązuje przy wszelkich poglądach na świat społeczny. 4.3.1.  Autorytaryzm Pojęcie autorytaryzmu pojawiło się w latach 30. XX wieku jako próba wyjaśnienia psychologicznych powodów podatności na faszyzm, co w rozwiniętej postaci opisane zostało w klasycznym dzie-

le Osobowość autorytarna (Adorno et al., 1950). Podłożem przyjmowania ideologii faszystowskiej miała być osobowość autorytarna, stanowiąca jakoby skutek surowego stylu wychowania w patriarchalnej rodzinie z silnie dominującym ojcem, wymuszającym bezwzględne posłuszeństwo. Taki styl wychowania miał budzić lęk i wrogość, które – jako niemożliwe do zaakceptowania – miałyby być wypierane do podświadomości i przenoszone z ojca na wszelkiego rodzaju obcych i odmieńców. Niemniej metody, za pomocą których pierwotnie dowodzono słuszności tych twierdzeń, okazały się wątpliwe, późniejsze zaś, bardziej poprawne badania, nie wykazały, by surowy styl wychowania prowadził do autorytaryzmu dzieci, szczególnie gdy kontrolowany jest wpływ autorytaryzmu samych rodziców (Duriez, Soenens i Vansteenkiste, 2007). Adorno i współpracownicy stworzyli też kwestionariusz mierzący autorytarne skłonności, zwany Skalą F. Skala obejmowała aż dziewięć zagadnień, z których najważniejsze to: konwencjonalizm (sztywne trzymanie się wartości stylu życia typowego dla większości społeczeństwa); autorytarna uległość (bezkrytyczne uleganie władzom i uzna-

108 nym autorytetom); autorytarna agresja (potępianie i odrzucanie osób odrzucających konwencje i autorytety); niechęć do wglądu w ludzką psychikę; zamiłowanie do władzy i jej zewnętrznych symboli (identyfikowanie się z władzą i obsesja na tle pionowych relacji międzyludzkich dominacja–podporządkowanie, siła–słabość, przywódca–podwładny); destruktywność i cynizm (wrogość do innych i przekonanie, że człowiek jest z natury zły, a na świecie toczą się różne niebezpieczne procesy) oraz projekcyjność, czyli skłonność do rzutowania na innych własnych nieświadomych impulsów. Nic dziwnego, że tak szeroki zakres poglądów i cech okazał się niespójny wewnętrznie, sprawę zaś pogarszał fakt, że wszystkie pytania Skali F były zwrócone w tym samym, autorytarnym kierunku i dotyczyły tylko prawicowych poglądów. W wyniku tych wad początkowo popularna skala została zarzucona, podobnie jak i cała koncepcja osobowości autorytarnej. Większym sukcesem zakończyły się prace Boba Altemeyera (1981, 1996), który skupił się nie na budowaniu teorii, lecz na konstruowaniu jednorodnej skali autorytaryzmu. Przyjmując za punkt wyjścia dużą pulę opinii autorytarnych i ich przeciwieństw, wyselekcjonował z nich metodą prób i błędów 30 twierdzeń składających się na Tabela 4.5. Przykładowe pozycje ze Skali Autorytaryzmu Prawicowego i orientacji na dominację społeczną Skala Autorytaryzmu Prawicowego • Naszemu krajowi naprawdę potrzeba silnego, zdecydowanego przywódcy, który zniszczy zło i przywróci nas na drogę prawdy. • Przykazania boskie dotyczące aborcji, pornografii i małżeństwa powinny być ściśle przestrzegane, dopóki nie będzie za późno, ci zaś, którzy je łamią, powinni zostać zdecydowanie ukarani. • Kobiety powinny przyrzekać posłuszeństwo swoim mężom podczas zawierania małżeństwa. • Nie ma jakiegoś jednego „jedynie słusznego” sposobu na życie – każdy powinien stworzyć swój własny sposób.* • Należy podziwiać tych, którzy rzucając wyzwanie prawu i opinii większości, walczą o prawo do aborcji, prawa zwierząt czy uwolnienie szkoły od religii.* Skala Orientacji na Dominację Społeczną • Pewne grupy ludzi są po prostu gorsze od innych. • Mielibyśmy mniej problemów, gdyby niektóre grupy pozostały na swoich miejscach. • Aby życie posuwało się do przodu, trzeba czasami niektórym grupom nadepnąć na odciski. • Żadna grupa nie powinna dominować w życiu społecznym.* • Mielibyśmy mniej problemów, gdyby wszyscy ludzie byli traktowani jednakowo.* * Pozycje o punktacji odwróconej. Źródło: Altemeyer, 1996; Pratto et al., 1994.

Rozdział 4. Przekonania społeczne

wewnętrznie spójną Skalę Autorytaryzmu Prawicowego (Right Wing Authoritarianism – RWA). Ma ona także tę zaletę, że jest stabilna w czasie oraz zawiera opinie wyrażające zarówno autorytaryzm, jak i jego przeciwieństwo – których przykłady przedstawia tabela 4.5. Ten wzrost spójności osiągnięty został za cenę zawężenia treściowego zakresu skali – w jej skład wchodzą tylko trzy rodzaje treści z pierwotnej Skali F. Po pierwsze, autorytarna uległość, czyli skłonność do bezkrytycznego ufania uznanym autorytetom i władzom, do obdarzania ich respektem i posłusznego wypełniania ich zaleceń nawet wtedy, gdy nie są one zgodne z prawem. Obejmuje ona także przekonanie, że jedną z najważniejszych wartości, którą należy wpajać dzieciom, jest posłuszeństwo. Po drugie, autorytarna agresja, czyli skłonność do narzucania pod przymusem własnych poglądów innym i karania, także fizycznego, ludzi o poglądach odmiennych i kwestionujących zalecenia władz. Autorytarna agresja dotyczy osób łamiących normy i prawo, ale przede wszystkim „odmieńców” – ludzi innego wyznania religijnego i politycznego, innej narodowości, rasy czy orientacji seksualnej. Wreszcie konwencjonalizm, czyli silna wiara i zaangażowanie w tradycyjne normy większościowego nurtu własnego społeczeństwa, uznawane za dzieło boskie czy „prawo naturalne”, któremu jednostka nie może się sprzeciwiać. Ci zaś, którzy się sprzeciwiają (szczególnie tworząc własny system moralności niepochodzący od uznanych autorytetów), uważani są za grzesznych, niemoralnych i godnych potępienia. Obyczaje i wierzenia włas­ nej grupy nie są więc widziane jako kwestia przyzwyczajeń i konwencji, lecz jako nakazy moralne, których jednostki nie mają prawa łamać. Silnym przejawem autorytaryzmu prawicowego jest więc przekonanie o własnej (i tylko własnej) słuszności moralnej. Liczne badania Altemeyera i innych autorów pokazały, że wysokie wyniki w skali RWA dość silnie korelują z konformizmem, zamiłowaniem do porządku i tradycji oraz z religijnością i uprzedzeniami do wszelkiego rodzaju mniejszości – narodowych, religijnych, seksualnych, a nawet z seksizmem, czyli uprzedzeniami do kobiet (Duckitt, 2009). Kluczowym korelatem autorytaryzmu jest lęk i poczucie zagrożenia, co zresztą pozostaje typowe dla wszelkich poglądów konserwatywnych i prawicowych, o czym będzie mowa nieco dalej. Czy jednak autorytaryzm musi się zawsze wiązać z poglądami prawicowymi? Ta opinia została zakwestionowana przez Miltona Rokeacha (1960), który wprowadził pojęcie dogmatyzmu rozumia-

4.3.  Przekonania o świecie społecznym

nego jako osobowościowo uwarunkowana skłonność do sztywności poglądów i ich niepodatności na zmianę pod wpływem myślenia czy nowych informacji. Teoretycznie rzecz biorąc, w dogmatyczny sposób można wyznawać poglądy zarówno prawicowe, jak i lewicowe. Niemniej rozwinięta przez Rokeacha skala dogmatyzmu okazała się bardzo silnie pokrywać z wynikami Skali F i wiązała się z poglądami tylko prawicowymi. Altemeyer (1996) skonstruował skalę autorytaryzmu lewicowego (gdzie w roli tradycyjnej władzy występowali bliżej nieokreśleni liderzy rewolucyjni), ale porzucił badania nad tym problemem, gdy się okazało, że nikt z jego badanych nie wierzy w taki zestaw poglądów – wśród kilku tysięcy osób nie znalazła się ani jedna, która wyznawałaby autorytaryzm lewicowy z natężeniem powyżej środka skali. Wreszcie Alain van Hiel, Bart Duriez i Małgorzata Kossowska (2006) skonstruowali nową skalę autorytaryzmu lewicowego i po zbadaniu kilku belgijskich grup również stwierdzili, że niewiele przeciętnych ludzi wyznaje takie poglądy, choć ujawniają je lewicowi aktywiści polityczni. Współcześnie autorytaryzm lewicowy zdaje się zjawiskiem bardzo rzadkim, choć autorytaryzm prawicowy występuje dość często. Na przykład w Polsce około 40% dorosłych zgadza się ze stwierdzeniem, że najważniejszym, czego należy nauczyć dziecko, jest posłuszeństwo wobec rodziców (Korzeniowski, 2006). Realnym problemem społecznym jest zatem autorytaryzm prawicowy, a nie lewicowy, i dlatego ten pierwszy pozostaje przedmiotem badań także współcześnie, choć rozumiany jest bardziej jako zjawisko grupowe niż cecha osobowości. Rycina 4.7 przedstawia potwierdzoną badaniami syntezę podejścia grupowego w postaci modelu, który zakłada, że autorytaryzm jest bezpośrednim skutkiem kolektywnej motywacji bezpieczeństwa, czyli grupowego dążenia do harmonii, porządku, przewidywalności i zbiorowego poczucia bezpieczeństwa. Taki cel grupowy pojawia się w sytuacjach rzeczywistego zagrożenia, które jednak same w sobie nie wystarczają do wystąpienia motywacji bezpieczeństwa. Jak ilustruje rycina, pośrednikiem między zagrożeniem a motywacją bezpieczeństwa jest zespół przekonań, że świat jest niebezpiecznym i zagrażającym miejscem, w którym dobrzy i przyzwoici ludzie są stale zagrożeni przez złych ludzi (Duckitt, 2001). Drugi wyznacznik kolektywnej motywacji bezpieczeństwa stanowi konformizm społeczny, którego wpływ jest zapośredniczony przez stopień utożsamiania się jednostek ze swoją grupą (a dodatkowo także przez wiarę w niebezpieczny świat). W tym ujęciu

109 Konformizm społeczny Identyfikacja z grupą Kolektywna motywacja bezpieczeństwa

Autorytaryzm

Wiara w niebezpieczny świat Zagrożenie sytuacyjne

Rycina 4.7. Autorytaryzm jako skutek kolektywnej motywacji bezpieczeństwa Źródło: Jugert i Duckitt, 2009, s. 698.

autorytaryzm jest więc przejawem zwierania szeregów przez spójną, zwykle centralnie kierowaną grupę w obliczu niebezpieczeństwa, które może mieć czy to rzeczywisty, czy tylko wyobrażony charakter. Ujęcie to o wiele bardziej pasuje do faktycznej dynamiki autorytaryzmu niż założenie, że ten ostatni jest cechą osobowości, czyli względnie stałą skłonnością do określonych zachowań. Na przykład większość Niemców przyjęła w latach 30. XX wieku faszyzm, co można zrozumieć jako reakcję na przegraną wojnę, ciężki kryzys ekonomiczny i chaos po upadku poprzedniego reżimu politycznego, ale nie sposób założyć, że większości społeczeństwa nagle zmieniła się osobowość, która przecież w ogóle zmienia się powoli i w niewielkim stopniu. Model autorytaryzmu jako skutku kolektywnej motywacji bezpieczeństwa uwzględnia także wpływ czynników osobowościowych, ponieważ pewne cechy osobowości nasilają różne wyznaczniki autorytaryzmu. Na przykład jest on silniejszy u osób z większą potrzebą domknięcia poznawczego, co Kossowska i van Hiel (2003) stwierdzili w próbach zarówno polskich, jak i belgijskich. 4.3.2.  Orientacja na dominację społeczną Jim Sidanius i Felicia Pratto (1999) stworzyli pojęcie orientacji na dominację społeczną, co oznacza ogólną skłonność do uważania nierówności międzygrupowych za uzasadnione i pożądane, a w konsekwencji spostrzeganie pewnych grup społecznych jako zasadnie nadrzędnych i dominujących nad innymi, gorszymi grupami – w przeciwieństwie do spostrzegania różnych grup jako równych sobie. Osoby zorientowane na dominację częściej są mężczyznami i chętniej podejmują pracę w zawodach podtrzymujących istniejącą hierar-

Rozdział 4. Przekonania społeczne

110 chię stosunków międzygrupowych (policja, prawo, polityka i biznes), podczas gdy osoby zorientowane równościowo częściej są kobietami i chętniej podejmują pracę w zawodach osłabiających skutki hierarchiczności, zostając pracownikami socjalnymi czy doradcami (Pratto et al., 1994). Ten hierarchiczny rys upodabnia orientację na dominację do autorytaryzmu. Orientacja ta jest uważana za drugi wymiar tegoż, ponieważ obie te tendencje silnie korelują ze skłonnością do uprzedzeń w stosunku do grup obcych oraz skłonnością do pozytywnego spostrzegania grupy własnej, przede wszystkim zaś korelują z konserwatywnymi poglądami politycznymi, o których będzie mowa nieco dalej. Oba wymiary wyraźnie jednak różnią się treścią, co ilustrują opinie składające się na mierzące je kwestionariusze, zamieszczone w tabeli 4.5. Wymiary te mają też częściowo odmienne korelaty – wiele badań dowodzi, że orientacja na dominację (w przeciwieństwie do autorytaryzmu prawicowego) silnie koreluje z zamiłowaniem do rywalizacji, uznawaniem władzy za wartość, motywacją osiągnięć i hedonizmem (Duckitt, 2009). Tak jak u podłoża autorytaryzmu tkwi wiara w zagrażający i niebezpieczny charakter świata, tak u źródeł orientacji na dominację leży potoczny darwinizm społeczny – przekonanie, że świat społeczny jest rywalizacyjną dżunglą, w której toczy się nieustanna walka o to, kto odniesie zwycięstwo kosztem innych. John Duckitt sformułował także model teoretyczny genezy autorytaryzmu i orientacji na dominację oraz ich wpływu na pozytywny stosunek do grupy własnej i negatywny do grup obcych, co przedstawia rycina 4.8. Autorytaryzm prawicowy miałby mieć u swej podstawy surową socjalizację, skłonność do konformizmu i przekonanie o zagrażającej naturze świata. Orientacja na dominację bazowałaby natomiast na chłodnym wychowaniu bez uczuć, twardości umysłowej (skłonność do Surowa socjalizacja

Niebezpieczny świat

Postawy wobec grup obcych

Konformizm społeczny

Autorytaryzm prawicowy

Twardość umysłowa

Orientacja na dominację

Bezuczuciowa socjalizacja

Świat jako dżungla rywalizacji

Postawy wobec grupy własnej

Rycina 4.8. Model wpływu socjalizacji, osobowości i przekonań o świecie społecznym na autorytaryzm i dominację oraz wpływu tych dwóch wymiarów na stosunek do grup obcych i grupy własnej Źródło: Duckitt, 2001, s. 58.

brutalności, braku uczuć i cynizmu) i przekonaniu, że świat jest rywalizacyjną dżunglą. Dowody na słuszność tych hipotez są dość skromne i obarczone różnymi usterkami – na przykład źródłem wiedzy o socjalizacji z reguły są wypowiedzi samych wychowanków, będące też miarą cech osobowości. Dobrze udowodnione są pozostałe hipotezy modelu, mówiące, że zarówno autorytaryzm, jak i dominacja wpływają na uprzedzenia wobec obcych i pozytywny stosunek do grupy własnej, przy czym wpływy te są niezależne od siebie, czyli addytywne (Sibley, Robertson i Wilson, 2006). Są też zapośredniczone innymi emocjami – wzrost uprzedzeń do grup o niskim statusie pod wpływem autorytaryzmu jest nasilany emocją gniewu, podczas gdy wzrost uprzedzeń pod wpływem orientacji na dominację – emocją strachu (Kossowka, Bukowski i van Hiel, 2008). 4.3.3.  Wiara w sprawiedliwość świata Melvin Lerner (1980) postulował, że ludzie są powszechnie motywowani do wiary w sprawiedliwość świata i dlatego mają ogólnie przekonanie, że świat społeczny jest sprawiedliwy, wierząc, iż cnota zostaje nagrodzona, występek zaś ukarany. Oczywiście, motyw wiary w sprawiedliwość i przekonanie, że świat jest sprawiedliwy, to nie to samo – można pragnąć sprawiedliwości mimo przekonania, że jej nie ma. Sprawiedliwość jako motyw była badana głównie w kontekście reakcji na ofiary cierpienia. Sporo starszych i nowszych badań świadczy o tym, że dążenie do sprawiedliwości wyznacza dwie główne reakcje na niezasłużone cierpienia ofiar. Po pierwsze, ludzie starają się pomóc niewinnej ofierze, polepszyć jej los, lub przynajmniej myślą o niej w pozytywny sposób. Po drugie, kiedy pomoc jest niemożliwa, w imię tej samej sprawiedliwości zaczynają gorzej myśleć o ofierze i sądzić, że ona sama jest winna swego położenia (Hafer i Begue, 2005). W tym podrozdziale zajmiemy się wiarą w sprawiedliwość nie jako motywem, lecz jako ogólnym przekonaniem o naturze świata społecznego, wyrażającym się zgodą na takie opinie, jak „zasadniczo świat jest sprawiedliwym miejscem” czy „ludzie na ogół dostają to, na co sobie zasłużyli”, niezgodą zaś z takimi opiniami, jak „człowiek rzadko ma taką opinię wśród innych, na jaką zasługuje”. Przytoczone opinie pochodzą ze Skali Sprawiedliwego Świata skonstruowanej przez Rubina i Peplau (1975). Takie skale konstruowano kilkakrotnie z powodu problemu, jakim jest ich tendencja do rozpadania się na dwie wiązki poglądów – pozy-

4.3.  Przekonania o świecie społecznym

60

50

Legitymizacja Niesprawiedliwość

40 Odsetek próby

tywną i negatywną. Przekonanie o sprawiedliwym świecie to jego wizja jako miejsca uporządkowanego, w którym można trafnie przewidywać bieg wydarzeń oraz konsekwencje własnych i cudzych działań. Główną funkcją tej wiary jest zatem umożliwianie inwestycji w długofalowe cele osiągane za pomocą społecznie aprobowanych sposobów. Zgodnie z tą ideą Carolyn Hafer (2000) stwierdziła, że większą skłonność do wiary w sprawiedliwość świata mają ludzie nastawieni na długofalowe cele (stale bądź w wyniku manipulacji eksperymentalnej), na których osiągnięcie pragną zasłużyć w oczach innych. Drugą funkcją wiary w sprawiedliwość świata jest podtrzymywanie dobrostanu psychicznego (szczęścia), szczególnie w obliczu przeciwności losu. Sugerują to wyniki Dalbert (2002), że badani bardziej wierzący w sprawiedliwość świata są zwykle w lepszym nastroju, mają wyższą samoocenę i relacjonują słabsze przeżywanie gniewu w warunkach, które go prowokują. Wedle Lernera (1980), wiara w sprawiedliwość jest tak przemożna, że nazywa ją „podstawowym urojeniem”, a więc czymś bardziej chorobliwym niż złudzenie. Opinię tę opierał bardziej jednak na drastycznych konsekwencjach motywu wiary w sprawiedliwość świata (potępianie ofiar) niż na rozpowszechnieniu tej wiary. Kilkadziesiąt lat badań przekonuje, że wiara w sprawiedliwość świata pośród Amerykanów jest umiarkowana – średnia kwestionariuszowo mierzonych przekonań zwykle wypada w pobliżu środka skali (Malahy, Rubinlicht i Kaiser, 2009). Faktem jest natomiast, że polscy studenci uzyskiwali znacznie niższe wyniki na skali sprawiedliwości świata niż studenci amerykańscy, angielscy czy tajwańscy (Dolinski, 1991). Współczesne badania prób ogólnopolskich wskazują, że niemal wszyscy Polacy wierzą w niesprawiedliwość świata i to w skrajnym natężeniu – zgadzają się powszechnie z takimi opiniami, jak „w dzisiejszym świecie uczciwość nie popłaca” czy „wiele występków nigdy nie zostaje ukaranych”. Rycina 4.9 pokazuje, że tylko kilka procent Polaków wierzy w legitymizację systemu, czyli uznaje porządek społeczny za prawomocny, zgadzając się z takimi opiniami, jak „każdy w Polsce ma prawdziwą szansę osiągnąć bogactwo i szczęście” czy „ogólnie rzecz biorąc, nasze społeczeństwo jest dobrze urządzone”. Dlaczego tak niewielu Polaków wierzy w sprawiedliwość świata? Dariusz Doliński (1993) wyjaś­ nia, że jest to przejaw ogólnej orientacji obronnej (defensywnej) pojmowanej jako przeciwieństwo orientacji sprawczej. Przy orientacji sprawczej celem jednostki pozostaje aktywne kształtowanie

111

30

20

10

0

niskie

wysokie Natężenie przekonania

Rycina 4.9. Odsetek Polaków wyznających w różnym natężeniu wiarę w niesprawiedliwość świata społecznego i przekonanie o legitymizacji porządku społecznego w Polsce Linia przerywana oznacza punkt indyferencji (brak przekonania). Źródło: na podstawie danych w Wojciszke, 2007.

biegu wydarzeń i zmiana zewnętrznych stanów rzeczy. Przy orientacji defensywnej celem tym staje się ochrona zagrożonego poczucia własnej wartości. Wiele prawidłowości sądów i zachowań, które zdają się dysfunkcjonalne i irracjonalne z punktu widzenia motywacji sprawczej, służy w istocie obronie dobrego mniemania o sobie. To właśnie z tego powodu jednostka może zakładać, że świat jest miejscem urządzonym niesprawied­ liwie, w którym porażka nie wynika z winy pojedynczych osób, a sukcesy wcale nie muszą być ich zasługą (podobną funkcję pełni unikanie kontroli nad biegiem wydarzeń, gdyż te są spostrzegane jako zmierzające do klęski). Gdy orientacja sprawcza ulega załamaniu wskutek niemożności skutecznego wpływania na bieg wydarzeń, człowiek „przestawia się” na orientację defensywną. Zamiast nadal bezskutecznie próbować kontrolowania biegu wydarzeń i się załamywać, zaczyna realizować zupełnie inny cel – bronić dobrego mniemania o sobie, w oczach zarówno własnych, jak i innych osób. 4.3.4.  Legitymizacja porządku społecznego Spostrzegany świat społeczny człowieka jest w dużej części wytworem jego umysłu, a właściwie wytworem umysłów społeczności, w której człowiek żyje i która nadaje mu określoną tożsamość. Istotną częścią tożsamości społecznej (np.

Rozdział 4. Przekonania społeczne

112 bycia Polakiem) jest treść poglądów na naturę i własności świata społecznego. Podzielanie takich poglądów przez całe społeczności to ważny i często jedyny możliwy sposób ich walidacji, czyli ustanawiania ich prawdziwości. Społeczne podzielanie poglądów ułatwia porozumienie i komunikację wewnątrzgrupową, a w konsekwencji przyczynia się do wzrostu spójności grup wyznających te same poglądy. W tym miejscu zajmę się dokładniej tylko jedną, acz kluczową ich wiązką – przekonaniami na temat legitymizacji (prawomocności) porządku społecznego. Powszechne przekonanie o prawomocności systemu społecznego, ekonomicznego i politycznego jest niewątpliwie istotnym warunkiem jego skutecznego funkcjonowania. System działa lepiej, kiedy ludzie powszechnie wierzą, że władza pozostaje w ręku tych, którzy wykorzystują ją z pożytkiem ogółu (a nie dla własnych partykularnych interesów); że dobra materialne są rozdzielone sprawiedliwie; że ci, którzy je mają, zasłużyli sobie na nie, jeżeli zaś ktoś na to zasługuje, to dobra owe pozyska; że cnota zostaje wynagrodzona, a występek ukarany. Taki świat jest bezpieczny, gdyż przewidywalny – dobrze wiadomo, co należy czynić, aby poprawić swój los, co spotyka tylko tych, którym się taka poprawa należy. Takim światem łatwiej jest rządzić, gdyż wystarczy pilnować reguł, których przestrzeganie bardziej się opłaca od ich łamania. Oczywiście, przyjemniej jest też być rządzonym, gdyż nie trzeba się bać arbitralności

sprawujących władzę. Pożytki ze świata legitymizowanego są tak ogromne, że w wielu społeczeństwach ludzie starają się w prawomocność świata wierzyć i wytwarzają różne przekonania legitymizujące porządek społeczny, jak zakłada teoria usprawiedliwiania systemu (Jost i Banaji, 1994) postulująca istnienie ogólnej „motywacji ideologicznej” do obrony i legitymizacji politycznego i ekonomicznego status quo. Tę funkcję spełniają stereotypy (o czym mowa w rozdziale 19.4.1) oraz ideologie usprawiedliwiające system, takie jak wiara w sprawiedliwość świata. Wiara ta nie jest wyrazem rzeczywistej natury świata czy skutkiem potrzeby sprawiedliwości (jak zakładał Lerner), lecz racjonalizacją, czyli przekonaniem kompensującym spostrzegane przypadki niesprawiedliwości. Taką funkcję usprawiedliwiania porządku społecznego pełni wiele starych i nowych ideologii zwięźle scharakteryzowanych w tabeli 4.6. Wszystkie te ideologie są rozpowszechnione i dodatnio powiązane – kto wierzy w jedną, ma też skłonność do przyjmowania pozostałych, przynajmniej w USA i innych krajach o ustabilizowanych systemach społeczno-politycznych (Jost, Glaser et al., 2003). Interesującym przewidywaniem teorii usprawiedliwiania systemu jest hipoteza, że wiara w ideologie służące temu celowi rośnie wraz ze spadkiem faktycznej sprawiedliwości systemu, im bowiem gorzej się on przedstawia, tym bardziej trzeba go – na zasadzie kompensacji – usprawied­liwiać. Tego paradoksalnego zjawi-

Tabela 4.6. Przykłady ideologii usprawiedliwiających system Ideologia

Charakterystyka

Protestancka etyka pracy (Jost i Hunyady, 2002; Weber, 1994)

Ludzie mają moralny obowiązek ciężko pracować, unikać rozrywek i nadmiernej konsumpcji; ciężka praca sama w sobie jest cnotą.

Sprzeciw wobec równości (Kluegel i Smith, 1986)

Zwiększenie równości społecznej i ekonomicznej jest nieosiągalne i niepożądane, ponieważ byłoby szkodliwe społecznie.

Wiara w sprawiedliwość świata (Lerner, 1980)

Ludzie z reguły dostają to, na co zasłużyli, jak czegoś nie mają, to znaczy, że na to nie zasługują.

Konserwatyzm polityczny (Jost, Glaser, Kruglanski i Sulloway, 2003)

Należy utrzymać tradycyjne instytucje społeczne (sprzeciw wobec zmian); nierówności między ludźmi są zrozumiałe i pożądane (akceptacja nierówności).

Ideologia merytokratyczna (Jost, Pelham, Sheldon i Sullivan, 2003)

System nagradza zdolności i motywację jednostek, a więc sukces osiągają ci, którym on się należy.

Ideologia sprawiedliwego rynku (Jost, Blount, Pfeffer i Hunyady, 2003)

Procedury oparte na wolnym rynku są nie tylko skuteczne, lecz także z natury sprawiedliwe, podobnie jak wyniki uzyskiwane przez uczestników gry rynkowej.

Usprawiedliwianie systemu ekonomicznego (Jost i Thompson, 2000)

Nierówności ekonomiczne są naturalne, nieuniknione i prawomocne, a uzyskiwane przez jednostki wyniki ekonomiczne są sprawiedliwe i zasłużone.

Orientacja na dominację społeczną (Sidanius i Pratto, 1999)

Niektóre grupy są lepsze od innych, a więc słusznie należy im się więcej; pionowe zróżnicowanie grup i jednostek jest naturalne i pożądane.

Prawicowy autorytaryzm (Altemeyer, 1996)

Moralne jest przestrzeganie ustalonych tradycji, posłuch autorytetom i władzom oraz zwalczanie nowinek ideologicznych i osób, które je głoszą.

4.3.  Przekonania o świecie społecznym

ska dowodzi wiele danych. Na przykład w USA w latach 1973–2006 nastąpił wyraźny wzrost rozwarstwienia dochodów, czyli obiektywny spadek sprawiedliwości, czemu towarzyszyło ewidentne nasilenie wiary w sprawiedliwość świata mierzone za pomocą kwestionariuszy (Malahy, Rubinlicht i Kaiser, 2009). Korelacja ta jest znaczna (r = 0,45) i sugeruje, że wiara w sprawiedliwość świata jest tym silniejsza, im bardziej jego faktyczna niesprawiedliwość wymaga uzasadnienia. Oczywiście, korelacja nie dowodzi, co jest przyczyną, a co skutkiem, o tych samych zależnościach świadczą jednak i badania eksperymentalne. Na przykład Aaron Kay i współpracownicy (Kay, Gaucher et al., 2009) informowali za pomocą artykułu prasowego swoje kanadyjskie studentki, że kobiety są silnie dyskryminowane w kanadyjskim biznesie i stanowią zaledwie 5% dyrektorów największych firm. W reakcji na tę informację uczestniczki oceniały przeprowadzającą badanie studentkę biznesu (czyli kandydatkę na przyszłego dyrektora) jako mniej kompetentną, niż oceniły to badane poinformowane, że kobiety nie są dyskryminowane w kanadyjskim biznesie. Tego rodzaju wyniki otrzymuje się głównie wtedy, kiedy jakiś dodatkowy czynnik wzbudza motywację do uzasadniania systemu – w opisanym badaniu był to artykuł brytyjskiego dziennikarza wieszczącego upadek kanadyjskiej gospodarki. Wiara w ideologie usprawiedliwiające system skutkuje uwewnętrznieniem poczucia wyższości przez osoby należące do dominujących grup społecznych, a także uwewnętrznieniem poczucia niższości osób należących do grup upośledzonych. Kobiety żądają za identyczną pracę mniej niż mężczyźni, a to samo dotyczy wykonujących gorzej płatne zajęcia – osoby te również oczekują mniejszej zapłaty nawet za trudną pracę niż ludzie opłacani wyżej (Pelham i Hetts, 2001). Szczególną wersją legitymizowania systemu są usprawiedliwiające mity, takie jak amerykańskie marzenie „od pucybuta do milionera”, które legitymizuje silne zróżnicowanie dochodów w USA. Podobną funkcję spełniają mityczne przekonania, że biedni ludzie są szczęśliwsi i bardziej uczciwi od bogatych, choć to nieprawda, bo w rzeczywistości bogatsi są szczęśliwsi, biedniejsi zaś częściej dopuszczają się przestępstw. Informacje o tym, że mit okazuje się prawdą w jakimś konkretnym przypadku, nasilają wiarę w legitymizację systemu. Na przykład przeczytanie historyjki, że pewien biedny człowiek okazał się szczęśliwszy od bogatego, powoduje wzrost deklarowanej wiary w ogólną prawomocność systemu (Kay i Jost, 2003). Podobnie działa aktywizacja zgodnej ze stereotypem infor-

113 macji, że mężczyźni charakteryzują się cechami raczej sprawczymi niż wspólnotowymi, kobiety zaś – cechami raczej wspólnotowymi niż sprawczymi (Jost i Kay, 2005). Choć ogólny poziom legitymizacji systemu jest w Polsce niezwykle niski, ekspozycja na taki „komplementarny” stereotyp (biedny, ale szczęśliwy, lub bogaty, ale nieszczęś­ liwy) również w naszym kraju powoduje wzrost przekonania o prawomocności panującego porządku społecznego. Zjawisko to jest jednak ograniczone do osób o prawicowych poglądach politycznych (Kay, Czapliński i Jost, 2009), zapewne dlatego, że takie poglądy generalnie sprzyjają skłonności do usprawiedliwiania systemu, o czym będzie mowa nieco dalej. Choć twórcy teorii usprawiedliwiania systemu twierdzą, że ludzie są powszechnie motywowani do usprawiedliwiania systemu, w którym żyją, i robią to na „milion” sposobów, tendencja ta zdaje się ograniczona głównie bądź jedynie do pewnej liczby najbogatszych krajów o systemie stosunkowo wartym usprawiedliwiania. W Polsce i w innych państwach postkomunistycznych przeważa raczej tendencja dokładnie odwrotna. Ludzie nie wierzą w ideologie usprawiedliwiające system i przekonani są o niesprawiedliwości świata, szczególnie w zakresie rozdziału dóbr ekonomicznych (Goszczyńska, 2009). Nie podejmują też prób usprawied­ liwiania istniejącego porządku, lecz przeciwnie – delegitymizują go na różne sposoby (Wojciszke, 2007). Na przykład wszystkie ideologie wymienione w tabeli 4.6 każą przewidywać pozytywny stosunek do osób odnoszących sukces, negatywny zaś – do ponoszących porażkę. Hipotezę tę sprawdzaliśmy, dając badanym opisy polityka lub przedsiębiorcy odnoszącego sukces (wygrał wybory parlamentarne, kieruje dobrze prosperującą firmą) lub ponoszącego porażkę (przegrał wybory, firma splajtowała). Niezależnie od tego manipulowaliśmy informacją o poziomie kompetencji bohatera – był on opisany jako osoba z wykształceniem podstawowym, nieznająca żadnego języka obcego (niskie kompetencje), jako osoba z wykształceniem wyższym, znająca dwa języki obce (wysokie kompetencje), albo nie było w ogóle wzmianki na ten temat (brak informacji). Badani mieli za zadanie ocenić bohatera pod względem moralności oraz lubienia i respektu, jakie w nich budził. Jak ilustruje rycina 4.10, przy niskim poziomie kompetencji osoba odnosząca sukces była uważana za mniej moralną od ponoszącej porażkę, co zrozumiałe, gdyż sukces osoby niekompetentnej musi wynikać albo z przypadku, albo z krętactwa. Różnica ta zanikła (przestała być istotna statystycznie) w wa-

Rozdział 4. Przekonania społeczne

114 7 6,5

Moralność

Lubienie

Respekt

6

Oceny (1–7)

5,5 5 4,5 4 3,5 3

Porażka Sukces

2,5 2 N

B

W

N

B

W

N

B

W

Poziom kompetencji

Rycina 4.10. Oceny moralności, respektu i lubienia osoby odnoszącej sukces lub ponoszącej porażkę w zależności od poziomu jej kompetencji N – niskie kompetencje, B – brak informacji, W – wysokie kompetencje. Źródło: na podstawie danych w Wojciszke i Dowhyluk, 2006.

runkach wysokich kompetencji. Co ważne, w warunkach braku informacji o kompetencjach sukces nadal prowadził do wniosku o mniejszej moralności bohatera w porównaniu z warunkami porażki. Wskazuje to, że sukces jest dla badanych moralnie podejrzany i w związku z tym osoba go odnosząca była mniej lubiana od ponoszącej porażkę. Sukces spotykał się natomiast z większym respektem niż porażka z wyjątkiem warunku niskich kompeten-

cji. Zależności te obowiązywały w jednakowym stopniu w postrzeganiu polityka i przedsiębiorcy i dlatego na rycinie pominięto to zróżnicowanie. Artur Mikiewicz wykazał, że polscy badani delegitymizują nie tylko sukces, lecz także status na wymiarze moralnym. Osoby o wysokim statusie są spostrzegane co prawda jako bardziej sprawne niż „szeregowi”, ale i mniej moralne. Status ma jednak dwa aspekty – prestiż i zamożność. Kiedy je rozdzielić, czyli gdy ludzie oceniają osoby o wysokim lub niskim prestiżu, a niezależnie od tego zamożne lub niezamożne, to okazuje się, że wnioski o niemoralności zależą głównie od zamożności (jeżeli ktoś ma pieniądze, to jest podejrzewany o to, że ukradł; Mikiewicz i Wojciszke, 2007). Często spotyka się opinię, że brak przekonań i mitów legitymizujących system społeczny w Polsce jest efektem nieudanej transformacji ustrojowej, która zbyt wiele grup społecznych wykluczyła z nowego systemu. Kiedy jednak przypomnieć sobie analizy schyłku poprzedniego systemu, to się okazuje, że jego poważnym problemem był brak legitymizacji porządku społecznego (Marody, 1991). Po dwóch dekadach transformacji system był zgoła odmienny, ale nadal zdelegitymizowany. Jesteśmy społeczeństwem, które nie potrafi albo stworzyć prawomocnego porządku, albo uprawomocnić istniejącego, być może niezależnie od tego, jaki ów porządek jest.

Jak to się robi 4: Dlaczego Polacy narzekają? Polacy narzekają, a w każdym razie sami tak twierdzą – tylko 5% próby ogólnopolskiej zbadanej przeze mnie w roku 2004 było przekonanych, że robią to jedynie czasami, pozostali zaś, że często lub bardzo często. Kultury różnią się stosunkiem do wyrażania niezadowolenia – w USA jest to na ogół niedozwolone, w Wielkiej Brytanii nakazem jest powściągliwość w wyrażaniu wszelkich emocji, w Polsce – narzekanie. Kultura narzekania ma trzy elementy składowe, dodatnio ze sobą powiązane (Wojciszke i Baryła, 2005a). Pierwszym elementem jest norma negatywnego myślenia o świecie społecznym. Dane zbierane od 20 lat przez Janusza Czapińskiego świadczą o tym, że najwięcej niezadowolenia budzą sprawy odległe od własnego ja, takie jak perspektywy na przyszłość i ogólna sytuacja kraju (choć w badanym dwudziestoleciu ulegały one radykalnym zmianom). Sprawy bliskie własnemu ja – dzieci, małżeństwo czy życie seksualne – są natomiast źródłem satysfakcji, co ilustruje tabela 4.7. Świat społeczny jako całość jest jednak negatywny. Znacznie więcej Polaków uważa, że ich rodacy stają się raczej coraz gorsi (bezczelni, samolubni, złośliwi) niż coraz lepsi (uczciwi, życzliwi, uczynni). Wojciszke, Pieńkowski i Krzykowski (1995), odwołując się do licznych danych, postulują „polską normę negatywności” w myśleniu o świecie społecznym. Osoby o chronicznie nasilonej skłonności do narzekania mają też większą tendencję do negatywnych ocen ogólnych (np. nauczycieli lub przedsiębiorców), choć nie konkretnych (jak osobiście napotkani nauczyciele lub przedsiębiorcy). Drugim elementem kultury narzekania jest norma negatywnego samopoczucia. Omawiane w poprzednim rozdziale dane Dolińskiego wskazują, że badani przez 100 kolejnych dni studenci czuli się zwykle gorzej niż zwykle, to znaczy średnia ocena samopoczucia ze 100 dni wypadała poniżej określenia „dziś czuję się jak zwykle” – i to niezależnie od faktycznej dolegliwości warunków życiowych. Gdy w 2000 roku zapytaliśmy o samopoczucie próbę reprezentatywną dla dorosłych Polaków, większość jej uczestników czuła się w dniu badania tak jak zwykle. Jednak spośród pozostałych niemalże dwukrotnie więcej osób czuło się gorzej niż zwykle (30%) niż lepiej niż zwykle (16%). Przy tym odsetek osób czujących się gorzej niż zwykle mocno przyrastał z wiekiem, wynosząc aż 55 w najstarszej grupie wiekowej.

4.3.  Przekonania o świecie społecznym

115

Ocena (0–6)

Trzecią składową kultury narzekania są skrypty Tabela 4.7. Poziom niezadowolenia Polaków z różnych narzekania, czyli społecznie podzielane schematy sfer życia (średnie na skali od 1 – bardzo niezadowolociągów zachowań wyrażających niezadowolenie. Po- ny, do 6 – bardzo niezadowolony) mierzony na próbach dobnie jak i inne rodzaje skryptów opisane w rozdzia- narodowych le 3.1.1, schematy te są zarówno strukturami umysłu Sfera życia 1991 1995 2000 2005 2009 umożliwiającymi rozumienie obserwowanych zdarzeń, jak i procedurami behawioralnymi, tj. gotowymi Dzieci 1,7 1,9 1,9 1,8 1,8 programami zachowań, które mogą być wykonywaMałżeństwo 2,1 2,1 2,1 2,1 2,0 ne w sposób albo kontrolowany, albo automatyczny, Życie seksualne 2,5 2,8 2,8 2,8 2,7 bezwysiłkowy. Narzekanie jest w Polsce tak częste, że zapewne zautomatyzowane. Automatyzują się czynnoPraca 3,0 3,0 3,1 3,0 2,8 ści, które nie tylko są często powtarzane, lecz także Własne osiągnię3,3 3,5 3,3 3,2 3,0 czemuś służą. Czemu służy narzekanie, czyli jakie są cia jego funkcje? Stan zdrowia 3,2 3,2 3,2 3,1 3,0 Kiedy ludzi o to spytać, najczęściej twierdzą, że narzekanie poprawia samopoczucie – miałoby więc Finanse rodziny 4,0 3,9 4,0 3,8 3,3 spełniać funkcję katartyczną (oczyszczającą). NiePerspektywy 4,1 4,0 4,0 4,0 3,5 mniej osoby, które nawykowo narzekają, cechują się Sytuacja kraju 4,9 4,6 4,6 4,8 4,3 gorszym samopoczuciem – częściej przeżywają emocje negatywne (lęk, depresja), a rzadziej pozytywne niż Źródło: Czapiński i Panek, 2009, s. 154. osoby o słabej skłonności do narzekania. Co więcej, eksperymentalne badania, w których mierzono uczestnikom nastrój przed i po własnym lub cudzym narzekaniu bądź afirmowaniu świata, pokazały, że narzekanie nastrój pogarsza, natomiast afirmacja świata go polepsza (Wojciszke et al., 2009). Inna często wskazywana funkcja ma charakter instrumentalny – narzekanie służy naprawie stanów rzeczy, na które narzekamy. W rzeczywistości jednak najczęściej narzekamy na takie sprawy, których nie można zmienić samymi wypowiedziami, jak zarobki, ceny, bezrobocie, politycy, bieda i służba zdrowia. Aleksandra Szymków i współpracownicy (2003) postulują relacyjne funkcje narzekania, twierdząc, że ważną funkcją tego zachowania jest pozyskiwanie wsparcia społecznego i tworzenie bliskich więzi. Na gruncie kultury narzekania mówienie źle o świecie społecznym jest sygnałem zapotrzebowania na zrozumienie („czy moje negatywne sądy o świecie są słuszne?”) i zaproszeniem do wspólnoty („czy myślisz podobnie jak ja?”) oraz bliższego kontaktu („czy jesteśmy bliskimi sobie towarzyszami niedoli?”; Ohme, 1993). Wielu Polaków odczuwa kontakty z przedstawicielami innych nacji (np. Amerykanami) jako nieznośnie płytkie. Powodu nie stanowi powierzchowność większości przedstawicieli owych narodów, lecz to, że obca im jest kultura narzekania i bardziej skłonni są rozmawiać o zdarzeniach i ideach pozytywnych niż negatywnych. W takim kontakcie przedstawiciel kultury narzekania może być mocno zawiedziony, ponieważ czuje, że nie rozmawia na tematy intymne. Hipotezę tę sprawdzono w serii badań, których uczestnicy oglądali scenki przedstawiające dwie rozmawiające ze sobą kobiety. 5 Obie albo narzekały, albo afirmowały świat, albo jedna narzekała, druga zaś wyrażała się o świecie pozytywBliskość Głębokość nie. W pewnym momencie odtwarzanie nagrania zorozmówców kontaktu stawało przerwane, a badani odpowiadali na szereg 4 pytań dotyczących obejrzanej scenki. Na przykład w badaniach zilustrowanych ryciną 4.11 oceniali psychiczną bliskość rozmówczyń albo głębokość kontaktu między nimi. Rozmawiały one na tematy skryptowe 3 dla narzekania (niskie zarobki, wysokie ceny, kiepska służba zdrowia). Bliskość rozmówczyń oceniana była jako większa, kiedy obie wypowiadały się w podobnym duchu, czyli obie narzekały lub obie afirmowały świat 2 – ale była największa, kiedy rozmówczynie jednoczyły Afirmacja się we wspólnym narzekaniu. Również spostrzegana Narzekanie głębokość ich kontaktu była największa przy wspólnym narzekaniu. Wspólne afirmowanie świata natomiast 1 (przy tematach typowych dla narzekania) powodowało nie tak nie tak drastyczny spadek tej głębokości kontaktu spostrzegaZgodność tonu wypowiedzi z przedmówcą nego przez badanych. W dodatku osoby pozytywnie wyrażające się na te tematy były widziane co prawda jako milsze, ale i mniej mądre od narzekających. Na- Rycina 4.11. Spostrzegana bliskość rozmówców i głęrzekanie w naszej kulturze wydaje się zatem skryptem bokość ich kontaktu w rozmowie na tematy skryptowe dla narzekania, w zależności od afirmacji lub narzekania budowania i podtrzymywania więzi społecznej. i zgodności tonu wypowiedzi z przedmówcą Źródło: Szymków, Wojciszke i Baryła, 2003, badanie 3 i 4.

Rozdział 4. Przekonania społeczne

116 4.4.  Poglądy polityczne Choć słowo „ideologia” ma wiele niuansów znaczeniowych, zapewne większość się zgodzi, że ideologia oznacza podzielany przez jakąś społeczność zbiór poglądów na to, jaki świat społeczny jest, jaki być powinien i w jaki sposób przejść od tego, co jest, do tego, co być powinno. Ideologia jest więc zarówno opisem świata społecznego (w szczególności dotyczącym sposobu podziału władzy i dóbr materialnych), jak i przepisem na sposób jego urządzenia. Jednym z kluczowych aspektów społecznej natury człowieka jest zbiorowe i zbrodnicze w skutkach oddawanie się ideo­ logiom. W XX wieku dwa reżimy ideologiczne w postaci faszyzmu i komunizmu doprowadziły ludzi do zabijania dziesiątków milionów innych ludzi i nie było to wcale wyjątkowym zdarzeniem w historii ludzkości, by wspomnieć choćby religijną wojnę trzydziestoletnią (XVII wiek), podczas której w licznych regionach Europy wyginęła ponad połowa ludności. Po upadku podziału świata na kapitalistyczny i komunistyczny wielu myślicieli przewidywało koniec ery ideologii, niemniej podziały ideologiczne nadal zachowują żywotność i odgrywają dużą rolę w krajach tak różnych, jak Polska i USA, gdzie toczą się prawdziwe wojny ideologiczne. Najbardziej popularnym zróżnicowaniem ideo­ logicznym jest podział na lewicę i prawicę polityczną. Nazwa wywodzi się z francuskiego zgromadzenia narodowego doby rewolucji, w którym zwolennicy zmian zasiadali po lewej, zwolennicy starego porządku zaś – po prawej stronie sali. Od tego czasu mianem lewicy określa się zwolenników zmiany i równości, co kojarzy się zwykle z postępowością, liberalizmem, zmianą systemu, protestem, solidarnością, socjalizmem, a w najgorszym wypadku z komunizmem. Mianem prawicy określa się natomiast zwolenników istniejącego już porządku i stabilności, co kojarzy się zwykle z konserwatyzmem, kapitalizmem, nacjonalizmem, a w najgorszym wypadku z faszyzmem. Lewicowość–prawicowość ma więc wiele znaczeń i nie panuje nawet zgoda co do tego, czy jest to jednorodny wymiar, czy też raczej wiązka przynajmniej dwóch wymiarów. 4.4.1.  Liberalizm – konserwatyzm Zwolennikiem poglądu o jednowymiarowym charakterze zróżnicowania poglądów politycznych jest John Jost, który wraz z licznymi współpracownikami realizuje szeroki program badań nad

wymiarem liberalizm–konserwatyzm. Jak ilustruje rycina 4.12, istotą konserwatyzmu jest opór wobec zmian oraz akceptacja nierówności społecznych, w tym ekonomicznych. Konserwatyści są zdania, że istniejący porządek społeczny jest dobry i sprawiedliwy, a więc sprzeciwiają się jego zmianom, gdyż te będą zapewne gorsze. Liberałowie uważają natomiast, że istniejący porządek społeczny zawiera zbyt wiele nierówności społecznych i dlatego należy go zmienić. Poglądy polityczne mają szeroką gamę wyznaczników. Wiele badań dowodzi, że doniosłą rolę odgrywa socjalizacja – dzieci przejmują poglądy rodziców, szczególnie kiedy ci wyznają te same ideologie, przejmują też poglądy szerszego otoczenia społecznego – na przykład studenci liberalnych uniwersytetów nabierają takich poglądów na resztę życia (Sears i Levy, 2008). Badania porównujące bliźnięta jednojajowe z dwujajowymi pokazują, że te pierwsze mają znacznie bardziej podobne poglądy, co sugeruje silny udział czynników genetycznych. O poglądach decydują również cechy osobowości (same w sobie w dużym stopniu dziedziczne) – osoby odznaczające się otwartością na doświadczenie mają większą skłonność do poglądów liberalnych, osoby sumienne zaś – do poglądów konserwatywnych. Podłużne badania ponad 7 tysięcy brytyjskich dziesięciolatków przekonują, że inteligentniejsze dzieci nie tylko osiągają wyższy status społeczny, lecz także wyrastają na osoby o barWYZNACZNIKI Socjalizacja – poglądy rodziców – poglądy szerszego otoczenia społecznego

Cechy indywidualne – czynniki genetyczne – otwartość na doświadczenie – inteligencja

Bieżąca sytuacja – zagrożenie – niepewność – różnorodność

MOTYWY Motywy poznawcze – potrzeba poznania – potrzeba oceny – potrzeba domknięcia poznawczego

Motywy egzystencjalne – trwoga przed śmiercią – ochrona samooceny – radzenie sobie z zagrożeniami

Motywy przynależności – potrzeba przynależności – identyfikacja z grupą – potrzeba podzielania społecznej rzeczywistości

LIBERALIZM–KONSERWATYZM • Opór wobec zmian • Akceptacja nierówności społecznych KONSEKWENCJE Polityczne – głosowanie – udział w akcjach politycznych

Grupowe – uprzedzenia do grup obcych – idealizacja grupy własnej

W sferze wartości – stosunek do odmienności – stosunek do różnorodności – usprawiedliwienie systemu

Rycina 4.12. Mapa pojęciowa badań nad liberalizmem– –konserwatyzmem Źródło: na podstawie prac Jost, Federico i Napier, 2009; Jost et al., 2003; Jost, Nosek i Gosling, 2008.

4.4.  Poglądy polityczne

porządku i konieczność zmiany świata, zdają się więcej problemów egzystencjalnych wywoływać, niż rozwiązywać. Wreszcie ideologie prawicowe, oferując uproszczony, czarno-biały obraz świata społecznego, bardziej się nadają do realizacji pewnych motywów poznawczych, takich jak zaspokojenie potrzeby domknięcia poznawczego. Motyw domknięcia poznawczego oznacza wzrost zapotrzebowania na jasną i jednoznaczną wiedzę o jakimś problemie, szczególnie gdy w jego sprawie trzeba podjąć działanie (zob. rozdz. 2.4.2). Ideo­ logie konserwatywne oferują wiedzę o większym stopniu pewności, wiele badań zaś świadczy o tym, że osoby o chronicznie podwyższonej lub sytuacyjnie wywołanej potrzebie domknięcia poznawczego chętniej skłaniają się ku prawicowym poglądom politycznym (Kossowska, 2005). Potrzeba ta skutkuje też nasiloną agresją w stosunku do przeciwników ideologicznych, ale tylko u osób o poglądach konserwatywnych, co wykazały Agnieszka Golec de Zavala, Aleksandra Cisłak i Elżbieta Wesołowska (2010). Pytały one polskich studentów, jak należałoby potraktować niemieckich zwolenników wybudowania w Berlinie pomnika niemieckich ofiar powojennych wypędzeń, co w momencie badania było kwestią zapalną w stosunkach polsko-niemieckich. Jak ilustruje rycina 4.13, konserwatyści o silnej potrzebie domknięcia poznawczego 4

3,5 Konserwatyści

3

Agresywność

dziej liberalnych poglądach – mniej uprzedzone do mniejszości, mniej skłonne do surowego karania przestępców, a bardziej pozytywnie nastawione do pracy zawodowej kobiet i do systemu demokratycznego (Deary, Batty i Gale, 2008). Metaanaliza licznych badań z 12 krajów wykazała, że poglądy konserwatywne korelują dość silnie z różnymi wskaźnikami lęku i zagrożenia oraz niechęcią do dwuznaczności (Jost, Glaser et al., 2003). Podobny wpływ wywierają także zagrażające zdarzenia, szczególnie o masowej skali. Na przykład zamachy bombowe dokonane w Madrycie w 2004 roku przez terrorystów islamskich spowodowały u mieszkańców miasta wzrost autorytaryzmu i konserwatyzmu, a także nasilenie uprzedzeń nie tylko do Arabów, sprawców zamachu, lecz także ich wrogów, czyli Żydów (Echebarria-Echabe i Fernandez-Guede, 2006). Podobne przesunięcie poglądów na prawo obserwuje się u osób, które jedynie dowiadują się o zamachach terrorystycznych z prasy lub telewizji. Tego rodzaju wyniki skłoniły Johna Josta i współpracowników do wniosku, że poglądy konserwatywne mają charakter silnie motywowany. Stanowią nie tyle odzwierciedlenie faktycznego obrazu świata, ile sposób zaspokajania różnych potrzeb i motywów poznawczych, egzystencjalnych i przynależności społecznej. Na przykład kluczowym motywem egzystencjalnym jest opanowywanie trwogi przed śmiercią. Przedstawiona na końcu tego rozdziału teoria opanowywania trwogi przekonuje, że samo myślenie o śmierci (bez faktycznego zagrożenia, jak w wypadku zamachów bombowych) powoduje nasilenie wiary w światopogląd własnej grupy oraz zwiększa stopień, w jakim ludzie odrzucają osoby wyznające inne światopoglądy. Wzrost wiary we własną ideologię daje więc poczucie bezpieczeństwa. Ideologie konserwatywne lepiej nadają się do tego celu, gdyż oferują względnie prostsze rozwiązania sprowadzające się do obrony istniejącego porządku rzeczy. Ponadto to, co już istnieje, z reguły bardziej się ludziom podoba i wydaje się bardziej prawdopodobne od alternatywnych możliwości (Eidelman, Crandall i Pattershall, 2009). Ideologie liberalne stanowią słabsze lekarstwo na lęk, gdyż odwołują się do nowego porządku społecznego, który miałby dopiero zaistnieć. Łatwiej się pogodzić z porządkiem społecznym, który już istnieje, niż z takim, który dopiero miałby powstać. Dlatego też ideologie konserwatywne oferują ludziom większe poczucie jedności, solidarności i podzielania wspólnej wizji świata. Z kolei ideologie liberalne, z ich naciskiem na odrzucenie istniejącego

117

2,5 Liberałowie 2

1,5

1 słaba

silna

Potrzeba domknięcia poznawczego

Rycina 4.13. Natężenie agresji kierowanej na przeciwników ideologicznych przez konserwatystów i liberałów w zależności od natężenia ich potrzeby domknięcia poznawczego Źródło: Golec de Zavala, Cisłak i Wesołowska, 2010, s. 829.

Rozdział 4. Przekonania społeczne

118 szczególnie mocno opowiadali się za agresywnymi sposobami postępowania, takimi jak rozpowszechnianie negatywnych informacji o przeciwnikach, krytykowanie czy demonstrowanie własnej siły celem ich zastraszenia. Z kolei osoby o silnej potrzebie poznania (zob. rozdz. 2.4.1), którym przyjemność sprawia myślenie samo w sobie, w przeciwieństwie do możliwie szybkiego uzyskiwania subiektywnie pewnych rozwiązań, mają większą skłonność do poglądów liberalnych i tolerowania odmienności. Osoby takie wykazują na przykład mniejszą tendencję do surowego karania przestępców (Sargent, 2004). Pewne motywy zatem, takie jak walka z lękiem, potrzeba przynależności czy potrzeba domknięcia poznawczego, zdradzają powinowactwo z poglądami konserwatywnymi. Inne motywy, takie jak potrzeba poznania, zapotrzebowanie na stymulację i różnorodność, bardziej pasują do poglądów liberalnych (Jost, 2009). Poglądy konserwatywne i liberalne mają oczywiście kolosalny wpływ na głosowanie w wyborach politycznych, ale ponadto korelują z zadziwiająco szerokim zakresem zjawisk. Na przykład konserwatyści i liberałowie odmiennie spostrzegają przyczyny problemów społecznych. Wiele danych świadczy o tym, że konserwatyści skłonni są upatrywać przyczyny biedy, bezrobocia, przestępczości, agresji międzynarodowej, a nawet otyłości w cechach samych poszkodowanych – ta1,6

1,4

1,2 Skłonność do pomagania

Liberałowie

1,39

Konserwatyści

1,13

1 0,87 0,77

0,8

0,6

0,4

0,2

0 wolne

zajęte Zasoby poznawcze

Rycina 4.14. Skłonność do pomagania osobom z własnej winy chorym na AIDS przez liberałów i konserwatystów w warunkach wolnych i zajętych zasobów poznawczych Źródło: na podstawie danych w Skitka et al., 2002, s. 482.

kich jak niedostatki ich inteligencji, pracowitości czy samokontroli. Natomiast liberałowie skłonni są upatrywać przyczyny tych nieszczęść w złym funkcjonowaniu instytucji społecznych i dlatego bardziej popierają wydatki rządu na zwalczanie biedy i bezrobocia oraz wyrównywanie szans grup upośledzonych. Linda Skitka i współpracownicy (2002) pokazali, że wynika to z silniejszej podatności konserwatystów na uproszczone upatrywanie przyczyn ludzkiego zachowania w samej spostrzeganej osobie, co znane jest jako podstawowy błąd atrybucji (zob. rozdz. 5.3.2). Cechy osoby spostrzeganej silniej przyciągają uwagę i łatwiej dostrzec w nich przyczyny jej postępowania lub stanu niż w czynnikach sytuacyjnych, które stanowią jedynie nierzucające się w oczy tło. W jednym z badań proszono uczestników o rozpatrzenie podań o bezpłatne leczenie ośmiu osób dotkniętych AIDS, różniących się osobistą odpowiedzialnością za zarażenie się chorobą. Zadaniem badanych było wskazanie dowolnej liczby osób, którym przyznaliby leczenie. Niezależnie od poglądów politycznych pomoc była przyznawana znacznie chętniej osobom, które nie były osobiście odpowiedzialne za chorobę (zaraziły się od stałego partnera, który okazał się niewierny). Ponadto liberałowie chętniej niż konserwatyści przyznawali pomoc osobom zarażonym z własnej winy, choć zależało to od zasobów poznawczych, które u połowy badanych zajmowano, prosząc o równoległe wykonywanie drugiego zadania polegającego na rozróżnianiu wysokości tonów. Jak ilustruje rycina 4.14, w warunkach zajętych zasobów wszyscy przyznawali niewiele pomocy ofiarom, które same sobie były winne. Dopiero w warunkach wolnych zasobów liberałowie mogli dokonać swoistej „poprawki” uwzględniającej współczucie dla ofiary i pozytywne emocje, jakie ona wywoływała. Tego rodzaju wyniki sugerują, że opcją podpowiedzianą są sądy konserwatywne (np. upatrywanie przyczyn przestępstwa w samym przestępcy), natomiast sądy liberalne wymagają więcej myślenia (np. uwzględnienia, że pochodzi z rodziny rozbitej) i stosownych warunków, takich jak wolne zasoby poznawcze. Dobrze przystaje to do wyników wskazujących, że poglądy konserwatywne są zwykle prostsze, bardziej spójne wewnętrznie i zawierają mniej wieloznaczności (Jost, Glaser et al., 2003). Ponieważ łatwiej sprawy uprościć niż skomplikować, łatwiej jest zrobić z liberała osobę myślącą konserwatywnie niż z konserwatysty osobę myślącą liberalnie. Inna płaszczyzna, na jakiej liberałowie różnią się od konserwatystów, to stosunek do grupy własnej i grup obcych. Jak już wskazywałem po-

4.4.  Poglądy polityczne

przednio, prawicowy autorytaryzm i orientacja na dominację społeczną (klasyczne poglądy konserwatywne) niezależnie od siebie przewidują wysoki poziom uprzedzeń w stosunku do grup obcych. Najbardziej uprzedzone są osoby autorytarne i zorientowane na dominację. W rozdziale 9.1 przytaczam także dane przekonujące, że konserwatyści i liberałowie opierają swoje sądy moralne na dość odmiennych zasadach. Lojalność rodzinna, szacunek dla władz i religijność stanowią dla tych pierwszych kwestie moralne (człowiek powinien utrzymywać kontakty rodzinne), podczas gdy dla drugich są sprawami konwencji i osobistych upodobań (człowiek może utrzymywać kontakty rodzinne, jeżeli to lubi). Ludzie bardziej konserwatywni są lepiej nastawieni do wielkich korporacji, osób bogatych, małżeństwa, pozostawania kobiet w domu celem wychowania dzieci, policji, wojska, rządu i flagi własnego kraju, są też bardziej uporządkowani i przywiązani do wszelkich konwencji. Z kolei poglądy liberalne sprzyjają bardziej pozytywnemu stosunkowi do opieki społecznej, feminizmu, aktywistów na rzecz ochrony środowiska, wegetarianizmu i małżeństw tej samej płci; ich wyznawcy są też bardziej ciekawi świata, twórczy i otwarci na odmienność (Carney et al., 2008). Wreszcie konserwatyści są szczęśliwsi i bardziej zadowoleni z życia od liberałów, jak wskazują badania reprezentatywnych prób z różnych krajów. Dzieje się tak dlatego, że mają większą skłonność do usprawiedliwiania systemu – przede wszystkim racjonalizowania nierówności społecznych (Napier i Jost, 2008). W ostatnich trzech dekadach XX wieku w USA istotnie wzrosło zróżnicowanie dochodów, a podobnie zwiększyła się różnica w satysfakcji z życia między konserwatystami a liberałami z pożytkiem dla tych pierwszych. 4.4.2.  Wymiar tożsamościowy i ekonomiczny Wielu autorów sądzi, że pojedynczy wymiar liberalizmu–konserwatyzmu jest zbyt zgrubny, aby oddać całą złożoność różnic w poglądach ideologicznych. Paweł Boski (1993), analizując przekazy polskich liderów politycznych z początku zmiany systemu społecznego, zidentyfikował dwie niezależne wiązki poglądów. Pierwszy to tradycyjny w politologii wymiar ekonomiczny, gdzie lewica oznacza kontrolę państwa nad gospodarką, duży stopień interwencjonizmu (np. w politykę cenową, zwalczanie bezrobocia) i duże wydatki socjalne dla gorzej radzących sobie warstw społeczeństwa. Prawica zaś oznacza swobodę działalności gospodarczej, niskie podatki i prywatną własność w biz-

119 nesie. Wymiar tożsamościowy dotyczy natomiast funkcjonowania obyczajowego, gdzie prawica oznacza przywiązanie do tradycyjnych zwyczajów i instytucji społecznych oraz preferowanie osób o podobnych poglądach, narodowości i religii, a w Polsce także akceptację ingerencji Kościoła katolickiego w stanowienie prawa i życie polityczne. Lewica zaś oznacza swobody obyczajowe, otwartość na nowość i odmienność, a w Polsce – również opowiadanie się za państwem świeckim. Podobne dwa wymiary stwierdza się także wśród kanadyjskich elit politycznych (Choma, Ashton i Hafer, 2010). Te dwa wymiary wyodrębniają się też w poglądach samych wyborców, czyli zwyczajnych ludzi, i choć są skorelowane, to z reguły bardzo słabo (Skarżyńska, 2005). Adrian Wójcik i Aleksandra Cisłak (2011) sprawdzali, czy poglądy ekonomiczne i tożsamościowe przewidują ogólną deklarację na temat prawicowości–lewicowości własnych poglądów politycznych w różnych państwach europejskich. Okazało się, że tylko w krajach Europy Zachodniej, gdzie szeroka publiczność od dawna towarzyszy w debacie publicznej, oba rodzaje poglądów składają się na ogólną autoidentyfikację na wymiarze lewicowości–prawicowości. W Europie Wschodniej natomiast nie wykryto żadnego powtarzającego się wzorca. Na przykład w Polsce tylko tradycyjne poglądy tożsamościowe decydują o uznawaniu siebie za prawicowca, poglądy ekonomiczne zaś nie odgrywają tu żadnej roli, być może dlatego, że prawicowe poglądy ekonomiczne niemal wcale nie pojawiają się w naszym kraju. Przy tym znacznie ważniejszym niż poglądy predyktorem utożsamiania się z lewicą–prawicą okazało się głosowanie na partię określającą się mianem lewicowej lub prawicowej. Wskazuje to na małą krystalizację poglądów politycznych współczesnych Polaków, którzy orientują się po własnym głosowaniu, czy są prawicowi, czy lewicowi. Inną osobliwością Europy Wschodniej jest fakt, że akceptacja nierówności społecznych nie jest w tym regionie predyktorem prawicowości, potrzeba bezpieczeństwa zaś wiąże się z przywiązaniem do poglądów lewicowych, czyli tradycyjnych w tym regionie (Thorisdottir et al., 2007). Prawicowość–lewicowość może więc oznaczać nieco różne poglądy w poszczególnych krajach, jakkolwiek istnieją również ważne podobieństwa. Na przykład w krajach o tak odmiennej przeszłości politycznej, jak Belgia i Polska, stwierdzono, że z wiekiem narasta jedynie prawicowość tożsamościowa (konserwatyzm kulturowy), ale nie prawicowość ekonomiczna (konserwatyzm ekonomicz-

Rozdział 4. Przekonania społeczne

120 a)

ny), jak ilustruje rycina 4.15. Przy czym w obu krajach mechanizmy pośredniczące między wiekiem i konserwatyzmem okazały się identyczne, a były nimi spadająca wraz z wiekiem otwartość na doświadczenie (jedna z cech wielkiej piątki) oraz wzrastająca potrzeba domknięcia poznawczego. Ponieważ osoby starsze miały w tych krajach zupełnie różne doświadczenia polityczne i kulturowe, przemawia to za wyjaśnieniem w kategoriach wieku (starsi stają się bardziej konserwatywni obyczajowo), a nie w kategoriach pokolenia (starsze pokolenia żyły w bardziej konserwatywnych czasach – bo tak nie było w Belgii).

Belgia 3,6

3,4

3,2

Natężenie opinii

3 Konserwatyzm 2,8

ekonomiczny

2,6

2,4 Konserwatyzm

2,2

4.4.3.  Nacjonalizm i patriotyzm

kulturowy

2 18–29

30–39

40–49

50–59

60+

Przedział wiekowy (lata) Polska

b) 3,6

3,4

3,2

Konserwatyzm ekonomiczny

Natężenie opinii

3

2,8

2,6

Konserwatyzm kulturowy

2,4

2,2

2 18–29

30–39

40–49

50–59

60+

Przedział wiekowy (lata)

Rycina 4.15. Natężenie konserwatyzmu ekonomicznego i kulturowego Belgów i Polaków w różnym wieku Źródło: Cornelius et al., 2009, s. 64.

Na pierwszy rzut oka nacjonalizm i patriotyzm zdają się dwiema stronami tego samego medalu i w języku potocznym funkcjonują jako negatywne i pozytywne określenie stosunku do własnego narodu. Na przykład Polacy z reguły mówią o polskim patriotyzmie, a ukraińskim nacjonalizmie, Ukraińcy zaś o polskim nacjonalizmie i ukraińskim patriotyzmie. Dokładniejsze analizy pokazują jednak, że patriotyzm i nacjonalizm wcale nie są dwiema nazwami tego samego zjawiska, tylko różnymi zjawiskami. Przede wszystkim, tylko nacjonalizm jest ideologią – zbiorem poglądów o tym, jaki świat jest, jaki być powinien i jak przejść od jednego do drugiego, podczas gdy patriotyzm to tyle, co przywiązanie do własnego narodu. Nacjonalizm to ideologia zakładająca, że więzi narodowe są najważniejsze dla jednostki i społeczeństwa, że mają one charakter przymusu i powinności moralnej, a lojalność narodowa powinna wyłączać wszelkie inne rodzaje więzi, ponieważ ta pierwsza stanowi jedyną prawomocną podstawę władzy i państwa, własny naród zaś z natury jest lepszy od innych (Szacki, 2001). Dla nacjonalisty jednorodność narodu jest zawsze zbyt mała, a jego byt zawsze zagrożony przez wrogów zewnętrznych i wewnętrznych. Sposobem na uzyskanie idealnego stanu rzeczy (każdy naród siedzi w swoim państwie i nie dopuszcza doń obcych) jest natomiast

Teoria 4:  Teoria opanowywania trwogi Ponieważ ludzie są zdolni do autorefleksji i przewidywania przyszłości, mają niezwykły problem egzystencjalny – zdają sobie sprawę z nieuchronności własnej śmierci. Teoria opanowywania trwogi (Greenberg, Solomon i Pyszczynski, 1997) zakłada, że świadomość ta jest tak zagrażająca i obezwładniająca, że w odpowiedzi na nią wykształciły się u człowieka dwie adaptacje występujące we wszystkich kulturach: światopogląd i dążenie do wysokiej samooceny. Każda kultura wytwarza jakiś światopogląd, czyli zbiór wierzeń objaśniających porządek i sens świata oraz zapewniających pewien wzorzec życia godziwego. Spełnienie tego wzorca gwarantuje nieśmiertelność albo w sensie symbolicznego utożsamienia się z kulturą, której trwanie wykracza poza okres życia jednostki, albo w sensie dosłownym, w postaci życia wiecznego, oferowanego przez większość religii. Niezwykła moc ideologii

4.4.  Poglądy polityczne

121

i światopoglądów, w imię których ludzie są gotowi poświęcić życie własne, a jeszcze chętniej cudze, wynika więc z pełnienia przez kulturę funkcji buforu chroniącego przed śmiertelną trwogą. Na bufor ten składają się dwa czynniki. Po pierwsze, wiara w prawdziwość światopoglądu głoszonego przez własną kulturę. Po drugie, przekonanie o własnym spełnianiu wyznaczanych przez ten światopogląd standardów, co jest źródłem wysokiej samooceny. O pozytywnej samoocenie i powszechności jej występowania traktuje rozdział 7.4. W tym miejscu skupimy się na roli światopoglądu. Skoro funkcją światopoglądu jest obrona przed trwogą śmierci, to można przewidywać, że: 1) myśli o śmierci nasilają akceptację światopoglądu własnego, próby wprowadzenia go w życie i pozytywne reakcje na innych jego współwyznawców; 2) myśli o śmierci nasilają odrzucanie alternatywnych światopoglądów i negatywne reakcje na ich wyznawców. W pierwszym badaniu weryfikującym te hipotezy amerykańscy studenci słuchali refleksji na temat swojego kraju, które snuła osoba wypowiadająca się o Ameryce w sposób jednoznacznie pozytywny, negatywny lub mieszany. Po wysłuchaniu wywiadu oceniali tę osobę na różne sposoby, m.in. wskazując, jak dalece ją lubią bądź jej nie lubią. Jak ilustruje tabela 4.8, w warunkach kontrolnych badani lubili tę osobę w stopniu umiarkowanym, niezależnie od treści ich wypowiedzi. Zupełnie inaczej sprawy się miały w warunku aktywizacji myśli o śmierci, gdzie przed obejrzeniem wywiadu odpowiadali na pytanie, co się stanie z ich ciałem po śmierci i jakie uczucia to w nich wzbudza. W tym warunku lubienie osoby dobrze wypowiadającej się o kraju badanych znacznie rosło, podobnie jak wzmagała się antypatia do osoby negatywnie się o nim wypowiadającej. Wynik ten został na różne sposoby powtórzony w ponad 200 badaniach, które pokazały ponadto, że wzrost akceptacji własnego światopoglądu (i jego zwolenników), a odrzucenia światopoglądów alternatywnych (i ich zwolenników) jest faktycznie efektem aktywizacji myśli o śmierci oraz że zjawisko to dotyczy osób pochodzących z różnych krajów i wyznających bardzo odmienne światopoglądy (Burke, Martens i Faucher, 2010). Przy tym efekty aktywizacji myśli o śmierci są silniejsze od efektów samego doświadczania lęku (np. wskutek myślenia o egzaminie lub wizycie u dentysty), choć nie są istotnie silniejsze od efektów myślenia o tym, że życie jest pozbawione sensu. Sugeruje to, że kluczowym efektem myślenia o śmierci może być nie tyle sam lęk, ile poczucie bezsensu życia. Tabela 4.8. Wpływ aktywizacji myśli o śmierci na lubienie osoby wypowiadającej się pozytywnie, negatywnie lub w mieszany sposób o kraju osób badanych Wypowiedź negatywna

mieszana

pozytywna

Myśli o śmierci

  9,4a

13,8b

17,8c

Myśli kontrolne

13,6b

13,8b

14,4b

Wartości średnie oznaczone tym samym indeksem dolnym nie różnią się w sposób istotny statystycznie. Źródło: Greenberg et al., 1990, s. 316.

Teoria opanowywania trwogi rzuca też interesujące światło na stosunek ludzi do własnego ciała. Ponieważ ciało jest tym, co upodabnia ludzi do zwierząt (i co umrze), wiele funkcji cielesnych budzi wstręt lub przynajmniej ambiwalencję, jak seks. Jamie Goldenberg (2005) wykonała serię badań sugerujących, że seks jest problemem właśnie dlatego, że – w przeciwieństwie do romantycznej namiętności – wiąże się z cielesnością i lękiem przed śmiercią. W jednym z jej badań uczestnicy czytali esej przekonujący o dużym podobieństwie ludzi do zwierząt, a następnie aktywizowano im myśli na temat śmierci albo równie nieprzyjemne myśli o bólu na fotelu dentystycznym. Na koniec proszono o ocenę, jak dalece przyjemne są dla nich doświadczenia związane z miłością romantyczną (takie jak „poczucie bliskości z kochaną osobą”, „wyrażanie mojej miłości do partnera”) bądź z seksem (jak „smakowanie potu partnera”, „pocieranie skórą o skórę”). Badani ze zaktywizowanymi myślami o śmierci oceniali doświadczenia seksualne jako mniej przyjemne niż ci ze zaktywizowanym bólem dentystycznym. Przyjemność z aktów romantycznych natomiast nie ulegała zmianie. W innym badaniu mierzono dostępność myśli o śmierci, prosząc uczestników o uzupełnienie luk w liście wyrazów dobranych w taki sposób, że mogły dotyczyć śmierci lub nie (np. GR_B można uzupełnić jak GRÓB albo GRAB). Bezpośrednio przedtem uczestnicy również czytali esej przekonujący o podobieństwie ludzi do zwierząt, a potem myśleli albo o seksie, albo o namiętności romantycznej. Ci, którzy myśleli o seksie, ujawnili większą dostępność myśli o śmierci, niż ci, którzy myśleli o namiętności. Pierwotna wersja teorii opanowywania trwogi zakładała dwie podstawowe reakcje na lęk przed śmiercią – wzrost samooceny i nasilenie wiary we własny światopogląd, przejawiający się na różne sposoby, m.in. zwiększenie identyfikacji z tymi, którzy go również wyznają. Późniejsze badania dowiodły, że natychmiastową i automatyczną reakcją na myśli o śmierci jest ich wyparcie ze świadomości, natomiast wzrost wiary w siebie i własny światopogląd występuje z całą mocą dopiero po kilku lub kilkunastu minutach. Późniejsze badania sugerują także trzeci rodzaj reakcji na terror śmierci w postaci wzrostu skłonności afiliacyjnych i swoistej ucieczki od śmierci w bliski związek. Związki tego rodzaju nadają życiu sens i zapewne dlatego aktywizacja myśli o śmierci nasila pragnienie bliskich kontaktów z innymi i przekonanie, że jest się zdolnym do ich nawiązania i utrzymania. Wzmaga także poczucie zaangażowania emocjonalnego we własny, trwający już związek, natomiast zwątpienie w jego trwałość bądź zerwanie zwiększa dostępność myśli o śmierci (Mikulincer i Shaver, 2007). Szereg klasycznych tekstów na temat teorii opanowywania trwogi zawiera książka pod redakcją M. Rusaczyk (2008). Krytykę teorii opanowywania trwogi i jej aktualne osiągnięcia przedstawia W. Łukaszewski (2009).

122 Tabela 4.9. Przykładowe pozycje skali patriotyzmu i nacjonalizmu Patriotyzm Podoba mi się, że jestem Polakiem. Bycie Polakiem jest dla mnie ważne. Polacy są do siebie podobni. Polska może być dumna ze swej historii. Wolę mieszkać w Polsce niż w innym kraju. Nacjonalizm Polska i Polacy mają większy niż inne narody wkład w pozytywne zmiany na świecie. Inne kraje powinny się wiele nauczyć od Polski. Nie-Polacy żyjący w Polsce powinni przyjmować polskie zwyczaje. Najlepiej byłoby dla Polski, gdy w niej żyli tylko Polacy. Polakiem jest tylko ten, kto ma polską krew. Źródło: Skarżyńska, 2005, s. 283.

zwarcie szeregów, zakazanie jakichkolwiek dyskusji wewnętrznych, pozbycie się wszelkich obcych i zdominowanie innych narodów. Nic dziwnego, że taka ideologia często łączyła się historycznie z autorytaryzmem i ksenofobią, czyli ogólną niechęcią do wszelkich obcych i odmieńców – tych, którzy mają odmienne zdanie. Liczne badania dowodzą, że nacjonalizm (choć nie patriotyzm) koreluje z uprzedzeniami, rasizmem, militaryzmem (skłonność do wojskowej dominacji innych narodów), w Polsce zaś – z niechęcią do integracji europejskiej (Skarżyńska i Golec de Zavala, 2006). Choć samym nacjonalistom państwo narodowe i nacjonalizm wydają się zjawiskiem odwiecznym i naturalnym, w rzeczywistości nacjonalizm pojawił się dopiero w XIX wieku, do końca którego większość państw nie miała charakteru narodowego, tylko była tworami wieloetnicznymi. Dopiero w XX wieku, w wyniku rozpadu imperiów i dekolonizacji, nabrała narodowego charakteru. Z kolei patriotyzm nie jest ideologią, lecz pewnym rodzajem tożsamości społecznej wyrażającej się w przywiązaniu i miłości do własnego narodu. Różnice między nacjonalizmem a patriotyzmem dobrze ilustruje treść kwestionariusza stworzonego przez Krystynę Skarżyńską do ich rozróżniania (tab. 4.9). Patriotyzm i nacjonalizm tworzą odrębne skale, które tylko słabo ze sobą korelują, a co więcej, w odmienny sposób korelują z innymi zjawiskami. Na przykład tylko nacjonalizm wiąże się z przekonaniem o wyższości własnego narodu nad innymi, w szczególności wyższości moralnej, patriotyzm natomiast ma raczej związek z dostrzeganiem sprawczych zalet własnego narodu (Skarżyńska i Poppe, 1997). W przeciwieństwie do nacjonalizmu patriotyzm nie łączy się z nasiloną niechęcią do innych narodów ani mniejszości, nie tylko etnicznych, lecz także seksualnych czy

Rozdział 4. Przekonania społeczne

kulturowych. Patriotyzm ma charakter inkluzywny (włączający) – nawet Niemiec może być polskim patriotą, jeżeli pokochał polską kulturę. Nacjonalizm jest natomiast ekskluzywny (wyłączający) – Niemiec nie może być polskim patriotą, gdyż Polakiem trzeba się urodzić (Radkiewicz, 2005). 4.5.  Podsumowanie Poglądy na człowieka i świat społeczny jawią się nam w świadomości jako nasze osobiste opinie odzwierciedlające rzeczywistość, choć faktycznie pozostają pod silnym wpływem emocji i motywów, a przede wszystkim otoczenia społecznego. Większość tych opinii jest wypracowywana zbiorowo i wierzymy w nie pod warunkiem, że wierzą w nie inni, przede wszystkim „nasi”, czyli osoby należące do tych samych grup co i my. Najważniejsze poglądy na naturę ludzką to uogólnione zaufanie (przekonanie, że ludzie są z natury dobrzy i zasługują na zaufanie, nawet kiedy nie znamy ich osobiście), cynizm (ludzie są z natury głupi, leniwi i źli, w czym szczególnie celują makiaweliści) oraz opinia, że ludzkie cechy, takie jak osobowość, moralność i inteligencja, albo mają trwały charakter, albo można je zmieniać i rozwijać. Każde z tych przekonań owocuje odmiennym doświadczaniem świata i odmiennymi zachowaniami. Ludzie równie mocno różnią się przekonaniami o naturze świata społecznego. Autorytaryzm to skłonność do bezkrytycznego ulegania autorytetom połączona z konwencjonalizmem i agresją wobec tych, którzy sprzeciwiają się autorytetom i konwencjom. Początkowo autorytaryzm był uważany za pewien rodzaj osobowości, bardziej jednak przystaje do rzeczywistości pogląd współczesny, że jest on zjawiskiem grupowym, którego istotę stanowi kolektywne odzyskiwanie poczucia bezpieczeństwa w obliczu prawdziwego lub wyobrażanego zagrożenia. Orientacja na dominację społeczną to przekonanie, że istotą życia międzygrupowego jest dominacja, do której pewne grupy są bardziej uprawnione od innych. Autorytaryzm i dominacja na orientację społeczną są tylko lekko powiązane i niezależnie od siebie stanowią silne predyktory uprzedzeń w stosunku do grup obcych. Wiara w sprawiedliwość świata to przekonanie, że każdy dostaje w życiu to, na co zasługuje, legitymizacja porządku społecznego oznacza zaś spostrzeganie świata jako generalnie prawomocnego. Wiara w sprawiedliwość świata jest złudzeniem wynikającym z potrzeby kontrolowania biegu wydarzeń, liczne przekonania legitymizujące są natomiast szeroko pojętymi racjonalizacjami (usprawiedli-

4.5.  Podsumowanie

wieniami) istniejącego porządku społecznego. Obie te skłonności pozostają silne w ustabilizowanych krajach demokratycznych, choć tylko śladowo pojawiają się w Polsce, gdzie wręcz można mówić o silnych skłonnościach do delegitymizacji porządku społecznego. Poglądy na świat polityki są ideologiami, czyli społecznie podzielanymi systemami poglądów na to, jaki świat społeczny jest, jaki być powinien i w jaki sposób przejść od pierwszego do drugiego. Ideologia liberalizmu (lewica) zakłada, że rozdział dóbr jest na tyle niesprawiedliwy, że wymaga zmiany. Ideologia konserwatywna (prawica) przyjmuje, że nierówności społeczne są nieuchronne i pożądane, zmiana społeczna zaś jest szkodliwa, gdyż tylko pogorszy sytuację. Znaczenie liberalizmu i konserwatyzmu nie ogranicza się do przekonań politycznych, gdyż każda z tych orientacji wiąże się z odmiennymi wartościami i stylami życia. We współczesnej Polsce, podobnie jak w wielu innych krajach, podział na prawicę–lewicę rozpada się na dwa niezależne wymiary – ekonomiczny i tożsamościowy, przy czym ten drugi odgrywa większą rolę. Ideologią jest też nacjonalizm, w odróżnieniu od patriotyzmu, który stanowi rodzaj tożsamości społecznej. Kluczowe pojęcia Autorytaryzm Autorytaryzm prawicowy Ciemna trójka Cynizm Dogmatyzm Ideologia Ideologia merytokratyczna Ideologia sprawiedliwego rynku Kapitał społeczny Kolektywna motywacja bezpieczeństwa Konserwatyzm Kultura narzekania Legitymizacja Lewica Liberalizm Makiawelizm Nacjonalizm Narcyzm Niebezpieczny świat Orientacja na dominację społeczną

123 Orientacja socjoseksualna Patriotyzm Prawica Protestancka etyka pracy Przekonania o stałości–zmienności Psychopatia Skrypty narzekania Świat jako dżungla rywalizacji Teoretycy stałości cech Teoretycy wzrostu cech Teoria opanowywania trwogi Usprawiedliwianie systemu Wiara w sprawiedliwy świat Wiara w życie jako grę o sumie zerowej Zaufanie społeczne

Literatura uzupełniająca Cisłak, A., Henne, K., Skarżyńska, K. (red.) (2009). Przekonania w życiu jednostek, grup, społeczności. Warszawa: Academica Wydawnictwo SWPS. Drogosz, M. (red.) (2005). Jak Polacy przegrywają, jak Polacy wygrywają. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Jakubowska, U., Skarżyńska, K. (red.) (2009). Między przeszłością a przyszłością. Szkice z psychologii politycznej. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Psychologii PAN. Lachowicz-Tabaczek, K. (2004). Potoczne koncepcje świata i natury ludzkiej. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Łukaszewski, W. (2009). Udręka życia. Sopot: Wydawnictwo Smak Słowa. Lewicka, M., Grzelak, J. (red.) (2001). Jednostka i społeczeństwo. Podejście psychologiczne. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Rusaczyk, M. (red.) (2008). Teoria opanowywania trwogi, przekł. M. Rusaczyk. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. Sears, D.O., Huddy, L., Jervis, R. (red.) (2008). Psychologia polityczna, przekł. R. Anohuszko. Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Skarżyńska, K. (2005). Człowiek a polityka. Zarys psychologii politycznej, seria Wykłady z Psychologii, t. 13. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. Sztompka, P. (2007). Zaufanie. Fundament społeczeństwa. Kraków: SIW Znak.

Rozdział 5.

5.1.  Hierarchia znaczeń zachowania 5.1.1.  Pionowe znaczenie zachowań 5.1.2.  Poziome znaczenie zachowań 5.1.3.  Sprawczość i wspólnotowość 5.2.  Procesy automatyczne 5.2.1.  Wnioski z twarzy 5.2.2.  Wnioski z zachowania ekspresyjnego 5.2.3.  Wnioski z zachowania celowego Problem 5:  Co jest wypisane na twarzy? 5.3.  Procesy kontrolowane 5.3.1.  Klasyczne modele atrybucji 5.3.2.  Deformacje procesu atrybucji Jak się to robi 5: Oceny trafności spostrzegania osób 5.4.  Ocenianie ludzi 5.4.1.  Oceny automatyczne 5.4.2.  Oddolna integracja danych 5.4.3.  Tendencyjne sprawdzanie hipotez Teoria 5:  Automatyczne połączenie spostrzegania z działaniem 5.5.  Podsumowanie, kluczowe pojęcia, literatura uzupełniająca

Spostrzeganie osób Wieloznaczność cechuje nie tylko stosunki damsko-męskie – o czym była mowa w rozdziale 3 – ale wszelkie sytuacje społeczne, jak dowodzą dosłownie setki badań. Dwaj mężczyźni rozważają, jak rozstrzygnąć pewien problem zawodowy – każdy przedstawia własną propozycję i próbuje do niej przekonać drugiego. Czy oni ze sobą współpracują, czy raczej rywalizują? To zależy od tego, kto patrzy, a dokładniej – od tego, czy w umyśle patrzącego zaktywizowane jest pojęcie rywalizacji. Kiedy naprawiasz swój samochód, jesteś zaradny, ale kiedy naprawiasz samochód sąsiada, jesteś pomocny. Kiedy pomaga ci twój przełożony, robi to dlatego, że chce, kiedy jednak to samo robi twój podwładny, robi to dlatego, że musi. Kiedy Jacek pomaga Adamowi przygotować się do matury, którą ten z sukcesem zdaje, według Jacka jest to przejaw jego inteligencji, a według Adama – życzliwości. Wieloznaczność zachowań społecznych jest ich nieodłączną cechą – zawsze jest ktoś, kto jakoś się zachowuje, i ktoś, kto interpretuje. Nawet kiedy jest to ta sama osoba (gdy interpretujemy własne działania), interpretacje mają charakter społeczny i zależą od stanu umysłu człowieka, który ich dokonuje. 5.1.  Hierarchia znaczeń zachowania Każde, nawet najprostsze działanie innego człowieka (lub własne) zyskać sobie może wiele odmiennych interpretacji zróżnicowanych zarówno pionowo, czyli pod względem stopnia abstrakcji, jak i poziomo, czyli pod względem treści. Rozważmy tę hierarchię znaczeń na przykładzie zilustrowanym ryciną 5.1. Pionowe zróżnicowanie interpretacji działań dotyczy przede wszystkim stopnia ich konkretności–abstrakcyjności i z tego punktu widzenia można wyróżnić trzy warstwy znaczeniowe dowolnego zachowania. Warstwa pierwsza to znaczenie podstawowe aktu behawioralnego, którego szcze-

gólną własnością jest jego jedyność i pozakontekstualność. Taki akt zachowania, jak naprzemienne opuszczanie i podnoszenie młotka, ma tylko jeden sens podstawowy, „uderzanie młotkiem”; jest on identyfikowalny bez znajomości jakiegokolwiek kontekstu i z tym samym skutkiem dla każdego obserwatora mającego dobrą widoczność. Widząc w oknie mężczyznę uderzającego młotkiem, jesteśmy w stanie rozpoznać to jego działanie, nawet jeżeli nie widzimy, w co uderza (a mogą to przecież być bardzo różne obiekty, takie jak gwóźdź, telewizor czy głowa sąsiada), po co to robi (przestawia kanał w telewizji czy raczej reaguje na słowa ministra), w czyjej obecności itd. Ludzie powszechnie podzielają znaczenie podstawowe licznych aktów

124

5.1.  Hierarchia znaczeń zachowania

125 WARSTWA ZNACZEŃ

Uderzanie młotkiem

Hałasowanie

PODSTAWOWA

Wbijanie gwoździ CELE

Przeszkadzanie sąsiadom

Porywczość

Wyrażanie emocji

Złośliwość

Naprawy domowe

Uprawianie hobby

Pracowitość

Sumienność PERSONALNA

Nieodpowiedzialność

Niesumienność

Odpowiedzialność

Sumienność

Rycina 5.1. Trójpoziomowa hierarchia opisowych znaczeń tego samego aktu zachowania Źródło: Wojciszke, 2010, s. 18.

behawioralnych – skryptów nierozkładalnych na dalsze elementy, takie jak uderzać, brać, dawać itd. Warstwa druga to znaczenie związane z celem działania, którego identyfikacja wymaga (poza rozpoznaniem sensu podstawowego) ustalenia celu działającej osoby. Na tym poziomie dowolny akt zachowania może mieć liczne znaczenia różniące się między sobą poziomo, tj. zasadniczą treścią celu aktora – uderzanie młotkiem może mieć na celu wbijanie gwoździ, ale też robienie hałasu i wiele innych stanów rzeczy – wyłączenie telewizora, przekonanie adwersarza dyskusji itd. Znaczenia celowe tego samego działania mogą się różnić także pionowo, czyli ogólnością rozpoznawanego przez obserwatora celu działań aktora. Jak ilustruje rycina, uderzanie młotkiem może być zidentyfikowane jako wbijanie gwoździ albo jako dokonywanie napraw domowych, pomiędzy nimi zaś możliwe są różne pośrednie identyfikacje, takie jak reperowanie skrzynki na kwiaty. Warstwa znaczeń celowych działania nie stanowi zatem pojedynczej, przejrzystej hierarchii, lecz jest wielostopniową hierarchią złożoną, co pomnaża możliwą liczbę sensów działania. Wyższe piętro znaczeń związanych z celami ujawnia takie sensy działania, które w ogóle nie są semantycznie podobne, stanowić więc mogą punkt wyjścia do częściowo alternatywnych, a nawet wzajemnie sprzecznych dalszych wniosków. Owe dalsze wnioski tworzą trzecią warstwę interpretacji działania, warstwę znaczeń personalnych, które dotyczą własności nie tylko działania,

lecz także wykonującego je człowieka – jego cech wnioskowanych na podstawie obserwacji zachowania. Rycina 5.1 ilustruje przykładowe znaczenia personalne „uderzania młotkiem” – mimo prostoty tego aktu możliwe są tu różne i wykluczające się interpretacje personalne polegające na przypisywaniu aktorowi sprzecznych cech. Jest to zapośredniczone zróżnicowanym odczytaniem jego celu czy intencji, a więc zróżnicowaniem teleologicznej interpretacji jego działania. Podobnie jak warstwa poprzednia, warstwa znaczeń personalnych jest sama w sobie zhierarchizowana, to znaczy cechy różnią się poziomem abstrakcji – to samo zachowanie, na przykład odmowa datku żebrzącemu kalece, może być interpretowane jako przejaw skąpstwa, egoizmu lub nieżyczliwości. 5.1.1.  Pionowe znaczenia zachowań Pionowego zróżnicowania znaczeń zachowania dotyczy szereg starszych i nowszych koncepcji z zakresu poznania społecznego. Do wszystkich trzech warstw odnosi się model kategorii językowych (Semin i Fiedler, 1991), który klasyfikuje wszystkie słowa opisujące zachowania społeczne na cztery poziomy różniące się stopniem abstrakcyjności. Są to: •  czasowniki opisujące konkretny akt działania („mówić”, „patrzeć”, „uderzać”) o jasno określonym początku i końcu, mają one interpersonalnie podzielane znaczenie i zwykle są neutralne w sensie wartościującym;

Rozdział 5. Spostrzeganie osób

126 •  czasowniki interpretujące działanie („obgadywać”, „podglądać”, „pomagać”), które odnoszą się zarówno do konkretnego aktu działania, jak i do całej ich klasy (o tym samym celu) i zwykle mają wyraźne znaczenie wartościujące; •  czasowniki opisujące stany umysłowe lub emocjonalne („lubić”, „zazdrościć”, „kochać”), których początek i koniec są niezbyt jasno określone, a same stany trudno zweryfikować zewnętrznemu obserwatorowi; •  przymiotniki określające cechy („gadatliwy”, „agresywny”, „przyjazny”), które mają najbardziej abstrakcyjny (ogólny) charakter. Im wyższy poziom abstrakcyjności określenia użytego do interpretacji zachowania, tym bardziej przyczyny tegoż są przypisywane czynnikom wewnętrznym i stałym (tkwiącym w osobie działającej), a maleje rola kontekstu sytuacyjnego. Im bliższa psychicznie jest obserwowana osoba, tym mniejsza skłonność do posługiwania się abstrakcyjnymi kategoriami, a najbardziej konkretne są interpretacje zachowań własnych (Fiedler et al., 1995). Sobie samym (i naszym najbliższym) rzadko przypisujemy więc cechy, natomiast częściej robimy to w odniesieniu do innych – tym bardziej, im odleglejsze są te osoby. Poziom abstrakcji opisu zachowań jest plastyczny i ludzie bardzo sprawnie go zmieniają, aby osiągnąć zamierzone przez siebie cele komunikacyjne. Na przykład w jednym z badań uczestnicy otrzymywali graficzne scenki ukazujące dobre lub złe postępki człowieka i mie4

Abstrakcyjność języka opisu (1–4)

3,5

PRZEDSTAWIANIE PRZYJACIELA

3,06

3,06

3

PRZEDSTAWIANIE WROGA 3,13

Postępki dobre Postępki złe

2,5 2,22 2

1,87

1,84

1,78

1,5

1,37

1 P

N

P

N

Cel: przedstawić osobę w świetle przychylnym (P) lub nieprzychylnym (N)

Rycina 5.2. Poziom abstrakcji języka przy przedstawianiu dobrych i złych postępków przyjaciela lub wroga w zależności od celu, aby przedstawić go w przychylny lub nieprzychylny sposób Źródło: na podstawie danych w Douglas i Sutton, 2003, s. 686.

li je opisać, wyobrażając sobie, że chcą przedstawić swojego przyjaciela bądź wroga w przychylnym albo nieprzychylnym świetle. Jak ilustruje rycina 5.2, kiedy postępek był zły (bójka), badani opisywali go abstrakcyjnie („był agresywny”), gdy pragnęli przekazać nieprzychylny wizerunek bohatera, ale konkretnie („uderzył”), kiedy chcieli przekazać wizerunek przychylny. Gdy opisywana scenka zawierała postępek negatywny (ktoś kogoś bije), postępowali odwrotnie. Jak wynika z porównania lewej i prawej części ryciny, plastyczność abstrakcji języka jest jednakowo duża przy opisywaniu wroga i przyjaciela. Wielką zaletą zmieniania poziomu abstrakcji języka jest fakt, że umożliwia on radykalne zmiany przychylności– nieprzychylności przekazywanych innym opinii, niezależnie od faktów. Jeżeli jesteśmy przekonani, że Niemcy są niegościnni (wiadomo, że gościnni są Polacy), to nawet kiedy jakiś Niemiec okaże się ujmującym gospodarzem, możemy o nim mówić, że zrobił nam herbatę (a nie że okazał się gościnny). Wiele badań dowodzi, że to zróżnicowanie poziomu abstrakcyjności języka używanego do opisu zachowań członków grupy własnej i obcej podtrzymuje stereotypy narodowościowe, rasowe, zawodowe i dotyczące płci (Wigboldus i Douglas, 2007). Warstwa znaczeń celowych jest przedmiotem rozważań i badań teorii identyfikacji działania sformułowanej przez Vallachera i Wegnera (1987), którzy pokazali, że działania trudne, nieznane, złożone i takie, których dopiero się uczymy, interpretujemy w bardziej konkretny sposób niż działania dobrze wyuczone i łatwe (zautomatyzowane). To zatem, co doświadczony kierowca nazwie „wyjechałem z parkingu”, dla kogoś dopiero nabywającego umiejętności prowadzenia samochodu jest ciągiem znacznie konkretniejszych czynności – „wcisnąłem sprzęgło”, „wrzuciłem jedynkę”, „puściłem sprzęgło”, „nacisnąłem na gaz” itd. Również warstwa znaczeń personalnych ma charakter hierarchiczny – cechy osobowości różnią się szerokością wskaźnikowaną za pomocą liczby wyrażających je zachowań. Na przykład taka cecha, jak punktualność, wyrażana jest zachowaniami polegającymi na dotrzymywaniu terminów i jest ona węższa od obowiązkowości (dotyczącej dochowywania wszelkich, a nie tylko czasowych zobowiązań), która jest z kolei węższa od odpowiedzialności. Bycie dobrym człowiekiem zawiera w sobie odpowiedzialność, ta zaś zawiera w sobie obowiązkowość, ta zaś zawiera w sobie punktualność – zidentyfikować więc można przynajmniej cztery poziomy hierarchii cech (inny przykład:

5.1.  Hierarchia znaczeń zachowania

skąpstwo – egoizm – nieżyczliwość – bycie złym). Badania pokazują, że ludzie preferują posługiwanie się cechami o poziomie abstrakcyjności trzecim od dołu, a więc najbardziej abstrakcyjnymi spośród tych, które jeszcze mają przełożenie na jakieś opisowe treści zachowań (John, Hampson i Goldberg, 1991). Kiedy jednak kogoś nie lubimy, a ten zrobi coś pozytywnego, to kategoryzujemy jego zachowania za pomocą możliwie konkretnej cechy. Jeżeli Adam, którego uważamy za szubrawca, dotrzyma terminu spotkania, powiadamy: „trzeba mu przyznać, że punktualny to jest” (ale nie „trzeba przyznać, że jest człowiekiem odpowiedzialnym”). Oczywiście, odwrotnie jest z kategoryzacją działań pozytywnych osób, które lubimy. Silnym wyznacznikiem poziomu abstrakcyjności formułowanej przez człowieka interpretacji jakiegoś zdarzenia jest dystans, jaki go od niego dzieli. Teoria poziomów interpretacji (Trope i Liberman, 2003) zakłada, że zdarzenia bliskie w czasie są interpretowane w sposób konkretny i z uwzględnieniem szczegółów zarówno działania, jak i kontekstu, w jakim mają miejsce, podczas gdy zdarzenia odległe w czasie są interpretowane w sposób abstrakcyjny, skoncentrowany na nielicznych cechach istotnych, z pominięciem szczegółów i kontekstu. Na przykład w jednym z badań poproszono uczestników o opis ich własnych działań, które miały mieć miejsce w bliskiej lub dalekiej przyszłości – takich jak studiowanie jutro lub w przyszłym roku. Studiowanie bliskie było opisywane w kategoriach konkretnych („za pomocą czytania książki i podkreślania istotnych fragmentów”), studiowanie odległe – bardziej abstrakcyjnie („zdobywanie dobrych ocen”). Bliskie w czasie zachowania są też silniej kodowane w kategoriach przymiotników opisowych, podczas gdy zachowania odległe – w kategoriach cech. Podobnie działa dystans przestrzenny – studenci przekonani, że bohaterowie oglądanego nagrania wideo znajdują się w odległym o tysiące kilometrów miejscu, mieli większą skłonność do interpretowania ich zachowań w kategoriach cech niż studenci (oglądający to samo nagranie) przekonani, że bohaterowie znajdują się na tym kampusie, co oni (Fujita et al., 2006). Istotnym wskaźnikiem bliskości celu jest szybkość jego realizacji, która zwykle wzrasta w pobliżu celu. Bardziej abstrakcyjnie myślimy także o zdarzeniach mniej prawdopodobnych oraz o osobach, które są do nas mało podobne i przez to wydają się odległe. Różne rodzaje dystansu nakładają się na siebie i są funkcjonalnie równoważne – o zdarzeniach w jakimkolwiek sensie odległych

127 myślimy w bardziej abstrakcyjny sposób (Liberman i Trope, 2008). 5.1.2.  Poziome znaczenia zachowań Wybór kategorii interpretacyjnej w poziomie jest rezultatem współgrania własności interpretowanego zachowania oraz stanu umysłu osoby dokonującej interpretacji. Zgodnie z zasadami, o których była mowa w rozdziale 3, niektóre zachowania są tak typowymi przykładami „swoich” cech, że samo ich zaobserwowanie prowadzi do automatycznego wniosku o danej cesze. Kiedy Adam wybucha śmiechem na widok Krysi ślizgającej się na skórce od banana, wniosek o złośliwości Adama jest prawie nieuchronny, niezależnie od stanu umys­łu obserwatora. Kiedy jednak Adam dyskretnie się uśmiechnie w odpowiedzi na przejęzyczenie Krysi, wniosek taki pojawi się tylko wtedy, kiedy złośliwość jest już zaktywizowana w umyśle obserwatora – na przykład dlatego, że obserwator sam właśnie boi się ośmieszenia (ten motyw aktywizuje pokrewne mu kategorie interpretacyjne) albo dlatego, że niedawno słyszał czyjś złośliwy rechot (kategorie niedawno używane zachowują podwyższoną dostępność umysłową). Interpretacja sensu cudzego zachowania jest więc łącznym rezultatem tego, co widzimy (jak dalece zachowanie jest typowe dla jakiejś cechy) i w jakim stanie umysłu to widzimy (które kategorie są w danym momencie bardziej dostępne umysłowo). Choć prawidłowości tych dowodzi wiele badań (Moskowitz, 2009), wyłania się z nich mocno chaotyczna i nieprzewidywalna wizja ludzkiego umysłu. Większość zachowań może zyskać niemal dowolną interpretację w zależności od tego, czy zaktywizowana zostanie taka czy inna kategoria interpretacyjna. W rzeczywistości jednak w naszym umyśle jest znacznie więcej porządku, pewne rodzaje treści są bowiem uprzywilejowane i znacznie częściej używane w spostrzeganiu ludzi niż inne. Treści te to sprawczość i wspólnotowość. 5.1.3.  Sprawczość i wspólnotowość Jak często podkreślam w tej książce, człowiek jest istotą ultraspołeczną – uczestnikiem licznych relacji społecznych, członkiem różnych grup dbającym o swoje w nich miejsce i poświęcającym na to wiele czasu i energii. Niemniej każdy z nas jest też odrębną jednostką formułującą indywidualne cele i realizującą je dzięki swoim talentom, rozwijaniu umiejętności i kontrolowaniu skuteczności włas­ nych działań. Każdy człowiek jest więc zarazem

Rozdział 5. Spostrzeganie osób

128 sprawcą oraz członkiem wspólnoty. Analizując etnograficzne opisy znanych kultur, antropologowie zidentyfikowali 372 niezmienniki kulturowe, czyli praktyki obserwowane we wszystkich kulturach (Brown, 2000). Oscar Ybarra i współpracownicy (2008) dokonali ich klasyfikacji na implikujące sprawczość, wspólnotowość bądź oba te wymiary równocześnie. Aż dwie trzecie niezmienników dotyczyło co najmniej jednego z nich. Przykłady niezmienników sprawczych to wytwarzanie narzędzi, mapy umysłowe, ćwiczenie umiejętności i krytyczne okresy w uczeniu się. Przykłady niezmienników wspólnotowych to empatia, podziw dla szczodrości i ocena relacji między sobą a innymi. Wreszcie, przykłady niezmienników dotyczących obu wymiarów to leczenie chorych, taniec, podział pracy i kolektywne podejmowanie decyzji (przykłady niezmienników niedotyczących ani sprawczości, ani wspólnotowości: strach przed wężami, preferencja słodkiego smaku). Zupełnie odmienny charakter miało badanie, którego uczestników proszono o przypomnienie sobie i opisanie ważnych zachowań, a więc takich, które podwyższyły lub obniżyły ich ocenę jakiegoś człowieka (bądź samoocenę). Analiza ponad tysiąca zachowań wykazała, że aż 75% z nich dotyczyło sprawności, moralności bądź obu tych treści równocześnie (Wojciszke, 1994b). Oznacza to, że jeżeli czymś się u człowieka przejmujemy, to jest to albo jego moralność (jedna z nazw wspólnotowości, jak się dalej przekonamy), albo sprawność (jedna z nazw sprawczości). Co więcej, nasze sądy o człowieku na tych dwóch wymiarach decydują niemal bez reszty o ogólnym stosunku, jaki do niego mamy – czy to będzie znajomy, przywódca polityczny, własny szef, czy nawet osoba jedynie wyobrażona na podstawie jakichś informacji (Wojciszke, 2010). Te same dwa wymiary mają również kluczowe znaczenie dla własnej tożsamości (ja niezależne – ja współzależne, zob. rozdz. 6.2.3), spostrzegania płci (męskość – kobiecość, rozdz. 20.1), spostrzegania grup społecznych (kompetencja i ciepło, Tabela 5.1. Wzajemna niezależność moralnych i sprawnościowych interpretacji zachowania i wynikająca stąd czteropolowa klasyfikacja działań Interpretacja moralna pozytywna Interpretacja sprawnościowa

negatywna

pozytywna

cnotliwy sukces

grzeszny sukces

negatywna

cnotliwa porażka

grzeszna porażka

Źródło: Wojciszke, 1994b, s. 223.

rozdz. 19.2) oraz przywódców organizacyjnych i politycznych (kierowanie zadaniowe – kierowanie relacyjne, rozdz. 17.4). Nazw jest tu wiele, faktycznie jednak treści te w dużym stopniu się pokrywają. Z jednej strony mamy pojęcia dotyczące funkcjonowania człowieka jako sprawcy (sprawność, kompetencja, męskość, indywidualizm), z drugiej – pojęcia dotyczące funkcjonowania człowieka jako członka wspólnoty i odbiorcy cudzych działań. Te pierwsze określane są mianem sprawczości, drugie zaś – wspólnotowości, a w wypadku spostrzegania osób przyjmują postać sprawności i moralności. Interesującą własnością interpretacji sprawnościowych i moralnych jest to, że opierają się one na zupełnie innych aspektach obserwowanego zachowania: sprawność – na jego skuteczności, moralność zaś na intencjach (czy są dobre, czy złe). Dzięki temu te dwa rodzaje interpretacji są niezależne, zarówno bowiem dobre, jak i złe zamiary można realizować skutecznie bądź nie, jak ilustruje tabela 5.1. Ta podwójność znaczenia sięga o wiele dalej, niż się na pierwszy rzut oka wydaje. Kiedy egzaminator złapie studenta na ściąganiu, obaj są zagniewani, ale wcale nie z tego samego powodu. Przegranie bitwy czy wojny (jak się często zdarzało w naszej historii) jest porażką, choć duma narodowa każe nam w niej widzieć przede wszystkim cnotę (a nawet moralne zwycięstwo). Uratowanie życia innemu człowiekowi (z narażeniem własnego) jest tak typowym czynem moralnym, że wydaje się on trudny do zinterpretowania w inny sposób. A jednak sami bohaterowie koncentrują się zwykle na aspekcie sprawnościowym swoich działań, jak pewien dzielny szkocki kapitan opisany w poniższym akapicie: Emerytowany pilot wojskowy został obwołany bohaterem (…) po uratowaniu dziewczyny tonącej w lodowatej wodzie rzeki. Urodzony w Szkocji kapitan Geoff Burvill (lat 66) zauważył dziewczynę na brzegu rzeki, wracając ze swojego ulubionego pubu, gdzie świętował powitanie Nowego Roku. Widząc, jak dziewczyna wpada do lodowatej wody, bez namysłu skoczył jej na pomoc. Trzymając w jednym ręku linę, bohaterski emeryt drugą rękę wyciągnął po dziewczynę o imieniu Sara. Jak przyznaje: „Sam nie wiem, jak sobie z tym poradziłem. Przełożyłem sobie jej lewe ramię przez szyję, złapałem lewą ręką za linę i z całych sił starałem się wydostać ją z wody”. Sara przyszła już całkowicie do siebie po tym zdarzeniu. Kenneth McGregor, Daily Record (Glasgow, Scotland), 5 stycznia 2010 r.

5.1.  Hierarchia znaczeń zachowania 5 Sprawczość

4,5

Wspólnotowość

4 Nasycenie treścią (0–5)

Choć myślenie o sobie jako o bohaterze byłoby znacznie bardziej pochlebne, kapitan myśli o tym, jak wyciągał coś z wody. Dlaczego? Dlatego, że myśli o własnym działaniu, na które zwykle patrzy się z perspektywy sprawcy. Celem sprawcy jest osiągnięcie zamierzonych celów, co wymaga stałego śledzenia skuteczności własnych działań i owocuje dominacją kategorii sprawczych w ich spostrzeganiu. Natomiast celem biorcy, czyli obiektu cudzych działań, jest uniknięcie szkód bądź pozyskanie korzyści, które z nich wynikają. Wymaga to śledzenia intencji sprawcy (czy są dobre, czy złe), to zaś pociąga za sobą dominację kategorii wspólnotowych w interpretacji obserwowanych działań. Perspektywę sprawcy przyjmujemy przede wszystkim w odniesieniu do działań własnych, a także osób, z którymi się identyfikujemy, dlatego że albo są nam bliskie („moje dziecko”), albo realizują nasze cele („mój prawnik”). Natomiast perspektywę biorcy przyjmujemy w odniesieniu do innych osób, których działania są skierowane na nas bądź osoby nam bliskie (Wojciszke i Baryła, 2006). Stąd też w spostrzeganiu własnych działań dominują treści sprawcze, natomiast w spostrzeganiu działań innych ludzi – treści wspólnotowe. Dowodzi tego wiele badań dotyczących różnych etapów spostrzegania, zarówno tych wczesnych, jak zróżnicowana dostępność umysłowa rozmaitych kategorii interpretacyjnych, jak i końcowych, jak formułowanie ocen innego człowieka lub samoocen. Rycina 5.3 przedstawia wyniki badania, które dotyczyło końcowego etapu spostrzegania społecznego, jakim jest formułowanie ocen globalnych innego człowieka bądź siebie samego. Prosiliśmy uczestników o przypomnienie sobie sytuacji z włas­nego życia, w których jednoznacznie dobrze lub źle ocenili siebie lub inną osobę, która była im bliska albo daleka. Uzasadnienia te zostały następnie zanalizowane z uwagi na stopień, w jakim odwoływały się do sprawczości bądź jej braku oraz wspólnotowości bądź jej braku. Okazało się, że niezależnie od swej pozytywności–negatywności zachowania wpływające na samoocenę były interpretowane głównie w kategoriach sprawczych, a nie wspólnotowych, jak ilustruje lewa część ryciny. Innymi słowy, badani silnie przejmowali się swoimi sukcesami, porażkami oraz posiadanymi bądź nie umiejętnościami, natomiast ważne dla nich zachowania własne jedynie w niewielkim stopniu dotyczyły wspólnotowości, a więc postępków cnotliwych bądź grzesznych czy podtrzymywania i łamania obowiązujących norm. Dokładnie odwrotnie miały się sprawy w odniesieniu do osoby dalekiej (prawa część ryciny) – zachowania

129

3,5 3 2,5 2 1,5 1 0,5 0

ja

bliska Osoba

daleka

Rycina 5.3. Sprawcza i wspólnotowa treść zachowań, które pozytywnie bądź negatywnie wpłynęły na samoocenę lub ocenę najbliższego przyjaciela, lub ocenę osoby odległej Źródło: Wojciszke i Abele, 2008, s. 1143.

wywołujące zmianę jej wartościowania dotyczyły przede wszystkim wspólnotowości, a jedynie nieznacznie – sprawczości. Wreszcie w wypadku osoby bliskiej (przyjaciela) badani przejmowali się zarówno jej sprawczością (a więc spostrzegali ją podobnie jak siebie samych), jak i wspólnotowością, czyli na tym wymiarze zachowywali wrażliwość na moralny wydźwięk jej zachowań, zapewne dlatego, że liczne zachowania osób nam bliskim są kierowane na nas samych. Ludzie bardziej przejmują się więc własną sprawnością niż moralnością, natomiast jeśli chodzi o cudze cechy – jest dokładnie odwrotnie. Jak zauważył belgijski psycholog Guido Peeters (1992), cechy sprawcze są bezwarunkowo korzystne dla ich posiadacza – człowiek inteligentny, sprawny i energiczny przede wszystkim sam zyskuje na tych swoich cechach (inni zaś mogą zyskać lub stracić w zależności od jego zamiarów). Natomiast cechy moralne są korzystne dla innych – to inni zyskują na naszej uczciwości, życzliwości i skłonności do pomagania (my zaś być może na tym zyskamy, jeżeli nam się odwdzięczą, ale na pewno stracimy czas i energię, realizując te cechy). Hipoteza, że ludzie pożądają sprawności bardziej u siebie niż u innych, a moralności bardziej u innych niż u siebie, była sprawdzana na różne sposoby. W jednym z badań przedstawiano jego uczestnikom cztery komercyjne oferty szkoleń (jakich zalew widać na korytarzach każdej uczelni) z prośbą o ocenę, jak bardzo chcieliby w takim szkoleniu uczestniczyć lub też jak bardzo chcieliby, aby w szkoleniu takim wzięła udział inna osoba (konkretny rówieśnik tej samej płci, ale nie najbliższy przyjaciel). Dwie z tych ofert dotyczyły umiejętności sprawczych

Rozdział 5. Spostrzeganie osób

130 –1

–0,5

0

0,5

tywny lub negatywny stosunek do drugiej osoby wynika przede wszystkim z tego, czy uważamy ją za moralną czy niemoralną, sprawność jej działań (inteligencja) zaś tylko nieznacznie modyfikuje ten stosunek w obrębie znaku wyznaczonego przez moralność (zob. rozdz. 12.2.2). Odwrotnie jest przy ocenianiu samego siebie, czyli samoocenie. Samoocena silnie zależy od tego, co myślimy o własnej sprawności (im bardziej uważamy się za sprawnych, tym jest ona wyższa), natomiast słabo lub wcale nie zależy od tego, co myślimy o własnej moralności (Wojciszke et al., 2011). Różnice te nie mają przy tym związku z wiekiem, płcią i kulturą.

1,5

1,2

U siebie

Sprawcze

1

U innych

0,5

–0,75 Wspólnotowe 0,53

Rycina 5.4. Ocena stopnia, w jakim pożądane jest rozwijanie umiejętności sprawczych i wspólnotowych u siebie i innego człowieka

5.2.  Procesy automatyczne

Źródło: na podstawie danych w Abele i Wojciszke, 2007, badanie 3.

Początkowo psychologia społeczna zakładała, że głównym sposobem wyciągania wniosków o ludzkich cechach jest staranna i przemyślana analiza zachowania celowego. Człowiek miał być „naukowcem z ulicy” wdającym się w szczegółowe rozmyślania nad innymi i ich postępowaniem, używając przy tym dość precyzyjnej logiki (Heider, 1958). W szczególności założenie to przyjmowały wczesne teorie atrybucji, o których będzie mowa dalej. Jednak badania nad faktycznym spostrzeganiem jednych ludzi przez innych sugerują raczej coś przeciwnego – że nasze wrażenia powstają niemal natychmiastowo i na podstawie minimalnej informacji o drugim człowieku, co sugeruje raczej automatyczne niż kontrolowane przetwarzanie danych. Przełomowym krokiem były tu studia nad trafnością spostrzegania ludzi w warunkach ich zerowej znajomości, na przykład gdy cała znajomość sprowadza się do wypełniania kwestionariuszy w tym samym pokoju. Co zdumiewające, wzajemne oszacowania cech dokonywane przez osoby znające się w tak małym stopniu okazują się nierzadko znacznie trafniejsze, niż mogłoby wyni-

(zarządzanie czasem i skuteczna perswazja), dwie inne – umiejętności wspólnotowych (samorozwój moralny i udzielanie wsparcia społecznego). Jak ilustruje rycina 5.4, badani chcieli rozwijać umiejętności sprawcze znacznie bardziej u siebie niż u innych, odwrotnie zaś sprawy się miały z umiejętnościami wspólnotowymi – wszakże z zastrzeżeniem, że tych ostatnich w ogóle nie chcieliby rozwijać u siebie, skala oceny stopnia, w jakim trening są pożądane, rozciągała się bowiem od –3 (zdecydowanie nie) przez 0 (ani tak, ani nie) do 3 (zdecydowanie tak). Innymi słowy, badani wręcz niechętnie odnosili się do pomysłu rozwijania własnej wspólnotowości – albo więc uważają, że mają tych umiejętności pod dostatkiem, albo uznają je za nieważne (ale u siebie, nie u innych). Zróżnicowana ważność cech sprawnościowych i moralnych u siebie i innych ma istotne konsek­ wencje dla oceniania zarówno siebie, jak i innych. Ponieważ u innych bardziej pożądamy moralności niż sprawności, nasze ogólne oceny ich dotyczące o wiele bardziej zależą od tej pierwszej. Pozy-

Tabela 5.2. Korelacje pomiędzy spostrzeżeniami nieznajomych a samooszacowaniami osób spostrzeganych w zależności od rodzaju minimalnej informacji i rodzaju szacowanej cechy Cecha

Rodzaj informacji film dźwiękowy

film bez dźwięku

film bez ruchu

tylko dźwięk

Ekstrawersja

0,51*

0,47*

0,33*

0,33*

Ugodowość

0,35*

0,17

0,19

0,21*

Sumienność

0,25*

0,25*

0,32*

0,10

Neurotyzm

0,10

0,27*

0,06

0,14

Otwartość

0,20*

–0,08

0,14

*  Korelacje istotne statystycznie. Źródło: Borkenau i Liebler, 1992, s. 651.

–0,07

5.2.  Procesy automatyczne

5.2.1.  Wnioski z twarzy Ponadprzypadkowa trafność ocen człowieka w warunkach jego zerowej znajomości wskazuje, że wnioski wyciągane są natychmiastowo na podstawie – jak można przypuszczać – wyglądu twarzy oraz zachowania. Hipoteza ta zyskała potwierdzenie w badaniu, gdzie uczestnikom pokazywano zdjęcia twarzy polityka, który zwyciężył wybory na gubernatora stanu, i jego głównego kontrkandydata, który je przegrał. Badani potrafili w około 70% przypadków poprawnie wskazać zwycięzcę, nawet gdy oglądali owe twarze przez zaledwie 250 milisekund (Ballew i Todorov, 2007). Co więcej, oceny kompetencji polityka na podstawie krót-

0,8 0,7 0,6 0,5 Korelacja

kać z przypadku. Peter Borkenau i Anette Liebler (1992) poddali ten problem systematycznym badaniom: nagrywali 100 osób, które wchodziły do pokoju, obchodziły stół, siadały, czytały krótki tekst z prognozą pogody, po czym wychodziły z pokoju (i przechodziły do laboratorium, gdzie wypełniały krótki kwestionariusz samoopisowy). Ten film, albo jednominutowy film przedstawiający tę samą osobę bez ruchu, odtwarzano potem w różnych wersjach innym, nieznającym ich osobom, których zadaniem była ocena rozmaitych cech wyglądu i osobowości osób obserwowanych (tab. 5.2). Każdą cechę oceniano z użyciem czterech skal szacunkowych – na przykład ekstrawersję mierzono za pomocą skal rozmowny–milkliwy, odważny– ostrożny, towarzyski–nietowarzyski i otwarty–powściągliwy. Ponieważ każdy badany–obserwator oceniał każdą ze 100 osób spostrzeganych, badanie zajmowało kilka dni. Przyniosło ono kilka wartych uwagi wyników. Po pierwsze, różni obserwatorzy widzieli to samo w osobach spostrzeganych, to znaczy zgadzali się między sobą, kto jest mniej, a kto bardziej ekstrawertywny czy sumienny (wyjątkiem był neurotyzm, w wypadku którego zgodności nie było). Po drugie, oceny obserwatorów okazywały się często zbieżne z samoocenami obserwowanych osób, czyli z ich wynikami w kwestionariuszach osobowości. Co zrozumiałe, korelacja ocen obserwatorów z ocenami osób obserwowanych była wyższa przy bogatszym źródle informacji, a więc przy filmie dźwiękowym, niż na przykład przy samym dźwięku, jak ilustruje tabela. Po trzecie, korelacja ta różnie się przedstawiała dla poszczególnych cech – najsilniejsza była dla ekstrawersji, a nie pojawiała się wcale lub była bardzo słaba dla neurotyzmu czy otwartości na doświadczenie. Powody tej różnicy są wyjaśnione w ramce Jak to się robi 5.

131

0,4 Wartość

0,3

Zaufanie

0,2 0,1 0 17

33

50

67

100

167

500

Czas ekspozycji twarzy

Rycina 5.5. Korelacja między ocenami twarzy przy krótkich czasach ekspozycji a kryterium w postaci ocen tych samych twarzy oglądanych bez ograniczenia czasowego Źródło: Todorov, Pakrashi i Oosterhof, 2009, s. 821.

kiego oglądania jego twarzy przewidywały w około 70% przypadków jego wygraną w wyborach. Janine Willis i Alexander Todorov (2006) eksponowali badanym zdjęcia kilkudziesięciu twarzy z prośbą o ocenę kilku cech każdej przedstawionej na nich osoby (takich jak kompetencja czy agresywność). Oceny różnych uczestników były ze sobą silnie zbieżne, co sugeruje, że kompetencja czy agresywność są faktycznie „wypisane na twarzy”. Co więcej, wnioski o cechach poszczególnych osób pokazywanych tylko przez ułamek sekundy były bardzo zbliżone do uzyskanych przy nieograniczonym czasie ekspozycji twarzy. Jeżeli uznać wyniki ocen twarzy eksponowanych bez ograniczenia czasowego za kryterium prawdziwości (a więc tego, co „naprawdę” widać na twarzy), to dane z ryciny 5.5 dowodzą, że oceny twarzy o bardzo krótkich czasach ekspozycji (17 i 33 milisekund) są nietrafne, jednak przy ekspozycji przez 50 milisekund wnioski są już trafne, powyżej 100 milisekund zaś ich trafność przestaje rosnąć – wzrasta jedynie subiektywna pewność wniosków, ale ich treść się nie zmienia. Przy tym najlepszym przybliżeniem ogólnej wartościowości twarzy człowieka jest pojedyncza ocena, czy jest on godzien zaufania (wskaźnikiem wartości z ryciny jest średnia ocena 12 innych wartościujących cech). Oceny ludzkich cech są więc dokonywane dosłownie w mgnieniu oka. Na jakiej podstawie? Próbę odpowiedzi na to pytanie zawiera ramka Problem 5.

Rozdział 5. Spostrzeganie osób

132 5.2.2.  Wnioski z zachowania ekspresyjnego Drugim źródłem natychmiastowych wniosków jest niewerbalne zachowanie człowieka, jak dowodzą badania nad cienkimi plastrami zachowania, czyli krótkimi nagraniami urywków wyciętych z naturalnego strumienia zachowania. Idea tych badań jest prosta – nagrywa się naturalne sekwencje zachowań, podczas wywiadu o pracę, wycina krótki, na przykład 10- czy 30-sekundowy fragment, a następnie prosi się badanych o dokonanie różnych ocen osoby w nim przedstawionej, po czym sprawdza się trafność tych ocen na podstawie jakichś obiektywnych kryteriów. Wskaźnikiem trafności wniosków wyciąganych z obserwacji zachowania ekspresyjnego jest ich zgodność z kryterium mierzona współczynnikiem korelacji. Co zdumiewające, wydłużenie nagrania powyżej 30 sekund z reguły nie podnosi już trafności ocen. Nalini Ambady i Robert Rosenthal (1993) odtwarzali badanym 10-sekundowe fragmenty przedstawiające kilkunastu nauczycieli wypowiadających się na temat swoich studentów z prośbą o ocenę, jak dalece każdy nauczyciel był aktywny, uważny, kompetentny, empatyczny, sympatyczny, entuzjastyczny itp. Oceny 15 różnych cech były silnie ze sobą powiązane, zostały więc uśrednione w pojedynczy wskaźnik pierwszego wrażenia, ten zaś korelowano z jakością nauczania, którego wskaźnikiem były rzeczywiste oceny, jakie poszczególni nauczyciele otrzymywali od swoich studentów na koniec semestru. Korelacja pierwszego wrażenia z jakością nauczania wyniosła w tym badaniu aż r = 0,76, czyli pierwsze wrażenie było bardzo dobrym predyktorem faktycznej jakości nauczania. Pierwsze wrażenia oczywiście nie zawsze są tak dobrymi predyktorami faktycznych wyników, jak wskazują rezultaty metaanalizy kilkudziesięciu badań przedstawione w tabeli 5.3. Najgorzej przewidywane były cechy osobowości Tabela 5.3. Trafność różnych przewidywań na podstawie cienkich plastrów zachowania (wyniki metaanaliz) Dziedzina lub kryterium

Średnia trafność (r)

Jakość nauczania

0,45

Jakość pracy zawodowej

0,39

Wynik wywiadu o pracę

0,27

Jakość bliskiego związku

0,27

Cechy osobowości

0,20

Orientacja seksualna

0,58

Poziom testosteronu

0,20

Źródło: Ambady, Bernieri i Richeson, 2000, s. 217.

(wielkiej piątki) i poziom testosteronu, najlepiej zaś – orientacja seksualna. 5.2.3.  Wnioski z zachowania celowego Oczywiście, kluczowym źródłem wniosków o człowieku jest to, co on robi, czyli zachowania celowe, które również są podstawą automatycznego – a nie tylko przemyślanego – wyciągania wniosków. Pierwszych dowodów na to dostarczyła elegancka seria badań Jamesa Ulemana i współpracowników nad spontanicznym wnioskowaniem cech (Uleman, Newman i Moskowitz, 1996). Prosili oni badanych o zapamiętywanie serii zdań opisujących zachowania różnych ludzi (sekretarka w połowie czytanego kryminału zorientowała się, kto zabił), a następnie o ich przypominanie. To ostatnie (swobodne odtwarzanie) okazało się lepsze, kiedy było wspomagane pojawieniem się określenia silnie skojarzonego z sekretarką („maszyna do pisania”), co jest oczywiście zgodne z prawami pamięci. Co ciekawe, polepszało się ono także wtedy, kiedy w roli wskazówki wspomagającej występowała nazwa cechy („bystra”), którą można było wywnioskować z danego zachowania. Wygląda więc na to, że badani spontanicznie (czyli bez instrukcji czy świadomie powziętego zamiaru) wnioskowali o cechach w momencie odczytywania opisu zachowania. Kolejne badania pokazały, że takie spontaniczne wnioskowanie cech występuje nawet wtedy, kiedy głównym zadaniem osób badanych jest zapamiętywanie długich liczb (a opisy zachowań występują w roli dystraktorów, czyli bodźców rozpraszających uwagę), co sugeruje, że wnioskowanie to ma charakter automatyczny. Pozostaje jednak pytanie, czy wnioski o cechach dotyczą tylko zachowania, czy także jego wykonawcy, a więc czy faktycznie są to bezwiedne wnioski na temat osób. W ciekawy, a przekonujący sposób odpowiedzieli na nie Donal Carlston i John Skowronski (1994). W ich badaniach uczestnicy najpierw uczyli się skojarzeń pomiędzy zdjęciami osób i wspomnianymi opisami zachowań (kilkakrotnie oglądając pary twarz–opis). Po tygodniu ci sami badani uczyli się skojarzeń pomiędzy twarzami a cechami, przy czym niektóre twarze się powtarzały, a inne były nowe. Okazało się, że uczenie się skojarzeń pomiędzy już pokazywaną twarzą a cechą, którą nasuwał opis zachowania sprzed tygodnia, było wyraźnie szybsze niż uczenie się skojarzeń między „starą” twarzą a jakąś nową cechą czy między nową twarzą a „starą” (sprzed tygodnia) cechą. Wystąpiły tu więc oszczędności przy ponownym uczeniu się skojarzeń, choć kojarzone cechy

5.2.  Procesy automatyczne

133

nie były w ogóle w pierwszej fazie badania eksponowane, a tylko spontanicznie wnioskowane przez

badanych. Eksperyment ten dowiódł, że badani faktycznie wnioskowali o cechach osób ze zdjęć.

Problem 5: Co wypisane jest na twarzy?

Wymiar dominacji

Alexander Todorov (2009) podjął szeroko zakrojony program badań nad spostrzeganiem ludzi na podstawie samej tylko twarzy. W pierwszy kroku dał badanym kilkadziesiąt zdjęć rzeczywistych osób, prosząc o swobodne opisy ich cech. Trzynaście najczęściej powtarzających się cech wyselekcjonowano do następnego etapu, który polegał na tym, że kolejni badani oceniali te same twarze pod względem wskazanych cech. Oceny te zostały poddane analizie głównych składowych, która ujawniła dwa najważniejsze czynniki. Pierwszy, nazwany wartościowością twarzy, wyjaśniał 63% wariancji sądów. Pozytywnie nasycone były nim takie cechy, jak godzien zaufania, stabilny emocjonalnie, odpowiedzialny, opiekuńczy i atrakcyjny, negatywnie zaś takie cechy, jak dziwaczny, podły, agresywny i nieszczęśliwy. Drugi czynnik – nazwany dominacją – wyjaśniał 18% wariancji i obejmował takie cechy, jak dominujący, agresywny, pewny siebie i podły. Pojedynczymi cechami, które najlepiej reprezentują wymiary zidentyfikowane w badaniach Todorova, okazały się zaufanie (godzien zaufania) i dominacja. Również inne badania przekonują, że możliwość zaufania człowiekowi jest jego najważniejszą i nieodmiennie najbardziej pożądaną cechą w każdym typie relacji, podczas gdy inne cechy, na przykład inteligencja, są pożądane w jednych kontekstach (tam, gdzie są potrzebne), w innych zaś mało ważne (Cottrell, Neuberg i Li, 2007). W kolejnym kroku Todorov i współpracownicy stworzyli model komputerowy reprezentujący zmienność twarzy pod względem zaufania i dominacji. Model pozwala generować morfy, czyli sztuczne twarze o neutralnej ekspresji emocjonalnej, ale o własnościach fizycznych wyrażających ich zróżnicowanie pod względem ufności i dominacji. Rycina 5.6 przedstawia próbkę takich morfów – pośrodku znajduje się twarz neutralna z punktu widzenia tych dwóch wymiarów. Na osi poziomej twarze różnią się stopniem odczytywanego z nich zaufania – od twarzy budzącej skrajną nieufność (po lewej) do twarzy uważanej za najbardziej godną zaufania (po prawej). Na osi pionowej twarze różnią się stopniem odczytywanej z nich skłonności do dominacji. Morfy umożliwiają bardzo precyzyjne i silne manipulowanie ilością zaufania i dominacji, jakie można odczytać z twarzy. Pozwoliło to stwierdzić, że część wniosków z twarzy jest wyciągana poza świadomością. Na przykład w jednym z badań eksponowano twarze neutralne z prośbą o ocenę, jak dalece osoby o takich obliczach są godne zaufania. Kiedy twarz neutralna była poprzedzana podprogową ekspozycją twarzy budzącej dużą nieufność, tę pierwszą oceniano bardziej negatywnie niż wtedy, kiedy była podprogowo poprzedzana twarzą budzącą dużą ufność. Nieświadomego charakteru przetwarzania tych informacji dowodził nie tylko krańcowo krótki czas ekspozycji (20 milisekund), lecz także fakt, że badani nie byli potem w stanie rozpoznać twarzy używanych jako prymy, czyli podprogowe bodźce poprzedzające. Zaletą morfów z ryciny 5.6 jest możliwość wykrywania, jakie inne sądy zmieniają się wraz ze zmianami tych własności twarzy, z których ludzie wnioskują o zaufaniu i dominacji. W ten sposób wykryto, że wymiar dominacji silnie pokrywa się z męskością–kobiecością. Najbardziej dominująca twarz z ryciny jest uderzająco męska (i znamionuje siłę fizyczną), podczas gdy twarz najmniej dominująca jest skrajnie kobieca (i znamionuje słabość fizyczną). Z kolei wymiar wartościowości pokrywa się z mimicznym wyrazem gniewu i szczęścia. Twarz budząca krańcową nieufność wygląda na zagniewaną, podczas gdy ta budząca krańcową ufność – na szczęśliwą. Ponieważ zróżnicowanie ekspresji na wymiarze gniewny–szczęśliwy jest wskaźnikiem złych lub dobrych intencji, spostrzeganie twarzy na wymiarze wartościowości pozostaje równoznaczne z decyzją o unikaniu–dążeniu. Za tą interpretacją przemawia również fakt, że sądy na wymiarze zaufania silniej się zmieniają pod wpływem wyglądu twarzy w zakresie Wymiar zaufania negatywnym (z lewej strony ryciny) niż pozytywnym (z prawej strony). Jest to zgodne z licznymi danymi wskazującymi na lepsze różnicowanie bodźców zagraRycina 5.6. Dwuwymiarowy model spostrzegania żających niż bezpiecznych (Czapiński, 1988). Z punktu twarzy. Rycina przedstawia twarze z silnie uwypuk­ widzenia szans na przetrwanie precyzyjne rozróżnianie lonymi cechami morfologicznymi wskaźnikującymi rodzajów niebezpieczeństwa może być skrajnie ważne wymiary zaufania i dominacji (mierzonymi w od(decydować o przeżyciu), podczas gdy różnicowanie chyleniach standardowych od średniej). Cechy imbodźców bezpiecznych czy nagradzających nie ma taplementowano za pomocą modelu komputerowekiego znaczenia. go opierającego się na ocenach 300 emocjonalnie neutralnych twarzy Źródło: Todorov, 2009.

Rozdział 5. Spostrzeganie osób

134 5.3.  Procesy kontrolowane Oczywiście, nie wszystkie procesy spostrzegania osób mają tak automatyczny i natychmiastowy charakter. Wiele wniosków, jakie wyciągamy na temat innych, jest starannie przemyślana i w pełni świadoma. Dzieje się tak szczególnie wtedy, kiedy działania jakiejś osoby są dla nas ważne i nic nam nie przeszkadza w myśleniu. 5.3.1.  Klasyczne modele atrybucji Teorie atrybucji opisują i wyjaśniają potoczne interpretacje przyczyn zachowania innych osób (i własnego). Atrybucja to zdroworozsądkowy wniosek o przyczynie zachowania lub zdarzenia. Początkowo teorie atrybucji zakładały, że człowiek jest „naukowcem z ulicy”, który zgodnie z pewnymi racjonalnymi regułami wykorzystuje informacje o różnych aspektach zachowania obserwowanej osoby dla formułowania trafnych wyjaśnień przyczynowego zachowania. Na początku przyjrzymy się tym klasycznym modelom atrybucji. Założenie o potocznym obserwatorze jako naukowcu okazało się jednak trudne do utrzymania w świetle badań nad atrybucjami faktycznie dokonywanymi przez ludzi. Badania te ujawniły występowanie licznych deformacji procesu atrybucji, omówionych w kolejnym podrozdziale. Twórcą teorii atrybucji jest Fritz Heider (1958), który swoje koncepcje uważał za rekonstrukcję sposobu, w jaki „psycholog naiwny”, czyli przeciętny człowiek, wyjaśnia sobie przyczyny ludzkich zachowań. Przede wszystkim zakłada on, iż zachowanie jest łączną konsekwencją sił tkwiących w otoczeniu (czynniki zewnętrzne) i sił tkwiących w działającej jednostce (czynniki wewnętrzne). Siły te oddziałują na zachowanie addytywnie, tzn. dodają się do siebie. Im większa każda z nich, tym bardziej rośnie szansa na pojawienie się zachowania. Nawet jeżeli siły osobiste sprzyjające jakiemuś zachowaniu są zerowe lub ujemne (prezydent miasta nie chce się zgodzić na lokalizację w nim nowego supermarketu), do jego podjęcia mogą skłonić odpowiednio duże siły zewnętrzne (nacisk miesz-

kańców lub kolegów z własnej partii bądź łapówka). I na odwrót – możemy wykonywać nawet marnie płatną pracę (minimalna siła zewnętrzna), jeżeli bardzo nas ona interesuje (duża siła osobista). Analizy Heidera stały się inspiracją dla licznych koncepcji atrybucyjnych, które przejęły przede wszystkim rozróżnienie między przyczynami wewnętrznymi i zewnętrznymi. Na przykład Bernard Weiner (1986), który zajmował się spostrzeganiem przyczyn sukcesów i porażek (własnych lub cudzych), dołączył do wymiaru umiejscowienia przyczyn zachowania (wewnętrzne–zewnętrzne) wymiar ich stałości–zmienności oraz kontrolowalności. Tak więc sukces i porażka mogą być wyjaś­ niane na osiem zasadniczych sposobów, jak ilustruje tabela 5.4. Wszystkie te możliwe typy przyczyn uzyskanego wyniku są przez ludzi rozpatrywane, decyzja o zadziałaniu jednej z nich (czyli atrybucja) jest zaś podejmowana na podstawie różnego rodzaju informacji. O rozstrzygnięciu, czy zadziałała przyczyna wewnętrzna, czy zewnętrzna, decyduje przede wszystkim porównanie wyników obserwowanej osoby z wynikami innych osób. Jeżeli Janek uzyskuje wyniki podobne do osiąganych przez kolegów, atrybucja jest zewnętrzna; jeżeli wyniki Janka odbiegają w górę lub w dół od wyników kolegów – atrybucja jest wewnętrzna (to coś w Janku decyduje o jego szczególnych wynikach). W wypadku atrybucji wewnętrznej pojawia się nadto konieczność rozstrzygnięcia pomiędzy czynnikiem stałym (zdolności lub typowy wysiłek) a zmiennym (wysiłek czasowy – wkładany tylko w to jedno zadanie). Rozstrzygnięcie to jest zwykle dokonywane na podstawie wyników poprzednio uzyskiwanych przez ocenianą osobę. Jeżeli aktualny wynik pozostaje zgodny z poprzednimi (Janek wypadł w tym zadaniu podobnie dobrze lub źle jak poprzednio), to przypisywany jest poziomowi zdolności; jeżeli wynik okazuje się niezgodny z poprzednimi – przypisywany jest poziomowi zmiennego (czasowego) wysiłku. Rodzaj dokonanej atrybucji wpływa na oczekiwania dotyczące przyszłości, a także na przeżywa-

Tabela 5.4. Zróżnicowanie spostrzeganych przyczyn sukcesu lub porażki na wymiarach umiejscowienia, stałości i kontrolowalności Wewnętrzne

Kontrolowalność

Zewnętrzne

stałe

zmienne

Kontrolowalne

typowy wysiłek

czasowy wysiłek

opinia nauczyciela

nietypowa pomoc

Niekontrolowalne

zdolności

nastrój

trudność zadania

pech/szczęście

Źródło: na podstawie koncepcji Weinera, 1986.

stałe

zmienne

5.3.  Procesy kontrolowane

ne emocje i poziom wykonania. Oczekiwania przyszłych wyników są uzależnione przede wszystkim od stałości atrybucji: jeżeli sukces na egzaminie przypiszemy zdolnościom albo typowemu wysiłkowi, to bardziej oczekujemy jego powtórzenia w przyszłości niż po przypisaniu go czynnikom zmiennym (takim jak szczególnie duży, choć nietypowy wysiłek włożony w przygotowanie albo niezwykła pomoc innych w rodzaju podania ściągi). Stałość atrybucji nasila także reakcje emocjonalne, choć ich treść uzależniona jest od umiejscowienia i kontrolowalności. Na przykład kontrolowalność przyczyny porażki budzi gniew skierowany na siebie (przy atrybucji wewnętrznej, takiej jak zbyt mały wysiłek) bądź na innych (przy atrybucji zewnętrznej, jak niechęć nauczyciela). Z kolei duma przeżywana jest po porażce przypisanej czynnikom wewnętrznym i kontrolowalnym itd. Martin Seligman (1993) pokazał, że wyjaśnianie własnych porażek czynnikami wewnętrznymi, stałymi i niekontrolowanymi (np. brakiem inteligencji) to pesymistyczny styl wyjaśniania stanowiący poważny czynnik ryzyka depresji. Osoby doświadczające porażek i wyjaśniające je za pomocą takich przyczyn, jak brak inteligencji, są bardziej narażone na popadnięcie w depresję. Do rozważań Heidera nawiązuje też sformułowana przez Jonesa i Davisa (1965) teoria wniosków korespondentnych, dotycząca wnioskowania o dyspozycyjnych cechach człowieka na podstawie jego działania. Wyjaśnianie ludzkiego zachowania jest tu rozumiane jako poszukiwanie korespondencji (odpowiedniości) między zaobserwowanym działaniem, intencją działającego człowieka (aktora) i jego predyspozycjami, czyli cechami osobowości. Wniosek korespondentny – taki, że za obserwowanym zachowaniem kryje się jakaś odpowiadająca mu trwała cecha aktora – jest dla obserwatora najbardziej użyteczny, ponieważ nie tylko pozwala zrozumieć przyczyny danego postępku, lecz także umożliwia przewidywanie zachowań tego samego aktora w przyszłości. Aby taki wniosek wyciągnąć, obserwator musi odpowiedzieć na dwa podstawowe pytania. Po pierwsze, czy zachowanie aktora było intencjonalne? Po drugie, jaka była jego intencja, czyli co on właściwie chciał osiągnąć? Obserwatorzy uznają działanie za intencjonalne, jeżeli uważają, że: 1) aktor wiedział o skutkach, do jakich doprowadzi jego działanie oraz 2) miał swobodę działania i mógł swoim działaniem doprowadzić do tych skutków. Co do pytania drugiego, teoria zakłada, że wnioskowanie o treści intencji aktora dokonywane jest na podstawie analizy nietożsamych efek-

135 tów różnych jego działań. Jeżeli Adam wybrał pracę analityka w banku, a odrzucił równie dobrze płatne oferty pracy jako agenta public relations lub szefa kadr w firmie spedycyjnej, to możemy wnioskować, że woli pracę wymagającą niewielu kontaktów z ludźmi, a więc że jest introwertykiem (odrzucone oferty wymagają raczej ekstrawersji). Nie możemy natomiast wnioskować o jego zainteresowaniu pieniędzmi, ponieważ wszystkie oferty zawierały obietnicę wysokich zarobków, które były tożsamymi skutkami każdego wyboru. Jedynym nietożsamym skutkiem możliwości wybranej był brak kontaktów z ludźmi. Kiedy jednak okazuje się dodatkowo, że pierwsza oferta pochodziła z warszawskiej centrali banku, a dwie pozostałe – z oddziału firmy ulokowanego w Poznaniu (czyli kolejnym nietożsamym skutkiem jest lokalizacja miejsca pracy), to pewność wniosku o introwersji Adama słabnie – wybór mógł być równie dobrze podyktowany nadzieją na szybki awans, o który łatwiej w centrali niż w lokalnym oddziale. Im więcej jakieś działanie ma skutków nietożsamych ze skutkami innych, odrzuconych możliwości, tym słabsza możliwość wyciągania jednoznacznych wniosków korespondentnych. Analiza nietożsamych efektów działania często nie wystarcza, aby więc sformułować wnioski, obserwatorzy posiłkują się innymi informacjami. Najważniejszą z nich jest zgodność–niezgodność zachowania z oczekiwaniami. Z kolei najistotniejszym oczekiwaniem jest przypuszczenie, że ludzie starają się pozyskać aprobatę innych i dlatego zachowują się w społecznie aprobowany sposób. Choć po przyjściu do pracy witamy się z koleżanką, dopytując o zdrowie jej dziecka, nie musi to świadczyć o naszej życzliwości, ponieważ tak „się” po prostu robi. Dopóki człowiek robi to, co „się robi”, co jest społecznie oczekiwane i aprobowane, dopóty jego zachowanie nie daje podstaw do wnioskowania o cechach tej osoby. Silną podstawą do wnioskowania o cechach osobowości jest natomiast zachowanie sprzeczne z oczekiwaniami. Dotyczy to także oczekiwań związanych z odgrywaną przez aktora rolą społeczną – osoba mówiąca kwadrans bez przerwy zostanie uznana za gadułę, jeżeli wygłasza toast na urodzinach, ale nie, jeżeli wygłasza mowę obrończą w sądzie. Odnosi się to również do oczekiwań związanych z przynależnością aktora do jakiejś kategorii społecznej – jeżeli adwokat nie mówi przynajmniej przez kwadrans, to uważamy go za milczka, gdyż po tym rodzaju ludzi spodziewamy się wielu słów. Z omawianej koncepcji wynika też przewidywanie, że pewność wniosków korespondentnych

136 powinna słabnąć, kiedy działanie aktora jest ograniczone czynnikami sytuacyjnymi, a więc kiedy nie ma on swobody działania (np. robi to, co kazał dyrektor), albo gdy jest ono narzucone odgrywaną rolą społeczną. Bardzo liczne dane przekonują jednak, że ludzie nie doceniają sytuacyjnych ograniczeń działań aktora i formułują wnioski korespondentne z większym stopniem pewności, niż to jest uzasadnione. Innymi słowy – wyciągają wnioski o cechach aktora nawet z takich działań, które w istocie są uwarunkowane sytuacyjnie (Gilbert, 1995). Interesującą ilustrację tego podstawowego błędu atrybucji stanowią badania, w których ludzie uczestniczyli parami w zaaranżowanym dla nich quizie „Wiem wszystko”. Jedna osoba z pary była losowo przypisywana do roli pytającego, druga zaś – do roli odpowiadającego. Pytający mógł zadać jakiekolwiek pytanie, pod warunkiem że sam znał na nie odpowiedź. Zadaniem odpowiadającego było udzielenie odpowiedzi. Sytuacja ta w oczywisty sposób stawiała pytającego na lepszej pozycji. Mógł on na przykład zapytać, jak się nazywa stolica Hondurasu (Tegucigalpa), gdyż niedawno czytał książkę o tym kraju. Odpowiadający czytał książkę, powiedzmy, o sąsiedniej Nikaragui i wiedział, jak się nazywa jej stolica (Managua), ale ponieważ pytany był o Honduras, nie mógł się swoją wiedzą pochwalić. Wiedza pytającego była tu wyraźnie preferowana (jak na egzaminie). Niemniej, kiedy na zakończenie badania obu uczestników poproszono o ocenę własnej wiedzy ogólnej, badani grający rolę pytających uważali się za mądrzejszych, a podobnie sądzili niezaangażowani obserwatorzy (Ross, Amabile i Steinmetz, 1977). Obok tego poznawczego zniekształcenia atrybucji w postaci przeceniania roli czynników wewnętrznych, Jones i Davis zakładali, że atrybucje są zniekształcane także przez czynniki motywacyjne. Mianowicie skłonność do upatrywania przyczyn zachowania w predyspozycjach aktora rośnie: 1) kiedy jego działania mają silne konsekwencje dla obserwatora (jeżeli aktor wyrządza nam duże szkody lub przynosi duże zyski, silniej wnioskujemy o jego cechach) oraz 2) kiedy jego działania są ksobnie interpretowane przez obserwatora (silniej wnioskujemy o cechach aktora, gdy uważamy jego działania za skierowane osobiście na nas). Teoria Jonesa i Davisa dotyczy wnioskowania o cechach osoby działającej na podstawie jej zachowania, natomiast inna klasyczna koncepcja zaproponowana przez Kelleya (1967, 1972) obejmuje szerszy zakres wniosków atrybucyjnych. Model współzmienności Kelleya zakłada, że potoczne wyjaśnianie powtarzających się zachowań

Rozdział 5. Spostrzeganie osób

polega na sprawdzaniu, które czynniki współzmieniają się z obserwowanym zachowaniem. Próbując wyjaśnić jakieś zachowanie, na przykład głośny śmiech Janka podczas oglądania występu pewnego komika, obserwator bierze pod uwagę trzy rodzaje informacji. Po pierwsze, o spójności zachowania – a więc to, czy Janek zawsze śmieje się podczas występów tego komika. Po drugie, o wybiórczości zachowania – czy Janek reaguje tak na wszystkich komików, czy tylko na tego jednego. Po trzecie, o powszechności zachowania – czy innych ludzi komik ten też śmieszy, czy nie. Spójność zachowania oznacza, że ta sama osoba zachowuje się podobnie przy wszystkich okazjach i „razach”, wybiórczość – że zachowuje się w taki sposób tylko w odniesieniu do danego bodźca, ale nie innych bodźców podobnego rodzaju, powszechność zaś – że inni ludzie zachowują się podobnie w stosunku do tego samego bodźca. Jeżeli zachowanie jest wysoce spójne (Janek zawsze śmieje się z tego komika), wybiórcze (śmieje się bardziej z tego komika niż z innych) i powszechne (wszyscy się z niego śmieją), to przyczynę zachowania upatruje się w bodźcu, na które zachowanie jest kierowane (komiku). Jeżeli natomiast zachowanie jest wysoce spójne, niewybiórcze (Janek śmieje się ze wszystkich komików) i niepowszechne (inni nie śmieją się z tego komika), to jego przyczynę upatruje się w działającej osobie (Janek jest śmieszkiem). Przyczynę każdorazowo upatruje się więc w tym czynniku, który pojawia się wtedy, gdy występuje dane zachowanie i który jest nieobecny pod nieobecność owego zachowania. Dziesiątki badań przekonują, że ludzie są w stanie opierać swe atrybucje na informacji o spójności, wybiórczości i powszechności zachowania, nie zawsze jednak to czynią, a jeżeli już, to z niejednakowym zapałem. Faktyczne atrybucje zwykle w największym stopniu opierają się na informacji o spójności zachowania (ułatwiającej wnioskowanie o cechach aktora jako przyczynach), a najsłabiej na informacji o jego powszechności (Fiske i Taylor, 2008). 5.3.2.  Deformacje procesu atrybucji Klasyczne koncepcje atrybucji zainspirowały wiele badań, które pokazały, że atrybucje faktycznie dokonywane przez ludzi często odbiegają od normatywnych postulatów modelu współzmienności czy teorii wniosków korespondentnych. Problem ten jest znany pod nazwą deformacji procesu atrybucji, z których najważniejszymi są podstawowy błąd atrybucji, egotyzm i egocen-

5.3.  Procesy kontrolowane

jego uwzględnienie osłabi atrybucje wewnętrzne – skoro wszyscy „biegają za pieniędzmi”, zachowanie Janka można wyjaśnić duchem czasów, a nie indywidualnymi cechami. Najbardziej przekonującego wyjaśnienia dostarcza trójetapowy model atrybucji sformułowany przez Daniela Gilberta (1995). Zakłada on, że pierwszym etapem procesu atrybucji jest identyfikacja, czyli odpowiedź na pytanie, co aktor robi, na wnioskowanie zaś o cechach składają się dwa kolejne etapy: automatyczny wniosek o cesze oraz kontrolowana poprawka na sytuację. Gilbert odwołuje się z jednej strony do podziału procesów psychicznych na automatyczne i niewymagające zasobów operacyjnych umysłu oraz kontrolowane i pochłaniające te zasoby (zob. rozdz. 3.1.3), z drugiej zaś strony do wyników wskazujących, że sama obserwacja zachowania powoduje przypisanie aktorowi zgodnej z tym zachowaniem cechy niezależnie od sytuacji (zob. rozdz. 5.2.3). Widok gniewnie krzyczącego mężczyzny automatycznie aktywizuje pojęcie agresywności, które opisuje zarówno sens zachowania, jak i cechę jego wykonawcy. Jednak takie automatyczne przypisanie cechy nie jest jeszcze końcową atrybucją, ta bowiem wymaga dodatkowo uwzględnienia poprawki na sytuację. Jeżeli mężczyzna krzyczy, gdyż został sprowokowany (kolega kopnął go w kostkę), przypisujemy mu agresję znacznie słabiej niż wtedy, gdy robi to bez żadnej prowokacji. Powodem podstawowego błędu atrybucji jest to, że przypisanie 12

Relaksujące 11

Niepokojące 10,31

Ocena lękowości (1–13)

tryzm atrybucyjny oraz zjawisko fałszywej powszechności. Najlepiej udokumentowaną deformacją jest podstawowy błąd atrybucji polegający na skłonności do przypisywania cudzych zachowań czynnikom wewnętrznym przy niedocenianiu roli wyznaczników sytuacyjnych tych zachowań (Ross, 1977). Jeżeli Janek gniewnie pokrzykuje na kolegę, to wyciągamy wniosek, że jest agresywny, a nie doceniamy faktu, że kolega go sprowokował złośliwą uwagą podczas gry w piłkę. Pierwsze wyjaśnienie podstawowego błędu atrybucji sformułował jeszcze Heider (1958), twierdząc, że zachowanie aktora wypełnia „pole percepcyjne” obserwatora – silnie przyciąga uwagę i stanowi zatem figurę na tle sytuacji. Ponieważ ludzie upatrują przyczyn w tym, na czym skupia się ich uwaga, przeceniają rolę cech aktora, a nie doceniają roli mało wyrazistych wyznaczników sytuacyjnych. Choć dużej roli uwagi i wyrazistości dowodzi wiele badań, a wzrost wyrazistości aktora nasila podstawowy błąd atrybucji, liczne dane wskazują, że błąd ten nie jest tylko skutkiem automatycznego skupiania uwagi na aktorze (Fiske i Taylor, 2008). Po pierwsze, małe dzieci nie dokonują atrybucji dyspozycyjnych – uczą się tego dopiero pod koniec dzieciństwa. Po drugie, skłonność do tych atrybucji występuje przede wszystkim w kulturach indywidualistycznych (Zachodu), a nie kolektywistycznych (np. Dalekiego Wschodu). Tylko w tych pierwszych panuje bowiem przekonanie, że postępowanie jednostki wyraża to, jaka jednostka jest, w drugich natomiast uważa się, że postępowanie jednostki (a nawet jej ekspresja emocjonalna) wynika z podporządkowania się naciskom sytuacyjnym, przede wszystkim normom i oczekiwaniom innych. Po trzecie, podstawowy błąd atrybucji słabnie, kiedy obserwator ma świadomość, że będzie musiał swoje sądy uzasadnić i wyjaśnić. Wreszcie po czwarte, błąd ten występuje także w badaniach, których uczestnicy jedynie czytają opisy cudzych zachowań (zamiast je faktycznie obserwować), nie może być więc mowy o wypełnianiu pola percepcyjnego przez aktora. Inne wyjaśnienie nadmiernej skłonności do osobowościowych atrybucji cudzego zachowania nawiązuje do wzmiankowanej już tendencji do pomijania informacji o powszechności zachowania. Jeżeli Janek poświęca wiele czasu na pogoń za dobrami materialnymi, szansa uznania, że to jego cechy (przywiązanie do dóbr materialnych) są odpowiedzialne za to zachowanie, oczywiście rośnie, kiedy pomijamy fakt, że pogoni takiej oddaje się współcześnie bardzo wiele innych osób. Dopiero

137

10 9,28 8,88

9

8

7,79

7 Jedno zadanie

Dwa zadania

Rycina 5.7. Ocena lękliwości osoby wypowiadającej się na tematy relaksujące lub niepokojące dokonywana w warunkach jednego i dwóch zadań Źródło: na podstawie danych w Gilbert, Pelham i Krull, 1988, s. 735.

Rozdział 5. Spostrzeganie osób

138 cechy na podstawie zachowania ma charakter automatyczny, podczas gdy uwzględnienie poprawki na sytuację to proces kontrolowany. Pierwszy z tych procesów może się pojawić niemalże w każdych warunkach, drugi zaś wymaga wolnych zasobów umysłowych i łatwo ulega zaburzeniu, jeżeli umysł obserwatora jest zajęty czymś innym. Rozumowanie to sprawdzali w serii eleganckich eksperymentów Gilbert, Pelham i Krull (1988). W jednym z nich badani obserwowali na wideo pewną dość nerwową kobietę wypowiadającą się na różne tematy. Uczestnicy nie znali treś­ ci wypowiedzi kobiety (fonia została wyłączona), choć u dołu ekranu wyświetlano im tematy, na jakie mówiła. Dla połowy badanych były to tematy silnie niepokojące (publiczne upokorzenie, ulubione fantazje seksualne), dla drugiej połowy zaś – tematy relaksujące (hobby, wymarzone wakacje). Zadaniem osób badanych było ocenić lęk jako cechę kobiety na podstawie jej mimiki, która we wszystkich warunkach była identyczna. Jak ilustruje rycina 5.7, uczestnicy przekonani, że kobieta wypowiada się na tematy niepokojące, przypisywali jej znacznie mniejszą lękliwość (a więc uwzględniali poprawkę na treść wypowiedzi) niż osoby przekonane, że porusza ona tematy relaksujące. Jednakże ta różnica niemal całkowicie zanikała, gdy umysł badanych zajęty był innym, równolegle wykonywanym zadaniem – zapamiętywaniem pokazywanych im słów. W tych warunkach dwóch zadań badani przypisywali kobiecie sporo lęku, niezależnie od tematu wypowiedzi. Dodatkowe zadanie nie przeszkadzało więc w początkowym przypisaniu cechy, ale wyraźnie uszkadzało branie poprawki na sytuację, czyli treść zadanych tematów. Co ciekawe, nie liczy się tutaj proste odwrócenie uwagi od nacisku sytuacyjnego, lecz właśnie pochłonięcie umysłu równoległym zadaniem. W opisanym badaniu bowiem słowa do zapamiętania były… nazwami tematów, na które wypowiadała się obserwowana kobieta. Podstawowy błąd atrybucji wynika zatem z dużej podatności ostatniej fazy wnioskowania (poprawka na sytuację) na zahamowanie wskutek pochłonięcia zasobów poznawczych równolegle wykonywanymi zadaniami. Warto przy tym podkreślić, że naszemu spostrzeganiu osób prawie zawsze towarzyszą inne zadania – rzadko przecież siadamy naprzeciw innej osoby i oddajemy się wyłącznie kontemplacji tego, jaka ona jest. Nawet kontrolowanie własnego zachowania (towarzyszące większości interakcji społecznych) jest takim równoległym zadaniem, które może całkowicie ha-

mować uwzględnianie poprawki na sytuację. Stąd powszechność podstawowego błędu atrybucji. Inna postulowana deformacja to asymetria atrybucji aktora i obserwatora: podczas gdy cudze zachowania wyjaśniamy raczej czynnikami wewnętrznymi, w odniesieniu do zachowań włas­ nych stosujemy raczej czynniki zewnętrzne. Kiedy Marysia zakocha się w Janku, powiadamy „ależ ona kochliwa” (widzimy, że przyczyną tak intensywnych uczuć nie może być Janek); sama Marysia jednak upatruje przyczyny swoich uczuć w Janku („ach, jakiż on barczysty i ogólnie wspaniały”). Choć hipoteza o asymetrii atrybucji aktor–obserwator wiele lat cieszyła się dużą popularnością, zainspirowane nią badania dowiodły, że w istocie tej asymetrii… nie ma (zob. rozdz. 6.1.3). Asymetria aktor–obserwator jest jednak zwykle słaba (Malle, 2006) i łatwo zanika w służbie motywu ochrony samooceny – jeżeli własne zachowanie jest wyraźnie pozytywne, ludzie silniej przypisują je czynnikom wewnętrznym niż sytuacyjnym. Motyw samooceny jest też odpowiedzialny za kolejną deformację – egotyzm atrybucyjny, czyli tendencję do wyjaśniania własnych zachowań w pochlebny dla siebie sposób. Na przykład Janusz Czapiński pytał narodową próbkę Polaków, od czego lub kogo zależało to, że poprzedni rok był dla nich udany lub nieudany. Jak ilustruje tabela 5.5, odpowiedzi w ogromnym stopniu były funkcją tego, czy dany rok był udany (sukces), czy też nieudany (porażka). W szczególności własne sukcesy są wyjaśniane czynnikami wewnętrznymi (atrybucje podwyższające poczucie własnej wartości), porażki zaś – czynnikami zewnętrznymi (atrybucje obronne). Pierwsza z tych skłonności jest przejawiana częściej i w sposób bardziej konsekwentny niż druga – ludzie z reguły sobie przypisują sukcesy, a choć porażki przypisują co prawda chętniej sytuacji, czasami upatrują ich przyczyny w samych sobie. Sugeruje to, iż motyw samooceny (obrona i podwyższanie poczucia własnej wartości) nie jest jedynym mechanizmem egotyzmu atrybucyjnego. Inny mechanizm to zgodność–niezgodność uzyskaTabela 5.5. Odsetek wskazań, od czego lub kogo zależało to, że miniony rok był w życiu respondenta udany lub nieudany Nieudany

Udany

Od innych ludzi

34

27

Od losu

59

39

Od władz

26

4

Ode mnie

29

82

Źródło: Czapiński i Panek, 2009, s. 200.

5.3.  Procesy kontrolowane

100 90

Odsetek rzeczywisty

80 58

60

54

50

0

66 55

58

55 45

28

30 10

ROK 1998 60

37

40 20

Odsetek subiektywny

ROK 1994

70 Odsetki

nego wyniku z oczekiwaniami. Jeżeli przygotowywaliśmy się do egzaminu i go zdaliśmy, wynik ten jest zgodny z naszym oczekiwaniem i łatwiej przyjąć zań odpowiedzialność niż za porażkę, której ani nie planowaliśmy, ani nie oczekiwaliśmy. Jeżeli jednak porażka była oczekiwana (wiedzieliśmy, że egzamin jest bardzo trudny), to rośnie skłonność do przyjmowania za nią odpowiedzialności. Innym zniekształceniem jest egocentryzm atrybucyjny polegający na przecenianiu własnego wkładu w jakiś wynik osiągany wspólnie z innymi osobami. Ross i Sicoly (1979) zapytali osoby pozostające w małżeństwie, jaki odsetek różnych obowiązków domowych (zakupy, sprzątanie itd.) jest wykonywany przez nie, a jaki przez partnera. Zsumowane procenty odpowiedzialności przypisywanej sobie przez oboje małżonków z reguły przekraczały 100%, co oznacza, że przynajmniej jedno z nich przeceniało swój wkład. Jedno z możliwych wyjaśnień tego efektu odwołuje się do motywu samooceny, jednakże egocentryzm atrybucyjny stwierdza się także w odniesieniu do wyników negatywnych, tak więc pochlebne myślenie o samym sobie nie do końca wyjaśnia przecenianie własnego wkładu. Głównym mechanizmem odpowiedzialnym za egocentryzm jest większa łatwość przypomnienia sobie działań własnych niż partnera (dobrze pamiętam zakupy, które sam robiłem, ale nie pamiętam zakupów męża, gdyż mnie przy nich nie było). Ostatnią gruntownie uzasadnioną empirycznie deformacją atrybucji jest efekt fałszywej powszechności polegający na przecenianiu stopnia rozpowszechnienia własnych poglądów, zachowań i preferencji (Ross, Greene i House, 1977). Rycina 5.8 ilustruje ten efekt na przykładzie postaw Polaków wobec dostępności aborcji – w roku 1994 (tuż przed wprowadzeniem nowej ustawy regulującej tę kwestię) i cztery lata później. Choć rzeczywiste postawy Polaków wobec tego problemu były silnie zróżnicowane (co ilustrują faktyczne odsetki badanych opowiadających się za każdym stanowiskiem), zwolennicy poszczególnych opinii uważają zwykle, że większość Polaków myśli podobnie jak oni sami (co ilustrują odsetki subiektywne poda-

139

17

12 przeciw pośrednie

za

przeciw pośrednie

za

Stanowisko w sprawie dopuszczalności aborcji

Rycina 5.8. Efekt fałszywej powszechności: rzeczywiste i subiektywne odsetki Polaków zajmujących różne stanowiska w sprawie dopuszczalności aborcji (dwie próby ogólnopolskie badane w latach 1994 i 1998) Źródło: Wojciszke, 2002b, s. 109.

wane w odpowiedzi na pytanie „Jaki procent Polaków jest tego samego zdania, co Pan/i?”). Efekt fałszywej powszechności dotyczy wielu własnych cech i poglądów (np. palacze przeceniają liczbę palących osób), choć nie tych najbardziej pozytywnych, w wypadku których ludzie wolą przeceniać raczej własną wyjątkowość (w służbie motywu samooceny). Zakładanie, że nasze poglądy i cechy występują u innych częściej niż w rzeczywistości, jest uwarunkowane dwoma czynnikami. Pierwszy wiąże się z podwyższoną dostępnością umysłową: kiedy myślimy o jakiejś kwestii, bardziej skupiamy się na własnym stanowisku niż na innych możliwych, o których często w ogóle nie myślimy, jako że zdają nam się niemożliwe do przyjęcia. Ponadto zwyk­ le otaczamy się ludźmi „rozsądnymi”, czyli o poglądach podobnych do naszych, żyjąc w swoistym getcie informacyjnym. Drugi powód jest taki, że przecenianie powszechności swoich poglądów utwierdza nas w poczuciu ich słuszności, co samo w sobie jest pożądane, a ponadto podnosi przekonanie o wartości własnej osoby. Drugie z tych wyjaśnień każe oczekiwać, że przecenianie pojawia się przede wszystkim u osób wyznających poglądy mniejszościowe (co również ilustruje rycina 5.8), jako że ich opinie są częściej atakowane i wymagają silniejszej obrony.

Rozdział 5. Spostrzeganie osób

140

Jak się to robi 5: Oceny trafności spostrzegania osób

Poziom trafności

Czy spostrzegamy ludzi w sposób trafny, a więc zgodny z rzeczywistością? Na to pytanie próbowano odpowiedzieć na wiele sposobów. Na przykład Stephen Porter i współpracownicy (2008) pokazywali badanym twarze 17 bandytów poszukiwanych listem gończym oraz tyleż twarzy noblistów nagrodzonych za działalność humanitarną. Czas ekspozycji twarzy wynosił albo 30 sekund, albo 0,1 sekundy, choć okazało się, że odgrywał niewielką rolę. Zadaniem uczestników była ocena stopnia, w jakim każda osoba zasługuje na zaufanie, jest miła i agresywna, a następnie rozpoznanie, kto jest bandytą, a kto noblistą. Nobliści byli spostrzegani jako bardziej godni zaufania, życzliwsi i mniej agresywni od bandytów, ale różnice te były niewielkie, choć przekraczały poziom wahań przypadkowych. Jednak tylko 61% bandytów zostało rozpoznanych jako niegodni zaufania, noblistów zaś rozpoznano jako godnych zaufania zaledwie w 53% przypadków (co nie różniło się od wartości losowej). Wyniki te wskazują więc na bardzo niewielką trafność natychmiastowego spostrzegania tego, czy ktoś jest godzien zaufania, czy nie. Badanie Portera i współpracowników jest interesujące z powodu przekonującego kryterium prawdziwości. Nietrudno jednak zauważyć, że kryterium to jest bardzo wąskie – nadaje się do nielicznych cech i nielicznych osób spostrzeganych. Właśnie kryterium, czyli wskaźnik prawdy o człowieku, stanowi najpoważniejszy problem w badaniach nad trafnością, ponieważ każdy wskaźnik budzi wątpliwości. Trzy kryteria używane są najczęściej. Po pierwsze, opisy innych obserwatorów – jeżeli to, co sądzimy o Krysi, zgadza się z tym, co sądzą o niej inni, to rośnie szansa, że nasze sądy na jej temat są prawdziwe, szczególnie jeśli oni dobrze Krysię znają. To nieco zawodne kryterium, ponieważ ludzie bywają stronniczy i popadają w stereotypowe myślenie, które nie musi być trafne (kiedyś wszyscy wierzyli, że Ziemia jest płaska, co widać gołym okiem). Pod drugie, samoopisy, czyli deklaracje na własny temat w kwestionariuszach osobowości. Wydaje się to kryterium jeszcze bardziej zawodnym, jako że sądy ludzi o sobie są zwykle nazbyt pochlebne i wydają się tylko słowami. Jednak kwestionariusze osobowości to nie tylko słowa – setki badań dowodzą, że osoby o odmiennych wynikach w kwestionariuszach inaczej myślą o świecie, co innego widzą w konkretnych sytuacjach społecznych, inaczej zapamiętują, a przede wszystkim zachowują się w odmienny sposób. Kryterium trzecim jest właśnie przewidywanie zachowań – jeżeli nasze sądy o Krysi pozwalają dobrze przewidzieć, co uczyni ona w przyszłym tygodniu, to nie sposób im odmówić prawdziwości. Pewnym problemem jest tutaj oczywiście dobór zachowań (aby dobrze wyrażały daną cechę) i to, aby było ich wiele (konkretne, pojedyncze zachowania są zwykle słabo przewidywane na podstawie ogólnych cech). Z tabeli 5.6 wynika, że trafność spostrzegania różnych cech przedstawia się podobnie przy dwóch pierwszych kryteriach i jest wyraźnie niższa przy kryterium trzecim – przewidywaniu zachowań. Metaanalizy z tej tabeli prezentują wyniki pochodzące od ponad 40 tysięcy badanych. Jeżeli nawet znajdziemy jakieś badanie, które wykazuje kompletny brak trafności albo doskonałą trafność spostrzegania innych, to i tak niewiele ono zmieni. Tabela 5.6 i rycina 5.9 świadczą o tym, że trafność przedstawia się różnie dla różnych cech. Najtrafniej ocenianą cechą jest ekstrawersja – zapewne dlatego, że liczne jej przejawy są dobrze widoczne (takie jak towarzyskość, rozmowność, silne wyrażanie emocji). Natomiast trafność ocen neurotyzmu jest wyraźnie mniejsza, zapewne dlatego, że większość 0,6 przejawów tej cechy (zamartwianie się, skłonność do depresji i lęku) pozostaje słabiej widoczna w zachowaniu. 0,5 Wreszcie trafność spostrzegania rośnie wraz ze wzrostem znajomości obserwatora z obserwowaną osobą. Ekstrawersja Jak wskazuje rycina 5.9, ten przyrost trafności wraz ze 0,4 znajomością jest nieco silniejszy dla cech słabo obserwowalnych, takich jak neurotyzm. Problem trafności spostrzegania nie sprowadza się 0,3 oczywiście tylko do wnioskowania o cechach. Z adaptaNeurotyzm cyjnego punktu widzenia najważniejszym przedmiotem wnioskowania są intencje czy zamiary osoby spostrze0,2 ganej, szczególnie te o zagrażającym charakterze. Niemniej intencje są ulotne i znalezienie dla nich przekonującego kryterium trafności wydaje się zadaniem jeszcze 0,1 trudniejszym i na razie nierozwiązanym. Tabela 5.6. Trafność spostrzegania ludzi w zależności od cechy i rodzaju kryterium w świetle metaanaliz (współczynniki korelacji) Cecha

Opisy innych Samoopisy Zachowanie

Ekstrawersja

0,43

0,41

0,26

Sumienność

0,36

0,37

0,19

Neurotyzm

0,33

0,34

0,18

Otwartość

0,32

0,34

0,25

Ugodowość

0,32

0,29

0,14

Źródło: Connelly i Ones, 2010, s. 1102, 1106, 1113.

0 1

2

3

4

5

6

Poziom znajomości

Rycina 5.9. Poziom trafności spostrzegania ekstrawersji i neurotyzmu w zależności od stopnia znajomości osoby spostrzeganej *  Kryterium trafności był samoopis osoby spostrzeganej; poziom znajomości: 1 = osoba nieznana, 2 = przypadkowy znajomy, 3 = kolega z pracy, 4 = współmieszkaniec z akademika, 5 = przyjaciel, 6 = członek rodziny. Źródło: na podstawie metaanalizy w Connelly i Ones, 2010, s. 1106.

5.4.  Ocenianie ludzi

5.4.  Ocenianie ludzi Dotychczasowe rozważania nad spostrzeganiem ludzi dotyczyły deskryptywnego, czyli opisowego aspektu znaczenia informacji o nich. Obok niego większość informacji o człowieku ma też znaczenie wartościujące, czyli ewaluatywne. Jeżeli mówimy, że ktoś jest głupi, to chodzi nam nie tylko o jego niską sprawność procesów umysłowych, lecz także o to, że zasługuje na negatywną ocenę. Niemal wszystkie określenia człowieka w języku naturalnym zawierają wartościowanie (ocenę), o czym można się przekonać, wymieniając dowolne nazwy cechy. Dlatego w języku potocznym nie można niczego powiedzieć o człowieku, nie wartościując go przy okazji. Ponieważ oceny wartościujące bywają krzywdzące i same w sobie wzbudzają negatywne emocje w stosunku do spostrzeganej osoby, poprawność polityczna (jak również język naukowy) każą ich unikać. Mówimy więc „sprawny inaczej” (poprawność) albo „niska sprawność procesów umysłowych” (nauka), co brzmi sztucznie, ale ma tę zaletę, że nie wzbudza nienawiści czy pogardy. Spostrzegając innych, ludzie nie tylko interpretują ich zachowania w kategoriach kryjących się za nimi cech, lecz także wnioskują o wartościującym znaczeniu tych zachowań. Kształtują sobie ogólne wrażenie, jak dalece spostrzegana osoba jest dobra lub zła. Od dawna przy tym wiadomo, że te dwa rodzaje znaczenia – opisowe i wartościujące – są oddzielnie kodowane w pamięci i odmiennie przetwarzane, gdyż służą różnym funkcjom (Lewicka, 1993). Znaczenie opisowe jest przetwarzane celem skategoryzowania osób, czyli rozpoznania ich cech i motywów (intencji), natomiast znaczenie wartościujące jest przetwarzane celem zdecydowania, czy osób tych należy raczej unikać, czy też dążyć do kontaktu z nimi. Z punktu widzenia przetrwania oceny takie mają kapitalne znaczenie, dlatego wiele z nich formułujemy w sposób natychmiastowy i automatyczny, nawet jeszcze przed szczegółowym rozpoznaniem ocenianego obiektu. Inne oceny mają charakter przemyślany. Omówię tu trzy najważniejsze sposoby ujmowania procesu oceniania jako wartościowań automatycznych, jako oddolnej integracji danych o ocenianym człowieku i jako procesu tendencyjnego sprawdzania hipotez. 5.4.1.  Oceny automatyczne Podobnie jak w wypadku wniosków opisowych, wiele ocen wartościujących ma natychmiastowy i bezwiedny charakter, za co odpowiedzialne

141 są głównie dwa mechanizmy: przenoszenie ocen ze schematów i przenoszenie ocen z bieżących stanów oceniającego człowieka. Omawiane w rozdziale 3 schematy zawierają nie tylko informacje opisowe o typowych własnościach egzemplarza schematu, lecz także typowe reakcje afektywne (uczuciowe) na egzemplarz schematu, m.in. przedstawiciela jakiejś kategorii osób. Na przykład schemat policjanta zawiera nie samą wiedzę o typowych cechach policjanta (umundurowany, wysoki, zasadniczy), ale również typowe oceny i reakcje emocjonalne (strach, niechęć, ocena negatywna). Zidentyfikowanie spostrzeganego człowieka jako uosobienia jakiejś kategorii czy schematu prowadzi nie tylko do aktywizacji prototypu (informacji opisujących typowy egzemplarz schematu), lecz także do typowej reakcji afektywnej na egzemplarz danego schematu. W konsekwencji ocena spostrzeganej osoby może być skutkiem przeniesienia reakcji z odpowiedniego prototypu na tę osobę, dokładnie na takiej samej zasadzie, na jakiej działa uprzednio omówione „wzbogacanie” pamięci o informacje wygenerowane z prototypu. Ocena globalna napotkanego człowieka może zatem wynikać z jego początkowego (często nieświadomego) sklasyfikowania, a nie z roztrząsania jego szczegółowych własności. Ponieważ proces ten jest automatyczny i prosty, może on przebiegać bardzo szybko, co dobrze przystaje do obserwacji, że nasze reakcje afektywne na innych ludzi bywają natychmiastowe i nierzadko występują jeszcze przed odebraniem czy zanalizowaniem dokładnych danych na temat ocenianego człowieka (Zajonc, 1980b). Występowania tego rodzaju zjawisk dowodzą badania Susan Fiske (1982) i jej współpracowników nad wpływem wywieranym przez schematy zarówno zindywidualizowane („mój narzeczony”), jak i szeroko podzielane („polityk”) na spostrzeganie osób rzeczywistych i fikcyjnych. Badania te wykazały, że identyczne cechy osoby spostrzeganej – same w sobie neutralne czy nawet dodatnie – prowadziły do oceny silnie negatywnej, jeżeli ich nosiciel był spostrzegany jako uosobienie negatywnego schematu polityka, bądź też do oceny względnie neutralnej, jeżeli taka identyfikacja nie miała miejsca. Niemniej zjawisko to występowało jedynie u tych badanych, którzy mieli dobrze wykształcony stosowny schemat (w tym wypadku dysponowali szeroko rozbudowaną wiedzą o politykach). Fiske sformułowała także przejrzysty i potwierdzony licznymi badaniami model teoretyczny precyzujący, w jakich warunkach oceny mają charakter schematopochodny, a w jakich ich formuło-

Rozdział 5. Spostrzeganie osób

142 wanie przyjmuje postać oddolnej integracji danych (Fiske i Pavelchak, 1993). Model ten zakłada, że oceny schematopochodne pojawiają się w dwóch wypadkach. Po pierwsze, gdy wśród danych o ocenianym człowieku znajduje się identyfikator kategorii (np. informacja, że jest on policjantem, albo widok jego munduru), a dane o jego szczegółowych cechach albo nie dotyczą zawartości kategorii (np. „chadza na ryby”, co ma się nijak do zawartości schematu „policjant”), albo są z tą kategorią zgodne (np. „wysoki”). Po drugie, wówczas gdy identyfikator nie jest dany, ale konfiguracja cech jest tak charakterystyczna dla kategorii, że automatycznie wywołuje ją z pamięci (np. jeżeli napotkana osoba jest i wysoka, i zasadnicza, i niezbyt rozgarnięta równocześnie). W obu tych wypadkach przestajemy interesować się dalszymi cechami specyficznymi dla ocenianej osoby i formułowanie oceny odbywa się na zasadzie przeniesienia reakcji afektywnej typowej dla danej kategorii osób na tę konkretną jednostkę. Jeżeli jednak specyficzne cechy człowieka okazują się sprzeczne z kategorią bądź nie wywołują z naszej pamięci żadnego schematu, wówczas żadnej gotowej oceny nie można wykorzystać i musi ona zostać sformułowana od podstaw, czyli na mocy oddolnej integracji danych. Fiske i współpracownicy udowodnili także, że rola schematów w ocenianiu (i spostrzeganiu człowieka w ogóle) rośnie wtedy, gdy: •  dany schemat był niedawno używany do formułowania ocen (dzięki czemu cechuje go wysoka 5 4,91

Cechy pozytywne

4,8

Cechy negatywne

4,8

Ocena cech

4,6

4,54

4,5

4,5

4,4

4,2 4,1

4 pozytywne

neutralne

negatywne

dostępność pamięciowa i duże prawdopodobieństwo ponownego użycia); •  schemat jest mało skomplikowany wewnętrznie (dzięki czemu zawarte w nim treści są jednoznacznie pozytywne lub negatywne, a prototypowa reakcja afektywna jest silna); •  sąd wydawany jest w pośpiechu (ocenianie schematopochodne pochłania mniej czasu); •  losy człowieka oceniającego nie zależą od człowieka ocenianego (ten pierwszy może więc sobie pozwolić na pomyłki w ocenie i jest słabo motywowany do dokładności). Drugi mechanizm automatycznego formułowania ocen wartościujących jest jeszcze prostszy i polega na przeniesieniu pozytywnego lub negatywnego stanu doświadczanego przez osobę oceniającą na osobę ocenianą. Jeżeli czujemy się dobrze, ocenimy nową osobę pozytywnie. Jeżeli źle – ocenimy ją gorzej. Mechanizm ten działa głównie w odniesieniu do osób nieznanych (w stosunku do których nie mamy jeszcze wykształconej żadnej postawy) i może mieć całkowicie nieświadomy charakter. Ilustrują to badania Melissy Ferguson i współpracowników (2005), którzy prosili ich uczestników o ocenę kilku cech pozytywnych (szczerość, twórczość i mądrość) lub negatywnych (samolubność, niegrzeczność i podłość) kilkudziesięciu osób przedstawionych im za pomocą zdjęć. Tuż przed ekspozycją każdego zdjęcia i oceną wyświetlano badanym krótkie „błyski”, ich zadaniem było zaś wskazać jak najszybciej, czy błysk był wyświetlany z lewej, czy z prawej strony ekranu. Błyski zawierały słowa o treści pozytywnej („wakacje”, „prezent”), o treści negatywnej („bomba”, „zarazki”) albo były neutralnymi, pozbawionymi sensu ciągami liter („mozarbnab”). Ponieważ słowa były wyświetlane bardzo krótko (70 milisekund) i dodatkowo przykryte „maskami” (następnymi ciągami liter wyświetlanymi przez 50 milisekund), badani nie byli w stanie świadomie ich odczytać – zaledwie 3% spośród nich w ogóle zdawało sobie sprawę z tego, że błyski zawierały jakieś słowa, a nikt nie potrafił powiedzieć, jakie. Umysły badanych wyraźnie jednak reagowały na uczuciową treść słów, przenosząc ją na osoby ze zdjęć. Jak ilustruje rycina 5.10, po prymowaniu słowami pozytywnymi badani silniej przypisywali osobom ze zdjęć cechy pozytywne niż negatywne, po prymowaniu zaś słowami negatywnymi – odwrotnie.

Warunki prymowania

Rycina 5.10. Oceny cech osób ze zdjęć w zależności od warunków prymowania Źródło: Ferguson, Bargh i Nayak, 2005, s. 188.

5.4.2.  Oddolna integracja danych Omówione dotąd automatyczne oceny są formułowane głównie wtedy, kiedy jesteśmy mało

5.4.  Ocenianie ludzi

zainteresowani osobą ocenianą (jest ekspedientką w sklepie, a nie naszym szefem) albo coś nam przeszkadza w formułowaniu ocen (nie mamy czasu zastanawiać się nad ekspedientką, bo myślimy o szefie). Kiedy jednak zależy nam na trafności ocen, wówczas formułujemy je w sposób przemyślany. Ponieważ praktycznie każda informacja o innym człowieku zawiera taką czy inną ocenę, nasz ogólny stosunek doń jest rezultatem procesu integracji (scalania) tych cząstkowych ocen. Najprostsza możliwa zasada integrowania ocen cząstkowych w ocenę globalną to ich sumowanie. Jeżeli Adamowi przysługują takie cechy, jak wesoły (+2), inteligentny (+3) i życzliwy (+3), a ich oceny cząstkowe (powiedzmy, na skali od –3 do +3) przedstawiają się tak jak podano w nawiasach, to nasza ocena globalna Adama wyniesie +8. Inna zasada integrowania danych to uśrednianie, oparte na założeniu, że ocena globalna jest wynikiem uśrednienia ocen cząstkowych. Nasz przykładowy Adam zasługiwałby zatem na ocenę 2,67. W niektórych warunkach przewidywania obu modeli się różnią. Tak dzieje się na przykład wtedy, gdy do zestawu informacji dodamy jeszcze jedną, mniej krańcową od dotychczasowych. Model sumowania zakłada, że rezultatem dodania takiej (i zresztą każdej pozytywnej) informacji będzie wzrost oceny globalnej, model uśredniania zakłada natomiast jej spadek. W przykładzie z Adamem dodatkowa informacja, że jest on zwinny (+1), spowodowałaby wzrost oceny (z +8 na +9) w myśl modelu sumowania, a spadek (z 2,67 do 2,25) w myśl modelu uśredniania. Liczne badania Normana Andersona (1981) i współpracowników dowiodły, że w takiej sytuacji trafniejsze są przewidywania modelu uśredniania: ocena globalna rośnie wskutek dodania nie każdej informacji pozytywnej, lecz jedynie informacji pozytywniejszej od już posiadanych. To samo stosuje się do spadku oceny w wyniku otrzymywania dalszych danych negatywnych. Trzeci model zaproponowany przez Andersona to ważone uśrednianie, oparte na założeniu, że ocena globalna jest wynikiem uśrednienia ocen cząstkowych pomnożonych przez ich wagę. Waga oceny cząstkowej wyraża jej ważność, czyli wielkość wpływu na ocenę globalną w porównaniu z innymi, współwystępującymi informacjami. Najważniejszym wyznacznikiem wagi informacji jest treść celu, z uwagi na który formułujemy ocenę innego człowieka. Jeżeli oceniamy Adama jako kandydata do wspólnego spędzenia wakacji, to życzliwość będzie odgrywała większą rolę w naszej ocenie niż inteligencja, choć cechy te są jednakowo pozytywne. Jeżeli oceniamy go jako

143 ewentualnego partnera do tenisa, to najważniejsza może się okazać zwinność, choć jest to cecha ogólnie mniej pozytywna od pozostałych. Ważone uśrednianie pozwala także uwzględnić efekty kolejności otrzymywanych informacji przez przypisanie stosunkowo większej wagi informacjom początkowym. Liczne badania dowodzą, że informacje uzyskane jako pierwsze wywierają silniejszy wpływ na ocenę globalną niż te otrzymane w dalszej kolejności. Ten efekt pierwszeństwa sprawia, że osoba opisana jako inteligentna – przedsiębiorcza – impulsywna – krytyczna – uparta – zazdrosna jest ceniona wyżej niż osoba opisana w odwrotnej kolejności (Asch, 1946). Efekt pierwszeństwa wynika głównie z tego, że informacje otrzymane jako pierwsze dostarczają kontekstu interpretacyjnego dla danych uzyskanych w dalszej kolejności. Jeżeli więc dowiadujemy się o, powiedzmy, lojalności osoby mądrej, inaczej to zinterpretujemy niż wiadomość o lojalności głupca. W pierwszym wypadku lojalność znaczy tyle, co wierność i konsekwencja; w drugim – tyle, co uparta ślepota i niezdolność do zmiany. Ponieważ prawie wszystkie dane o ocenianych osobach cechują się pewną wieloznacznością, informacje uzyskane jako pierwsze z kolei i początkowy sąd o ocenianym człowieku służą jako umysłowe narzędzie subiektywnego ujednoznaczniania danych. Inne zjawisko wykryte w badaniach nad wartościowaniem to niejednakowe traktowanie przez ludzi danych pozytywnych i negatywnych, co znane jest pod nazwą asymetrii pozytywno-negatywnej. Liczne dane Janusza Czapińskiego (1985, 1988) dowodzą, że asymetria owa rozkłada się na dwa różne efekty. Pierwszy z nich to inklinacja pozytywna – skłonność do formułowania raczej pozytywnych niż negatywnych ocen innych ludzi, siebie samego, obiektów społecznych i świata w ogólności (czyli optymizm). Ludzie tacy z reguły przeceniają stopień osobistej kontroli nad biegiem wydarzeń i pozostają raczej w pozytywnym niż negatywnym nastroju. Drugi składnik asymetrii to efekt negatywności, czyli większy wpływ informacji negatywnych niż pozytywnych na oceny ogólne. Negatywne zdarzenia i komunikaty niosą więcej informacji i są lepiej przez ludzi różnicowane – na przykład w językach naturalnych istnieje z reguły więcej negatywnych niż pozytywnych określeń cech ludzkich czy emocji (aby się o tym przekonać, spróbujmy wymienić wszystkie nazwy emocji – których jest więcej, dodatnich czy ujemnych?). Informacje negatywne prowadzą do subiektywnie pewniejszych wniosków, gdy pochodzą z wiarygodnego źródła. Ludzie wymagają też

144 lepszego uzasadnienia sądów negatywnych niż pozytywnych i precyzyjniej uzasadniają własne oceny negatywne. Inklinacja pozytywna oznacza większą wagę informacji dodatnich, efekt negatywności zaś – większą wagę informacji ujemnych. Efekty te są sprzeczne, nie mogą zatem występować równocześnie. Od czego więc zależy, który z nich się pojawi? Czapiński powiada, że głównym czynnikiem jest to, czy mowa o faktach, czy o nadziejach i oczekiwaniach. Kiedy mowa o faktach, czyli wiarygodnych informacjach o innym człowieku, negatywy wywierają silniejszy wpływ od pozytywów – w wypadku, gdy jednych i drugich jest tyle samo, opinia ogólna jest negatywna. Pesymizm ma więc swoje źródło w realizmie. Kiedy jednak mowa o oczekiwaniach, przypuszczeniach i hipotezach, pozytywy stają się ważniejsze od negatywów, opinia ogólna zaś – pozytywna. Optymizm ma więc swoje źródła w teoriach i oczekiwaniach. Zresztą optymizm ten – nawet gdy nierealistyczny – okazuje się często zbawienny dla człowieka, ponieważ wzmaga jego wysiłki, a dzięki temu i osiągane wyniki (zob. rozdz. 10.4.3). Po drugie, ujemna ocena osoby cechującej się zarówno zaletami, jak i wadami (efekt negatywności) jest przejawem strategii unikania ryzyka w kontaktach interpersonalnych. Ogólnie negatywna ocena takiej osoby prowadzi do wycofania się z wszelkich z nią kontaktów, co wyklucza ewentualne szkody. Niemniej strategia taka jest adaptacyjna wyłącznie na krótką metę – w dłuższym planie czasowym prowadziłaby do zaniku kontaktów społecznych jednostki, jako że większość naszych bliźnich ma nie tylko zalety. Aby utrzymać i rozwijać kontakty społeczne, jednostka musi więc przynajmniej czasami ujawniać efekt pozytywności, czyli decydować, że dwuznaczna osoba zasługuje na dodatnią ocenę. Z funkcjonalnego punktu widzenia decyzja taka wydaje się najrozsądniejsza, gdy jej możliwe konsekwencje są raczej niewielkie. Rozumowanie to prowadzi do przewidywania, że efekt pozytywności pojawi się wówczas, gdy integrujemy sprzeczne (pozytywne i negatywne) informacje o niewielkiej intensywności, efekt negatywności zaś – podczas integrowania sprzecznych danych o wartościowości silnej (kiedy koszty cudzych wad mogą być wielkie). Przewidywanie to potwierdził empirycznie Czapiński (1982). Po trzecie, występowanie omawianej asymetrii jest uzależnione od opisowej treści informacji stanowiącej podstawy ocen – czy treść ta dotyczy moralności, czy sprawności ocenianego człowieka – zróżnicowania wskazywanego już w rozdzia-

Rozdział 5. Spostrzeganie osób

le 5.1.3. W dziedzinie moralności informacje o zachowaniach pozytywnych są mniej diagnostyczne dla odpowiadających im cech osobowości niż zachowania negatywne. Większość ludzi zachowuje się przeważnie uczciwie, życzliwie i przyzwoicie – taki jest nakaz społeczny i spotyka się to z aprobatą otoczenia, w związku z czym nie wiadomo, czy zachowanie takie wynika ze szczególnych cech osobowości, czy też z wymogów społecznych. Przeciwnie jest z zachowaniami nieuczciwymi – jeżeli ktoś kradnie, świadczy to na pewno o jego nieuczciwości, a nie o uleganiu naciskom. Odwrotnie sprawy się mają w dziedzinie sprawności, gdzie zachowania negatywne są mało diagnostyczne dla cech, czyli pozwalają o nich wnioskować z niewielkim stopniem pewności. Na egzaminie można słabo wypaść nie z powodu braku zdolności, lecz z przyczyny braku motywacji, słabego przygotowania lub niechęci egzaminatora. Silnie diagnostyczne są natomiast zachowania pozytywne – jeżeli ktoś rozwiąże zadanie, z którym inni nie dają sobie rady, świadczy to na pewno o wysokim poziomie zdolności (przy niskim ich poziomie zadanie po prostu nie zostałoby rozwiązane). Omówione zróżnicowanie diagnostyczności pozytywów i negatywów w tych dwóch dziedzinach decyduje o tym, że silny efekt negatywności stwierdza się jedynie w dziedzinie moralności, natomiast w dziedzinie sprawności ulega on zanikowi, a nawet odwróceniu do efektu pozytywności (Reeder, 1985; Skowronski i Carlston, 1987). Jeżeli dowiadujemy się więc, że ktoś ukradł 1000 zł i że ofiarował taką samą sumę na sierociniec, pozostajemy przy negatywnej opinii o jego moralności. Jeżeli natomiast dowiadujemy się, że ktoś raz ukończył bieg jako pierwszy, a raz jako ostatni w dobrej stawce zawodników, jesteśmy raczej wysokiego zdania o poziomie jego talentu. Efekty pozytywności i negatywności w procesie integrowania sprzecznych danych zależą więc zarówno od treści informacji, jak i od natężenia jej wartościowości. Oba te czynniki mogą działać niezależnie, a w konsekwencji warunki najbardziej sprzyjające efektowi pozytywności to integrowanie sprzecznych informacji dotyczących sprawności i słabo nasyconych wartościowaniem, natomiast efektowi negatywności sprzyja przetwarzanie informacji dotyczących moralności i silnie nasyconych wartościowaniem. Wykazali to Wojciszke, Brycz i Borkenau (1993), dając osobom badanym dwa pozytywne i dwa negatywne opisy zachowań tej samej cechy. Jak ilustruje tabela 5.7, kiedy wszystkie zachowania dotyczyły cechy sprawczej, takiej jak inteligencja, wniosek i cena ogólna były

5.4.  Ocenianie ludzi

pozytywne (zwłaszcza gdy informacja była tylko umiarkowanie wartościująca). Gdy jednak zachowania pozytywne i negatywne dotyczyły uczciwości, a więc cechy wspólnotowej, ostateczne wnioski były negatywne, szczególnie przy informacji krańcowo wartościującej.

145 Tabela 5.7. Efekty pozytywności i negatywności we wnioskowaniu o cechach i w ocenach globalnych w dziedzinie sprawczości i wspólnotowości przy integrowaniu informacji o umiarkowanym lub krańcowym znaczeniu wartościującym Wartościowość

5.4.3.  Tendencyjne sprawdzanie hipotez Trzeci model jest swoistym wypośrodkowaniem tego, co się dzieje przy oddolnym zbieraniu danych i ocenianiu na podstawie schematu. W myśl tego podejścia punktem wyjścia procesu oceniania jest zwykle jakaś mniej lub bardziej nieświadoma hipoteza co do tego, jaka okaże się formułowana ocena. Ta wstępna hipoteza prowadzi do tendencyjnego zbierania potwierdzających ją danych o osobie ocenianej nieświadomie (Wojciszke, 1991). Źródłem hipotez mogą być nasze motywacje (do oceny kochanego człowieka przystępujemy zwykle z nastawieniem, że okaże się ona raz jeszcze pozytywna), dotychczasowa wiedza ogólna (o policjantach) czy początkowa wiedza o danej osobie (egzaminator przekonany o nieuctwie jakiegoś studenta traktuje egzamin jako okazję do sprawdzenia tej opinii), a nawet własne stany emocjonalne (będąc w dobrym humorze, formułujemy więcej ocen pozytywnych, niż będąc w złym). Niezależnie od swego źródła hipotezy takie w dość podobny sposób zniekształcają proces formułowania oceny, ponieważ wpływają na przebieg różnych składających się nań operacji umysłowych. W szczególności hipotezy: •  organizują proces poszukiwania danych w otoczeniu bądź we własnej pamięci (m.in. nastawiają na poszukiwanie danych istotnych dla rozstrzygnięcia o prawdziwości hipotezy, pozwalają skrócić poszukiwanie danych, gdy okazują się one zgodne z oczekiwaniem, a wydłużyć je w wypadku sprzeczności); •  decydują o interpretacji znaczenia danych i o sposobie ich ujednoznaczniania w wypadku wieloznaczności (zwykle niejasne dane są asymilowane, „podciągane” do hipotezy); •  decydują o wiarygodności danych (akceptacja danych prawdopodobnych, podważanie wiarygodności danych nieprawdopodobnych); •  zmieniają zachowanie autora hipotez w taki sposób, że osoby stanowiące obiekt hipotez mogą je potwierdzać własnym postępowaniem (samospełniające się przepowiednie). Nastawienie na poszukiwanie danych istotnych dla rozstrzygnięcia o prawdziwości hipotezy pozwala szukać tego, co ważne, a ignorować to, co

Dziedzina treści sprawcze

wspólnotowe

Średnia

Wnioski dotyczące cech Umiarkowana

1,01*

0,25

0,63*

Krańcowa

0,33

–0,94*

–0,32*

Średnia

0,67*

–0,34*

Oceny ogólne Umiarkowana

1,37*

–0,09

0,64*

Krańcowa

0,56*

–1,30*

–0,38*

Średnia

0,97*

–0,69*

*  Oceny istotnie odbiegające od zera, czyli wartości neutralnej. Źródło: Wojciszke, Brycz i Borkenau, 1993, s. 330.

nieważne. Sprawdzanie czyjejś inteligencji nastawia więc oczywiście na informacje o jego sprawności i szybkości uczenia się, ale nie, powiedzmy, o jego poglądach politycznych czy zdolnościach muzycznych. Taka reguła poszukiwania informacji nazywa się strategią diagnostyczności i ma charakter w pełni racjonalny. Jednak nakaz poszukiwania danych diagnostycznych dla hipotezy przekształca się często w poszukiwanie głównie danych prawdopodobnych przy założeniu słuszności tejże i jednoczesnym ignorowaniu danych z nią sprzecznych. Na przykład, sprawdzając hipotezę o czyimś braku inteligencji, o wiele bardziej interesujemy się przejawami głupoty niż mądrości tej osoby. Taka reguła zbierania danych nosi nazwę strategii konfirmacji i prowadzi zwykle do częstszego potwierdzania (konfirmacji) hipotezy, niż wynikałoby to z obiektywnych danych. Ilustracją działania obu tych strategii zbierania danych jest badanie, w którym studenci dostawali zdjęcie pewnej licealistki, aby odgadnąć, czy jest ona lubiana, czy nielubiana przez rówieśników z klasy (Wojciszke, 1994a). Badani mogli zadać pytanie o 16 wypisanych na liście cech dziewczyny – sprawdzając, jaki odsetek klasy przypisuje jej każdą z nich. Połowa cech była pozytywna, połowa negatywna, a niezależnie od tego połowa miała charakter silnie wartościujący (np. inteligentna, kłótliwa), połowa zaś – słabo wartościujący (np. przezorna, niecierpliwa). Zadaniem uczestników było odgadnięcie stosunku do dziewczyny po możliwie najmniejszej liczbie zadanych pytań (co miało być wskaźnikiem inteligencji społecznej), dzięki czemu można było sprawdzić, jakie rodza-

Rozdział 5. Spostrzeganie osób

146 a) 2,5 2,25 2

Liczba zadanych pytań

1,8 Wady

1,5

Zalety 1,25

1 0,7 0,5

0 brzydka

ładna Wygląd dziewczyny

b) 3 Wady Zalety

Liczba zadanych pytań

2,5

2

2,5

1,85 1,7 1,4

1,5 1,4

1,1

1

0,5

0 ujemna

dwuznaczna

dodatnia

Informacja zwrotna o dziewczynie

Rycina 5.11. Liczba pytań o zalety i wady spostrzeganej dziewczyny w zależności od jej wyglądu (część a) – pierwsza faza zbierania danych) oraz zależności od sprzężenia zwrotnego na jej temat (część b) – druga faza zbierania informacji) Źródło: Wojciszke, 1994a, s. 395, 396.

je informacji uważają oni za najważniejsze. Po pierwsze, okazało się, że badani znacznie częściej pytali o cechy silnie niż słabo wartościujące, co było przejawem strategii diagnostyczności, łatwiej bowiem zdiagnozować stosunek do dziewczyny na podstawie przypisywanych jej cech silnie wartościujących, a więc w dużym stopniu decydujących o stosunku do niej. Po drugie, badani stosowali też strategię konfirmacji. Jak ilustruje część a) ryciny 5.11, kiedy dziewczyna ze zdjęcia była ładna, częściej pytali oni o jej zalety niż wady, kiedy zaś była brzydka – odwrotnie. Wygląd dziew-

czyny podsuwał więc pozytywną bądź negatywną hipotezę, którą następnie uczestnicy sprawdzali w tendencyjny sposób – pytając o cechy wysoce prawdopodobne z punktu widzenia sformułowanej przez siebie hipotezy. Cały ten wzorzec obowiązywał tylko w początkowej fazie poszukiwania danych. W fazie końcowej zaczął odgrywać rolę dodatkowy czynnik w postaci sprzężenia zwrotnego na temat opinii klasy o dziewczynie, co ilustruje część b) ryciny 5.11. Badani otrzymywali mianowicie albo niepochlebną informację zwrotną (gdy pytali o cechę negatywną, dowiadywali się, że większość klasy uważa, iż dziewczyna ma tę cechę, gdy o cechę pozytywną – że jej nie ma), albo informację pochlebną (odwrotnie), albo dwuznaczną (przy cechach zarówno pozytywnych, jak i negatywnych dowiadywali się, że mniej więcej połowa klasy przypisuje je dziewczynie). Jak ilustruje prawa część ryciny 5.11b, im bardziej pochlebna była informacja zwrotna, tym częściej badani pytali o cechy pozytywne, a tym rzadziej o negatywne. Choć więc w drugiej fazie poszukiwania danych porzucili oni już hipotezę wywiedzioną z wyglądu dziewczyny, proces poszukiwania danych nie stał się chaotyczny, lecz został podporządkowany kolejnej hipotezie – tym razem wywiedzionej z informacji zwrotnej. W tym eksperymencie badani bez trudu odstąpili od swojej pierwotnej hipotezy (że ładna dziewczyna ma pozytywne cechy, a brzydka – negatywne) na rzecz innej hipotezy (że pochlebnie widziana dziewczyna ma pozytywne cechy itd.). W rzeczywistości jednak ludzie często się do swoich hipotez przywiązują, szczególnie gdy stoją za nimi silne motywacje, i nie porzucają ich na rzecz hipotez alternatywnych. Hipotezy decydują też o tendencyjnej interpretacji danych obserwacyjnych, czego dowodzi klasyczne badanie, w którym przyszli nauczyciele (studenci) oceniali zdolności intelektualne sześcioletniej dziewczynki przedstawionej im za pomocą filmu wideo (Darley i Gross, 1983). Dziewczynka bawiła się piłką, a z tła wynikało, że pochodzi ona albo z rodziny zamożnej (ładny domek jednorodzinny), albo z rodziny biednej (obskurny wieżowiec). Jeżeli badani oglądali tylko ten zapis, informacja o pochodzeniu dziewczynki nie wpływała na formułowaną przez nich ocenę jej zdolności. Wpływ taki ujawniał się dopiero wtedy, gdy dodatkowo otrzymywali wieloznaczną informację o szkolnych osiągnięciach dziecka (oglądali zapis rozwiązywania przez dziewczynkę testów, w których czasami wypadała dobrze, a czasami źle). Uczestnicy przekonani, że dziewczynka pochodzi

5.4.  Ocenianie ludzi

147

z rodziny biednej, interpretowali tę informację jako negatywną i niżej oceniali jej zdolności niż ci przekonani, że pochodzi ona z rodziny zamożnej (którzy z kolei interpretowali tę informację in plus). Eksperyment ten wskazuje, że stereotyp może oddziaływać na spostrzeganie nie tyle jako źródło gotowych sądów o przedstawicielu stereotypizowanej grupy, ile jako źródło hipotez, które utendencyjniają interpretację dwuznacznych danych. Hipotezy prowadzą także do „produkowania” potwierdzających je danych pomimo swojej początkowej fałszywości. Jest to zjawisko samospełniającej się przepowiedni. Jego istotą jest postawienie na temat natury jakiejś sytuacji czy człowieka pewnej błędnej hipotezy („ten nowy sąsiad wygląda na agresywnego faceta, ma takie czarne, zrośnięte brwi”), która inicjuje sekwencję zdarzeń („sprawdzę, czy rzeczywiście jest taki agresywny, i rzucę w jego psa kamieniem”) doprowadzających do pojawienia się autentycznych dowodów jej trafności („ale krzyczy i wygraża – rzeczywiście jest agresywny, miałem rację”). W jednym z pierwszych badań empirycznych nad tym zjawiskiem Rosenthal i Jacobson (1968) zmierzyli iloraz inteligencji uczniów pewnej szkoły podstawowej, po czym wylosowali 20% dzieci i zapowiedzieli nauczycielom, że w ciągu najbliż-

szego roku szkolnego ujawnią one bardzo wyraźny przyrost inteligencji, która dotąd była u nich utajona (przeprowadzone badania testowe dotyczyły rzekomo wykrywania takiego właśnie utajonego potencjału intelektualnego). Kiedy w rok później autorzy powtórnie zmierzyli inteligencję swoich badanych, owe 20% dzieci ujawniło rzeczywisty (obiektywnie mierzony) jej przyrost. Studium to nie rozstrzygnęło o przyczynach owego wzrostu inteligencji, późniejsze badania wykazały jednak, że czynnikiem za to odpowiedzialnym było zapewne postępowanie nauczycieli, którzy obdarzali tych uczniów większą uwagą i zachętą do nauki, co doprowadziło do ich rzeczywistego rozwoju intelektualnego. Późniejsze badania dowiodły, że samospełniająca się przepowiednia jest zjawiskiem przebiegającym w trzech etapach: •  obserwator formułuje jakąś błędną hipotezę na temat obserwowanej osoby; •  traktuje tę osobę stosownie do swoich oczekiwań; •  osoba ta zaczyna reagować na to zachowaniem, które potwierdza hipotezę obserwatora. Warunkiem pojawienia się tej sekwencji zdarzeń jest bezpośredni kontakt między obserwatorem a „obiektem” hipotezy i relatywnie większa zdolność tego pierwszego do narzucania własnej

Teoria 5: Automatyczne połączenie spostrzegania z działaniem Ap Dijksterhuis i John Bargh (2001) wskazują na automatyczne, „ekspresowe” połączenie ośrodków mózgowych odpowiedzialnych za spostrzeganie osób z ośrodkami odpowiedzialnymi za własne zachowanie osoby spostrzegającej. Badania nad tzw. neuronami lustrzanymi sugerują, że mogą to być zresztą te same ośrodki – Giacomo Rizzolatti pokazał w licznych badaniach, że zarówno u ludzi, jak i małp obserwujących akt chwytania ręką aktywizują się te same obszary mózgu, które są aktywne podczas własnego wykonywania tego aktu (Cattaneo i Rizzolatti, 2009). System neuronów lustrzanych prawdopodobnie ułatwia uczenie się nowych zachowań (przez naśladownictwo) i jest odpowiedzialny za zarażanie się zachowaniem innych. Obserwacja jakiegoś zachowania u innych (ziewanie) budzi bezwiedną, czyli nieprzemyślaną i niezamierzoną tendencję do wykonania tego samego zachowania (również ziewania). Wiele badań podsumowanych w rozdziale 12.3.4 dowodzi takiej automatycznej mimikry oraz tego, że ułatwia ona kontakty społeczne oraz nasila pozytywne relacje między osobą naśladowaną i naśladującą. Automatyczne połączenie spostrzegania z działaniem leży też u podłoża zjawiska polegającego na tym, że sama aktywizacja jakiejś cechy prowadzi do wzrostu zachowań ją ujawniających. Aktywizacja pojęcia konformizmu powoduje wzrost konformizmu w zachowaniu, aktywizacja uprzejmości – większą uprzejmość w zachowaniu. Również aktywizacja stereotypów skutkuje wzrostem przejawiania zgodnych z nimi zachowań. Aktywizacja schematu starości powoduje wolniejsze chodzenie i głoszenie bardziej konserwatywnych poglądów, a schematu skinheada – przesunięcie poglądów w kierunku bardziej uprzedzonych, a nawet aktywizacja stereotypu profesora (zawierającego inteligencję) wiedzie do istotnego wzrostu wiedzy ogólnej (Kawakami, Dovidio i Dijksterhuis, 2003). Do wszystkich tych zmian nie jest potrzebna ani intencja, ani świadomy wysiłek, choć każda wymaga powiązania prymowanego pojęcia z własnym ja – mianowicie prymowanie schematu profesora (czy sportowca) prowadzi do bardziej sprawnego intelektualnie (fizycznie) zachowania, pod warunkiem że nasila przekonanie badanych o włas­ nej skuteczności w danej dziedzinie (Hansen i Waenke, 2009). Innymi słowy, prymowanie jakiegoś pojęcia staje się przyczyną zmian w zachowaniu o tyle, o ile zmienia też bieżący obraz własnej osoby, a dokładniej – treść bieżących autoschematów osoby spostrzegającej (zob. rozdz. 6.1.1). Zmiany w ja roboczym są więc mediatorem wpływu prymowania na zachowanie (Wheeler et al., 2007). Niemniej ten swoisty mechanizm asymilacji w zachowaniu pod wpływem prymowania (lepsze rozwiązywanie testu wiadomości ogólnych po aktywizacji schematu „profesor” czy „inteligencja”) występuje wtedy, kiedy prymowane pojęcia mają charakter ogólny. Kiedy aktywizowane treści są konkretne i krańcowe (jak „Albert Einstein”), w zachowaniu może się pojawić kontrast – pod wpływem myśli o Einsteinie zachowujemy się nieco głupiej niż zwykle.

148 definicji sytuacji (Jussim, 1998). Hipotezy nauczyciela czy przełożonego mają zatem większą szansę na samopotwierdzenie niż hipotezy ucznia czy podwładnego. Zjawisko samospełniających się przepowiedni wzbudziło sporo kontrowersji, jako że dotyczy zmiany niesprawiedliwych i fałszywych ocen w rzekomo prawdziwe oraz stanowi ważny mechanizm podtrzymywania stereotypów i uprzedzeń. Dziś jednak wiemy, że istnienie tego zjawiska nie ulega wątpliwości (wykazano je w ponad 300 badaniach), choć jego siła jest stosunkowo niewielka i na przykład wpływ rzeczywistych zdolności ucznia na uzyskiwane przezeń oceny szkolne pozostaje znacznie większy od wpływu oczekiwań jego nauczycieli lub rodziców. Co więcej, osoby obserwowane mogą zdawać sobie sprawę z negatywnych oczekiwań żywionych przez różnych obserwatorów pod swoim adresem i potrafią skutecznie im przeciwdziałać. Niemniej samospełniające się przepowiednie mogą prowadzić do niebezpiecznego zniekształcenia ocen, jeżeli ich efekty kumulują się przez dłuższy okres, na przykład w kolejnych latach nauki szkolnej (Jussim i Harber, 2005). 5.5.  Podsumowanie Ludzkie zachowania są wieloznaczne, a sposób ich interpretacji zależy zarówno od tego, jakie treści aktywizują spostrzegane akty i jakie treści są już na wstępie aktywne w umyśle osoby spostrzegającej. Dwa rodzaje treści w spostrzeganiu osób mają jednak pierwszeństwo nad innymi – sprawczość (sprawność) i wspólnotowość (moralność, funkcjonowanie społeczne). Wnioski na temat spostrzeganych ludzi są wyciągane na podstawie ich twarzy oraz zachowania zarówno ekspresyjnego, jak i celowego. Czyni się to za pomocą procesów i automatycznych, i kontrolowanych. Początkowo teorie atrybucji zakładały, że spostrzegający człowiek jest „naukowcem z ulicy” w przemyślany sposób wyciągającym racjonalne wnioski o przyczynach zachowania innych osób (teoria wniosków korespondentnych, model współzmienności). Badania empiryczne wskazały jednak na liczne odstępstwa faktycznie dokonywanych przez ludzi atrybucji od tych modeli normatywnych: podstawowy błąd atrybucji, egotyzm i egocentryzm atrybucyjny oraz efekt fałszywej powszechności. Próby wyjaśnienia tych zjawisk doprowadziły do sformułowania procesualnych modeli atrybucji, sugerujących, że rozpoznanie sensu obserwowanego zachowania jest procesem automatycznym i mało podatnym na dezorganizację, natomiast uwzględnienie poprawki

Rozdział 5. Spostrzeganie osób

na sytuację to proces kontrolowany i silnie podatny na dezorganizację wskutek równoległego wykonywania innych zadań umysłowych. Spostrzeganiu innych ludzi nieodłącznie towarzyszy ich wartościowanie, czyli ocenianie. Oceny mogą być formułowanie „oddolnie” na zasadzie integrowania ocen cząstkowych niesionych przez szczegółowe informacje o człowieku, bądź też „odgórnie” na zasadzie przenoszenia na ocenianego człowieka gotowej reakcji afektywnej zawartej w schemacie, do którego został on przypisany. Trzeci model oceniania zakłada, iż schematy i inne przesłanki powodują formułowanie początkowych hipotez na temat wartości ocenianego człowieka, a hipotezy te utendencyjniają proces poszukiwania i interpretacji danych, czasami prowadząc do samo­spełniających się przepowiedni. Każdy z tych modeli jest do pewnego stopnia trafny, choć w innych warunkach. Kluczowe pojęcia Asymetria atrybucji aktora i obserwatora Atrybucje Atrybucyjny model współzmienności Cienkie plastry zachowania Dominacja Dwuetapowy model atrybucji Efekt fałszywej powszechności Efekt negatywności Efekt pierwszeństwa Efekt świeżości Egocentryzm atrybucyjny Egotyzm atrybucyjny Inklinacja pozytywna Oceny schematopochodne Podstawowy błąd atrybucji Powszechność zachowania Samospełniająca się przepowiednia Spontaniczne wnioski o cechach Spójność zachowania Sprawczość Strategia diagnostyczności Strategia konfirmacji Trójetapowy model atrybucji Ukryte teorie osobowości Wartościowość Wnioski korespondentce Wspólonotowość Wybiórczość zachowania Wymiary twarzy

5.5.  Podsumowanie

Literatura uzupełniająca Kofta, M., Szustrowa, T. (red.) (2001). Złudzenia, które pozwalają żyć (wyd. 2). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Moskowitz, G.B. (2009). Zrozumieć siebie i innych. Psychologia poznania społecznego, przekł.

149 A. Sawicka-Chrapkowicz, I. Suchecki. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Wojciszke, B. (2010). Sprawczość i wspólnotowość. Podstawowe wymiary spostrzegania społecznego. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

6.1.  Treści zawarte w ja 6.1.1.  Autoschematy 6.1.2.  Ja realne, idealne i powinnościowe 6.1.3.  Spostrzeganie siebie a innych Jak to się robi 6: Różnice w rozumieniu cech własnych i cudzych 6.2.  Geneza: skąd się bierze ja? 6.2.1.  Wnioski z własnego zachowania 6.2.2.  Porównania społeczne 6.2.3.  Kultura: ja niezależne i współzależne 6.3.  Funkcje: po co mamy ja? 6.3.1.  Negocjowanie tożsamości 6.3.2.  Symulacja psychiki innych 6.3.3.  Samokontrola 6.3.4.  Regulacja zachowania celowego Problem 6: Dlaczego ludzie oglądają telewizję? 6.4.  Taktyki autoprezentacji 6.4.1.  Taktyki obronne 6.4.2.  Taktyki asertywne 6.5.  Skutki autoprezentacji Teoria 6: Obserwacyjna samokontrola zachowania 6.6.  Podsumowanie, kluczowe pojęcia, literatura uzupełniająca

Rozdział 6.

Spostrzeganie siebie Choć wszyscy zdają się wiedzieć, czym jest ich ja, pojęcie to zadziwiająco trudno zdefiniować. Ja na pewno obejmuje własne ciało (oraz jego obraz i ocenę); wiedzę o sobie (czyli strukturę ja); tożsamość (która nadaje poczucie ciągłości ja w czasie i zmieniających się sytuacjach oraz odróżnia nas od innych), a także zdolność i skłonność do dokonywania wyborów oraz do działań celowych i samoregulacji. Ja jest jednak bytem zdumiewającym, ponieważ zawiera także wiele elementów, które są tyleż cudze, co nasze, takich jak kochani przez nas ludzie (którzy mają własne ja) albo odgrywane role lub wyznawane wartości i normy (które zawarte są w ja także wielu innych ludzi). Współczesny człowiek żyje w kalejdoskopowym świecie, często zmieniając role i wykonywane zajęcia, miejsce zamieszkania i otoczenie społeczne. Dlatego ja i tożsamość stały się obecnie większym problemem, niż były jeszcze niedawno, kiedy znaczna większość ludzi spędzała całe życie w tym samym miejscu w sensie geograficznym i społecznym, z tymi samymi ludźmi, których nie wybierała (nie wyłączając męża lub żony), wykonując tę samą pracę, słowem – ani nie zmieniając, ani nie wybierając swojej tożsamości. 6.1.  Treści zawarte w ja Ja jest bardzo złożoną i bogatą strukturą wiedzy. Świadczy o tym różnorodność ja fenomenologicznych, a więc uświadamianych w danej chwili fragmentów czy wersji ja (świadomość można sobie wyobrazić jako reflektor przesuwający się po strukturze ja – część oświetlona to doświadczane w danej chwili ja fenomenologiczne). Świadczą o tym także bardziej obiektywne zjawiska, takie jak efekt odniesienia do ja polegający na lepszym zapamiętywaniu informacji odnoszonych do własnej osoby niż przetwarzanych w inny sposób. Jeżeli ludzie dostaną listę cech z prośbą o zdecydo-

wanie, jak dalece każda z nich odnosi się do nich samych, to lepiej potrafią ją potem odtworzyć niż wtedy, kiedy odnosili listę do innych osób (Rogers, Kuiper i Kirker, 1977). Odnoszenie informacji do innych również ułatwia jej zapamiętywanie – tym bardziej, im bardziej rozbudowana jest nasza o nich wiedza. Dzieje się tak dlatego, że im bogatsza jest struktura wiedzy, do której odnosimy odebraną informację, tym więcej powstaje skojarzeń w momencie jej przetwarzania, co później ułatwia przypominanie (Symons i Johnson, 1997). Struktura ja jest rozbudowana najbardziej, a ponadto cechuje się również chronicznie podwyższoną dostępnością pamięciową. Jednym z jej przejawów

150

6.1.  Treści zawarte w ja

jest tzw. efekt cocktail-party polegający na tym, że informacje dotyczące nas samych łatwiej do nas docierają nawet w warunkach pochłonięcia uwagi czymś innym (tak jak własne imię przebija się przez szum rozmów podczas cocktail-party). Psychologowie w różny sposób próbują poradzić sobie ze złożonością ja. Niektórzy przyjmują, że człowiek ma wiele różnych ja (księgowa, feministka, córka), czemu często towarzyszy przekonanie, że za tymi licznymi, prezentowanymi publicznie wizerunkami ukrywa się jakiejś ja „wewnętrzne” i prawdziwe (którego odnalezieniu miałyby posłużyć liczne podręczniki samopomocy psychologicznej zalegające na księgarskich półkach). Idea wielości ja wydaje się jednak fałszywa, gdyż idzie przecież ciągle o tę samą osobę, a podstawowym problemem jest wyjaśnienie, jak ten sam człowiek może mieć tak różne tożsamości. Rozsądniej wydaje się przyjąć, że ja jest luźną strukturą różnych ról i tożsamości społecznych, przekonań na własny temat i samoocen oraz wartości i celów uznawanych za własne. Na podobieństwo okrągłej góry lodowej ukazuje zwykle tylko niewielki swój obszar, a obszary te mogą się szybko zmieniać, choć ich liczba jest ograniczona. Rolę fal obracających górą lodową odgrywają w tej metaforze zmieniające się konteksty społeczne, które ujawniają coraz to inne obszary ja (skrupulatna i racjonalna księgowa w pracy, rozpieszczona dziewczynka w kontakcie z matką itd.). 6.1.1.  Autoschematy Nie wszystkie obszary ja są jednakowo dobrze wykształcone. Hazel Markus (1980) zaproponowała pojęcie autoschematu dla opisania obszaru ja, w zakresie którego człowiek ma dobrze sprecyzowane poglądy i bogatą wiedzę o sobie. Autoschematy wykształcamy w dziedzinach, które są dla nas ważne, ponieważ odróżniają nas od innych ludzi, definiują wartość naszej osoby i dotyczy ich wiele podejmowanych przez nas aktywności. Możemy więc mieć autoschemat kobiecości (jeżeli definiujemy świat ludzi przez pryzmat płci, co jest częstym zjawiskiem), osoby pomocnej (jeżeli opiekujemy się starszą, schorowaną babcią), studentki, osoby niezależnej itd. Wskaźnikiem wykształcenia autoschematu jest krańcowość sądów o sobie w danej dziedzinie i uważanie tej ostatniej za ważną. Badania Markus i współpracowników wykazały, że osoby posiadające autoschemat w jakiejś dziedzinie w porównaniu z aschematykami: 1) częściej oceniają nadchodzące informacje z uwagi na ich istotność dla tej dziedziny (np. więcej informacji

151 traktują jako dotyczące własnej kobiecości); 2) łat­ wiej przetwarzają informacje o sobie w tej dziedzinie (np. szybciej dokonują samoopisu); 3) lepiej zapamiętują informacje o sobie z tej dziedziny; 4) częściej dokonują przewidywań własnych zachowań w tej dziedzinie oraz 5) przejawiają większy opór wobec informacji niezgodnych z już posiadanymi na własny temat w danej dziedzinie. Krótko mówiąc, autoschematy wywierają silny wpływ na przetwarzanie związanych z nimi informacji, podobnie zaś sprawy mają się z zachowaniem – ludzie o dobrze wykształconej samowiedzy w jakiejś dziedzinie podejmują więcej dotyczących jej zachowań. W późniejszej literaturze na oznaczenie tego, co Markus nazwała autoschematami, używano wielu innych określeń (takich jak „dziedziny ja” czy ważne cele osobiste), niemniej idea zawsze pozostaje ta sama – tylko niektóre części ja są dobrze wykształcone i ważne w sensie wpływania na to, co myślimy i robimy. Aby autoschematy mogły wpłynąć na przetwarzanie informacji lub zachowanie, muszą zostać najpierw zaktywizowane, czyli z elementu pamięci długotrwałej stać się częścią pamięci operacyjnej, co nazywane jest tworzeniem ja roboczego. Ja robocze to ta część struktury ja, która jest w danej chwili aktywna. Z uwagi na bardzo ograniczoną pojemność pamięci operacyjnej pomieścić się w niej mogą tylko nieliczne informacje, zwykle te, które są wywołane z pamięci przez bieżący kontekst. Na przykład większość z nas ma zakodowane w pamięci informacje związane z własną narodowością, ale czytając ten podręcznik, zapewne nie myślimy o sobie jako o Polakach (zakładając, że w ogóle myślimy). Jest natomiast bardzo prawdopodobne, że tożsamość narodowa ulegnie aktywizacji podczas spotkania ze studentami pochodzącymi z pięciu różnych krajów. Inna bardzo ważna funkcja zawartych w ja autoschematów to decydowanie o efektach aktywizacji pojęć (schematów, stereotypów itp.) pozornie niezwiązanych z ja (Wheeler, DeMarree i Petty, 2007). Jak przekonują dane przytaczane w różnych miejscach tego podręcznika, aktywizacja pojęć skutkuje pojawianiem się zgodnego z nimi postępowania – na przykład aktywizacja treści agresywnych powoduje wzrost agresji we własnym zachowaniu (zob. rozdz. 15.3.1), a aktywizacja treści prospołecznych – wzrost pomagania nieznajomym osobom (zob. rozdz. 14.2.1). Zawartość struktury ja decyduje o tym, czy aktywizacja takich pojęć faktycznie wpłynie na zachowanie, czy też nie. Warunkiem owego wpływu okazuje się zgodność treści aktywizowanych z tymi, które są już zawarte

Rozdział 6. Spostrzeganie siebie

152 w ja. Jednym z wielu dowodów na to jest eksperyment, którego uczestnicy uważali pomaganie za swój ważny lub nieważny cel osobisty. Wykonywali oni na komputerze dosyć nudne zadanie polegające na decydowaniu, czy wyświetlony na ekranie ciąg liter zawiera wielką literę („sftFdop”), czy też nie („trnpfas”). Po zakończeniu proszeni byli o napisanie komentarza na temat sterującego tym zadaniem programu po to, aby pomóc jego autorowi, rzekomo zagranicznemu studentowi. Miarą pomagania była liczba napisanych słów i czas poświęcony na redagowanie komentarza. Badani nie wiedzieli o tym, że między kolejnymi ciągami liter pokazywanymi na ekranie wyświetlano im też podprogowo (przez 23 milisekundy, co nie wystarcza do świadomego odczytu) nazwy kilku zawodów, których istotą jest pomaganie (pielęgniarka, położna). Ta nieświadoma aktywizacja pomocności poskutkowała wzrostem pomagania nieznajomemu programiście w porównaniu z grupą kontrolną, której wyświetlano podprogowo bezsensowne ciągi liter. Jak jednak wynika z ryciny 6.1, aktywizacja pomocności działała w taki sposób jedynie u tych badanych, dla których pomaganie innym było ważnym celem osobistym. Aby pojawiło się faktyczne pomaganie innemu człowiekowi, potrzebna jest więc zarówno aktywizacja treści związanych z pomaganiem, jak też ich obecność w strukturze ja. Co ważne, warunkiem wpływu treści zawartych w ja na zachowanie wcale nie jest tworzenie świadomych intencji i planów działania ani nawet uświadomienie sobie owych treści, jak zakładały wcześniejsze teorie ja. Wiele danych (podobnie jak 1 0,8

0,79

Natężenie pomagania

0,6

Aktywizacja pomocności

0,4 0,2 0 –0,2

–0,18 –0,22 Brak aktywizacji

–0,4

–0,4

–0,6 nieważne

ważne

Pomaganie jako cel osobisty

Rycina 6.1. Natężenie pomagania nieznajomemu jako funkcja aktywizacji pomocności i osobistej ważności pomagania jako celu Źródło: Aarts et al., 2005, s. 477.

te z ryciny 6.1) dowodzi, że wystarczy nawet automatyczna aktywizacja tych treści, podobnie jak w wypadku wszelkich struktur zawartych w naszym umyśle. 6.1.2.  Ja realne, idealne i powinnościowe Nie wszystkie obszary ja dotyczą rzeczywistych informacji na własny temat, czyli ja realnego. Tory Higgins (1989) wykazał, że obok ja realnego ludzie dysponują także ja idealnym i ja powinnościowym. Ja idealne oznacza to, jaki człowiek chciałby być, a więc formułowane pod własnym adresem pragnienia, nadzieje i aspiracje, podczas gdy ja powinnościowe – to, jaki człowiek swoim zdaniem powinien być, czyli przekonania o włas­ nych obowiązkach, powinnościach i obligacjach. Badania Higginsa i współpracowników wykazały, że pojawienie się lub uwypuklenie rozbieżności między ja realnym i ja idealnym prowadzi do przeżywania emocji depresyjnych, takich jak smutek, rozczarowanie i apatia. Natomiast rozbieżności między ja realnym a powinnościowym wiodą do syndromu pobudzenia, czyli wiązki emocji o silnie zaznaczonym pobudzeniu, takich jak niepokój, strach, poczucie winy i wstyd. Depresja i lęk to dwa najczęstsze rodzaje cierpienia – zwykle wyraźnie się one wyodrębniają, choć są wzajemnie powiązane w tym sensie, że osoby lękliwe częściej wpadają w depresję i odwrotnie. Koncepcja Higginsa dobrze wyjaśnia zarówno ich odrębność, jak i dużą częstość pojawiania się – przeważnie nasze ja realne jest gorsze czy to od ja idealnego, czy to od ja powinnościowego. Typowym przypadkiem rozbieżności pomiędzy ja realnym i ja idealnym jest poniesienie porażki, natomiast typowym przypadkiem rozbieżności między ja realnym a ja powinnościowym jest transgresja moralna (skrzywdzenie innego człowieka czy złamanie normy moralnej). W jednym z badań poproszono 100 osób o przypomnienie sobie jakiejś własnej porażki, drugą setkę zaś – o przypomnienie sobie transgresji moralnej (sytuacji, w której ludzie ci zachowali się „nie w porządku” w stosunku do innej osoby), a następnie o wypisanie emocji, jakich doświadczali w tej sytuacji. Jak ilustruje tabela 13.5, emocje typu depresyjnego były przeżywane znacznie częściej po porażce niż transgresji, emocje typu pobudzeniowego odczuwano zaś częściej po transgresji niż porażce (tylko nieliczne emocje „wspólne” doświadczane były jednakowo często w obu tych sytuacjach).

6.1.  Treści zawarte w ja

153

Tabela 6.1. Odsetki osób deklarujących przeżywanie różnych stanów emocjonalnych w sytuacji porażki i transgresji moralnej Emocje

Porażka

Transgresja

  depresja

84

16

  apatia

64

13

  smutek

31

16

  zmęczenie

13

1

3

58

Emocje depresyjne

Emocje pobudzeniowe   wstyd   poczucie winy

6

47

  obrzydzenie

3

32

  strach

2

19

  niepokój

6

22

  niepewność

8

18

  gniew

47

42

  niezadowolenie

10

15

  niezadowolenie z siebie

19

12

Emocje „wspólne”

Źródło: Wojciszke i Dowhyluk, 2003, tab. 1.

6.1.3.  Spostrzeganie siebie a innych Dobrze wiadomo, że ludzie spostrzegają samych siebie inaczej, niż widzą innych. Pierwsza różnica polega na tym, że siebie widzą w bardziej pozytywny sposób niż innych, nawet w wyniku identycznego postępowania, co potwierdza ogromna liczba danych przytaczanych w następnym rozdziale. Druga różnica, znana jako hipoteza aktor–obserwator, miała polegać na tym, że ludzie upatrują przyczyny własnego postępowania w czynnikach zewnętrznych, sytuacyjnych („zakochałam się w Adamie, bo on jest taki niezwyk­ ły”), podczas gdy podobne postępowanie cudze wyjaśniają przyczynami raczej wewnętrznymi, tkwiącymi w obserwowanej osobie („moja przyjaciółka zakochała się w Adamie, bo popadła w jakiś tajemniczy stan umysłowy”). Miałoby to wynikać głównie ze skupienia uwagi aktora (interpretującego własne stany i zachowania) na czynnikach zewnętrznych, obserwatora zaś (interpretującego zachowania cudze) – na czynnikach wewnętrznych. Choć hipoteza aktor–obserwator jest często nadal uważana za prawdziwą, metaanaliza 173 badań nad tą różnicą dowodzi, że w istocie jej… nie ma (Malle, 2006). Co prawda, pojawia się ona dla zdarzeń negatywnych, ale ulega odwróceniu dla zdarzeń pozytywnych. Oznacza to na przykład, że własne porażki są wyjaśniane czynnikami sytuacyjnymi,

cudze – czynnikami wewnętrznymi, sukcesy zaś są tłumaczone w odwrotny sposób. Hipoteza aktor– obserwator okazała się zatem nietrafna, a różnica ta ujawnia się jedynie wtedy, kiedy wyraża skłonność do bardziej pozytywnego myślenia o sobie niż o innych. Nietrafność tej hipotezy nie oznacza jednak braku deskryptywnych (opisowych, wykraczających poza wartościowanie) różnic w spostrzeganiu siebie i innych. Dobrze udowodniona różnica polega na tym, że ludzie samych siebie spostrzegają w kategoriach sprawczych, podczas gdy identyczne postępowanie innych interpretują w kategoriach wspólnotowych, o czym była mowa w podrozdziale 5.1.3. Inna różnica deskryptywna dotyczy tego, że wnioskując o sobie, bardziej opieramy się na własnych stanach wewnętrznych (uczuciach i myś­lach) niż na obserwowalnym zachowaniu, natomiast wnioskując o innych, postępujemy odwrotnie, co Emily Pronin (2009) nazywa złudzeniem introspekcji. Wynika to nie tylko z oczywistego faktu większej dostępności do własnych niż cudzych stanów wewnętrznych, lecz także z tego, że własne stany traktujemy jako ważniejszą przesłankę do wniosków o sobie niż własne zachowania, co ulega odwróceniu podczas wnioskowania o innych. Przejrzystą ilustracją tego zjawiska jest eksperyment, którego uczestnicy mogli się wykazać altruizmem, zarabiając pieniądze na rzecz dobroczynnej instytucji – w tym celu trzymali rękę w zimnej wodzie (co było dość bolesne). Uczestnicy proszeni byli o zadeklarowanie intencji, czyli odpowiedź na pytanie, jak bardzo chcieliby zarobić pieniądze na cel dobroczynny, następnie o faktyczne trzymanie ręki w zimnej wodzie (im dłużej trzymali, tym więcej zarabiali), na koniec zaś – o ocenę własnego altruizmu. Za zgodą badanych deklarację intencji i faktyczne zachowanie rejestrowano na wideo, a nagrania były potem odtwarzane drugiej grupie badanych. Dzięki temu aktorzy (faktyczni wykonawcy zachowania) i obserwatorzy (druga grupa badanych) dysponowali identyczną informacją, oceniając poziom altruizmu aktorów. Jak wskazują dane z ryciny 6.2, intencja okazała się silną podstawą wnioskowania o własnym altruizmie, zachowanie zaś (rzeczywisty czas trzymania ręki w wodzie) wcale nie było używane jako podstawa tych wniosków. Co interesujące, przy wnioskowaniu o cudzym altruizmie pojawił się dokładnie odwrotny wzorzec. Wnioskując o sobie, przeceniamy więc rolę własnych intencji, które zupełnie ignorujemy, wnioskując o innych, ponieważ wtedy skupiamy się niemal wyłącznie na obserwowalnym zachowaniu.

Rozdział 6. Spostrzeganie siebie

154 1 0,85

Intencja Zachowanie

Współczynnik regresji

0,8

0,59

0,6 0,4 0,2

0,09

0 –0,2

–0,13 własny

cudzy Czyj altruizm?

Rycina 6.2. Siła wpływu zachowania i intencji na przypisywanie altruizmu sobie bądź innej osobie Źródło: na podstawie danych w Kruger i Gilovich, 2004, s. 337.

Innym przejawem złudzenia introspekcji jest niedostrzeganie deformacji we własnym przetwarzaniu informacji, choć widzimy je bez trudu u innych. Na przykład dobrze zdajemy sobie sprawę z efektu pierwszeństwa, czyli z tego, że informacje odebrane jako pierwsze z kolei wywierają najsilniejszy wpływ na formułowane sądy (stąd tak staranny makijaż, kiedy wybieramy się na rozmowę rekrutacyjną w nadziei na otrzymanie pracy), twierdzimy jednak, że sami wcale nie ulegamy efektowi pierwszeństwa (Brycz, 2004). Na podobnej zasadzie widzimy, że reklamy działają na innych, choć zaprzeczamy możliwości, aby działały na nas, a także żywimy przekonanie, że jesteśmy w stanie poznać innego człowieka lepiej niż on jest w stanie poznać nas (Pronin, 2009).

Jak to się robi 6: Różnice w rozumieniu cech własnych i cudzych

Zbieżność ocen (r)

Badania nad różnicami w spostrzeganiu siebie i innych ludzi nasuwają hipotezę, że nawet wtedy, kiedy przypisujemy sobie i innym te same – z nazwy – cechy, nie rozumiemy ich w identyczny sposób, ponieważ inne rodzaje treści są bardziej dostępne umysłowo, gdy myślimy o sobie (myśli, uczucia), inne zaś, gdy myślimy o pozostałych osobach (obserwowalne zachowania). Cechy przypisywane sobie bardziej opierają się na treści stanów wewnętrznych, podczas gdy identyczne cechy przypisywane innym – raczej na zewnętrznych przejawach. Choć wiele wyników sugeruje taką różnicę, bazują one na subiektywnych odczuciach osób badanych, które – jak wiemy – często bywają nietrafne. Jakub Niewiarowski i Jerzy Karyłowski (2008) w prosty i pomysłowy sposób wybrnęli z tej introspekcyjnej pułapki, posługując się obiektywnym wskaźnikiem sposobu definiowania znaczenia cech używanych do samoopisu lub opisu innych. Wskaźnikiem definiowania cech w kategoriach obserwowalnych była (liczona wewnątrz badanego dla kilkudziesięciu wydawanych przez niego ocen) korelacja między odpowiedziami na pytanie „Czy Kuba jest wesoły?” oraz „Jak często Kuba wygląda na wesołego?”. Natomiast wskaźnikiem definiowania cech w kategoriach nieobserwowalnych była korelacja między odpowiedziami na pytanie „Czy Kuba jest wesoły?” oraz „Jak często Kuba czuje się wesoły?”. Walorem tych wskaźników w postaci korelacji jest ich obiektywny charakter – nie są one introspekcyjnymi deklaracjami, lecz struktu0,9 ralnymi własnościami sądów (zapewne niedostępnymi 0,84 Czuje się Wygląda na 0,8 introspekcji). 0,76 0,68 0,68 W serii badań autorzy systematycznie zmieniali 0,7 0,59 0,58 osobę, której cechy były oceniane – od ja, przez przy0,6 jaciela i znajomego do osoby publicznej (ówczesnego 0,5 0,44 prezydenta Polski). Jak ilustruje rycina 6.3, kiedy ba0,37 0,4 dani oceniali własne cechy, owe ogólne oceny istot0,3 nie silniej korelowały ze szczegółowymi ocenami typu 0,2 „czuję się” niż typu „wyglądam na”. Dla przyjaciela nie 0,1 było różnic, ale dla osób odległych, o których badani 0 niewiele wiedzieli, zachodziły one w odwrotnym kierunja przyjaciel znajomy osoba publiczna ku – oceny cech bardziej opierały się na tym, co widać Osoba oceniana („wygląda na”), niż czuć („czuje się”). Dodatkowym argumentem na rzecz trafności tej metody jest fakt, że Rycina 6.3. Zbieżność ogólnych i szczegółowych ocen oba rodzaje korelacji były wyższe w odniesieniu do siecech różnych osób w zależności od tego, czy oceny bie niż osób mało znanych – struktura ja jest bowiem szczegółowe dotyczyły obserwowalnych („wygląda na”) bardziej spójna niż luźny zbiór informacji, jakie mamy czy nieobserwowalnych („czuje się”) przejawów cech na temat takich osób. Tak więc nawet wtedy, kiedy Źródło: na podstawie danych w Niewiarowski i Karyłowski, 2008. przypisujemy tę samą cechę sobie i osobie mało znanej, wcale nie mamy tego samego na myśli, a w każdym razie nie na tym samym materiale opieramy swój sąd. Oceny własnych cech bazują bardziej na naszych stanach wewnętrznych (myślach i odczuciach), oceny cudzych natomiast na tym, co obserwowalne (jak kto wygląda).

6.2.  Geneza: skąd się bierze ja?

6.2.  Geneza: skąd się bierze ja? 6.2.1.  Wnioski z własnego zachowania Gdyby ludzie spostrzegali siebie w podobny sposób, jak innych, to najważniejszym źródłem wiedzy o sobie byłaby obserwacja własnego postępowania. Zgodnie z teorią autopercepcji Daryla Bema (1972) ludzie formułują sądy na własny temat podobnie jak na temat innych – na podstawie swojego zachowania i warunków, w jakich ono przebiega. W szczególności wyciągają wnioski o własnych cechach zgodnych z zachowaniem, jeżeli dochodzi do niego w warunkach swobody wyboru, a więc bez spostrzeganych nacisków zewnętrznych. Jeżeli więc ktoś opiekuje się swoją babcią bez widocznych nacisków z czyjejkolwiek strony, wnioskuje, że jest osobą opiekuńczą i pomocną. Jeżeli jednak opiekuje się nią na wyraźne żądanie własnej mamy, to samo zachowanie nie prowadzi do wniosku o własnej pomocności, ponieważ jest ono przezeń widziane jako skutek nacisku, a nie wyraz własnych cech. Na podobnej zasadzie ludzie trenujący przybieranie zasmuconego, zagniewanego lub szczęśliwego wyrazu twarzy silniej doświadczają potem tych emocji w innej, niezwiązanej sytuacji (Schnall i Laird, 2003). Teoria autopercepcji zakłada, że tego rodzaju wnioski z własnego zachowania wymagają świadomych przemyśleń, wiele danych dowodzi jednak, że w istocie mają one często charakter automatyczny i nieświadomy. Na przykład ludzie oceniający identyczne dowcipy rysunkowe uważają je za śmieszniejsze, kiedy podczas wydawania ocen przyjmują ekspresję przypominającą uśmiech (proszono ich o trzymanie ołówka w zębach w poprzek w taki sposób, jak przy wymawianiu samogłoski e), niż kiedy przyjmują ekspresję smutku (proszono ich o trzymanie ołówka w zębach w taki sposób, jak przy wymawianiu samogłoski u; Strack, Martin i Stepper, 1988). Taki wpływ przybieranego wyrazu twarzy na odczuwane emocje z reguły jednak zanika, kiedy ludzie zdają sobie z niego sprawę. Choć obserwacja zachowań jest ważną przesłanką wnioskowania o innych, stanowi słabą przesłankę wnioskowania o sobie samym, ponieważ – jak wspominałem poprzednio – ludzie z reguły uważają własne uczucia i myśli za ważniejszy wyraz ja niż obserwowalne z zewnątrz zachowania. Drugim powodem, z jakiego zachowanie wywiera mniejszy wpływ na treść przekonań o sobie, niż można byłoby się spodziewać, jest fakt, że przekonania te funkcjonują jako samospełniające się przepowiednie przedłużające w nieskończoność własne

155 trwanie. Jeżeli ktoś myśli o sobie, że kiepsko mu idzie w kontaktach z płcią przeciwną, to już na początku randki potknie się o własną nogę i będzie to znacznie lepiej pamiętać niż świetny dowcip, którym rozbawił partnerkę do łez. Ludzkie przekonania trwają zwykle znacznie dłużej, niż na nie starcza dowodów, i podobnie jest z przekonaniami na własny temat – na przykład ludzie świadomie lub nie starają się je potwierdzić i dążą do kontaktu z innymi, którzy myślą o nich podobnie jak oni sami, nawet wtedy, kiedy są to myśli negatywne (Swann, 2005). 6.2.2.  Porównania społeczne Inni ludzie wpływają na zawartość ja także za pośrednictwem porównań społecznych. Człowiek może wypadać lepiej bądź gorzej od innych, co ma często bezpośredni wpływ na treść i wysokość jego samoocen. Uczestnikami jednego z klasycznych badań na ten temat byli studenci ubiegający się o pracę na pół etatu w odpowiedzi na ogłoszenie w lokalnej gazecie (Morse i Gergen, 1970). Przed rozmową kwalifikacyjną studenci zostali poproszeni o wypełnienie kwestionariuszy (wśród których była skala mierząca samoocenę), po czym stykali się z innym kandydatem (w rzeczywistości pozorantem), który również przyszedł wypełnić kwestionariusze. Dla połowy badanych ten kandydat jawił się jako p. Czysty – pewny siebie, zadbany młody człowiek w ciemnym garniturze i z elegancką teczką. Druga połowa badanych spotykała p. Brudnego – młodego człowieka w woniejącym podkoszulku i podartych spodniach, który nie miał skarpetek i nerwowo rozglądał się dookoła. Pod koniec eksperymentu ponownie dokonano pomiaru samooceny badanych. Ci, którzy natknęli się na p. Brudnego, w porównaniu z którym nietrudno było dobrze wypaść, zaczęli myśleć o sobie wyraźnie lepiej niż na początku eksperymentu. Natomiast badani natykający się na p. Czystego, w porównaniu z którym trudno było dobrze wypaść, myśleli o sobie wyraźnie gorzej niż na początku. Klasyczna teoria porównań społecznych (Festinger, 1954) zakłada, że ludzie mogą zorientować się, jacy są albo na podstawie dowodów obiektywnych, albo przez porównanie z innymi. Powiedzmy, że aby zrozumieć ten tekst, Tomek musiał przeczytać go trzy razy. Dużo to czy mało? Właściwie nie sposób odpowiedzieć na to pytanie bez porównań z innymi – jeżeli innym wystarczyło przeczytanie jednokrotne, to ze zdolnością rozumienia tekstu jest u Tomka niedobrze; jeżeli zaś inni musieli go przeczytać pięć razy, to jego

156 zdolność czytania ze zrozumieniem jest świetna (choć moja zdolność pisania – kiepska). Nawet kiedy podstawą sądu o sobie wydają się obiektywne przesłanki (liczba powtórzeń czytania), w istocie opiera się on na porównaniach z innymi. Jeżeli porównuje się z lepszymi, to wypadamy gorzej, jeżeli z gorszymi – wypadamy lepiej. Nic dziwnego, że ludzie chętniej wybierają porównania „w dół”, szczególnie w sytuacji zagrożenia dla ich samooceny (Wills, 1981), ponieważ takie porównania pozwalają ją obronić. Leon Festinger zakładał, że ludzie z reguły przyrównują siebie do osób porównywalnych – czyli studenci do studentów, profesorowie do profesorów itd. W rzeczywistości jednak nie zawsze tak bywa. Na przykład kobiety, szczególnie młode, często porównują swoje ciała z ciałami modelek przedstawianymi w mediach, choć obrazy tych ostatnich niezbyt nadają się do porównań, są bowiem nierealistycznie szczupłe i piękne, w czym jest duża zasługa elektronicznej obróbki obrazów i bardzo wybiórczej ich selekcji. Im częściej kobiety porównują się z modelkami, tym mniejsze odczuwają zadowolenie z własnego ciała (zjawisko to jest słabsze w wypadku mężczyzn), według wielu zaś doniesień większość studentek jest niezadowolona ze swojego ciała, co również nie dotyczy mężczyzn (Myers i Crowther, 2009). Oglądanie nierealistycznie szczupłych modelek obniża nie tylko satysfakcję z własnego ciała, lecz także samoocenę w ogóle oraz wprowadza w zły nastrój, a głównym czynnikiem (mediatorem) odpowiedzialnym za te obniżki są właśnie porównania społeczne (Bessenoff, 2006). Zjawisko to dotyczy przy tym tylko kobiet uważających się już na wstępie za niewystarczająco szczupłe, czyli większości. 6.2.3.  Kultura: ja niezależne i współzależne To, co ludzie o sobie myślą, jest w dużym stopniu uwarunkowane kulturowo. Kultury ogromnie się różnią pod wieloma względami, z których najlepiej zbadany jest indywidualizm–kolektywizm (Boski, 2009a). Kultury indywidualistyczne (takie jak amerykańska czy większość europejskich) kładą nacisk na jednostkę, jej osiągnięcia i wartości bezpośrednio służące interesom tejże. Kultury kolektywistyczne (takie jak dalekowschodnie czy większość afrykańskich) uwypuklają przynależność grupową, harmonię społeczną i wartości bezpośrednio służące interesom wspólnoty (czyli kolektywistyczne). Hazel Markus i Shinobu Kitayama (1991) przenieśli to kulturowe zróżnicowanie na poziom jednostek, wprowadzając pojęcie ja

Rozdział 6. Spostrzeganie siebie

niezależnego i ja współzależnego. Ja niezależne jest typowe dla przedstawicieli kultur indywidualistycznych i oznacza definiowanie siebie poprzez to, co odróżnia nas od innych, a więc w kategoriach niezależnych od kontekstu społecznego indywidualnych cech, zdolności, doświadczeń i emocji. Osoba o ja niezależnym uważa za swoje główne zadanie życiowe ekspresję własnego niepowtarzalnego ja, realizację swoich celów i maksymalizację interesów, a skuteczne wypełnienie tych zadań stanowi dla niej podstawę pozytywnej samooceny i szczęścia. Ja współzależne jest typowe dla przedstawicieli kultur kolektywistycznych i oznacza definiowanie siebie w kategoriach kontekstowo zmiennych relacji z innymi i odgrywanych ról społecznych. Osoba o ja współzależnym uważa za swoje główne zadanie życiowe to, by przynależeć do społeczności i znaleźć w niej swoje miejsce. Celem jest realizacja interesów grupy, dopasowanie się do innych i utrzymanie harmonijnych relacji społecznych, co stanowi podstawę samooceny i poczucia szczęścia. Relacje społeczne osób o ja niezależnym i współzależnym przedstawiają się więc dość odmiennie. Osoby o ja niezależnym wyrażają wprost swoje pragnienia oraz oczekiwania i tego samego spodziewają się po innych. Osoby o ja współzależnym zakładają natomiast, że partnerzy starają się domyślić tych pragnień. Proponując poczęstunek, te pierwsze spytają wprost: „Z czym chcesz kanapkę?”. Te drugie powiedzą raczej: „Zrobiłam ci kanapkę z tuńczykiem, bo w zeszłym tygodniu zauważyłam, że ci smakuje”. Osoby o ja niezależnym na pierwszą wypowiedź zareagują, deklarując własne preferencje (chcę sałatkę z tuńczykiem), na drugą – skrępowaniem (czują się śledzone). Odwrotnie osoby z ja współzależnym – pierwsza wypowiedź jest dla nich przejawem braku zainteresowania ich pragnieniami (więc odpowiedzą „no, nie wiem”), druga zaś – przejawem rzeczywistej troski i przyjaźni. Koncepcja Markus i Kitayamy zainspirowała wiele badań, szczególnie gdy się okazało, że ja niezależne–współzależne są dynamicznymi odmianami tożsamości dostępnymi wszystkim ludziom i można je dość łatwo aktywizować. Zaproponowano kilka skutecznych służących temu metod – wypisywanie różnic bądź podobieństw między sobą a osobami bliskimi; czytanie opowiadania opisującego sprawcze lub wspólnotowe działania bohatera; wyszukiwanie zaimków pierwszej osoby liczby pojedynczej (ja, moje) bądź mnogiej (my, nasze); układanie sensownych zdań z ciągów słów o treści sprawczej lub wspólnotowej, a nawet podprogowe wyświetlanie słów o takiej treści (prze-

6.2.  Geneza: skąd się bierze ja?

157

Tabela 6.2. Konsekwencje aktywizacji ja niezależnego i współzależnego Aktywizacja ja niezależnego

Aktywizacja ja współzależnego

Rośnie ważność wartości indywidualistycznych (sukces życiowy, ambicja, zdolności, władza). Spada preferencja wartości kolektywistycznych.

Zmniejsza się ważność wartości indywidualistycznych. Rośnie preferencja wartości kolektywistycznych (uczynność, uczciwość, odpowiedzialność).

Dobrostan psychiczny staje się uzależniony od osobistego szczęścia, samospełnienia i własnego sukcesu.

Dobrostan psychiczny staje się uzależniony od wypełniania zobowiązań wobec grupy, pławienia się w chwale innych członków grupy własnej.

Rośnie rola treści sprawczych i indywidualistycznych w bieżącej strukturze ja, maleje natomiast rola treści wspólnotowych i kolektywistycznych oraz obligacji społecznych. Ludzie bardziej myślą o sobie w kategoriach indywidualnych cech („jestem ambitny i inteligentny”) niż w kategoriach relacji, odgrywanych ról czy przynależności do grup społecznych. Bardziej też myślą o sobie w kategoriach prywatnych („jakie są moje odczucia”) niż publicznych.

Rośnie rola treści wspólnotowych i kolektywistycznych w bieżącym myśleniu o sobie, maleje zaś rola obligacji społecznych i treści sprawczych. Ludzie bardziej myślą o sobie w kategoriach relacji („jestem mężem Marysi”), odgrywanych ról („jestem studentem”) czy przynależności do grup społecznych („jestem Polakiem”), niż w kategoriach indywidualnych cech. Bardziej też myślą o sobie w kategoriach publicznych („jak widzą mnie inni”) niż prywatnych.

Przetwarzanie informacji pomija kontekst, staje się analityczne, Przetwarzanie informacji uwzględnia kontekst, staje się kontrastujące, różnicujące (nacisk na różnice). holistyczne i asymilatywne (nacisk na podobieństwa). Źródło: na podstawie wyników metaanalizy w Oyserman i Lee, 2008.

gląd: Oyserman i Lee, 2008). Badania z użyciem tych metod pozwoliły eksperymentalnie wykazać, że aktywizacja ja niezależnego bądź współzależnego wywiera istotny wpływ zarówno na sposób myślenia o świecie, jak i na zachowania społeczne. Metaanaliza 67 badań z udziałem ponad 6 tysięcy osób dowiodła, że aktywizacja ja niezależnego prowadzi (w porównaniu do warunków kontrolnych bądź aktywizacji ja współzależnego) do szeregu istotnych różnic w myśleniu o sobie, innych ludziach i zachowaniach społecznych, które przedstawia tabela 6.2. Te różnice w przetwarzaniu informacji są dobrze udokumentowane jako charakterystyczne dla przedstawicieli kultur – odpowiednio – indywidualistycznych i kolektywistycznych (Nisbett, 2009). Na przykład Amerykanom i Japończykom pokazywano sceny z podwodnego życia ryb i roś­ lin z prośbą, aby opowiedzieli, co widzieli. Amerykanie opisywali głównie to, co można nazwać figurą na tle (cechy dużych ryb, które znajdowały się blisko obserwatora, szybko się poruszały i były jaskrawo ubarwione), Japończycy natomiast częściej opisywali obiekty kontekstowe (z tła) i relacje obiektów kluczowych do obiektów z tła. Takie silniejsze uwzględnianie kontekstu przez osoby z kultur kolektywistycznych dotyczy scen o charakterze zarówno społecznym, jak i pozaspołecznym. Różnice te są zwykle wyjaśniane w kategoriach procesów socjalizacji, które w kulturach dalekowschodnich bardziej niż na Zachodzie polegają na braniu pod uwagę społecznego kontekstu własnych działań, niemniej mogą wynikać także z faktu, że poszczególne kultury odmiennie konstruują środowisko fizyczne i społeczne, które na

bieżąco różnicuje zachowania ich przedstawicieli. Na przykład analizy losowo dobranych i licznych scen miejskich (zdjęć) z Japonii i USA ujawniły, że typowe sceny japońskie zawierały nieporównanie więcej szczegółów niż sceny amerykańskie. Po oglądaniu scen japońskich przedstawiciele obu kultur zwracali bardziej uwagę na szczegóły kontekstowe w innym, niezwiązanym zadaniu niż po oglądaniu scen typowo amerykańskich. Podobnie działa aktywizacja różnych rodzajów ja – osoby, u których zaktywizowano ja współzależne, są bardziej skłonne spontanicznie zapamiętywać szczegóły kontekstu niż te, u których zaktywizowano ja współzależne (Kühnen i Oyserman, 2002). Ogólnie rzecz biorąc, różnice w funkcjonowaniu poznawczym będące następstwem aktywizacji ja niezależnego bądź współzależnego, wykazane w metaanalizie Oyserman i Lee (2008), są bardzo podobne do różnic w funkcjonowaniu osób z kultur indywidualistycznych i kolektywistycznych opisanych przez Nisbetta (2009). Te dwa ciągi badań świetnie się uzupełniają – porównania międzykulturowe przekonują o realności i ekologicznej trafności tych różnic (choć nie wskazują jasno ich mechanizmów), porównania zaś efektów aktywizacji ja niezależnego i współzależnego precyzyjnie dowodzą przyczynowej roli ja niezależnego–współzależnego. Obok konsekwencji poznawczych aktywizacja ja niezależnego lub współzależnego ma też następstwa motywacyjne, które przekładają się na różnice w zachowaniu. Od dawna wiadomo, że przedstawiciele kultur indywidualistycznych zachowują większy dystans fizyczny podczas interakcji społecznych, natomiast przedstawiciele kultur kolek-

158 tywistycznych dystans ten skracają i mają wyraźnie mniejszą przestrzeń czy też „terytorium” osobiste, na które inni nie powinni wkraczać (Boski, 2009a). W analogiczny sposób oddziałują też różnice w zakresie ja. Osoby, u których zaktywizowano ja niezależne, siadają fizycznie dalej od nieznajomego partnera interakcji, te zaś, u których zaktywizowano ja współzależne, siadają bliżej niż w warunkach kontrolnych, bez aktywizacji (Holland et al., 2004). Aktywizacja ja współzależnego powoduje też wzrost, aktywizacja zaś ja niezależnego – spadek skłonności do współpracy w rozwiązywaniu dylematów społecznych, czyli w sytuacji, gdzie współpraca z innymi przynosi jednostce większe korzyści niż rywalizacja, ale naraża na straty, kiedy partnerzy zachowają się w sposób rywalizacyjny. Dzieje się tak dlatego, że aktywizacja ja współzależnego wywołuje wzrost uwagi przykładanej do korzyści partnera interakcji, a spadek skłonności do maksymalizacji zysków własnych (Utz, 2004). 6.3.  Funkcje: po co mamy ja? Człowiek jest jedyną istotą obdarzoną samoświadomością i własnym ja. Jedynie szympansy, nasi najbliżsi krewni filogenetyczni, są obdarzone pewnymi ich zaczątkami – potrafią rozpoznać swoje odbicie w lustrze i powiedzieć w języku migowym „dzisiaj rano byłam smutna”. Ponieważ tysiące gatunków zwierząt świetnie sobie radzą z przetrwaniem od milionów lat bez cienia samoświadomości, ludzie, od kiedy tylko myślą, mają problem z wymyśleniem, po co im samoświadomość. Z punktu widzenia psychologii ja spełnia dwie ważne funkcje dotyczące kontaktów z innymi (funkcje interpersonalne, czyli społeczne): negocjowanie tożsamości oraz symulowanie psychiki innych ludzi, oraz dwie funkcje związane z tym, co się dzieje wewnątrz jednostki (funkcje intrapersonalne, czyli psychiczne), takie jak samoregulacja zachowania celowego i samokontrola. 6.3.1.  Negocjowanie tożsamości Ważną funkcją ja jest utrzymywanie i negocjowanie tożsamości. Po pierwsze, w tym sensie, że wiedza o sobie i pamięć swojej biografii są podstawowymi wyznacznikami poczucia własnej tożsamości. Bez samowiedzy utracilibyśmy poczucie, że nadal jesteśmy sobą, jak to się dzieje w przypadku rzadkich, choć dramatycznych zaburzeń utraty pojedynczej tożsamości. Po drugie, w sensie rozpoznawania naszej tożsamości przez innych. Jeżeli czujemy się wytrawnym psychologiem lub

Rozdział 6. Spostrzeganie siebie

świetnym aktorem, nie sposób takiej tożsamości utrzymać, dopóki nie zostanie rozpoznana i uznana przez ludzi. W każdej interakcji społecznej jawimy się jako ktoś z określoną tożsamością, a tożsamości te są i muszą być różne dla poszczególnych partnerów, jeżeli interakcje mają przebiegać sprawnie i doprowadzić do zamierzonych celów. Kim innym jesteśmy dla swojej matki (dzieckiem), kim innym dla barczystego bruneta zapraszającego na kawę (tajemnicą), a jeszcze kim innym dla profesora na seminarium (intelektualistką). Bogactwo tożsamości składających się na nasze ja umożliwia nam też negocjowanie tożsamości w taki sposób, aby była ona najbardziej korzystna dla mniemania, jakie mamy o sobie. Jeżeli jesteśmy z Mławy i studiujemy w Londynie, a w mieście wybucha lokalny skandal z Polakami okradającymi samochody, to będziemy się dystansować od tożsamości „Polak”, czując się i prezentując innym raczej jako studentka/student niż Polka/Polak. Co innego, gdy w londyńskiej prasie ukaże się cykl artykułów opowiadających o pracowitości naszych rodaków – wtedy będziemy się czuć raczej Polką/Polaków i w ten sposób przedstawiać się innym. Takie sytuacyjnie przesunięcia tożsamości wykazał eksperymentalnie Matthew Crawford (2007) w badaniu, w którym białe Angielki rozwiązywały pewne zadanie w parach ze studentkami z Tajlandii i zawsze wypadały od nich znacznie gorzej. Zadanie polegało na wskazaniu w 20 kolejnych parach obrazów tego, którego twórca cierpiał na depresję. Połowie badanych przedstawiano to jako zadanie ważne, bo mierzące wrażliwość społeczną, drugiej połowie zaś – jako zadanie mierzące nieistotną dla nich cechę wrażliwości estetycznej. Zmienną zależną był stopień, w jakim badane Angielki identyfikowały się albo ze swoją płcią, albo narodowością – odpowiadając na pytania, jak dalece ich własne ja pokrywa się z „kobietami” albo z „Anglikami”. Jak ilustruje rycina 6.4, kiedy zadanie było ważne, badane uciekały od tożsamości definiowanej przez pryzmat płci i widziały siebie raczej jako Angielki niż kobiety. Dzięki temu osłabiały niekorzystne dla ja porównania z tajską partnerką (z którą łączyła je płeć, ale różniła narodowość). Kiedy jednak zadanie było nieważne, badane chętniej utożsamiały się z kobiecością, dzięki czemu mogły się skąpać w chwale sukcesu partnerki („ja też jestem kobietą, tak jak ona”). Proces aktywizowania tożsamości społecznej opisuje i wyjaśnia teoria autokategoryzacji przedstawiona w ramce zamykającej rozdział 18.

6.3.  Funkcje: po co mamy ja?

159

6 5,78 Narodowość Stopień identyfikacji

5,56

Płeć

5,5

5

4,5

4,48

4,4

4 ważna

nieważna Ważność dziedziny

Rycina 6.4. Stopień identyfikacji z własną płcią lub narodowością po tym, jak partnerka tej samej płci, ale odmiennej narodowości uzyskała lepszy wynik w zadaniu ważnym lub nieważnym Źródło: na podstawie danych w Crawford, 2007, s. 43.

6.3.2.  Symulacja psychiki innych Druga funkcja ja to symulowanie psychiki partnerów interakcji. Skuteczne kontakty społeczne wymagają odczytywania cudzych zamiarów, uczuć i reakcji na nasze postępowanie. Choć sporo inter­akcji ma charakter automatycznie realizowanych skryptów, w wielu innych pojawia się (na szczęście!) coś nieoczekiwanego, wykraczającego poza to, co działo się dotąd. W takich sytuacjach przewidywanie cudzych reakcji może się odbywać na podstawie wiedzy o własnych przeżyciach i zachowaniach, które pomagają wyobrazić sobie przeżycia partnera. Ja stanowi więc model funkcjonowania psychiki używany do odczytywania czy raczej rekonstrukcji psychiki innego człowieka. Jeżeli chcę się zorientować, jak ktoś zareaguje na jakiś mój postępek (nadepnę mu na palec), najprostszą drogą jest wyobrażenie sobie, jak ja zareagowałbym na jego analogiczne zachowanie (on nadepnie mi na palec). Duża liczba badań przekonuje o projekcji społecznej, czyli skłonności do zakładania, że inni ludzie są podobni do nas, że mają podobne poglądy i cechy do naszych i że w różnych sytuacjach będą podejmować decyzje podobne do tych, jakie my podejmujemy (Robbins i Krueger, 2005). Szczególnym przypadkiem projekcji jest efekt fałszywej powszechności – przewidując cudze zachowania lub poglądy, najczęściej zakładamy, że są one przeważnie podobne do naszych. Na przykład tylko 17% Polaków pytanych w końcu ubiegłego wieku o dopuszczalność aborcji uważało, że powinna być ona całkowicie zakazana, sądzili oni jednak, że podobny pogląd ma aż 55% ich rodaków (zob. rozdz. 5.3.2). Większość ludzi

jest więc przekonana, że inni myślą podobnie jak oni, nawet kiedy faktycznie ich poglądy podziela jedynie skromna mniejszość. Dodatkowym – obok projekcji – powodem efektu fałszywej powszechności jest skłonność do dowartościowania siebie (większość nie może się mylić, więc mam rację), a także selektywne kontaktowanie się z osobami o poglądach podobnych do naszych, czyli rozsądnymi. Owa selektywność sprawia, że żyjemy w swoistym „getcie informacyjnym” – kontaktując się głównie z podobnymi sobie, padamy ofiarą złudzenia, że wszyscy myślą tak jak my. Projekcja społeczna jest znacznie silniejsza w odniesieniu do osób należących do grup włas­ nych, do których i my należymy, niż do grup obcych (Robbins i Krueger, 2005). Studenci psychologii zakładają zatem, że studenci politechniki są do nich podobni, ale jeszcze silniej zakładają podobieństwo innych studentów psychologii. Ponieważ większość ludzi myśli o sobie w pozytywny sposób, projekcja przyczynia się do faworyzowania grupy własnej oraz do złudnego przekonania o jej jednorodności („my, Polacy, wszyscy tak myślimy”), a także nasila współpracę z innymi jej członkami. Dzieje się tak dlatego, że projekcja społeczna przyczynia się do zakładania, że inni odwzajemniają nasze intencje – jeżeli więc zamierzamy współpracować z członkami własnej grupy, zakładamy, że oni mają ten sam zamiar, co staje się samospełniającą przepowiednią i przekłada się na faktyczny wzrost współpracy podczas rozwiązywania dylematów społecznych (Krueger, 2007). Projekcja społeczna ma zwykle charakter automatyczny. Choć możemy świadomie ekstrapolować własne reakcje i cechy na innych na zasadzie przemyślanych wyobrażeń, zwykle ekstrapolacja ta jest bezwiedna, następując natychmiastowo i bez świadomego zamiaru. 6.3.3.  Samokontrola Trzecia funkcja spełniana przez ja to samokontrola, czyli zamierzona i dowolna zmiana włas­ nych reakcji. To dzięki zdolności do samokontroli opieramy się impulsom – pragnieniu pochłonięcia potrójnych lodów poziomkowych, chęci nakrzyczenia na partnera czy pokusie kupienia ładnej, choć zupełnie niepotrzebnej rzeczy. Ludziom o większej samokontroli lepiej się wiedzie w życiu – rzadziej popadają w nałogi i uzależnienia, sprawniej sobie radzą ze stresem i frustracjami, jako dzieci w szkole mają lepsze stopnie, a jako dorośli rzadziej się rozwodzą. Na przykład dla postępów w nauce szkolnej zdolność do samokontroli oka-

Rozdział 6. Spostrzeganie siebie

160 zuje się znacznie ważniejsza od ilorazu inteligencji. W jednym z badań to potwierdzających wzięło udział kilkuset ósmoklasistów, którym mierzono zdolność do samodyscypliny (za pomocą kwestionariuszy samoopisowych, a także ocen nauczycieli i rodziców) oraz poziom inteligencji. Pomiary te przeprowadzono na początku roku szkolnego, sprawdzając oceny osiągnięte przez uczniów na koniec tego samego roku i szkoły podstawowej w ogóle. Jak ilustruje rycina 6.5, oceny na koniec szkoły znacznie silniej zależały od poziomu samodyscypliny (r = 0,67) niż od poziomu inteligencji (r = 0,32). Ponadto tylko samodyscyplina wiązała się ujemnie z absencją w szkole i liczbą godzin spędzanych przed telewizorem, dodatnio zaś z liczbą godzin spędzonych na odrabianiu lekcji. Wyniki te dają sporo do myślenia w społeczeństwie takim jak nasze, gdzie coraz większy nacisk kładzie się na hedonistyczne, natychmiastowe przyjemności kosztem wysiłku na rzecz celów ważniejszych, których osiąganie wymaga długotrwałych starań. To prawda, że szkoły są niedoinwestowane, a nauczyciele źle opłacani. Niemniej wyniki tego rodzaju pokazują, że prostą i skuteczną (choć nieco zapomnianą) drogą do sukcesu dzieci jest uczenie ich samodyscypliny. 96

94 93,1 92 90,9

90,2 89,7

90

89,6 88,3

Ocena końcowa (GPA)

88

87,9

86,8

86 84,8 84

82 Samodyscyplina

80,5

80

Inteligencja

78

76 1

2

3

4

5

Natężenie cechy

Rycina 6.5. Ostateczne oceny szkolne (wyrażone punktami GPA – Graduate Point Average, używanymi w szkolnictwie amerykańskim) w zależności od poziomu samodyscypliny i inteligencji (wyrażonego kwintylami) Źródło: Duckworth i Seligman, 2005, s. 943.

Z kolei niedostatki samokontroli miewają katastrofalne skutki w wymiarze zarówno społecznym, jak i jednostkowym. Załamanie samokontroli leży u podłoża większości przypadków ciężkiej agresji, takich jak pobicia czy zabójstwa. Brak umiejętności samokontroli jest kluczowym składnikiem uzależnień od różnych substancji chemicznych (alkoholizm, narkomania) lub czynności (przymusowe robienie zakupów). Niedostatki samokontroli leżą u podłoża ruminacji, czyli natrętnego nawracania niechcianych myśli, które zwykle mają negatywny charakter i w poważnym stopniu przyczyniają się do popadania w depresję (Tangney, Baumeister i Boone, 2004). Samokontrola jest trudna, nawet kiedy dotyczy tylko treści własnych myśli – często myślimy wcale nie to, co byśmy chcieli. Badania Daniela Weg­ nera (1994) nad paradoksalnymi efektem kontroli umysłowej wskazują, że próby zahamowania myśli na jakiś temat (np. białych niedźwiedzi) skutkują „hiperdostępnością”, czyli wzrostem częstości ich pojawiania się w porównaniu z sytuacją, gdy człowiek nie próbuje się ich pozbyć. Najczęściej białe niedźwiedzie w ogóle nie przychodzą nam do głowy (chyba że jesteśmy Eskimosami), ale kiedy staramy się o nich nie myśleć, zdają się chadzać całymi stadami. Elegancki i dobrze uzasadniony empirycznie model wyjaśniający to zjawisko zakłada, że na mechanizm kontroli umysłowej składają się dwa procesy. Po pierwsze, proces automatycznego monitorowania (śledzenia) własnych myśli w poszukiwaniu niepożądanej treści („czy już myślę o białych niedźwiedziach?”) bądź treści blisko z nią skojarzonej („a może myślę o górach lodowych?”). Proces ten wymaga stałej, choć słabej, aktywizacji niepożądanego pojęcia, bez aktywizacji „białego niedźwiedzia” w tle nie sposób bowiem sprawdzić, czy o nim myślimy, czy nie. Drugi proces to kontrolowana interwencja, czyli modyfikowanie myśli polegające na aktywnym i świadomym zastępowaniu niepożądanych treści innymi myślami (aby nie myśleć o białych niedźwiedziach, pomyślę sobie o palmach na pustyni). Ponieważ proces monitorowania jest w dużym stopniu automatyczny, proces modyfikacji zaś – w dużym stopniu kontrolowany, pojawienie się dodatkowego obciążenia umysłowego – nowego, równolegle wykonywanego zadania – w większym stopniu dezorganizuje ten drugi proces niż pierwszy. Wskutek tego próby zaprzestania myślenia o białych niedźwiedziach owocują paradoksalnym jego nasileniem, szczególnie gdy coś rozproszy naszą uwagę. Przyczyną załamania czy niedostatków samokontroli jest także wyczerpanie woli, czyli spadek

6.3.  Funkcje: po co mamy ja?

zdolności do samokontroli w następstwie niedawnego jej sprawowania (Baumeister, Vohs i Tice, 2007). Ja w sensie „woli” jest zasobem ograniczonym, który wyczerpuje się w następstwie jego używania. Dokonanie jakiegoś aktu woli obniża zdolność dokonania następnego aktu woli, podobnie jak używanie jakiejś grupy mięśni powoduje ich zmęczenie. Dobrze ilustruje to eksperyment przedstawiany uczestnikom jako badanie nad zmys­łem smaku. Wszystkich badanych poproszono o opuszczenie jednego posiłku, w momencie badania byli więc głodni. Tym większe wrażenie zrobił więc na nich zapach czekoladowych ciastek, które przed eksperymentem podgrzewano w mikrofalówce. Badanych zostawiano na pięć minut sam na sam z dwiema paterami, z których jedna zawierała smakowite czekoladki, a druga zdrowe rzodkiewki. Członków jednej grupy poproszono, aby zjedli kilka rzodkiewek, ale nie ruszali czekoladek – ta grupa sprawowała zatem samokontrolę (skutecznie, jak się przekonał podglądający ich badacz). Członków drugiej grupy poproszono, aby zjedli kilka czekoladek – ta grupa nie musiała więc sprawować samokontroli. Następnie wszystkich poproszono o rozwiązanie pewnego zadania, o którym badani nie wiedzieli, że jest faktycznie nierozwiązywalne. Przedmiotem zainteresowania badaczy była wytrwałość (a więc inny rodzaj samokontroli) w drugim zadaniu. Jak przekonują dane z tabeli 6.3, osoby, które uprzednio jadły rzodkiewki i musiały się powstrzymywać od zjedzenia czekoladek (choć rzucały na nie podobno tęsknym okiem), ujawniły znacznie mniejszą wytrwałość w drugim zadaniu niż te, które jadły czekoladki, a także osoby z grupy kontrolnej, u których w ogóle pominięto etapy związane z jedzeniem. Wydatkowanie siły woli na powstrzymywanie się od zakazanego jedzenia osłabiało jej zasoby potrzebne do wytrwałego rozwiązywania zadania zupełnie niezwiązanego z jedzeniem. Ponad 80 badań różnych autorów wykazało, że wydatkowanie „siły woli” w pierwszym akcie samokontroli obniża wysiłek wkładany w drugie zadanie jej wymagające, zwiększa subiektywną trudność tegoż oraz odczuwane zmęczenie podczas jego wykonywania, a także lekko wzmaga emocje negatywne, choć nie wpływa na pozytywne (Hagger et al., 2010). Wszystkie te efekty są bardziej nasilone, gdy drugie zadanie ma charakter raczej złożony niż prosty. Co interesujące, oba akty woli mogą dotyczyć zupełnie różnych spraw. Na przykład badani, którzy w pierwszej części eksperymentu byli proszeni o tłumienie bądź nasilanie wyrażania uczuć wzbudzanych przez nieprzyjem-

161 Tabela 6.3. Wytrwałość w pracy nad nierozwiązywalnym zadaniem w zależności od uprzedniego sprawowania (rzodkiewki) bądź niesprawowania (czekoladki, grupa kontrolna) samokontroli Warunki

Czas (minuty) Liczba podejść

Rzodkiewki

8,35

19,40

Czekoladki

18,90

34,29

Grupa kontrolna

20,86

32,81

Źródło: Baumeister et al., 1998, s. 1255.

ny film, w drugiej części badania wkładali mniej wysiłku fizycznego w proste zadanie wymagające ściskania sprężyny niż badani niekontrolujący ekspresji uczuć w pierwszej fazie. W innym eksperymencie uczestnicy proszeni o niemyślenie na temat białych niedźwiedzi, w drugiej jego fazie słabiej kontrolowali wyrażanie rozbawienia podczas oglądania komedii filmowej. Ponieważ akt samokontroli osłabia zdolność do następnych aktów woli niezależnie od ich treściowego związku, sądzić można, że wszystkie akty woli czerpią ze wspólnego źródła – ja jako siły woli czy też ja jako sprawcy czynów. Energetyczne pojęcie „siła woli” nie jest tylko metaforą, ponieważ wiele badań wykazało, że sprawowanie aktu samokontroli znacznie obniża poziom glukozy we krwi (glukoza rozprowadzana przez układ krwionośny jest podstawowym paliwem mózgu, a obniżenie jej stężenia skutkuje pogorszeniem funkcjonowania psychicznego). Pierwszy akt samokontroli redukuje zdolność do sprawowania kolejnego aktu samokontroli, o ile ten pierwszy obniża poziom cukru we krwi, a spadkowi można przeciwdziałać, wypijając słodki napój (Gailliot et al., 2007). Zasoby woli łatwo wyczerpać i choć zapewne szybko się one odbudowują, sugestia praktyczna, jaka stąd wynika, jest jasna: jeżeli chcemy skutecznej samokontroli, poszczególne jej próby (akty) powinny być rozdzielone jakimś czasem. Niestety, nie wiadomo jak długim, ponieważ nie wiemy jeszcze, jak szybko siła woli zostaje odbudowana – na pewno jednak nie jest to tydzień: można próbować swojej siły woli znacznie częściej niż raz na tydzień. Pocieszający jest także fakt, że siłę woli można wyćwiczyć – badani trenujący samokontrolę w zadaniu pierwszym wykazują słabsze jej wyczerpanie mierzone wynikami osiągniętymi w zadaniu drugim (Hagger et al., 2010). Słabością dotychczasowych badań nad wyczerpaniem woli jest brak jego bezpośrednich pomiarów; wnioskuje się o nim jedynie pośrednio (na podstawie spadku funkcjonowania w zadaniu drugim). Dlatego nie można wykluczyć alternatywnego wyjaśnienia tych wyników – że czynnikiem odpowiedzialnym

162 za spadek funkcjonowania w drugim zadaniu jest osłabienie motywacji spowodowane wykonywaniem zadania pierwszego. Spadek motywacji i wyczerpanie siły woli mogą się oczywiście wzajemnie wzmagać i wcale się nie wykluczają, jak dotąd nie wiadomo jednak dokładnie, który z tych czynników ma kluczowe znaczenie. 6.3.4.  Regulacja zachowania celowego Czwarta funkcja ja to regulacja zachowania celowego, czyli dokonywanie wyborów. Życie w niewielkiej, ale za to brzemiennej w skutki części składa się z wyborów małych i dużych. Kupić mydełko Fa czy raczej Palmolive? Pomóc tej staruszce wtaszczyć torbę na peron, czy zostawić ją własnemu losowi? Pójść na prawo czy na psychologię? Dokonanie setek podobnych wyborów byłoby niemożliwe, gdyby nasze ja nie zawierało różnych preferencji i standardów. Ważnym ich rodzajem są postawy (np. pozytywny stosunek do mydełka Fa albo kandydata na stanowisko prezydenta) i wartości (przekonanie, że pomaganie innym jest dobre i że ja powinienem pomagać bezradnym osobom). Innym rodzajem preferencji są nasze przekonania o sobie – jestem szczególnie zainteresowany ludźmi, więc pójdę raczej na psychologię. Ludzie często jednak postępują wbrew swoim postawom, wartościom i przekonaniom o sobie. Kiedy taka zgodność czy wewnętrzna konsekwencja pojawia się, a kiedy nie, wyjaśnia teoria przedmiotowej samoświadomości (Duval i Wicklund, 1972). Zakłada ona, że uwaga człowieka może być w dowolnym momencie skoncentrowana albo na jakimś fragmencie świata zewnętrznego, albo na samym sobie. Ten ostatni stan to właśnie przedmiotowa samoświadomość (ja jest przedmiotem własnej świadomości) czy, prościej mówiąc – stan autokoncentracji. Jest to stan zaktywizowania ja, w którym ludzie uświadamiają sobie – istotne z uwagi na bieżącą sytuację – własne wartości, postawy czy własności. Uświadamiają sobie także rozbieżności pomiędzy tymi standardami i ewentualnymi zachowaniami, co budzi przykre emocje, nasilone wskutek autokoncentracji. Ponieważ ludzie starają się emocje te zredukować lub ich uniknąć, w stanie autokoncentracji rośnie zgodność zachowania z owymi zaktywizowanymi elementami ja. W sytuacjach naturalnych najczęstszym czynnikiem wywołującym autokoncentrację są porównania społeczne (jaki jestem na tle innych), wyobrażenia, co myślą o nas ludzie, oraz dokonywanie wyborów wymagające uświadomienia sobie własnych preferencji, a co za tym idzie – i własne-

Rozdział 6. Spostrzeganie siebie

go ja. Niemniej te czynniki mogą też wzbudzać lęk przed oceną lub inne emocje, dlatego w badaniach empirycznych autokoncentracja jest wzbudzana za pomocą wprowadzania bodźców symbolizujących osobę badanego, takich jak widok własnego odbicia w lustrze czy słuchanie swojego głosu z taśmy. Wiele badań dowodzi, że w obecności takich bodźców ludzie zachowują się w sposób bardziej zgodny z własnym ja niż w warunkach kontrolnych. Na przykład faktycznie przejawiana w zachowaniu towarzyskość koreluje z towarzyskością deklarowaną w kwestionariuszu od 0,55 do 0,73 w warunkach autokoncentracji, a jedynie od 0,03 do 0,28 w warunkach kontrolnych (Pryor et al., 1977). Podobnie Mirosław Kofta (1982) wykazał, że tylko w warunkach autokoncentracji ludzie tym bardziej pomagają nieznajomej osobie, im bardziej sobie cenią prospołeczne wartości. Autkoncentrację wzbudzał on przy tym w ten sposób, że dawał badanym możliwość wyboru między dwoma sposobami pomagania (w warunkach kontrolnych takiego wyboru nie mieli). Krótko mówiąc, autokoncentracja działa jak przypomnienie człowiekowi, że ma przecież własne ja, którym może się kierować w swoich decyzjach, zachowaniach i sądach, co prowadzi do wzrostu zgodności postępowania z zawartością ja. Teoria przedmiotowej samoświadomości zainspirowała wiele badań dotyczących dwóch kwestii. Po pierwsze, czy autokoncentracja jest stanem jednorodnym, czy raczej składają się na nią różne rodzaje stanów psychicznych? Po drugie – czy zawsze prowadzi ona do negatywnych stanów emocjonalnych, jak postulowali Duval i Wicklund? W tej pierwszej sprawie szybko się okazało, że autokoncentrację należy odróżnić od ruminacji, czyli natrętnego powracania do świadomości niechcianych myśli na temat własnych niepowodzeń i negatywnych stanów emocjonalnych z przeszłości. Jak pokazują dane z tabeli 6.4, ruminacja znacznie silniej wiąże się z popadaniem w negatywne stany emocjonalne niż autokoncentracja bez ruminacyjnego składnika. Wiemy też, że skłonność do ruminacji mierzona różnymi kwestionariuszami (np. Baryła i Wojciszke, 2005) jest czynnikiem nasilającym popadanie w depresję w razie doznania niepowodzeń. Kobiety mają silniejszą skłonność do ruminacji i właśnie ta różnica płci jest w dużym stopniu odpowiedzialna za fakt, że kobiety cierpią na depresję kilkakrotnie częściej od mężczyzn (Nolen-Hoeksema, 2006). Ludzie różnią się także nawykową skłonnością do popadania w stan samoświadomości. Jedni robią to częściej, inni – rzadziej, co mierzy kwestionariusz samoświadomości

6.3.  Funkcje: po co mamy ja?

Tabela 6.4. Siła związku między natężeniem samoświadomości a doświadczaniem negatywnych stanów emocjonalnych (w badaniach korelacyjnych) d

Odsetek

  ruminacja

1,08

96

  inne miary

0,46

68

  prywatna

0,50

69

  publiczna

0,65

74

  negatywny nastrój

0,52

70

  depresja

0,61

73

  lęk

0,43

67

  zdarzenie pozytywne

–0,45

33

  sukces

–0,19

58

  zdarzenie negatywne

0,75

77

  porażka

0,42

66

  z pominięciem kontekstu

0,51

70

Udział ruminacji

Rodzaj samoświadomości

Rodzaj negatywnego afektu

Kontekst samoświadomości

d oznacza standaryzowaną (podzieloną przez odchylenie standardowe) różnicę między osobami o wysokiej i niskiej samoświadomości, d = 0,20 – różnica mała; d = 0,50 – różnica umiarkowana; d = 0,80 – różnica duża; odsetek oznacza procent osób z wysoką samoświadomością powyżej mediany z uwagi na zmienną umieszczoną w danym wierszu. Źródło: na podstawie wyników metaanalizy w Mor i Winquist, 2002.

1 Depresja Lęk 0,8

0,74 0,67

Siła związku (d)

(Fenigstein, Scheier i Buss, 1975; polska adaptacja – Zakrzewski i Strzałkowska, 1989). Auto­ koncentracja jest pewnym stanem psychicznym, samoświadomość zaś stanowi odpowiadającą temu cechę dyspozycyjną, która występuje w dwóch odmianach. Samoświadomość prywatna to nawykowa skłonność do skupiania uwagi na swoich myślach i odczuciach, co mierzą takie pytania, jak „Jestem wrażliwa na zmiany własnego nastroju” czy „Dużo nad sobą rozmyślam”. Z kolei samoświadomość publiczna to nawykowa skłonność do myślenia o sobie jako o „obiekcie” społecznym, czyli o tym, jak się jest widzianym przez innych, co mierzą takie pytania, jak „Przejmuję się tym, co pomyślą o mnie inni” czy „Zwykle jestem świadoma własnego wyglądu”. Jak wskazują dane z tabeli 6.4, oba rodzaje samoświadomości dodatnio korelują z doświadczaniem negatywnych emocji, z tym że korelacja ta jest silniejsza dla samoświadomości publicznej. Wskaźnik „odsetek” pokazuje, że aż 73% osób o wysokiej samoświadomości ma skłonność do depresji, podczas gdy spośród osób o niskiej samoświadomości taką skłonność przejawia tylko 27% badanych. Drugi problem rozważany w wielu badaniach to pytanie, czy autokoncentracja zawsze prowadzi do negatywnych stanów emocjonalnych, czy tylko w pewnych szczególnych warunkach. Dane z tabeli dowodzą, że przeważnie tak jest – im silniejsza samoświadomość, tym większa skłonność do doświadczania negatywnego nastroju, depresji i – nieco słabiej – lęku. Ostatnia część tabeli świadczy jednak o tym, że liczy się także kontekst sytuacyjny. Związek samoświadomości z negatywnymi stanami jest dosyć silny w obliczu porażek i innych zdarzeń negatywnych (a także wtedy, kiedy kontekst sytuacyjny pozostaje nieznany i pominięty). Natomiast w obliczu sukcesów i innych zdarzeń pozytywnych związek ten ulega odwróceniu – w takich sytuacjach im silniejsza koncentracja na sobie, tym mniej emocji negatywnych. Ostatecznie można więc powiedzieć, że myślenie o sobie prowadzi do negatywnych emocji z wyjątkiem sytuacji, kiedy człowieka spotkało coś dobrego. Ten wniosek okazuje się bardziej skomplikowany, jeśli uwzględnić rodzaj samoświadomości i różnicę między depresją a lękiem. Jak ilustruje rycina 6.6, samoświadomości publicznej towarzyszy silny lęk i wyraźnie słabsza depresja, natomiast samoświadomości prywatnej towarzyszy sporo depresji, choć nie lęku. Krótko mówiąc, intensywne myślenie o sobie prowadzi do depresji (z wyjątkiem sytuacji wyraźnie przyjemnych), a myślenie o sobie jako o przedmiocie ocen społecznych wzbudza ponadto lęk.

163

0,6 0,52

0,4

0,2 0,08 0 publiczna

prywatna

Rodzaj samoświadomości

Rycina 6.6. Siła związku samoświadomości publicznej i prywatnej z natężeniem lęku i depresji w świetle meta­ analiz Źródło: na podstawie wyników metaanalizy w Mor i Winquist, 2002.

Rozdział 6. Spostrzeganie siebie

164

Problem 6: Dlaczego ludzie oglądają telewizję? Większość ludzi przez kilka godzin dziennie ogląda telewizję, co oznacza, że jest to najczęściej – po spaniu i pracy – wykonywana czynność. To przykład czynności uniwersalnej (pojawia się wszędzie, gdzie telewizja pozostaje dostępna), choć z pewnością nie ma ona charakteru wrodzonego. Skoro ludzie tak często ją wykonują, czynność ta musi spełniać jakieś ważne funkcje. Jakie? Formułowano wiele odpowiedzi na to pytanie, z których większość okazała się niezadowalająca. Odpowiedź najstarszą można znaleźć u Arystotelesa, który co prawda telewizji nie znał, ale zastanawiał się, dlaczego ludzie tak chętnie oglądają przedstawienia teatralne, i sformułował hipotezę katharsis, twierdząc, że doznają oni swoistego oczyszczenia emocjonalnego dzięki rozładowaniu emocji podczas oglądania emocjonujących przedstawień. Choć idea katharsis pozostaje popularna w humanistyce, wiemy dobrze, że jest fałszywa przynajmniej w odniesieniu do agresji – oglądanie cudzej agresji nie tylko nie powoduje jej zaniku w postępowaniu widza, ale wręcz ją nasila (zob. rozdz. 15.3.3). Inna oczywista odpowiedź jest taka, że ludzie oglądają telewizję po to, aby poprawić sobie nastrój. Niemniej większość treści oglądanych w telewizji (agresja i przegrane mecze „własnej” drużyny, kryminały i dreszczowce, horrory i dramaty) zdecydowanie nie podnosi nastroju z wyjątkiem ostatnich sekwencji, w których dobro (przeważnie) zwycięża nad złem. Poza tym większość ludzi ogląda telewizję w sposób mało wybredny i nie specjalizuje się w jakichś określonych, na przykład podbudowujących nastrój, gatunkach filmowych. Oglądanie telewizji jest dla ludzi pociągające, niezależnie od tego, czy bohaterowie cierpią, czy są szczęśliwi – akcja zwykle nas wciąga, jakikolwiek byłby rodzaj budzonych emocji. Kiedy koncentrujemy się na oglądanej akcji, siłą rzeczy przestajemy myśleć o sobie. Badania zainspirowane teorią przedmiotowej samoświadomości wskazują, że myślenie o sobie jest zwykle nieprzyjemne, ponieważ prowadzi do wykrycia rozbieżności pomiędzy tym, jacy jesteśmy, a tym, jacy byśmy chcieli być. Telewizję oglądamy zatem zwykle po to, aby przestać myśleć o sobie, twierdzą Sophia Moskalenko i Steven Heine (2003). Celem sprawdzenia tej hipotezy przeprowadzili oni serię badań. W jednym z nich dwukrotnie mierzono badanym subiektywną rozbieżność pomiędzy ich ja realnym i ja idealnym, oba pomiary były zaś rozdzielone kilkuminutowym oglądaniem programu telewizyjnego. Zgodnie z oczekiwaniami oglądanie telewizji istotnie osłabiało tę rozbieżność i to nawet wtedy, kiedy oglądanemu fragmentowi programu towarzyszyła bardzo smutna muzyka (Adagio na smyczki Barbera), która istotnie obniżała badanym nastrój. Regulacja nastroju nie ma więc kluczowego znaczenia dla oglądania telewizji, choć większość ludzi tak właśnie myśli (mylnie). Najbardziej przekonujące okazały się jednak wyniki eksperymentu, w którym badani rozwiązywali pewien test zdolności intelektualnych albo odnosząc sukces (zadania były łatwe, a badacz informował, że wypadli znacznie powyżej przeciętnej), albo ponosząc porażkę (zadania były trudne, a badacz informował, że wypadli znacznie poniżej przeciętnej), bądź nie otrzymywali żadnej informacji zwrotnej. Następnie zostawali na 6 minut sami w pokoju, w którym pod pewnym pretekstem włączony był telewizor, i czekali na powrót badacza. Nagrania z ukrytej kamery pozwoliły sprawdzić, jak długo badani patrzyli na ekran telewizora i ile czasu minęło od początku oglądania do pierwszego oderwania wzroku od ekranu. Jak ilustruje rycina 6.7, badani po sukcesie oglądali telewizję znacznie krócej niż ci z pozostałych warunków i po raz pierwszy odrywali wzrok od ekranu po zaledwie 11 sekundach. Natomiast osoby, które poniosły porażkę, odrywały wzrok dopiero po 72 sekundach i spędzały znacznie więcej czasu na oglądaniu telewizji niż pozostali. 300 Czas do pierwszego odwrócenia wzroku 250

Czas całkowity

242 206

Czas (sekundy)

200 147

150

100 72 50 11

20

0 o sukcesie

brak

o porażce

Informacja zwrotna o wyniku

Rycina 6.7. Czas oglądania telewizji po informacji zwrotnej o wyniku uzyskanym w teście inteligencji Źródło: Moskalenko i Heine, 2003, s. 83.

6.4.  Taktyki autoprezentacji

6.4.  Taktyki autoprezentacji Klasyk socjologii Erving Goffman (1959/2000) w swej pracy zatytułowanej znamiennie Człowiek w teatrze życia codziennego przyrównywał życie społeczne do spektaklu teatralnego. Niczym aktor na scenie uczestnik interakcji społecznych dba o wrażenie wywierane na innych, zabiegając o swój wizerunek za pomocą rekwizytów, makijażu, strojów, aranżacji sceny, a przede wszystkim własnej gry (wypowiedzi i zachowań). Ponieważ ludzie mają silną potrzebę więzi społecznych, a uznanie ze strony innych (aprobata społeczna) jest dla nich wartościowe samo przez się (zob. rozdz. 2.1), wszyscy jesteśmy intuicyjnymi politykami starającymi się wywrzeć jak najlepsze wrażenie na naszych obserwatorach i zyskać ich uznanie. Obecność audytorium i sama świadomość konieczności wytłumaczenia własnych sądów i działań innym ludziom działa niczym czarodziejska różdżka – nasze decyzje stają się bardziej przemyślane i racjonalne, uzasadnione przesłankami i uwzględniające różne punkty widzenia, zanikają natomiast rozmaite deformacje (takie jak efekt pierwszeństwa czy fundamentalny błąd atrybucji) i wydawanie sądów na podstawie uproszczonych heurystyk (Tetlock, 2002). Prawdopodobnie większość ludzkich działań społecznych zawiera jakiś element autoprezentacji, ponieważ kształtowanie wizerunku własnej osoby w oczach innych pozostaje w służbie trzech ważnych motywów: 1) osiągania materialnych i społecznych korzyści, których pozyskanie jest uzależnione od innych ludzi; 2) dowartościowania, czyli utrzymywania i/lub podwyższania poczucia własnej wartości; 3) kształtowania pożądanej tożsamości osobistej (Leary i Kowalski, 1990). Nieskończenie wiele obserwacji przekonuje, że ludzie starają się zmaksymalizować swoje zyski, a zminimalizować straty za pomocą różnego rodzaju zachowań, także autoprezentacyjnych. Jednakże autoprezentacja jest podejmowana również wtedy, gdy nie przynosi żadnych namacalnych zysków, na przykład gdy osoby z widowni nie kontrolują istotnych dla nas stanów rzeczy, a nawet gdy już nigdy potem tych osób nie spotkamy. Niemniej pozytywna opinia innych pozostaje cenna, ponieważ pozwala utrzymywać jednostce pochlebne zdanie na własny temat. Inne osoby – i ich opinie, które staramy się kształtować – są też niezbędne do wykształcenia lub utrzymania jakiejś pożądanej tożsamości. Nie można być wnikliwym psychologiem, świetnym naukowcem czy mistrzem gry w tenisa, jeżeli nikt inny nie podziela tej opinii. Stąd też często staramy się zaprezentować innym w taki spo-

165 sób, który potwierdza nasze aspiracje do jakiejś tożsamości. Młody naukowiec pisuje więc artykuły tak usiane obcymi, a mądrze brzmiącymi słowami, że tylko on sam i jego koledzy je rozumieją. Zgodnie z „ograniczonym” poglądem na auto­ prezentację stanowi ona tylko jeden z rodzajów motywowanego zachowania społecznego, w pewnych warunkach jesteśmy więc bardziej motywowani do autoprezentacji niż w innych. Duża liczba badań podsumowanych przez Marka Leary’ego (1999) i Andrzeja Szmajke (1999) pozwala wskazać pięć takich warunków. Po pierwsze, skłonność do zabiegów autoprezentacyjnych jest tym większa, im mocniej wierzymy, że sposób spostrzegania nas przez innych ludzi decyduje o osiągnięciu naszych celów. Nasila się zatem wtedy, gdy osiąganie celów ma charakter publiczny oraz gdy inni ludzie kontrolują możliwość osiągnięcia przez nas celu. Zabiegi autoprezentacyjne są silniejsze w obecności przełożonych niż podwładnych czy osób równych nam statusem. Po drugie, skłonność do zabiegów autoprezentacyjnych jest tym większa, im bardziej zależy nam na celu kontrolowanym przez innych ludzi. Ponieważ strategicznym celem, na którym często zależy nam najbardziej, jest dowartościowanie własnej osoby i pozyskanie aprobaty społecznej, bezpośredni cel autoprezentacji stanowi z reguły wywarcie dodatniego wrażenia na innych. Na tej samej zasadzie natężenie zabiegów autoprezentacyjnych rośnie, gdy realizowany cel nabiera wartości z powodów sytuacyjnych, na przykład wskutek jego niedostępności czy konkurencji ze strony innych przy ubieganiu się o pracę. Po trzecie, skłonność do zabiegów autoprezentacyjnych jest tym większa, im mocniej zależy nam na aprobacie innych. Bardziej jesteśmy skłonni do autoprezentacji przed osobami, które są dla nas atrakcyjne niż nieatrakcyjne; a także jeżeli sami mamy kłopoty z samooceną lub cechujemy się silną potrzebą aprobaty społecznej. Po czwarte, skłonność do autoprezentacji jest tym większa, im większa jest rozbieżność między pożądanym a rzeczywistym obrazem naszej osoby, jaki mają inni. Skłonność ta rośnie zatem, kiedy ponieśliśmy niedawno porażkę, szczególnie pub­ liczną, lub inni byli świadkiem sytuacji, w której „straciliśmy twarz”. Po piąte wreszcie, skłonność do zabiegów autoprezentacyjnych jest nasilona u osób o dużej skłonności do obserwacyjnej samokontroli zachowania (zob. ramkę Teoria 6) i samoświadomości publicznej, czyli nawykowej skłonności do myślenia, co myślą o nas inni.

Rozdział 6. Spostrzeganie siebie

166

6.4.1.  Taktyki obronne Najbardziej interesującą taktyką obronną jest samoutrudnianie, czyli angażowanie się w działania, które obniżają szanse sukcesu, ale zwalniają z osobistej odpowiedzialności za porażkę, a w dodatku nasilają osobistą chwałę w wypadku powodzenia (Jones i Berglas, 1978). Przykładem jest postępowanie studenta, który w wieczór poprzedzający ważny egzamin idzie na imprezę towarzyską. Następnego dnia rano oczywiście boli go głowa i oświadcza kolegom, że na pewno obleje. I rzeczywiście oblewa egzamin, wszyscy jednak (łącznie z samym bohaterem) mogą być przekonani, że powodem nie był brak zdolności czy inteligencji, lecz chwilowa niesprawność umysłowa wywołana, nazwijmy to, intensywnym życiem towarzyskim. Samoutrudnianiem może być wiele zachowań, zarówno społecznie pożądanych, jak i autodestrukcyjnych. Przykładem tych pierwszych jest niekiedy pomaganie innym, co wykazał Doliński (1988) w eksperymencie, w którym kursanci Zakładu Doskonalenia Zawodowego (ZDZ) dwukrotnie przechodzili test zdolności intelektualnych. Po pierwszej turze badania wszyscy otrzymali informację zwrotną, że świetnie wypadli w teście. Jednak u połowy badanych informacja ta wzbudzała niepewność co do tego, jak wypadną w następnej turze, ponieważ zadania z pierwszej tury były nierozwiązywalne, uczestnicy nie wiedzieli więc, dlaczego dobrze wypadli, i kiepsko rokowało to na przyszłość. Pozostali badani mieli zadania rozwią-

zywalne i łatwe, stąd pozytywna informacja zwrotna wzbudzała poczucie pewności, że i w następnej turze pomiarów dobrze wypadną. Tura ta miała się odbyć godzinę później, którą połowa badanych mogła wykorzystać na trenowanie zadań podobnych do testu, tak, by mogli w nim wypaść jak najlepiej, pozostałej zaś części nie dawano takiej możliwości. Wszyscy mieli natomiast okazję wyrządzenia przysługi sekretarce ZDZ, która prosiła o pomoc w poukładaniu papierów w biurze, gdyż był tam straszny bałagan, a nazajutrz pojawić się miała kontrola. Rycina 6.8 przedstawia, ile minut badani z różnych warunków tego eksperymentu poświęcali na pomaganie sekretarce. Gdy mieli możliwość ćwiczenia, ci, którzy uprzednio zetknęli się z problemami rozwiązywalnymi (a więc byli dość pewni sukcesu i w przyszłości), tylko 16 minut pomagali sekretarce, resztę czasu poświęcając na doskonalenie umiejętności. Jednakże ci, którzy mieli do czynienia z problemami nierozwiązywalnymi (a więc niepewni przyszłego sukcesu), niemal dwa razy dłużej pomagali sekretarce, co, rzecz jasna, skracało czas ewentualnego ćwiczenia. Wiele badań dowodzi występowania zachowań samoutrudnieniowych, szczególnie w sytuacjach zagrażających poczuciu własnej wartości i w warunkach niepewności przyszłych wyników (Doliński i Szmajke, 1994). Samoutrudnianie może przyjmować różne postaci, takie jak zaniechanie wysiłku podczas przygotowywania się lub wykonywania zadania, wybór bardzo trudnego zadania uniemożliwiającego odniesienie sukcesu, wybór nieodpowiedniego partnera do jego realiza40 35

Problemy rozwiązywalne Problemy nierozwiązywalne

33

29

30

24

25 Minuty

Wielu autorów dzieli szczegółowe taktyki autoprezentacji na dwie grupy – obronnych i asertywno-zdobywczych (Baumeister, Tice i Hutton, 1989; Szmajke, 1999). Obronne taktyki autoprezentacji to zachowania ukierunkowane na ochronę, utrzymanie lub obronę zaatakowanej bądź zagrożonej tożsamości i wartości naszej osoby. Zachowania te motywowane są pragnieniem uniknięcia autoprezentacyjnej porażki i pozostają charakterystyczne raczej dla osób o niskiej samoocenie. Należą do nich samoutrudnianie, wymówki, suplikacja, usprawiedliwienia i przeprosiny. Asertywno-zdobywcze taktyki autoprezentacji to natomiast zachowania ukierunkowane na zbudowanie, pozyskanie i utrwalenie jakiejś nowej tożsamości naszej osoby. Zachowania te motywowane są prag­ nieniem osiągnięcia sukcesu autoprezentacyjnego i pozostają charakterystyczne raczej dla osób o wysokiej samoocenie. Należą do nich ingracjacja, zastraszanie, autopromocja, autopromocja przez skojarzenie oraz świecenie przykładem.

20 16 15 10 5 0 Możliwość ćwiczenia

Brak możliwości ćwiczenia

Rycina 6.8. Samoutrudnianie: liczba minut spędzanych na pomaganiu urzędniczce w zależności od możliwości ćwiczenia przez osoby, które uprzednio odniosły sukces w wypadku problemów rozwiązywalnych lub nierozwiązywalnych Źródło: Doliński, 1988, s. 260–261.

6.4.  Taktyki autoprezentacji

cji, a nawet pomaganie rywalowi w zwycięstwie. Przejawem strategicznego samoutrudniania może być uzależnianie się od alkoholu i narkotyków: X świetnie się zapowiadał jako poeta – niestety, popadł w alkoholizm i jego talent nie może się ujawnić (co może być lepszą opcją niż zdradzenie, że talentu jednak nie ma). Samoutrudnianie wyraża się nie tylko zachowaniami, lecz także odczuwaniem i demonstrowaniem własnych słabości. Szczególnym przypadkiem jest tu lęk przedegzaminacyjny, na który cierpi wielu uczniów i studentów – „uczyłem się i wszystko umiałem, ale pod wpływem lęku czuję kompletną pustkę w głowie”. Samoutrudnieniowego charakteru tego lęku dowodzą badania wykazujące, że doświadczany na bieżąco lęk słabnie, gdy badani są przekonani, że wyniki danego zadania nie są uszkadzane lękiem. Podobnie samoutrudnieniowy charakter może mieć hipochondria, czyli skłonność do nasilonego odczuwania doleg­ liwości somatycznych, których fizjologicznego podłoża nie daje się wykryć za pomocą metod medycznych (Leary, 1999). Samoutrudnianie może się wreszcie przejawiać także w pewnym sposobie spostrzegania i interpretacji sytuacji – skłonności do spostrzegania zadań jako trudnych, a warunków ich rozwiązywania jako niesprzyjających. Na przykład student może myśleć, że wyniki czekających go egzaminów są uzależnione od przypadku czy widzimisię egzaminatora, co oczywiście jest interpretacją skłaniającą do zaniechania wysiłków i powodującą obniżenie osiąganych rezultatów. Doliński (1996) wykazał, że studentki o nasilonej osobowościowej tendencji do samoutrudniania spostrzegają egzaminy jako bardziej niesprawiedliwe na końcu niż w środku semestru. Jest to zgodne ze wspomnianą już tezą, że skłonność do zabiegów autoprezentacyjnych (w tym samoutrudniania) roś­ nie wraz ze wzrostem zagrożenia. Inny rodzaj obronnej taktyki autoprezentacji to suplikacja, czyli prezentowanie własnej bezradności (Jones i Pittman, 1982), w nadziei uzyskania pomocy od innych dzięki odwołaniu się do normy odpowiedzialności społecznej nakazującej pomagać tym, których losy od nas zależą (zob. rozdz. 14.1.3). Skuteczność przedstawiania siebie jako nieudacznika zasadza się także na kontraście (mechanik samochodowy, do którego zwraca się bezradna kobietka, może się poczuć naprawdę wielkim specjalistą), a dodatkowym urokiem taktyki jest zwolnienie stosującej ją osoby z przyszłych wysiłków, z czego chętnie korzystają jednostki pogrążone w depresji. Poinformowane, że w wypadku sukcesu w pierwszej serii zadań będą

167 rozwiązywać następną serię podobnych zadań, osoby depresyjne już w pierwszej serii wypadają źle i gorzej od osób równie depresyjnych, którym jednak nie grozi ciąg dalszy w razie sukcesu (Wea­ ry i Williams, 1990). Szczególnym przypadkiem suplikacji jest udawanie głupka – około połowy ludzi przyznaje się do okazjonalnego stosowania tej taktyki. Choć wydaje się ona tradycyjnie kobieca (pasuje do stereotypu bezbronnej kobietki), współcześnie kobiety i mężczyźni twierdzą, że stosują ją jednakowo często, choć w różnych kontekstach (mężczyźni w odniesieniu do szefów, kobiety – w odniesieniu do mężów i w kontekście zdolności intelektualnych; Leary, 1999). Zbliżona do suplikacji taktyka to wymówki, czyli zaprzeczanie intencji wyrządzenia szkody i/ lub przekonywanie, że nie miało się kontroli nad przebiegiem szkodliwego zachowania, co ma na celu pomniejszenie osobistej za niego odpowiedzialności. Są to zachowania typu „to nie moja wina”, odwoływanie się do okoliczności łagodzących, przekonywanie o własnej ignorancji (np. o nieznajomości przepisów). Odmianą tej taktyki jest odwoływanie się do alkoholu jako „sprawcy” jakiegoś niepożądanego zachowania, co czasem bywa skuteczne u mężczyzn, choć, jak się wydaje, nigdy nie jest takie u kobiet (Leary, 1999). Wymówki często bywają subiektywnie skuteczne w tym sensie, że chronią osobę je stosującą przed spadkiem samooceny oraz popadaniem w negatywne emocje depresji i lęku, co pozwala zebrać i odbudować siły w obliczu porażki, aby tym lepiej poradzić sobie z jej następstwami. Ściśle auto­ prezentacyjna skuteczność wymówek jest jednak zwyk­le niewielka lub żadna – na przykład student złapany na ściąganiu podczas egzaminu jest uważany za bardziej winnego i obdarzonego wadami zarówno wspólnotowymi (niemoralny), jak i sprawczymi (nieskuteczny), kiedy stosuje wymówki („ten test był taki trudny”) niż wtedy, kiedy przyznaje się do ściągania i bierze za nie odpowiedzialność (Wallis i Kleinke, 1995). W dodatku osoby uciekające się do wymówek są ogólnie negatywnie spostrzegane przez innych – jako nieszczerzy krętacze, skoncentrowani na sobie i własnych interesach, pozbawieni zaś poczucia odpowiedzialności i charakteru, a w dodatku nieskuteczni w realizowaniu powierzonych im celów (Schlenker, Pontari i Christopher, 2001). Krótko mówiąc, wymówki przynoszą ulgę osobie, która je stosuje, ale z reguły szkodzą jej wizerunkowi w oczach innych. Czwarta obronna taktyka autoprezentacji to usprawiedliwienia, czyli akceptowanie własnej odpowiedzialności przy jednoczesnych próbach

Rozdział 6. Spostrzeganie siebie

168 redefinicji czynu jako mało szkodliwego lub dotyczącego w istocie czegoś innego niż szkoda. Wskazać można przynajmniej cztery odmiany tej taktyki (Rosenfeld, Giacalone i Riordan, 1995). Po pierwsze, zaprzeczanie szkodliwości czynu – przekonywanie, że „długoterminowe” korzyści z naszych działań przewyższają „pozorne” lub „krótkoterminowe” szkody. Przykładem jest przekonywanie, że szkody są pozorne (np. mit przyjemności kobiety z gwałtu) albo nikomu nie szkodzą (np. przy oszukiwaniu na egzaminie). Po drugie, zaprzeczanie krzywdzie ofiary lub przekonywanie, że w istocie zasłużyła sobie na swój los (np. że kobieta prowokowała do gwałtu swoim ubiorem i zachowaniem). Po trzecie, odwoływanie się do powszechności postępku i usprawiedliwień porównawczych (np. „wszyscy kradną, inni kradną więcej niż ja, a po mnie przyjdą jeszcze gorsi” – przekonuje wielu polityków). Po czwarte, redefinicja czynu jako dotyczącego nie tyle szkód, ile spełniania rozkazów (brudna robota, ale ktoś ją musi wykonać) czy lojalności w stosunku do przyjaciół lub zatrudniającej instytucji. Wymówki i usprawiedliwienia dotyczą już zaistniałych sytuacji kłopotliwych. Stosowane są nie tylko w odniesieniu do drobnych przewinień, lecz także przez większość skazanych morderców (Ray i Simons, 1987). Niemniej redukowanie odpowiedzialności za czyn (wymówki) jest wykorzystywane częściej od redefiniowania czynu jako mało szkodliwego (usprawiedliwienia). W większości kontekstów ten pierwszy zabieg jest też skuteczniejszy – wymówki zwykle bardziej łagodzą oceny obserwatorów niż usprawiedliwienia (Szmajke, 1999). 6 5,26

Odbiorca Obserwator

Ocena sprawcy

5 4,34 4

4,37

3,62

3,61 2,94

3

2 spontaniczne

wymuszone

brak

Rodzaj przeprosin

Rycina 6.9. Ocena sprawcy dokonywana przez odbiorcę lub obserwatora w zależności od rodzaju przeprosin. Wskaźnikiem oceny była uśredniona odpowiedź na pytanie, czy sprawca jest sympatyczny, miły, współczujący oraz (po odwróceniu) niegrzeczny, arogancki i egoistyczny Źródło: na podstawie danych w Risen i Gilovich, 2007, s. 423.

Ostatnia obronna taktyka autoprezentacji to przeprosiny – akceptowanie własnej odpowiedzialności za szkodę i okazanie żalu osobie, której się ją wyrządziło. Przeprosiny są często wymuszane normami społecznymi (np. nauczyciele zwykle wymagają od agresywnego ucznia, by przeprosił swoją ofiarę) i w związku z tym bywają nieszczere. Jednak nawet takie prowadzą do odbudowania pozytywnego wizerunku sprawcy, przynajmniej w oczach odbiorcy przeprosin (i szkody). Przekonuje o tym interesująca seria badań, których uczestnicy brali udział w komunikacji za pośrednictwem komputera. W każdej sesji komunikacji jedna osoba była losowo przydzielona do roli odbiorcy pewnego dość obraźliwego komunikatu bądź do roli obserwatora tego aktu komunikacyjnego. Obraźliwy komunikat rozpoczynał się od zapytania, czy w USA (z tego kraju pochodzili badani) robi się wszystko, co możliwe, dla równouprawnienia gejów. Większość nagabniętych badanych odpowiadała na to pytanie przecząco, co spotykało się z ostrą reprymendą pozoranta, który następnie przepraszał za swoją wypowiedź – albo spontanicznie, albo dopiero po zwróconej mu uwadze przez drugiego pozoranta, albo w ogóle nie przepraszał (warunek kontrolny). Na zakończenie uczestnicy oceniali siebie nawzajem. Jak ilustruje rycina 6.9, sprawca przepraszający był oceniany wyżej od tego, który nie przeprosił za swoją niegrzeczną wypowiedź. Odbiorca wypowiedzi reagował przy tym jednakowo pozytywnie na przeprosiny spontaniczne i wymuszone, natomiast obserwator tej wymiany zdań reagował wyraźnie lepiej na te pierwsze niż na drugie, a reakcja na przeprosiny wymuszone była podobna do warunków kontrolnych, czyli braku przeprosin. Podobnie rzecz się miała z przyjęciem przeprosin – ich odbiorca bardziej był skłonny przyjąć wymuszone przeprosiny niż obserwator, ale różnice te zanikały w wypadku przeprosin spontanicznych. Risen i Gilovich (2007) wykazali, że ta różnica między odbiorcą i obserwatorem przeprosin wynika zarówno z silniejszej motywacji odbiorcy do odbudowania własnego nastroju, jak i jego większej skłonności do tego, aby być pozytywnie spostrzeganym przez innych ludzi. Choć często trudne do wykonania, przeprosiny są więc najskuteczniejszym sposobem przywracania własnego pozytywnego obrazu w oczach innych, szczególnie tych, których się samemu skrzywdziło (Leary, 1999). Uwzględnia to nawet prawodawstwo wielu krajów, przyzwalając na niższe wyroki dla przestępców okazujących skruchę. U podstaw takiej praktyki leży przekonanie,

6.4.  Taktyki autoprezentacji

że sprawca skruszony karze sam siebie wyrzutami sumienia, duża kara zewnętrzna jest już zatem niepotrzebna. W wypadku niewielkiej winy sama skrucha jest wystarczającą karą. 6.4.2.  Taktyki asertywne Druga duża grupa taktyk autoprezentacji to taktyki zdobywczo-asertywne ukierunkowane na zbudowanie, pozyskanie i utrwalenie jakiejś nowej tożsamości naszej osoby. Pierwsza z nich to ingracjacja – wkradanie się w cudze łaski czy też pozyskiwanie sympatii poprzez: 1) prezentowanie własnych – niekoniecznie istniejących – cech wzbudzających sympatię; 2) schlebianie innym i prawienie im komplementów; 3) konformizm, czyli prezentowanie opinii podobnych do poglądów partnera; 4) wyświadczanie przysług (Jones i Pittman, 1982). Jak zakładali autorzy tej propozycji, zupełnie nieskuteczną – w świetle późniejszych badań – taktyką okazało się wyświadczanie przysług, ponieważ jest ono „grubymi nićmi szyte” – obiekt zabiegów ingracjacyjnych bez trudu orientuje się, że lizus (ingracjator) pragnie mu się przypodobać i zobowiązać do wzajemności dla własnej korzyści. Pozostałe trzy taktyki wydają się dość skuteczne (Gordon, 1996), szczególnie gdy są kierowane do osób o równorzędnym lub niższym statusie, natomiast ich skuteczność spada, gdy adresowane są do osób o wyższym statusie (szefów). Metaanaliza Gordona (ibidem) dowodzi, że czynnikiem kompletnie niweczącym skuteczność ingracjacji jest zachowanie pozycji obserwatora, w przeciwieństwie do pozycji odbiorcy lizusowskich zabiegów. Dla obserwatorów tego rodzaju zabiegi są bardzo łatwe do wykrycia i zachowują oni do nich zdrowy dystans. Kiedy jednak sami jesteśmy odbiorcami tych zabiegów, trudno im się oprzeć, w myśl zasady, że lizus „co prawda nieco przesadza, ale jakże słusznie mówi” (komplementy pod naszym adresem). Jest to oczywiście skutkiem naszego dążenia do tego, by dobrze o sobie myśleć, o czym będzie szeroko mowa w następnym rozdziale. Zabiegi ingracjacyjne ulegają nasileniu, gdy cudza sympatia staje się bardziej pożądana (osoba, której sympatię pragniemy pozyskać, kontroluje ważne dla nas wyniki, jak w wypadku przełożonego w pracy), wybór konkretnej formy ingracjacji zaś podyktowany jest przekonaniem jednostki o szansach, że dane zachowanie doprowadzi do celu, tj. do pozyskania sympatii. Im jednak ważniejsze jest dla nas pozyskanie sympatii jakiejś osoby, tym większa szansa, że zdaje ona sobie

169 z tego sprawę i wątpić będzie w szczerość naszych zabiegów autprezentacyjnych, co znane jest pod nazwą dylematu lizusa. Rozwiązaniem dylematu lizusa jest prezentowanie poglądów sprzecznych z opiniami partnera w mało ważnych sprawach – nie zgadzamy się z szefem, ale tylko w odniesieniu do szczegółów wykonawczych jego planu, a nie głównych idei (stąd też przełożeni często ulegają złudzeniu szefa – przeceniają podobieństwo poglądów podwładnych do własnych opinii). Inne rozwiązanie to używanie pośredników do przekazywania komplementów, ludzie bowiem bardziej wierzą w pochlebstwa komunikowane im nie wprost, lecz podsłuchane lub otrzymane za pośrednictwem osób trzecich. Kolejny problem związany z wkradaniem się w cudze łaski za pomocą konformizmu to dylemat zróżnicowanej publiczności – ludzie różnią się wartościami i upodobaniami, tak więc to, co jednym się podoba, może odstręczać innych. Przed takim dylematem staje polityk spotykający się równocześnie z pracodawcami (którzy chcieliby na przykład obniżyć płace) i pracobiorcami (którzy chcieliby ich wzrostu) albo nastolatek, który w oczach kolegów pragnąłby wyjść na twardego faceta, a w oczach swojej dziewczyny wyglądać na delikatnego i opiekuńczego. Jedynym skutecznym rozwiązaniem tego dylematu jest segregacja widowni – zręczny polityk spotyka się oddzielnie z pracodawcami i pracobiorcami, dzięki czemu może się spodobać każdej z tych grup, kładąc nacisk na odmienne aspekty swojego programu. Ludzie różnią się umiejętnościami segregacji widowni – szczególną sprawność wykazują w tym zakresie osoby o nasilonej samokontroli zachowania, o czym mówi Teoria 6 opisana w ramce na końcu tego rozdziału. Druga taktyka autoprezentacji asertywnej to autopromocja – przedstawianie siebie jako osoby kompetentnej, podkreślanie, że nasze dokonania są większe, niż się wydaje, rzadko osiągane, pomimo poważnych przeszkód itd. Autopromocja bywa niewątpliwie pożądana w pewnych sytuacjach – kiedy na przykład ubiegamy się o pracę, a kompetencje są niezbędne do jej uzyskania. Jest to jednak zabieg obosieczny – dzięki temu stylowi autoprezentacji inni mogą co prawda nabrać przekonania o naszych kompetencjach, ale także o takich niemiłych cechach, jak zarozumialstwo i nadmierna pewność siebie. Ten problem autoprezentacyjny nazywany jest dylematem skromności – więcej sympatii w cudzych oczach przydaje raczej pomniejszanie znaczenia własnych sukcesów niż chwalenie się nimi; z drugiej strony ludzie mogą potraktować skromne autoprezentacje dosłownie (uważać, że

170 nasze sukcesy są niewielkie) bądź nawet jako wyraz niskiej samooceny. Dylemat skromności nie ma prostego rozwiązania, choć Leary (1999) wskazuje kilka prawidłowości, o których warto pamiętać, konstruując takie rozwiązanie w konkretnej sytuacji: 1) skromność jest skuteczniejsza po fakcie niż przed faktem; 2) umiarkowana skromność jest bardziej pożądana od krańcowej, gdyż ta ostatnia może sprawiać wrażenie nonszalancji; 3) skromność jest skuteczna tylko wtedy, kiedy audytorium i tak wie, że dobrze wypadliśmy; 4) taktyka polegająca na wskazywaniu, że się odniosło sukces przy jednoczesnym pomniejszaniu jego wagi („dobrze wypadłem, ale to nie ma znaczenia”), może łatwo przynieść efekt odwrotny do zamierzonego (wniosek o naszej zarozumiałości). Inny problem stający przed osobą dokonującą autopromocji to dylemat autentyczności: często bywa tak, że im bardziej pożądany jest w oczach innych obraz naszej osoby, tym bardziej odbiega on od przekonań, jakie mamy na swój temat. Dylemat ten jest rozwiązywany na trzy sposoby (Leary, 1999). Po pierwsze, możemy przedstawiać siebie w sposób autentyczny, tzn. jako osoby odbiegające od tego, co pożądane. Jest to sposób skuteczny, jeżeli negatywny aspekt prezentuje się w na tyle wczesnych fazach interakcji, że nie sprawiamy wrażenia ukrywania niekorzystnych informacji. Po drugie, możemy przedstawiać siebie, omijając niebezpieczne tematy, unikając podawania informacji prawdziwej, a niepochlebnej. Po trzecie, możemy przedstawiać siebie w sposób kłamliwy, a zgodny z pożądanym wizerunkiem. Skłonność do tego ostatniego rozwiązania rośnie, gdy uważamy, że jest ono bardzo dla nas korzystne, że nikomu nie szkodzi i nikt go nie wykryje. Tendencja do autoprezentacji kłamliwych rośnie także u makiawelistów (zob. ramkę Problem 4). Autopromocja jest charakterystyczna dla osób o wysokiej samoocenie, przekonanych o własnej wartości, stąd zaliczenie jej do taktyk asertywnych. Obronnym „analogiem” tej taktyki jest natomiast autopromocja przez skojarzenie polegająca na kojarzeniu własnej osoby z pozytywnymi zdarzeniami lub osobami. Cialdini i współpracownicy (1976) wykazali zjawisko pławienia się w cudzej chwale polegające na nasilaniu związku z osobami odnoszącymi sukces i podbijaniu znaczenia ich sukcesu. Na tej zasadzie kibice utożsamiają się ze swoją drużyną – szczególnie po odniesionym przez nią sukcesie, a także wyolbrzymiają jego znaczenie (inaczej trudno byłoby zrozumieć, dlaczego bieganie 20 dorosłych osobników za jedną piłką miałoby być tak ważnym zdarzeniem dla tysięcy innych do-

Rozdział 6. Spostrzeganie siebie

rosłych osobników). Skłonność do mówienia „my” o zwycięskiej, a „oni” o przegranej drużynie z własnego uniwersytetu nasila się po własnej porażce, a zanika po własnym sukcesie (niskim lub wysokim wyniku w teście wiedzy ogólnej rozwiązywanym tuż przed rozmową o sporcie). Ludzie nie tylko starają się być bliżej cudzego sukcesu i obiektów pozytywnych, lecz także mają skłonność do stawiania w pozytywnym świetle obiektów czy osób, z którymi są związani. Studenci poinformowani o niskim wyniku w niedawno rozwiązywanym teście mierzącym ich „ukryty potencjał twórczy” wyżej oceniali uniwersytet, na którym studiowali, a gorzej – rywalizującą z nim uczelnię niż studenci poinformowani, że dobrze wypadli w teście (Cialdini i Richardson, 1980). Przytoczone wyniki wyraźnie wskazują, że skłonność do autoprezentacji przez skojarzenie rośnie w warunkach zagrożenia poczucia własnej wartości, a zanika w warunkach podbudowania samooceny. W warunkach neutralnych występuje ona głównie u osób o niskiej samoocenie i zewnętrznym poczuciu kontroli (Szmajke, 1999). Kolejna asertywna taktyka autoprezentacji to świecenie przykładem, czyli przedstawianie siebie jako osoby moralnej. Skłonność ta jest powszechna wśród ludzi, nie wyłączając prawomocnie skazanych złodziei czy morderców – prawie wszyscy uważają się za moralnych, a przynajmniej pragną za takich uchodzić. Wiele badań wskazuje jednak, że ludzie przejawiają tu sporo hipokryzji moralnej – pragną za moralnych uchodzić, ale nie chcą ponosić nawet niewielkich kosztów moralnego postępowania. Uczestników pewnego programu badawczego poproszono o rozdzielanie dwóch zadań między siebie, a inną osobę – o rozdzielanie dwóch zadań, z których jedno było przyjemne (i umożliwiało dostanie losu na loterię z cennymi fantami), drugie zaś – nudne (i nie było mowy o pieniądzach). Kilkanaście badań wykazało, że niezmiennie 70–80% badanych przypisywało dobre zadanie sobie, a nudne – innej osobie, choć mniej niż jedna osoba na dziesięć uznawała taki postępek za moralny (Batson i Thompson, 2001). Badani uznawali, że moralne w tej sytuacji byłoby zdanie się na przypadek, na przykład wynik rzutu monetą. Kiedy umożliwiono im taki rzut, spośród tych, którzy nie zdecydowali się go wykonać, aż 90% przydzielało dobre zadanie sobie. Jednak spośród tych, którzy zdecydowali się rzucić monetą, także 90% przydzielało sobie „przypadkowo” to samo dobre zadanie. Przy czym im bardziej uczestnicy deklarowali, że cechują się wysokim poczuciem odpowiedzialności moralnej, tym bardziej byli skłonni oszukiwać w przydziale zadań.

6.5.  Skutki autoprezentacji

6.5.  Skutki autoprezentacji Nie ulega wątpliwości, że wszystkie te taktyki autoprezentacji bywają czasami skuteczne. Po pierwsze, w tym sensie, że prowadzą do wzmożenia efektów w postaci większego lubienia „auto­ prezentera” i wykształcania przez otoczenie takich jego wizerunków, na których mu zależy. Po drugie, w tym sensie, że wzrost lubienia prowadzi do większej skuteczności prób wpływu społecznego podejmowanego przez „autoprezentera” (zob. rozdz. 12.4). Pod względem wielkości skuteczność zabiegów autoprezentacyjnych ocenić można jako małą lub umiarkowaną. Na przykład metaanaliza kilkudziesięciu badań dotyczących skuteczności zabiegów autoprezentacyjnych stosowanych podczas rozmowy rekrutacyjnej (ubiegania się o pracę) pokazała, że średni związek ich natężenia z ostateczną oceną rekrutera wynosił r = 0,34 (Barrick, Shaffer i DeGrassi, 2009). Oznacza to mniej więcej tyle, że szansa uzyskania pozytywnej oceny rekrutera jest o 34% większa u osób stosujących różne zabiegi autoprezentacyjne niż u tych, które nie podejmują aktywnych prób kreowania własnego wizerunku. Co ciekawe, na nieco wyższym poziomie kształtuje się skuteczność prób poprawienia swojego wyglądu fizycznego (ibidem). Ponieważ na wygląd fizyczny reagujemy natychmiastowo i bezwiednie, sugeruje to, iż najważniejsze dla skuteczności autoprezentacji jest to, co dzieje się na samym początku tego procesu, przynajmniej podczas wywiadu o pracę. Warunki skuteczności różnych taktyk autoprezentacji nie są do końca poznane. W wypadku rozmowy rekrutacyjnej najważniejszym czynnikiem jest poziom jej ustrukturowania – kiedy ma ona

luźny charakter, wpływ autoprezentacji na ocenę rekrutera jest znacznie silniejszy niż wtedy, kiedy rozmowa przebiega według ściśle ustalonych punktów (ibidem). Ogólnie rzecz biorąc, większość autoprezentacji nie odbiega zbyt daleko od rzeczywistych przekonań osoby na własny temat, z wyjątkiem przedstawiania siebie jako osoby moralnej, co może bardzo odbiegać od rzeczywistości. Na przykład skłonność do autopromocji jest zdecydowanie większa u osób narcystycznych i z wysoką samooceną, silnie przypisujących sobie cechy sprawcze i męskie, natomiast skłonność do prezentowania siebie w sposób skromny czy bezradny jest większa u osób o niskiej samoocenie, odmawiających sobie cech sprawnościowych i męskich (Wojciszke, 2002d). Autoprezentacja jest więc raczej miną niż maską, jak powiada Andrzej Szmajke (1999). Nie jest nakładaniem jakiejkolwiek maski, niezależnie od tego, jaką twarz przykrywa, a raczej robieniem miny za pomocą własnej twarzy – czyli prezentacją jakiegoś fragmentu rzeczywistego ja, choć jest to fragment wyselekcjonowany i często przedstawiony w przesadny sposób, tym bardziej że wiele zabiegów autoprezentacyjnych ma charakter działań nawykowych, a nie przemyślanych. Trzecim – po wzroście lubienia i uległości – skutkiem autoprezentacji, zwykle niezamierzonym przez osobę, która jej dokonuje, jest zmiana treści jej własnego ja. Większość aktów autoprezentacji podnosi samoocenę ich sprawcy, jak to wykazały 21 Opanowanie

19

19,1

Sport Uczuciowość

17 14,9

15 Samoopis (1–25)

Dopiero autokoncentracja (posadzenie badanych przed lustrem, co aktywizuje własne normy moralne) powodowała, że proporcja przydzielania zadań osiągała losową i uczciwą wartość 50 na 50%. Ostatnia wreszcie taktyka autoprezentacji asertywnej to zastraszanie, czyli przedstawianie siebie jako „twardego faceta”, osoby agresywnej, nieprzyjemnej, groźnej, która może narobić kłopotów i od której niczego nie sposób uzyskać. Taktyka ta może być stosowana zarówno przez osoby zajmujące wyższą pozycję w hierarchii władzy (przełożonego, rodzica), jak i osoby na pozycjach podporządkowanych, w szczególności w postaci „zrobienia sceny” (Jones i Pittman, 1982). Dziecko może grozić matce sceną w miejscowym sklepiku i w ten sposób zawczasu pozyskać jej zgodę na zakup ulubionych słodyczy.

171

13,3 13 11

12,3 10,1

9 6,9

7 5 3 1 prywatne

publiczne Warunki autoprezentacji

Rycina 6.10. Zmiany samoopisu opanowania kontra uczuciowości po opisie własnych zachowań wyrażających te cechy w warunkach autoprezentacji prywatnej i publicznej Źródło: na podstawie danych w Tice, 1992, s. 439.

Rozdział 6. Spostrzeganie siebie

172 już cytowane badania Cialdiniego i współpracowników nad autopromocją przez skojarzenie. Skłonność do tej taktyki rośnie u osób, których samoocena została nadszarpnięta informacją o porażce. Ponadto wiele aktów autoprezentacji zwrotnie modyfikuje koncepcję własnego ja ich wykonawcy, czyli człowiek staje się taki, jakim się przedstawia innym (Dymkowski, 1996). Precyzyjne potwierdzenie tej hipotezy przyniosły badania Dianny Tice (1992), których uczestnicy opisywali, jacy są naprawdę pod względem cechy „opanowanie–uczuciowość”. Zanim jednak do tego samoopisu doszło, odpowiadali oni na szereg pytań na własny temat w taki sposób, aby zadającemu je w ramach ćwiczeń z psychologii studentowi wydać się kimś albo opanowanym, albo uczuciowym, albo wysportowanym (warunek kontrolny). Jak wskazuje rycina 6.10, osoby przedstawiające się jako opanowane bardziej potem wierzyły, że faktycznie takie są niż członkowie grupy kontrolnej (mówiący o swoim

wysportowaniu), osoby zaś przedstawiające się jako uczuciowe były bardziej przekonane o własnej uczuciowości. Krótko mówiąc, ludzie uwewnętrzniali (internalizowali) prezentowany sposób zachowania i zmieniali sposób widzenia samych siebie. Porównanie prawej i lewej strony ryciny prowadzi do wniosku, że zmiana tego, co badani o sobie myśleli pod wpływem przypomnianych własnych zachowań, była też znacznie większa w warunkach autoprezentacji publicznej (ich wypowiedzi nagrywano na wideo) niż w warunkach prywatnych (podkreślano anonimowość badanego). Powodowało to także stosowne zmiany w zachowaniu – na przykład osoby przedstawiające się jako ekstrawertywne po innym badaniu z tej serii siadały bliżej nieznajomego niż osoby prezentujące się jako introwertywne. Człowiek staje się więc do pewnego stopnia takim, jakim przedstawia się innym, co wyjaśniają omawiane w następnym rozdziale teorie autoweryfikacji i dysonansu poznawczego.

Teoria 6: Obserwacyjna samokontrola zachowania Punktem wyjścia tej koncepcji stworzonej przez Marka Snydera (1987) jest założenie, iż ludzie różnią się skłonnością do obserwacyjnej samokontroli zachowania, czyli stopniem, w jakim chcą i potrafią kierować własnymi zachowaniami ekspresyjnymi (werbalnymi i niewerbalnymi) oraz sposobem prezentowania swojej osoby innym. Osoba o silnej samokontroli obserwacyjnej potrafi swoje zachowanie obserwować i celowo nim manipulować, tak by dostosować je do wymogów sytuacji, szczególnie oczekiwań i zachowań innych ludzi. Plastycznie zmienia postępowanie w celu dostosowania go do różnych sytuacji i partnerów interakcji. Ma pragmatyczną wizję siebie i własnego zachowania, traktując je jako środek prowadzący do odpowiedniego zaprezentowania się innym, i sądzi, że niekoniecznie musi ono wyrażać jej rzeczywiste poglądy czy stany wewnętrzne. Wchodząc w jakąś sytuację społeczną, konstruuje scenariusz własnego zachowania w taki sposób, jakby odpowiadała na pytanie: „Jakiej osoby wymaga ta sytuacja i w jaki sposób ja mogę być tą osobą?”. Osoba o słabej samokontroli obserwacyjnej nie potrafi i nie chce obserwować własnego zachowania ani celowo nim manipulować celem dostosowania go do wymogów sytuacji. Nie podejmuje świadomych wysiłków w tym kierunku. Ma pryncypialną wizję siebie i własnego zachowania, traktując je jako środek wyrażania swoich rzeczywistych poglądów czy stanów wewnętrznych. Wchodząc w jakąś sytuację społeczną, konstruuje scenariusz własnego zachowania w taki sposób, jakby odpowiadała na pytanie: „Kim jestem i w jaki sposób mogę być sobą w tej sytuacji?”. Te różnice indywidualne mierzy skonstruowana przez Snydera (1974) Skala Obserwacyjnej Samokontroli (Self-Monitoring Scale) składająca się z 25 samoopisowych twierdzeń, które dotyczą: 1) zwracania uwagi na społeczną adekwatność własnych zachowań (np. „Na imprezach towarzyskich nie próbuję robić czy mówić takich rzeczy, które spodobałyby się innym” – twierdzenie odwrócone); 2) zwracania uwagi na innych celem uzyskania wskazówek co do pożądanego sposobu postępowania („Kiedy nie wiem, jak się zachować w jakiejś sytuacji, szukam wskazówek w zachowaniu innych”); 3) zdolności do kontroli i modyfikacji własnego zachowania ekspresyjnego („Potrafię – dla dobra sprawy – okłamać kogoś, patrząc mu w oczy”). Zbliżonym kwestionariuszem polskojęzycznym jest Skala Pragmatyzmu mierząca różnice indywidualne w pryncypialnym–pragmatycznym pojmowaniu własnej osoby (Wojciszke, 1984). Liczne badania Snydera i współpracowników (Gangestad i Snyder, 2000) oraz innych badaczy (Szmajke, 1995) wykazały, że osoby o silnej kontroli obserwacyjnej (w porównaniu z osobami o kontroli słabej): •  wykazują większą inicjatywę w kontaktach z nowymi osobami i podejmują więcej zabiegów ułatwiających przebieg interakcji społecznych; •  są bardziej motywowane do pozyskiwania informacji na temat partnerów przyszłej interakcji i w większym stopniu opierają swoje wnioski na wyglądzie zewnętrznym; •  mają bogatszą i bardziej zróżnicowaną wiedzę na temat rodzajów (prototypów) ludzi; •  do różnych sytuacji (np. pracy i zabawy) dobierają sobie różnych partnerów, podczas gdy osoby o słabej obserwacyjnej kontroli mają skłonność do wybierania tych samych partnerów do różnych interakcji; •  ujawniają większe międzysytuacyjne zróżnicowanie zachowania (mają większą skłonność do zachowywania się w różnych sytuacjach jak różne osoby), a ich zachowanie jest bardziej podatne na oddziaływanie czynników sytuacyjnych;

6.6.  Podsumowanie

173

•  ujawniają słabszą zgodność rzeczywistego zachowania z kwestionariuszowo mierzonymi postawami i cechami osobowości; •  lepiej potrafią udawać różne emocje i są oceniane przez innych jako przyjaźniejsze, bardziej otwarte, a mniej skłonne do lęku i martwienia się, a także sprawniejsze w nabywaniu wiedzy na temat tego, co jest społecznie pożądane w różnych sytuacjach oraz mające większe poczucie humoru; •  są bardziej popularne wśród rówieśników i częściej wyłaniają się jako przywódcy w grupach; •  są bardziej podatne na reklamy podkreślające raczej wizerunkowe niż jakościowe aspekty zachwalanych produktów; •  są bardziej zorientowane na budowanie relacji społecznych o charakterze zarówno przyjaźni, jak i związków romantycznych. Koncepcja Snydera zainspirowała wiele badań, ponieważ pozwala na formułowanie licznych hipotez dotyczących zarówno treściowych aspektów zachowania (ekspresja emocji, sposób spostrzegania przez innych), jak i jego aspektów formalnych (takich jak stopień zmienności czy zgodności z postawami). Szczególnie interesujące jest pojęcie scenariusza własnego zachowania jako pośrednika między ja a zachowaniem – scenariusz wynika z koncepcji własnej osoby, a jednocześnie stanowi plan działania. Plan ten jest świadomy i przemyślany, choć wiele sytuacji społecznych ma na tyle powtarzalny charakter, że spora liczba planów-scenariuszy ulega automatyzacji w miarę częstego ich realizowania.

6.6.  Podsumowanie Ja jest luźną strukturą różnych ról i tożsamości społecznych, przekonań na swój temat i samoocen oraz wartości i celów uznawanych za własne. Zwykle jest to najbardziej rozbudowana struktura w umyśle człowieka (o czym świadczy efekt odniesienia do ja), często używana i łatwo dostępna (o czym świadczy efekt cocktail-party). Psychologowie na różne sposoby próbują sobie poradzić ze złożonością ja, wprowadzając takie pojęcia, jak autoschematy czy rozróżniając ja realne, ja idealne i ja powinnościowe. Treści zawarte w ja wynikają nie tylko z obserwacji własnego zachowania, ale przede wszystkim z wnioskowania o swoich emocjach i myślach oraz porównań społecznych. Ważne źródło tych treści stanowi kultura decydująca o tym, czy tożsamość jednostki jest zdominowana przez ja niezależne (kultury indywidualistyczne), czy ja współzależne (kultury kolektywistyczne). Niemniej pojmowanie ja jako struktury pamięciowej nie wyczerpuje sensu tego pojęcia, ponieważ ja spełnia także szczególne funkcje, z których najważniejsze to: utrzymywanie i negocjowanie tożsamości, symulacja psychiki innych ludzi (dzięki czemu możemy przewidywać ich postępowanie), regulacja zachowania celowego (bez czego niemożliwa byłaby realizacja planów) i samokontrola (dowolne zmienianie własnych reakcji). Nieodłączną konsekwencją ja jest autoprezentacja, czyli kształtowanie wrażenia wywieranego na innych w celu pozyskania bieżących korzyści, dowartościowania siebie oraz ukształtowania pożądanej tożsamości osobistej. Obronne taktyki autoprezentacji motywowane są pragnieniem uniknięcia autoprezentacyjnej porażki (samoutrudnianie, wy-

mówki, suplikacja, usprawiedliwienia i przeprosiny). Asertywno-zdobywcze taktyki autoprezentacji motywowane są pragnieniem sukcesu autoprezentacyjnego (ingracjacja, zastraszanie, autopromocja, autopromocja przez skojarzenie i świecenie przykładem). Autoprezentacja, szczególnie publiczna, prowadzi też do zmian w przekonaniach o samym sobie. Szczególnymi skłonnościami i umiejętnościami autoprezentacji cechują się osoby o nasilonej obserwacyjnej samokontroli zachowania. Kluczowe pojęcia Asertywne taktyki autoprezentacji Autokoncentracja Autoprezentacja Autopromocja Autopromocja przez skojarzenie Autoschemat Dylemat autentyczności Dylemat skromności Efekt cocktail-party Efekt fałszywej powszechności Efekt odniesienia do ja Hipokryzja moralna Ingracjacja Ja   idealne   niezależne   powinnościowe   realne   współzależne Obronne taktyki autoprezentacji Obserwacyjna samokontrola zachowania Paradoksalny efekt kontroli umysłowej Porównania społeczne Projekcja społeczna

174 Przeprosiny Ruminacja Samoświadomość   prywatna   społeczna Samoutrudnianie Suplikacja Świecenie przykładem Teoria przedmiotowej samoświadomości Usprawiedliwienia Wymówki Wyczerpanie siły woli Złudzenie introspekcji

Literatura uzupełniająca Aronson, E., Wieczorkowska, G. (2001). Kontrola naszych myśli i uczuć. Warszawa: Jacek Santorski & Co Wydawnictwo.

Rozdział 6. Spostrzeganie siebie

Brycz, H. (2004). Trafność spostrzegania własnych i cudzych zachowań. Kraków: Oficyna Wydawnicza IMPULS. Huflejt-Łukasik, M. (2010). Ja i procesy samoregulacji. Różnice między zdrowiem a zaburzeniami psychicznymi. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. Kofta, M., Szustrowa, T. (red.) (2001). Złudzenia, które pozwalają żyć (wyd. 2). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Szmajke, A. (1999). Autoprezentacja. Maski, pozy, miny. Olsztyn: Ursa Consulting. Tesser, A., Felson, R.B., Suls, J.M. (red.) (2004). Ja i tożsamość, przekł. A. Karolczak. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne. Trzebińska, E. (1998). Dwa wizerunki własnej osoby: kliniczne i empiryczne studia nad tożsamością. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Psychologii PAN.

Rozdział 7.

7.1.  Samoocena jako cecha 7.1.1.  Wyznaczniki samooceny 7.1.2.  Korelaty i konsekwencje samooceny 7.1.3.  Ciemne strony wysokiej samooceny 7.2.  Mechanizmy podbudowywania samooceny 7.2.1.  Pochlebne sądy o sobie Problem 7: Dążenie do pozytywności czy do zgodności? 7.2.2.  Porównania i relacje społeczne 7.2.3.  Dysonans poznawczy 7.2.4.  Autoafirmacja 7.3.  Samoocena jako motyw 7.3.1.  Włączanie i wyłączanie motywu 7.3.2.  Regulacja samooceny 7.4.  Funkcje samooceny 7.4.1.  Ochrona przed lękiem 7.4.2.  Zapobieganie wykluczeniu społecznemu Jak to się robi 7: Interakcje społeczne a samoocena 7.4.3.  Wspomaganie realizacji celów Teoria 7: Teoria dysonansu poznawczego 7.5.  Podsumowanie, kluczowe pojęcia, literatura uzupełniająca

Samoocena Wspominana w poprzednim rozdziale samoświadomość sprawia, że własna osoba jest dla człowieka „obiektem” stale obecnym, a ponieważ wszystkie pojawiające się obiekty są przedmiotem wartościowania, egzystencjalnym problemem istoty ludzkiej jest nieuchronność aktów wartościowania siebie. Organizmy z reguły wygaszają reakcję na bodźce stale obecne i neutralne, dzięki czemu zachowują zdolność do reagowania na nowe, ważne bodźce pojawiające się w otoczeniu. Ta habituacja dotyczy jednak bodźców nieważnych, stąd też nie należy jej oczekiwać w stosunku do obiektów ważnych, choćby nawet były stale obecne. Badania nad efektem samej ekspozycji sugerują, że często spotykane obiekty budzą raczej pozytywne niż neutralne reakcje afektywne (Zajonc, 1980b), natomiast klasyczne badania nad postawami antycypacyjnymi przekonują o wykształcaniu pozytywnych postaw w stosunku do ludzi, o których nic nie wiemy, ale mamy ich osobiście spotkać. Wynika z tego, że postawa ludzi wobec samych siebie, czyli samoocena, powinna najczęściej przyjmować pozytywną wartość. Dane przytaczane w tym rozdziale wskazują, że tak jest w istocie i że spora część procesów psychicznych i kontaktów społecznych pozostaje podporządkowana motywowi ochrony i podwyższania samooceny. Większość współczesnych badaczy zgadza się z ogólną definicją, że samoocena jest afektywną reakcją na samego siebie i ma dwoistą naturę procesu i cechy. Z jednej strony ma własności cechy, czyli trwałego ustosunkowania się jednostki do samej siebie, którym ludzie różnią się między sobą – niektórzy mają samoocenę negatywną, inni zaś – mniej lub bardziej pozytywną. Jak każdą inną cechę, tak rozumianą samoocenę można zatem mierzyć i badać, od czego ona zależy (geneza samooceny), na co wpływa (konsekwencje samooceny) oraz czemu służy (funkcje samooceny). Z drugiej strony samoocena jest procesem bieżącego wartościowania własnej osoby ukierunkowanym na cel, jaki stanowi pozytywny wniosek na własny temat. Jak się przekonamy dalej, ten cel jest dla większości ludzi niezwykle pożądany – bardzo zależy nam bowiem, aby dochodzić do pozytywnych wniosków na własny temat. Jak każdy inny motyw, dążenie do samooceny można więc wzbudzać (aktywizacja motywu samooceny), wygaszać (nasycenie motywu) i badać, za pomocą jakich aktywności motyw ten ulega nasyceniu, a z opisywanych dalej badań wynika, że służy temu niezwykle szeroka gama aktywności ludzkich.

175

176 7.1.  Samoocena jako cecha Samoocena rozumiana jako cecha to trwała skłonność do wartościowania samego siebie w pozytywny lub negatywny sposób. Innymi słowy, jest to postawa wobec samego siebie. Jak wszystkie inne postawy przybiera ona postać zarówno deklaratywną, jak i bezwiedną, czyli ukrytą (zob. rozdz. 8.1). Samoocena deklaratywna, nazywana z reguły po prostu samooceną, to świadome przekonanie na temat ogólnej wartości własnej osoby mierzone za pomocą słownych deklaracji, jak dalece człowiek zgadza się z różnymi wartościującymi opiniami o sobie w rodzaju „mam wiele zalet” albo „niekiedy uważam, że jestem do niczego” (pozycja odwrócona). Deklaracje takie cechują się dużą stabilnością czasową i zgodnością wewnętrzną. Najpopularniejszą miarą samooceny deklaratywnej jest klasyczna Skala Samooceny Rosenberga, która została początkowo skonstruowana w języku angielskim przez Morrisa Rosenberga (1965). Skala ta została przetłumaczona i zaadaptowana do wielu języków, także polskiego (przez Łagunę, Lachowicz-Tabaczek i Dzwonkowską, 2007; tab. 7.1). Skala Rosenberga ma na ogół jednorodny charakter, to znaczy wszystkie jej pozycje są nasycone jednym czynnikiem, którym jest ogólne wartościowanie siebie. Niektóre badania sugerują jednak dwuczynnikowy jej charakter, gdzie jednym czynnikiem jest lubienie siebie, drugim zaś – ogólne przekonanie o własnej kompetencji (Tafarodi i Milne, 2002). Inną popularną miarą jest Skala Samooceny jako Stanu (Heatherton i Polivy, Tabela 7.1. Pozycje składające się na Skalę Samooceny Rosenberga w tłumaczeniu Łaguny, Lachowicz-Tabaczek i Dzwonkowskiej (2007)   1.  Jestem osobą wartościową przynajmniej w takim stopniu, co inni.   2.  Mam wiele pozytywnych cech.   3.  Ogólnie biorąc, jestem skłonna sądzić, że nie wiedzie mi się. (R)   4.  Potrafię robić różne rzeczy tak dobrze, jak większość innych ludzi.   5.  Nie mam wielu powodów, aby być z siebie dumną. (R)   6.  Lubię siebie.   7.  Ogólnie rzecz biorąc, jestem z siebie zadowolona.   8.  Chciałabym mieć więcej szacunku dla samej siebie. (R)   9.  Czasami czuję się bezużyteczna. (R) 10.  Niekiedy uważam, że jestem do niczego. (R) (R) pozycje o odwróconej punktacji. Rosenberg stosował w oryginale czteropunktowy system odpowiedzi na każdą pozycję. Ponieważ późniejsze badania wykazały, że najlepszy przy tego typu pytaniach jest siedmiopunktowy system odpowiedzi, wielu badaczy go stosuje – badani na każdą pozycję odpowiadają na skali od 1 („całkowicie się nie zgadzam”) do 7 („całkowicie się zgadzam”).

Rozdział 7. Samoocena

1991), która mierzy samoocenę jako bieżące, a nie trwałe przekonanie na temat wartości własnej osoby i bardziej nadaje się do wychwytywania subtelnych i nietrwałych zmian w samoocenie wywołanych aktualną sytuacją. Te i inne miary samooceny deklaratywnej są ze sobą dość silnie powiązane. Samoocena ukryta to bezwiedny stosunek do samego siebie, który wynika nie ze świadomych opinii na własny temat, lecz z wartościowości obiektów skojarzonych z ja (Greenwald i Banaji, 1995). Im bardziej pozytywne są obiekty skojarzone z ja, tym lepsza samoocena bezwiedna, która jest ukryta w tym sensie, że ludzie nie zdają sobie sprawy z jej pochodzenia. Ponieważ w różnych momentach aktywizacji ulegają różne skojarzenia z własną osobą, podobnym zmianom ulega i samoocena ukryta – może ona rosnąć po zwycięstwie „naszej” drużyny piłkarskiej albo spadać, kiedy pooglądamy zdjęcia nierealistycznie szczupłych modelek w kolorowym piśmie, co aktywizuje prob­ lem naszej nadwagi i związane z nim negatywne emocje. Dlatego też samoocena ukryta jest niestała w czasie, a więc nierzetelna, w przeciwieństwie do samooceny deklaratywnej cechującej się znaczną stabilnością. Miary samooceny ukrytej opierają się zwykle na pomiarze pozytywności obiektów skojarzonych z ja. Dobrym przykładem jest preferencja liter składających się na własne inicjały – kiedy poprosić ludzi o ocenę stopnia, w jakim lubią kolejne litery alfabetu, zwykle okazuje się, że najbardziej podobają się te dwie, które składają się na inicjały danej osoby. Zjawisko to wykrył przed laty belgijski psycholog Joseph Nuttin (1987) i do dziś jest ono używane jako wskaźnik samooceny ukrytej. Do wskaźnikowania tej odmiany samooceny używa się również wielu innych metod, takich jak pomiar wielkości podpisu, prymowanie podprogowe czy metoda IAT (zob. ramkę Jak to się robi 8). Problem z tymi miarami polega nie tylko na ich niskiej stabilności czasowej, lecz także na tym, że ich wzajemne korelacje są nikłe (Bossom et al., 2000), a w dodatku tylko niektóre z nich korelują z samooceną deklaratywną. Taką korelację stwierdza się systematycznie jedynie dla preferencji własnych inicjałów, choć jest ona słaba (zaledwie 0,12; Krizan i Suls, 2008). Korelacja samooceny ukrytej z deklaratywną rośnie w warunkach, kiedy deklaracje są dokonywane intuicyjnie (szybko i bez namys­łu, szczególnie gdy zasoby uwagi są pochłonięte innym, równolegle wykonywanym zadaniem), a spada, kiedy ludzi poprosić, aby przemyśleli powody, dla których lubią te, a nie inne litery. Samoocena deklaratywna i ukryta korelują z innymi rodzajami zmiennych

7.1.  Samoocena jako cecha

7.1.1.  Wyznaczniki samooceny Od czego zależy samoocena jednostki? Jak każda prawdziwa cecha osobowości, samoocena jest dość silnie uwarunkowana genetycznie, o czym przekonują badania genetyki behawioralnej, przede wszystkim porównania bliźniąt jednojajowych (które mają bardzo podobną samoocenę) i dwu­ jajowych (które są pod tym względem podobne jedynie w niewielkim stopniu). Dotychczasowe badania wskazują, że czynniki genetyczne wyjaśniają od 30 do 70% zmienności samooceny (Caprara et al., 2009), a średnia wartość lokuje się tu w okolicy 50%, co jest typowe dla cech osobowości. Samo-

20

18,3 18,6

18

16,6

16 14

12,9

12,2 Odsetek próby

– ta pierwsza z działaniami przemyślanymi, druga z zachowaniami o bardziej automatycznym charakterze. Na przykład samoocena deklaratywna koreluje z werbalnymi opisami własnych objawów lęku, natomiast samoocena ukryta – z niewerbalnymi objawami lęku szacowanymi przez badacza prowadzącego wywiad kliniczny z osobą badaną (Spalding i Hardin, 1999). Pojęcie samooceny ukrytej wydaje się z różnych względów interesujące, niemniej ten rodzaj postawy wobec siebie nie jest w żadnym sensie prawdziwym i niezmiennym „jądrem” stosunku do siebie, choć takie były początkowe nadzieje badaczy. Ogromna liczba danych przekonuje, że większość ludzi cieszy się pozytywną samooceną, zarówno deklaratywną, jak i ukrytą. Zjawisko to ilustruje rycina 7.1 przedstawiająca wyniki pomiarów samooceny u ponad 6 tysięcy studentów wywodzących się z 36 bardzo zróżnicowanych kultur. W próbie tej aż 84% badanych ujawniało pozytywną samoocenę, 7,8% było niezdecydowanych, a zaledwie 8% zdradzało samoocenę negatywną, przy czym owa negatywność pojawiała się przeważnie w minimalnym natężeniu. Podobne wyniki przyniosło też wiele innych badań realizowanych na licznych próbach badanych w różnym wieku i wywodzących się z odmiennych kultur. Wysoka samoocena oznacza zatem ocenę bardzo pozytywną, natomiast niska nie jest negatywna, lecz ambiwalentna. Podczas gdy ludzie o wysokiej samoocenie są mocno przekonani o własnej wartości, osoby o samoocenie niskiej są raczej niepewne własnej wartości niż przekonane o swojej bezwartościowości. W konsekwencji niska samoocena jest bardziej plastyczna i podatna na nowe informacje. Samoocena jest u większości ludzi pozytywna prawdopodobnie z powodu ważnych funkcji, jakie owa pozytywność spełnia, o czym będzie mowa pod koniec tego rozdziału.

177

12 10 7,8

8

5,5

6 3,9

4 2 0

0 1

0,4 1,5

1,7

0,9 1,2

2

2,5

3

3,5

4

4,5

5

5,5

6

6,5

7

Natężenie samooceny

Rycina 7.1. Rozkład samooceny w próbie 6100 studentów z 36 krajów dokonanej na skali od 1 do 7 Linia przerywana ilustruje środkowy punkt skali oddzielający samoocenę negatywną od pozytywnej. Źródło: na podstawie danych w Różycka i Wojciszke, 2010.

ocena w dużym stopniu zależy zatem od tego, kim się jest, a nie tylko od tego, co się osiąga i w jakich warunkach żyje. Do zbliżonego wniosku prowadzi istotne powiązanie samooceny z cechami osobowości, które łącznie wyjaśniają 34% wariancji samooceny. Jak przekonują dane z tabeli 7.2 (pochodzące od ponad 326 tysięcy osób), najsilniejszymi predyktorami samooceny są neurotyzm (brak stabilności emocjonalnej), ekstrawersja i sumienność. Natomiast związek ugodowości i otwartości z samooceną zanika zupełnie, kiedy przychodzi kontrolować skłonność ludzi do przedstawiania siebie w dobrym świetle. Metaanalizy danych dowodzą negatywnego związku samooceny z neurotyzmem, Tabela 7.2. Podstawowe cechy osobowości jako korelaty i predyktory samooceny Cecha

r

Ekstrawersja

0,38

0,31

0,26

Neurotyzm

–0,50

–0,46

–0,41

Ugodowość

0,13

0,00

–0,06

Sumienność

0,24

0,15

0,13

Otwartość

0,17

–0,03

–0,02

rcz

β

r – korelacja prosta; rcz – korelacja częściowa z kontrolą skłonności do przedstawiania siebie w dobrym świetle; β – współczynnik regresji z równania, gdzie predyktorami były wszystkie cechy osobowości, a zmienną objaśnianą – samoocena (co zapewnia kontrolę wpływu pozostałych cech osobowości). Źródło: na podstawie danych w Robins et al., 2001.

Rozdział 7. Samoocena

178 pozytywnego zaś z wewnętrznym poczuciem kontroli i ogólnym przekonaniem o własnej skuteczności. Związki te są tak silne, że niektórzy autorzy sugerują, iż wszystkie te cechy składają się w istocie na jeden, dwubiegunowy wymiar osobowości (Judge, Erez et al., 2002). Trzecie źródło samooceny stanowią osiągane przez jednostkę rezultaty działań – im są one wyższe, tym wyższa samoocena. Niemniej ludzie selektywnie opierają samoocenę tylko na wybranych dziedzinach aktywności życiowej i tylko w nich starają się rozwijać swoje własności. Cro­cker i Wolfe (2001) stwierdziły u studentów siedem takich dziedzin, na których (zgodnie z deklaracjami) opierają oni swoją samoocenę – wsparcie rodziny, współzawodnictwo z rówieśnikami, wygląd fizyczny, miłość Boża, kompetencje szkolne, cnoty i aprobata innych. Jeśli wierzyć werbalnym deklaracjom, to im bardziej studenci opierają samoocenę na jakiejś dziedzinie, tym więcej czasu poświęcają na działania w tym zakresie. Kiedy jednak brać pod uwagę obiektywne zdarzenia, to się okazuje, że ich związek z samooceną stwierdza się jedynie dla osiągnięć akademickich. Wykazano to w podłużnych badaniach z udziałem studentów psychologii i politechniki, którzy co drugi dzień przez trzy tygodnie wypełniali skalę bieżącej samooceny, informując też o uzyskanych przez siebie stopniach ze sprawdzianów i esejów (czy stopnie były wyższe, czy niższe od oczekiwanych). Jak ilustruje rycina 7.2, samoocena studentów spadała (w porównaniu 1 0,8 0,6

Oceny gorsze Oceny lepsze

Zmiana samooceny

0,4

0,3

0,28

0,2 0 –0,2

–0,21

–0,4 –0,6 –0,8 –0,87

–1 niski

z ich zwykłą samooceną) w dniach, kiedy uzyskiwali oceny gorsze od oczekiwanych, a rosła, kiedy dostawali oceny lepsze, niż oczekiwali. Przy czym spadki wywołane niskimi stopniami były wyraźnie silniej zaznaczone w wypadku osób, które upatrują źródła samooceny właśnie w postępach akademickich. Co ciekawe, podobnego efektu zwrotnego oddziaływania wyników na samoocenę nie udało się stwierdzić dla żadnej innej dziedziny niż sprawczość. Jeżeli jednostka opiera samoocenę na jakości własnego bliskiego związku, przewidywać można, że akceptacja i wsparcie pozyskane od partnera ją podnoszą. W rzeczywistości jednak wiele badań dowodzi, że otrzymywanie wsparcia jest błogosławieństwem mocno dwuznacznym, nasila, co prawda, poczucie bliskości, ale równocześnie obniża nastrój u tych samych osób (Gleason et al., 2008), samo zaś otrzymywanie pomocy często bowiem wywołuje spadek samooceny (zob. rozdz. 14.3). Krótko mówiąc, choć z wielu badań wynika, że informacje sprawcze (o sukcesach lub porażkach) istotnie oddziałują na samoocenę jednostki, brak danych wskazujących na to, by informacje zwrotne o innej treści wywierały podobny wpływ na samoocenę. Wrócimy do tego problemu, zastanawiając się nad funkcjami samooceny. Czwartym źródłem samooceny jest to, co myślą o nas inni, szczególnie osoby znaczące, z których zdaniem się liczymy. Teza ta została sformułowana w XX wieku w ramach nurtu socjologii zwanego symbolicznym interakcjonizmem, inspirując wiele badań empirycznych. Najbardziej chyba przekonujące było badanie, w którym dzieciom w różnym wieku zadawano szereg pytań na temat ich samych, takich jak: „Kto najlepiej wie, jaki jesteś naprawdę, tam głęboko, w środku?”. Jeszcze w wieku 11 lat ponad połowa dzieci odpowiadała, że rodzice znają je lepiej niż one same (Baumeister, 1995). Jednakże większość badań nad zgodnością między tym, co człowiek myśli o sobie, a tym, co myślą o nim osoby znaczące, wykazała, że jest ona niewielka (Shrauger i Schoeneman, 1979). Natomiast to, co człowiek myśli o sobie, okazało się silnie korelować ze spostrzeganymi przezeń opiniami innych na swój temat. Tak więc matka kształtuje to, co jej córka o sobie myśli, ale za pośrednictwem tego, jak córka spostrzega jej opinie.

wysoki

Stopień opierania samooceny na osiągnięciach

Rycina 7.2. Spadki i przyrosty samooceny w dniach, w których studenci otrzymali oceny gorsze lub lepsze od oczekiwanych, w zależności od stopnia, w jakim opierają samoocenę na osiągnięciach akademickich Źródło: na podstawie danych w Crocker et al., 2003, s. 511.

7.1.2.  Korelaty i konsekwencje samooceny Kwestionariuszowo mierzona samoocena wiąże się z takimi zmiennymi, jak poczucie i pragnienie wewnętrznej kontroli zdarzeń, motywacja osiąg­ nięć, wytrwałość i potrzeba aprobaty społecznej,

7.1.  Samoocena jako cecha

zadowolenie z życia, skłonność do częstego przeżywania uczuć pozytywnych, a rzadkiego – emocji negatywnych w rodzaju lęku, depresji czy poczucia beznadziejności. Osoby o wysokiej samoocenie cechują się też lepszym samopoczuciem psychicznym, lepszym stanem zdrowia somatycznego i wyższym poziomem osiągnięć życiowych dzięki temu, że przejawiają więcej inicjatywy i wytrwałości w obliczu przeciwności losu. Związki samooceny z wymienionymi zmiennymi okazują się zwykle słabe (około r = 0,30) i oczywiście nie wiadomo, co tu jest przyczyną, a co skutkiem, a ten sam prob­ lem nasuwają dane z tabeli 7.2. Dodatnia korelacja samooceny z pozytywnością doświadczanych emocji może na przykład świadczyć o tym, że to samoocena jest przyczyną, a emocje są skutkiem albo że jest odwrotnie bądź oba te zjawiska są następstwem jakiejś trzeciej zmiennej, na przykład wielkości dotychczasowych sukcesów życiowych, które sprzyjają zarówno wysokiej samoocenie, jak i pozytywnym emocjom. Ponadto większość korelatów samooceny ma charakter subiektywnych, werbalnych deklaracji i korelacje owe mogą wynikać z tego, że niektórzy ludzie o wszystkim (w tym o sobie) wyrażają się lepiej niż inni. Obserwacje te skłoniły Baumeistera, Campbell, Kruegera i Vohs (2003) do powątpiewania w słuszność powszechnej wiary w dobroczynne skutki pozytywnej samooceny, co z kolei wywołało liczne dyskusje i zainspirowało dalsze badania. Jednak co najmniej dwa rodzaje danych sugerują przyczynowy związek między samooceną a innymi zmiennymi. Po pierwsze, dane podłużne, których przykładem jest studium Kali Trzesniewskiego i współpracowników (2006). Otóż w kilkuletnich odstępach czasu wielokrotnie badali oni tę samą grupę około tysiąca Nowozelandczyków. Okazało się, że niska samoocena w wieku dorastania pozwalała przewidywać nasilone problemy ze zdrowiem psychicznym i fizycznym, konflikty z prawem, przerywanie nauki szkolnej i marne rokowania ekonomiczne w wieku lat 26. Co ważne, przewidywania te dotyczyły nie tylko deklaracji, lecz także obiektywnie mierzonych wskaźników. Wpływ samooceny utrzymywał się nawet przy kontroli innych znaczących zmiennych, takich jak poziom inteligencji i depresji w wieku dorastania czy status społeczno-ekonomiczny rodziców. Samoocena była słabym reduktorem każdego pojedynczego problemu (np. przerwania nauki szkolnej), dobrze jednak sugerowała równoczesne występowanie co najmniej dwóch problemów, takich jak wyrzucenie ze szkoły i zatargi z prawem. W grupie młodzieży o samoocenie wysokiej tylko

179 17% miało w dorosłości wielokrotne problemy, w grupie z samooceną niską – aż 56%. Badania podłużne na dużych próbach dorosłych osób pokazały też, że obniżona samoocena pozwala przewidywać pojawienie się depresji 4 do 9 lat później, choć początkowo mierzone jej symptomy nie pozwalają przewidywać spadku samooceny w tym samym okresie (Orth et al., 2009). Przyczynowej roli samooceny dowodzą bezpośrednio badania eksperymentalne. Podniesienie samooceny za sprawą informacji o niedawno odniesionym sukcesie osłabia lęk (wzbudzony na przykład oczekiwaniem „kopnięcia” prądem elektrycznym) i to mierzony nie tylko za pomocą zeznań introspekcyjnych, lecz także obiektywnych wskaźników, takich jak reakcja skórno-galwaniczna (Solomon, Greenberg i Pyszczynski, 2000). Kiedy osoby o niskiej lub wysokiej samoocenie oceniają po rozmowie z nieznanym człowiekiem, jak zostały przezeń odebrane, te pierwsze nie doceniają stopnia, w jakim partner je polubił, podczas gdy te drugie nieznacznie przeceniają wzbudzoną w nim sympatię (Brockner i Lloyd, 1986). Osoby o niskiej samoocenie niżej oceniają też swoje szanse sukcesu w działaniu zadaniowym, w związku z czym wkładają w działanie mniej wysiłku, co doprowadza do faktycznego spadku uzyskiwanych wyników, w porównaniu z osobami o samoocenie wysokiej (Brockner i Hulton, 1978). 7.1.3.  Ciemne strony wysokiej samooceny Choć dobroczynne skutki wysokiej samooceny nie ulegają wątpliwości, nie jest ona różą bez kolców, pozostaje bowiem dobra głównie dla jej posiadaczy, ale już niekoniecznie dla innych ludzi, którzy ich otaczają. W szczególności osoby o wysokiej samoocenie skłonne są zwracać większą uwagę na swoje kompetencje połączone z funkcjonowaniem zadaniowym niż na swe funkcjonowanie społeczne i interpersonalne konsekwencje swoich działań. Różnice te ulegają nasileniu w warunkach zagrożenia poczucia własnej wartości – w takiej sytuacji osoby o wysokiej samoocenie stają się antagonistyczne i opisywane są przez swoich partnerów jako bardziej nieprzyjazne, aroganckie, fałszywe i niegrzeczne niż osoby o samoocenie niskiej bądź te o samoocenie wysokiej, ale w warunkach braku zagrożenia. W sytuacji zagrożenia osoby o wysokiej samoocenie usiłują też odbudować przede wszystkim własne poczucie niezależności i kompetencje (lub przynajmniej sprawić takie wrażenie), podczas gdy te o samoocenie niskiej stają się bardziej współzależne i starają się nasilić

Rozdział 7. Samoocena

180

7.2.  Mechanizmy podbudowywania samooceny Jak już wskazywano na wstępie, samoocena jest nie tylko cechą, ale dążenie do jej pozytywności stanowi też potężny motyw, o którego sile świadczy wielka różnorodność sposobów podbudowywania samooceny i jej obrony w obliczu zagrożenia. W tym podrozdziale przyjrzymy się najważniejszym sposobom obrony i podwyższania

samooceny, którymi są pochlebne sądy o sobie, porównania i relacje społeczne, redukowanie dysonansu poznawczego i akty autoafirmacji. 7.2.1.  Pochlebne sądy o sobie Ludzie przejawiają bardzo konsekwentną skłonność do formułowania pochlebnych sądów na temat własnej osoby. Na przykład Janusz Grzelak pytał respondentów z próby ogólnopolskiej, jak postąpiliby, gdyby na ich osiedlu zdarzyła się awaria wodociągu, a woda byłaby dostarczana beczkowozami, oczywiście w niewystarczającej ilości, jak to bywa przy takich okazjach. Badani odpowiadali także na pytanie, jak w tej sytuacji postąpiliby inni mieszkańcy osiedla. Rycina 7.3 ilustruje uderzające różnice w przewidywanych zachowaniach innych ludzi i własnych. Inni byli najczęściej podejrzewani o egoizm, a więc o to, że wezmą sobie więcej wody na zapas. O sobie badani najczęściej sądzili, że zachowają się altruistycznie i wezmą dla siebie mniej wody niż trzeba, tak by więcej zostało dla innych. (Ale jak pozostać altruistą w świecie pełnym egoistów?). Przy tego rodzaju rozbieżności pojawia się oczywiście pytanie, czy człowiek przecenia siebie, czy raczej nie docenia innych. Seria badań Nicholasa Epleya i Davida Dunninga (2000) wskazuje konsekwentnie na tę pierwszą możliwość. W jednym z nich uczestnicy przewidywali, jak inni lub oni sami postąpiliby w grze typu dylemat więźnia, w której trzeba wybrać pomiędzy zachowaniem kooperacyjnym i rywalizacyjnym. Jeszcze inni badani faktycznie rozgrywali grę, co pozwoliło ocenić rzeczywisty odsetek wyborów kooperacyjnych. Wyniósł on 61 i był bardzo zbliżony do tego, co badani przewidywali dla innych (64%), choć od60

Co ja zrobiłbym

40

Co zrobiliby inni

30 20

52

50

50

Odestek

swoje cnoty wspólnotowe oraz polepszyć relacje z innymi (Vohs i Heatherton, 2001). Inną ciemną stroną samooceny jest dodatnio z nią skorelowany narcyzm, czyli nierealistycznie wysokie mniemanie o sobie połączone z domaganiem się niezasłużonego podziwu od innych i agresywną nadwrażliwością na wszelką krytykę. Osoby narcystyczne przechwalają się swoimi dotychczasowymi i przyszłymi osiągnięciami nawet wtedy, gdy wszystko wskazuje na ich złudny charakter, wyolbrzymiają własną rolę i wkład w sukcesy, a innych obarczają odpowiedzialnością za porażki. Słowem, są takie jak my wszyscy, tylko „bardziej”. Inni nie lubią narcyzów, gdyż ci są niewrażliwi na ich potrzeby i punkt widzenia, a w pogoni za dowodami własnej wielkości po prostu innych obrażają. Osoby narcystyczne, „pożądając i osiągając potwierdzenie własnej wartości, niszczą swoje relacje z innymi, od których tak bardzo są zależni” jak to zgrabnie ujęli Morf i Rhodewalt (2001, s. 179). Gdyby traktować postępowanie narcyzów jako skutek rozmyślnej strategii, należałoby uznać ją za bezsensowną, bo przeciwskuteczną. Rzecz jednak w tym, że ich zabiegi nie są skutkiem przemyślanej strategii, tylko konsekwencją ich impulsywności. Po prostu nie potrafią oni się powstrzymać przed okazaniem swoich pozytywnych stron i wyższości nad innymi. Interesujące badanie podłużne z udziałem nowo poznających się osób pozwoliło stwierdzić, że początkowo osoby narcystyczne są spostrzegane jako bardziej kompetentne i sympatyczne (ludzie najwyraźniej wierzą w ich autoprezentację), ale przy bliższym poznaniu tracą i po 7 tygodniach znajomości są spostrzegane gorzej od osób pozbawionych narcyzmu (Paulhus, 1998). Właściwością, która może zniechęcać do osób narcystycznych, jest ich skłonność do silnego reagowania agresją na prowokację i odmowę – wprawdzie prowokacja ogólnie nasila skłonność do agresji, niemniej taki sposób reagowania jest szczególnie charakterystyczny dla osób narcystycznych (Bushman et al., 2009).

27 18

22

19

10 0

na zapas

tyle, ile trzeba

mniej, by zostawić dla innych

Ile wody wziąć w razie awarii

Rycina 7.3. Odsetki osób z próby ogólnopolskiej szacujących, jak one same i inni zachowaliby się w razie awarii sieci wodociągowej na osiedlu (N = 1600) Źródło: Wojciszke i Grzelak, 1995, s. 47.

7.2.  Mechanizmy podbudowywania samooceny

181

legły od tego, co przewidywali dla siebie (84%). Ludzie spostrzegają więc wybory innych w sposób realistyczny, natomiast zachowania własne widzą w nierealistycznie pochlebny sposób. Wiele badań przekonuje, że większość ludzi zwykle przecenia swoje cechy i osiągnięcia niezależnie od kryterium, z jakim porównać ich samooceny – czy to będzie obiektywny (faktyczny) poziom wykonania, czy oceny innych. Nierealistycznego przeceniania siebie dowodzi też w nieco zabawny sposób efekt bycia lepszym niż przeciętnie, polegający na tym, że przeciętny człowiek sądzi siebie za lepszego niż przeciętnie pod niemal każdym względem. Przeciętny człowiek uważa, że ma ponadprzeciętne poczucie humoru, jest ponadprzeciętnym kierowcą, osobą ponadprzeciętnie życzliwą, lojalną, rozważną i szczerą. Rekordzistami zdają się tu nauczyciele akademiccy: aż 94% spośród nich uważa się za obdarowanych ponadprzeciętnymi umiejętnościami przekazywania wiedzy (Cross, 1977). Studenci jednak są (własnym zdaniem) wcale nie gorsi – w badaniu około miliona z nich okazało się, iż niemal wszyscy uważają siebie za osoby lepiej niż przeciętnie dające sobie radę w kontaktach z ludźmi, a 60% jest zdania, że mieści się w górnych 10% ludzi pod tym względem (Dunning, 2001). Efekt bycia lepszym niż przeciętnie jest silniejszy przy cechach pozytywnych niż negatywnych, moralnych niż sprawnościowych oraz kontrolowanych (np. życzliwość) niż niekontrolowanych (np. zdolności). Spada natomiast wraz ze spadkiem abstrakcyjności porównań (jest słabszy, gdy porównujemy się z konkretnym studentem niż ze studentami w ogóle) i wraz ze wzrostem natężenia osobistego kontaktu z obiektem porównań. Efekt bycia lepszym niż przeciętnie pozostaje jednak na tyle silny, że obserwuje się go w większości porównań społecznych (Alicke i Govorun, 2005). W służbie motywu samooceny pozostaje poważna część przetwarzania informacji na własny temat. Wiele badań dowodzi, że obraz przeszłości jest zniekształcony w pochlebny dla ja sposób – le-

piej pamiętane są informacje o własnym sukcesie niż o porażce (Alicke i Sedikides, 2009). Ludzie szybciej przetwarzają pozytywne niż negatywne informacje na swój temat, a te pierwsze przetwarzają też chętniej – na przykład poświęcają na ich poszukiwanie i czytanie więcej czasu. Kwestionują wartość danych o negatywnym wydźwięku, akceptują zaś bez zastrzeżeń te o wydźwięku pozytywnym – na przykład często się zdarza, że studenci kwestionują wiarygodność sprawdzianów czy egzaminów, w których źle wypadli, chociaż te same testy nigdy nie są podawane w wątpliwość przez studentów, którzy wypadli w nich dobrze. Chyba najwyraźniej skłonność do pochlebnych sądów na temat własnej osoby przejawia się w wyjaśnianiu własnych sukcesów i porażek. Każdy uzyskany przez człowieka wynik może być tłumaczony na wiele sposobów. Na przykład niezdany egzamin z matematyki może zostać wyjaśniony jako skutek złego przygotowania się do niego, braku zdolności matematycznych, złośliwości nauczyciela itd. Jak ilustruje tabela 7.3, wyróżnić można osiem podstawowych rodzajów wyjaśnień w zależności od tego, czy odwołują się one do przyczyn wewnętrznych lub zewnętrznych, stałych lub zmiennych i globalnych lub specyficznych. Ponieważ ludzie bardziej czują się odpowiedzialni za to, co tkwi raczej w nich samych niż na zewnątrz, wewnętrzny charakter atrybucji wzmaga reakcje emocjonalne – silniej reagujemy na zdarzenia, których przyczyny upatrujemy w sobie. Z kolei stałość atrybucji nasila oczekiwania skierowane w przyszłość – jeżeli niezdany egzamin przypiszemy jakiejś stale działającej przyczynie (takiej jak brak zdolności czy małe kompetencje nauczyciela), to będziemy oczekiwać podobnej klęski i w przyszłości. Wreszcie globalność atrybucji decyduje o zakresie tych oczekiwań – jeżeli niezdany egzamin przypiszemy przyczynie specyficznej, w rodzaju braku zdolności matematycznych, to nie ma powodu, by oczekiwać klęski na egzaminie z psychologii, jeżeli jednak przypiszemy zły wynik jakiejś przyczynie globalnej, na przykład braku inteligencji, to będziemy

Tabela 7.3. Różne wyjaśnienia (atrybucje) tego samego wyniku (niezdanego egzaminu z matematyki) zróżnicowane na trzech podstawowych wymiarach atrybucyjnych: umiejscowienia przyczyny (wewnętrzne–zewnętrzne), jej stałości i globalności Wewnętrzne

Zewnętrzne

stałe

zmienne

stałe

Globalne

brak inteligencji

złe samopoczucie

nauczyciele są uprzedzeni

niskie ciśnienie

Specyficzne

brak uzdolnień matematycznych

złe przygotowanie do egzaminu

nauczyciel źle uczy

egzaminator w złym humorze

Źródło: przykład fikcyjny na podstawie koncepcji Heidera (1958) i Seligmana (1993).

zmienne

Rozdział 7. Samoocena

182

Tabela 7.4. Wielkość egotyzmu atrybucyjnego w grupach pochodzących z różnych kultur i o różnym statusie psychopatologicznym w świetle metaanaliz Grupa

d

Odsetek

Kultura Europa Wschodnia

1,25

89

Europa Zachodnia

0,31

62

Wielka Brytania

0,64

74

Chiny i Korea

1,04

85

Indie

0,53

70

Japonia Afryka

–0,30

38

1,21

89

USA biali

1,07

86

USA czarni

1,29

90

USA poch. azjatyckiego

0,84

80

USA rdzenni (Indianie)

1,08

86

Status psychopatologiczny Brak zaburzeń

1,28

90

Zaburzenia depresyjne

0,21

58

Zaburzenia lękowe

0,46

68

ADHD/eksternalizacja

0,55

71

Uzależnienia od substancji

0,88

81

Zaburzenia psychotyczne

0,92

82

Molestowanie (ofiary)

0,85

80

Brak informacji

1,08

86

sposób wyjaśnia sukcesy niż porażki. Jak wynika z danych zawartych w górnej części tabeli 7.3, tendencja ta jest uniwersalna kulturowo, choć przyjmuje różne natężenie w odmiennych kulturach – słabnie w niektórych kulturach azjatyckich, a w Japonii ulega nawet lekkiemu odwróceniu. Trudno to jednak wyjaśnić w kategoriach indywidualizmu– kolektywizmu, ponieważ egotyzm atrybucyjny jest wyraźnie słabszy w indywidualistycznych krajach Europy Zachodniej niż w bardziej kolektywistycznych krajach Europy Wschodniej, a ponadto pozostaje silny w bardzo indywidualistycznych Stanach Zjednoczonych niezależnie od rasy obywateli tego państwa. Bardziej klarowny jest rozkład egotyzmu atrybucyjnego w grupach dotkniętych różnymi rodzajami psychopatologii. Zgodnie z tezami wielu autorów pochlebność sądów o przyczynach włas­ nych wyników najwyraźniej zaznacza się u osób bez zaburzeń, natomiast wszystkie rodzaje psychopatologii wiążą się z obniżeniem egotyzmu – w szczególności zaburzenia depresyjne i lękowe. Ten wzorzec sugeruje, że pochlebne sądy na swój temat są adaptacyjne i towarzyszą zdrowiu psychicznemu, choć jak we wszystkich badaniach korelacyjnych nie wiadomo, co tu jest przyczyną, a co skutkiem. Pochlebne sądy na własny temat przyjmują niemal niezliczone postaci. Własne wady są widziane jako rozpowszechnione, a więc nie takie strasz0,8 0,71

0,7

0,6 0,53 Wskaźnik centralności

oczekiwać klęski także na tym sprawdzianie. Najbardziej szkodliwy psychicznie jest dla człowieka pesymistyczny styl wyjaśniania, czyli skłonność do tłumaczenia własnych porażek przyczynami wewnętrznymi, stałymi i globalnymi (Abramson, Metalsky i Alloy, 1989). Nawet gdy ma realistyczny i trafny charakter, taki styl jest poważnym czynnikiem ryzyka depresji w wypadku pojawiania się porażek, a zapobieganie depresji i jej terapia polegają w dużym stopniu na oduczaniu jednostki tego stylu wyjaśniania (Seligman, 1993). Psychologicznym przeciwieństwem pesymistycznego stylu wyjaśniania jest egotyzm atrybucyjny, czyli skłonność do bardziej wewnętrznego wyjaśniania sukcesów niż porażek, zaś bardziej zewnętrznego – porażek niż sukcesów. Ogromna metaanaliza ponad 500 badań wykazała, że skłonność do egotyzmu atrybucyjnego jest bardzo silna i wynosi przeciętnie d = 0,96, co w przybliżeniu oznacza, że 86% badanych w bardziej wewnętrzny

0,5 0,45 0,4

0,4

0,3

0,2

Niskie oceny Wysokie oceny

0,1

0 Początek semestru

Koniec semestru

d oznacza standaryzowaną (podzieloną przez odchylenie standardowe) różnicę między wewnętrznym wyjaśnianiem sukcesów i porażek; odsetek oznacza procent osób, u których wewnętrzne wyjaśnienie sukcesu przeważa nad takimże wyjaśnieniem porażki.

Rycina 7.4. Średnia centralność umiejętności komputerowych na początku i na końcu zajęć z tego zakresu u studentów, którzy otrzymali wysokie lub niskie oceny z zajęć

Źródło: na podstawie metaanaliz w Mezulis et al., 2004.

Źródło: Hill, Smith i Lewicki, 1989, s. 209.

7.2.  Mechanizmy podbudowywania samooceny

183

Problem 7: Dążenie do pozytywności czy do zgodności? Bardzo wiele danych przekonuje, że ludzie na przeróżne sposoby dążą do zdobycia pozytywnych informacji i sformułowania pochlebnych wniosków na własny temat. Ponieważ większość ma przy tym pozytywną samoocenę, powstaje problem, czy faktycznie dążą oni do pozytywności, czy raczej do zgodności z dotychczasowym obrazem ja. Takie dążenie do zgodności postuluje teoria autoweryfikacji zakładająca, że z ja związany jest nie tylko motyw samooceny, lecz także motyw autoweryfikacji oznaczający dążenie do zgodności między już istniejącymi przekonaniami o sobie a nowo nadchodzącymi informacjami na własny temat (Swann, 2010). Koncepcja autoweryfikacji jest pewnym uszczegółowieniem przewidywań teorii dysonansu poznawczego opisywanej na końcu tego rozdziału. Zakłada ona, że ludzie chętniej poszukują i lepiej zapamiętują informacje zgodne niż niezgodne z już posiadaną koncepcją ja. W wypadku odebrania informacji niezgodnej uważniej ją przetwarzają i są bardziej skłonni do kwestionowania jej diagnostyczności (tj. uważania jej za mało rozstrzygającą) oraz podważania wiarygodności jej źródła niż w wypadku informacji zgodnej z przekonaniami na własny temat. Ludzie dążą do autoweryfikacji prawdopodobnie dlatego, że otrzymywanie informacji potwierdzających posiadany już obraz własnej osoby czyni świat bardziej koherentnym (spójnym wewnętrznie) i przewidywalnym. Konsekwencją motywu autoweryfkacji jest dążenie do kontaktu z ludźmi, którzy myślą o nas podobnie, jak my sami. Nietrudno zauważyć, że u osób o wysokiej samoocenie motywy samooceny i autoweryfikacji działają w tym samym kierunku, liczne wyniki wskazujące na pożądanie pozytywnych informacji o sobie świadczą więc o sile nie tylko motywu samooceny, lecz także motywu autoweryfikacji. Natomiast u osób o niskiej samoocenie oba motywy są sprzeczne – informacja pochlebna dla ja powinna być akceptowana z punktu widzenia motywu samooceny, a odrzucana z punktu widzenia motywu autoweryfikacji jako niezgodna z ja. Metaanalityczne podsumowanie badań pozwalających ocenić siłę obu tych motywów – czyli takich, w których mierzono zarówno początkową samoocenę badanych, jak i ich reakcje na pozytywną lub negatywną informację zwrotną – pozwoliło na sformułowanie trzech wniosków (Kwang i Swann, 2010). Po pierwsze, gdy mierzy się poznawcze reakcje na informację zwrotną, a więc na wymiarze „wierzę – nie wierzę” (ocena informacji jako trafnych, diagnostycznych, pochodzących z wiarygodnego źródła i obdarzanych uwagą), istotne są efekty zarówno dążenia do pozytywnej samooceny, jak i autoweryfikacji, choć te drugie są znacząco silniejsze. Po drugie, gdy mierzy się emocjonalne reakcje na informację zwrotną (takie jak stan emocjonalny po jej otrzymaniu, lubienie osoby udzielającej informacji i zadowolenie z informacji), oba rodzaje efektów okazują się również istotne, niemniej efekty pozytywnej samooceny są silniejsze. Gdy więc idzie o uwierzenie (i poszukiwanie informacji, by wierzyć), osoby o niskiej samoocenie lepiej reagują na informację negatywną niż pozytywną; gdy jednak idzie o cieszenie się (i poszukiwanie informacji, by cieszyła), lepiej one reagują na informację pozytywną niż negatywną. Trzeci wniosek dotyczy funkcjonowania w bliskich związkach, a dokładniej kwestii, czy lepiej nam z partnerem, który myśli o nas pozytywnie, czy raczej z takim, który myśli o nas podobnie jak my sami, a więc naszym zdaniem – realistycznie. Dość logicznie okazało się to zależeć od stabilności związku. W związkach niestabilnych, takich jak „chodzenie ze sobą”, czy w małżeństwach zagrożonych rozpadem pozytywne oceny partnera wpływały na jakość związku silniej niż oceny zgodne z poglądami badanych. Niemniej w związkach stabilnych, takich jak trwałe małżeństwa, było odwrotnie – bardziej dobroczynne dla stanu związku okazały się oceny zgodne (realistyczne) od pozytywnych. Duże zapotrzebowanie na pozytywne sądy partnera jest więc charakterystyczne dla początkowych faz związku, który bez takich pozytywnych ocen zostałby zapewne przerwany. Natomiast dla późniejszych i bardziej stabilnych faz związku bardziej charakterystyczne (i dobroczynne) jest zapotrzebowanie na takie oceny partnera, które są zgodne z naszymi samoocenami. Na zakończenie warto dodać, że odpowiadające motywowi autoweryfikacji przyjmowanie informacji niepochlebnej, a zgodnej z koncepcją własnego ja wymaga dysponowania zasobami umysłowymi – nasz umysł nie może być w tym czasie zajęty czymś innym. Autoweryfikacja stanowi więc reakcję bardziej kontrolowaną i przemyślaną, podczas gdy akceptacja informacji pochlebnej ma charakter bardziej automatyczny, spontaniczny i ludzie poprzestają na takiej akceptacji, gdy brak im wystarczających zasobów (Swann et al., 1990). Ponieważ ujawniamy więcej reakcji automatycznych niż przemyślanych, per saldo informacje pozytywne częściej niż zgodne wywołują pozytywne reakcje.

ne, własne zalety zaś – jako bardziej wyjątkowe, a więc tym cenniejsze. Nawet prototypy kategorii budowane są w sposób pochlebny dla ja: podmiot umieszcza posiadane przez siebie cechy w prototypach kategorii pozytywnych, natomiast kategorie negatywne zawierają cechy nieprzypisywane włas­ nej osobie. Na przykład dobra znajomość angielskiego to dla wielu ludzi taki poziom znajomości tego języka, który cechuje ich samych, dzięki czemu „zaliczają się” do pozytywnej kategorii osób go znających. Granica między dobrą i kiepską znajomością języka wypada więc u różnych osób

w odmiennych miejscach, a wszystko to zapewnia pozytywność sądów na własny temat. Na podobnej zasadzie posiadane przez siebie cechy ludzie uważają za bardziej pozytywne i ogólnie ważniejsze od tych, których są pozbawieni. Dobrą ilustracją tej zasady jest badanie, w którym uczestnikom zajęć z posługiwania się komputerami dwukrotnie mierzono bezwiedne przekonanie o centralności umiejętności komputerowych, na początku i na końcu kursu. Jak ilustruje rycina 7.4, centralność umiejętności komputerowych wzrosła u studentów uzyskujących wysokie oceny z zajęć, natomiast spadła

184 u tych, którzy otrzymali oceny niskie (Hill, Smith i Lewicki, 1989). Studenci nie różnili się centralnością owych umiejętności na początku kursu, ale wyraźnie – na koniec. Warto dodać, że centralność umiejętności komputerowych mierzono nie za pomocą prostych deklaracji, lecz przy wykorzystaniu analitycznego wskaźnika słabo podatnego na świadome zabiegi autoprezentacyjne. Poproszono mianowicie studentów, aby ocenili 10 znanych sobie osób pod względem 10 cech (takich jak poczucie humoru, pamięć czy umiejętności komputerowe), po czym obliczono średnią korelację pomiędzy umiejętnościami komputerowymi a wszystkimi pozostałymi cechami – właśnie ona była wskaźnikiem centralności. Ponieważ ludzie nie zdają sobie sprawy z korelacji między własnymi sądami, jest to wskaźnik nieświadomej tendencji do uważania jakiejś cechy (tu: umiejętności komputerowych) za ważną. Przy tym istotność ta nie ogranicza się jedynie do własnej osoby. Kiedy więc uda nam się wykształcić u siebie jakąś cechę, staje się ona nie tylko bardziej pozytywna, ale i ogólnie ważniejsza w spostrzeganiu i ocenie ludzi. 7.2.2.  Porównania i relacje społeczne Porównania społeczne to porównania siebie z innymi. Nie ulega wątpliwości, że podtrzymywanie samooceny jest podstawowym rządzącym nimi motywem – są one dokonywane w taki sposób, aby porównujący stosunkowo dobrze wypadł na tle innych, szczególnie w sytuacji zagrożenia samooceny (Wills, 1991). Wiele badań dowodzi, że temu właśnie służy wybór osób do porównań (gorszych od siebie, zwłaszcza w obliczu zagrożenia) oraz fabrykowanie nowych obiektów porównań, gdy takich gorszych osób nie ma pod ręką. Temu służy też wybór porównywanych treści lub zaprzeczanie ważności aspektów, z uwagi na które porównania wypadają niepomyślnie, a czasami po prostu unikanie porównań, gdyby miały się takie okazać. Nie zawsze jednak da się ich uniknąć – na przykład uczeń szkoły średniej w obliczu decyzji, czy i co studiować po zakończeniu edukacji na tym szczeblu, jest skazany na porównania siebie z innymi uczniami, ponieważ tylko w ten sposób może realistycznie ocenić własne szanse. Ponieważ ludzie porównują siebie głównie z innymi, którzy są „pod ręką”, prowadzi to do paradoksalnego efektu, że uczniowie z selektywnych szkół średnich (gdzie ci „pod ręką” są zdolniejsi) oceniają siebie gorzej od uczniów ze szkół mało selektywnych. Jest to uniwersalne zjawisko stwierdzone w 24 na 26 krajów badanych w ramach projektu PISA (Program for

Rozdział 7. Samoocena

International Student Assessment). Na szczęście dotyczy ono jedynie samooceny szkolnej i nie generalizuje się na samoocenę ogólną (Marsh i Hau, 2003). Jednak i tak jest szkodliwe, ponieważ niska samoocena w jakiejś dziedzinie powoduje spadek wysiłku wkładanego w daną działalność. Sformułowany przez Abrahama Tessera (1988) model utrzymywania samooceny (MUS) zakłada, że jeżeli inna osoba uzyskuje wyniki wyższe od jednostki, ta ostatnia traci na samoocenie. Spadek samooceny na skutek porównań jest tym większy, im większy sukces odniosła inna osoba oraz im pozostaje ona bliższa jednostce. Niemniej cudze sukcesy są nie tylko zagrażające, lecz także stanowią sposobność do podniesienia samooceny dzięki pławieniu się w cudzej chwale, czyli świeceniu odbitym blaskiem. Robert Cialdini i współpracownicy (1976) wykazali to zjawisko w badaniach, gdzie zliczano, ilu studentów pojawiało się ubranych w koszulki swego uniwersytetu w poniedziałki po niedzielnych meczach futbolowych. Po meczu wygranym przez drużynę własnej uczelni liczba studentów zakładających te koszulki rosła (a podczas wywiadów telefonicznych zdradzali oni skłonność do wypowiedzi „my wygraliśmy”). Po meczu przegranym liczba ta spadała i wykazywali oni skłonność do wypowiedzi typu „oni przegrali”. Przyrost samooceny wskutek pławienia się w cudzej chwale jest tym większy, im większy sukces odniosła inna osoba oraz im jest ona bliższa jednostce – stąd utożsamianie się kibiców z „własną” drużyną, szczególnie gdy wygrała. Cudze sukcesy mogą więc samoocenę podwyższać (na mocy pławienia się w cudzej chwale) lub obniżać (na mocy porównań społecznych). MUS zakłada, że czynnikiem decydującym o wystąpieniu jednego bądź drugiego procesu jest osobista ważność dziedziny, której sukces dotyczy. Jeżeli dziedzina jest ważna dla ja, jednostka sama dąży do uzyskania w niej wysokich wyników, gdyż opiera na nich samoocenę. W dziedzinie istotnej dla ja cudzy sukces zagraża więc samoocenie i procesy porównań społecznych przeważają nad pławieniem się w cudzej chwale. Jeżeli dziedzina jest nieistotna dla ja, jednostka nie definiuje się przez jej pryzmat i nie opiera poczucia własnej wartości na wynikach uzyskiwanych w jej obrębie. Tym samym cudzy sukces nie zagraża samoocenie, a pławienie się w cudzej chwale przeważa nad porównaniami społecznymi. Na tej zasadzie przechwalamy się siostrą świetnie grającą na skrzypcach albo kolegą ze szkoły, który został ministrem (jeżeli sami nie mamy aspiracji ani wiolinistycznych, ani politycznych).

7.2.  Mechanizmy podbudowywania samooceny

4,5 Dziedzina ważna 4

4

Dziedzina nieważna 3,6

Średnia ocena

Aby podtrzymać samoocenę i osłabić czyhające na nią zagrożenia, człowiek może – zgodnie z MUS-em – podejmować trojakiego rodzaju zabiegi. Po pierwsze, starać się zmniejszyć bądź zwiększyć różnicę między wynikami własnymi i cudzymi. Choć zdrowy rozsądek podpowiada, iż przyjaciołom zawsze pomagamy bardziej niż nieznajomym, MUS zakłada, że tak się dzieje tylko wtedy, gdy sukces przyjaciela nie zagrozi naszej samoocenie, dzięki temu, że dotyczy dziedziny dla nas nieistotnej. Kiedy jednak odnosi się do dziedziny, w której sami mamy aspiracje do wysokich wyników, sukces bliskiego przyjaciela jest bardziej dla nas zagrażający niż sukces odległego nieznajomego. W zgodzie z tym rozumowaniem Tesser dowiódł, że w takiej sytuacji ludzie chętniej pomagają nieznajomemu niż przyjacielowi, choć temu pomagają chętniej w dziedzinie nieistotnej dla ja (ponieważ mogą się pławić w jego chwale). Podobna logika rządzi także zawyżaniem i zaniżaniem oceny cudzych wyników, co wykazały badania na dzieciach ze szkoły podstawowej (Tesser, Campbell i Smith, 1984). Każde dziecko wskazywało na dostarczonej przez badaczy liście aktywności tę, która była dla niego najważniejsza (np. gra w piłkę) i najmniej ważna (np. arytmetyka). Wskazywało też najbliższego sobie i najdalszego ucznia z klasy, czyli rówieśnika, z którym najbardziej i najmniej lubiło wspólnie spędzać czas. Tydzień później dzieci oceniały poziom wyników osiąganych w dziedzinach istotnych i nieistotnych przez samych siebie oraz przez rówieśników bliskich i dalekich. Jak ilustruje rycina 7.5, w dziedzinie istotnej dzieci oceniały swoje wyniki jako wyższe od uzyskanych przez przyjaciela, podczas gdy w dziedzinie dla siebie nieistotnej oceniały jego wyniki jako wyższe od własnych. Wyniki dzieci najdalszych (nielubianych) były natomiast oceniane jako gorsze od własnych niezależnie od dziedziny. Po drugie, człowiek może nasilić lub osłabić bliskość w stosunku do innej osoby. Bliskość jest zagrażająca, jeżeli drugi człowiek odnosi sukcesy w dziedzinie, w której sami aspirujemy do wysokich wyników. W takiej sytuacji sposobem na uniknięcie niekorzystnych porównań będzie zanik bliskości. Zgodnie z przedstawionym rozumowaniem Tesser (1988) wykazał, że rodzeństwo jest sobie szczególnie bliskie, gdy każde z rodzeństwa angażuje się i odnosi sukcesy w odmiennych dziedzinach – na przykład jedno jest sportowcem, a drugie muzykiem. Jeżeli bracia czy siostry angażują się w tej samej dziedzinie, odczuwana bliskość emocjonalna między nimi maleje. Eleganckie la-

185

3,4

3,5

2,9

3

2,7

2,8

2,5

2 ja

bliski rówieśnik

daleki rówieśnik

Osoba oceniana

Rycina 7.5. Oceny poziomu wyników uzyskiwanych w dziedzinie ważnej lub nieważnej przez siebie samego, rówieśnika bliskiego i rówieśnika dalekiego Źródło: Tesser, Campbell i Smith, 1984, s. 564.

boratoryjne potwierdzenie tej tezy uzyskali Pleban i Tesser (1981) w eksperymencie, którego uczestnicy brali udział w quizie, gdzie druga, nieznajoma osoba wypadała zdecydowanie lepiej lub gorzej od badanego i to w dziedzinach, które były dla niego istotne lub nieistotne (oczywiście chodziło o różne dziedziny dla różnych osób badanych). Przedmiotem zainteresowania badaczy była bliskość mierzona jako dostrzegane przez badanego podobieństwo między sobą a nieznajomym partnerem oraz jako odległość w centymetrach, w jakiej zasiadał on od tego partnera. Kiedy przewaga partnera nad badanym rosła w dziedzinie istotnej, ten ostatni widział coraz mniejsze podobieństwo i siadał coraz dalej od partnera. Gdy jednak pytania dotyczyły dziedziny nieistotnej, wzrost przewagi wyników partnera powodował wzrost spostrzeganego podobieństwa i skłonności badanego do siadania blisko niego. Trzeci rodzaj manewrów podtrzymujących samoocenę to zmiany spostrzegania dziedziny jako istotnej lub nieistotnej dla definicji własnego ja. Jeżeli bliska osoba uzyskuje wyniki przewyższające nasze, to lepiej, aby ta dziedzina stała się dla nas mniej istotna – wówczas sukcesy tej osoby nie tylko nie zagrażają naszej samoocenie, lecz ją podwyższają dzięki zapożyczeniu cudzej chwały. Odwrotnie, gdy nasze wyniki są wyższe – wówczas lepiej myśleć o danej dziedzinie jako bardzo ważnej, dzięki czemu podtrzymana zostanie i nasza samoocena, i bliskość z ową osobą. Przewidywania te potwierdzili Tesser i Paulhus (1983) w badaniu, którego uczestnicy parami rozwiązywali test mierzący pewną fikcyjną cechę nazwaną uczenie „integracja poznawczo-percepcyjna” i równie

Rozdział 7. Samoocena

186

7.2.3.  Dysonans poznawczy Inna szeroka klasa mechanizmów podbudowywania samooceny to redukowanie dysonansu poznawczego i zapobieganie jego wystąpieniu. Dysonans poznawczy to stan nieprzyjemnego napięcia, jakie powstaje wskutek wykrycia rozbieżności między różnymi własnymi przekonaniami albo między przekonaniami a własnym zachowaniem (Festinger, 1957). Na przykład kiedy ludzie zachowają się sprzecznie ze swoimi poglądami, a zachowanie to nie daje się w żaden sposób odwołać, redukują powstały dysonans, zmieniając poglądy w taki sposób, aby je dopasować do zachowania. Choć Leon Festinger uznawał redukowanie dysonansu za motyw samoistny, wiele późniejszych badań wykazało, że ludzie reagują dysonansem tylko na takie rozbieżności, które w jakiś sposób naruszają ich dobre mniemanie o sobie, redukowanie dysonansu jest zaś bardziej charakterystyczne dla osób o wysokiej samoocenie. Problem ten dokładniej przedstawia omówienie teorii dysonansu w końcowej partii tego rozdziału. Dobrą ilustracją roli samooceny w procesach powstawania i redukcji dysonansu poznawczego jest badanie nad kilkuset osobami w średnim wieku, które wzięły udział w programie wspomagającym rzucanie palenia (Gibbons, Eggleston i Benthin, 1997). Po pół roku powrócono do uczestników programu, aby sprawdzić jego skuteczność, i okazało się, że 40% z nich nadal nie pali, podczas gdy większość wróciła do nałogu. Głównym czynnikiem pozwalającym przewidzieć kontynuację niepalenia była spostrzegana ryzykowność nałogu, czyli przekonanie, że palenie nasila niebezpieczeństwo, iż zapadnie się na cztery choroby z nim związane, takie jak choroba serca, zawał, rak płuc i artretyzm. Jak widać na rycinie 7.6, ryzykowność

palenia była oceniana jako wyższa przez osoby nadal niepalące (strona lewa) niż przez te, które wróciły do nałogu (strona prawa). W wypadku tych, którzy nadal nie palili, samoocena nie odgrywała większej roli, lecz w wypadku osób powracających do nałogu nastąpił wyraźny spadek subiektywnego ryzyka. Osoby o wysokiej samoocenie redukowały więc dysonans wynikający z palenia przez nie papierosów, obniżając subiektywne przekonanie, że nałóg spowoduje u nich poważne choroby, co pociągało za sobą spadek zaangażowania w jego rzucenie. Choć wysoka samoocena jest zwykle dobroczynna, nie znaczy to, że zawsze. 7.2.4.  Autoafirmacja Autoafirmacja to potwierdzanie integralności, czyli ogólnej wartości własnej osoby jako kogoś „dobrze przystosowanego i moralnego, a więc sprawnego, dobrego, wewnętrznie spójnego, zdolnego do dokonywania wolnych wyborów, sprawowania kontroli nad ważnymi zdarzeniami itd.” (Steele, 1988, s. 262). Ponieważ idzie tu o ogólną wartość własnej osoby, może ona być potwierdzana na nieskończenie wiele sposobów, takich jak odnoszenie sukcesów, angażowanie się w moralne postępowanie czy wyrażanie wartości, w które człowiek wierzy i z którymi się utożsamia. Liczne badania Claude’a Steele’a pokazują, że wykonanie dowolnego aktu autoafirmacji uodparnia ludzi na popadanie w stan dysonansu. W jednym z tych badań nakłoniono uczestników do pisania eseju przekonującego do wstrzymania państwowych dotacji programów pomocy dla osób niepełnosprawnych. Spowodowało to podysonansową zmianę postawy badanych w kierunku uzgodnienia jej z esejem. Nie 40 Spostrzegana ryzykowność palenia

uczenie, a niejasno scharakteryzowaną przez badaczy. Sytuację zaaranżowano w ten sposób, że badany wypadał lepiej lub gorzej od nieznajomego partnera przedstawianego jako ktoś podobny albo niepodobny pod względem wieku, zainteresowań i osobowości (w ten sposób manipulowano subiektywną bliskością w stosunku do partnera). Na zakończenie mierzono na różne sposoby przekonania badanych o ważności „integracji poznawczo-percepcyjnej” jako cechy człowieka. Okazało się, że uczestnicy wypadający lepiej od partnera, uważali tę cechę za ogólnie ważniejszą niż ci, którzy wypadli gorzej. Zgodnie z MUS-em skłonność ta rosła, gdy nieznajomy partner był spostrzegany jako bliski.

NADAL NIE PALILI

WRÓCILI DO PALENIA

30

20 Niska samoocena Wysoka samoocena 10

początkowy

po 6 miesiącach

początkowy

po 6 miesiącach

Moment pomiaru

Rycina 7.6. Spostrzegana ryzykowność palenia oceniana przez osoby, które nadal nie paliły lub powróciły do nałogu w zależności od ich samooceny i momentu pomiaru Źródło: na podstawie danych w Gibbons, Eggleston i Benthin, 1997, s. 188.

7.3.  Samoocena jako motyw

stwierdzono jednak śladu takiej zmiany u osób, które mogły potwierdzić wartość swojej osoby, oferując wcześniej pomoc na rzecz niewidomych (Steele i Liu, 1983). Inne badanie, w którym posługiwano się tą samą metodą wywoływania dysonansu, umożliwiało uczestnikom autoafirmację przez pobieranie pozytywnej informacji na temat różnych aspektów ich osoby. Okazało się, iż dysonans wywoływał silniejsze dążenie do autoafirmacji, choć było ono selektywnie ukierunkowane na inne dziedziny niż współczucie, czyli cechę, którą podważał pisany uprzednio esej. Badani woleli podbudowywać swoją wartość, pobierając informację o własnej niezależności (Aronson, Blanton i Cooper, 1995). Ogólna zasada autoafirmacji jest więc taka, że w warunkach zagrożenia ludzie do niej dążą, ale czynią to selektywnie, czyli w zakresie innego aspektu ja niż ten, który właśnie został zagrożony. Po oblanym egzaminie ze statystyki nasze myśli podążają raczej ku wielkiej sprawności, z jaką tańczymy salsę, niż przeprowadzamy rozumowanie matematyczne. To ostatnie zostało właś­ nie zakwestionowane, łatwiej więc odbudować poczucie własnej wartości, zwracając się ku jakiejś innej dziedzinie. Przed popadaniem w dysonans chroni także ekspresja ważnych wartości, z którymi się utożsamiamy, na przykład pisanie argumentacji, dlaczego należy chronić przyrodę albo rozwijać przemysł – w zależności od tego, w co kto wierzy. Podobne skutki ma wiele działań afirmujących wyznawane wartości – na przykład udział w manifestacji, paradzie czy procesji to publiczny akt potwierdzenia wartości, z którymi człowiek się utożsamia, w związku z czym nasila on jego poczucie integralności i samoocenę. Wiele przypadków zagrożenia poczucia własnej wartości (wywołanych nie tylko dysonansem) owocuje przeniesieniem treści myśli z zagrażającego na jakiś inny, pozytywny aspekt własnej osoby, co pomaga lepiej znosić zagrożenie, a znajduje to wyraz nawet na poziomie fizjologicznym. Na przykład afirmacja cenionych wartości przez studentów prowadzi do obniżenia poziomu wydzielania kortyzolu (hormonu stresu) w sytuacji zagrażającego wystąpienia publicznego (Creswell et al., 2005). Niemniej dobroczynne efekty autoafirmacji zanikają, kiedy ludziom zwrócić na nie świadomą uwagę – dokonują oni wtedy swoistej poprawki bieżącego samopoczucia i samooceny, niwelując skutki autoafirmacji („zrobiło mi się lepiej, bo przypomniałam sobie, jak fajnie tańczę, ale tak naprawdę jest kiepsko, bo przecież oblałam ten egzamin”). Autoafirmacja jest najskuteczniejsza, kiedy odbywa się niejako mimochodem, na

187 obrzeżach świadomości, gdy człowiek nie zdaje sobie sprawy z dobroczynnych skutków tego aktu (z polepszenia samopoczucia w wyniku myśleniu o włas­nych umiejętnościach tanecznych), jak wykazali Sherman i współpracownicy (2009). 7.3.  Samoocena jako motyw Omówione wyżej mechanizmy podbudowywania samooceny są różnymi przejawami realizacji motywu egotystycznego, czyli motywu obrony, utrzymania i podwyższenia dobrego mniemania o sobie. W dużym stopniu przejawem tego motywu są też liczne strategie autoprezentacji omówione w poprzednim rozdziale czy prezentowane w podrozdziale 18.1 zjawiska identyfikacji z własną grupą lub pozytywnego myślenia o niej, negatywnego zaś – o grupach obcych. Poważna część naszego życia psychicznego i kontaktów społecznych pozostaje więc w służbie motywu utrzymania własnej wartości. W obecnym podrozdziale przyjrzymy się warunkom włączającym i wyłączającym działanie tego motywu, a także zastanowimy się nad zjawiskiem regulacji samooceny. 7.3.1.  Włączanie i wyłączanie motywu Jak już była o tym mowa w rozdziale 2, każdy motyw działa tylko w pewnych warunkach, w innych zaś pozostaje nieaktywny – albo dlatego, że ulega nasyceniu (cel został osiągnięty), albo dlatego, że kontrolę nad zachowaniem przejmują inne motywy. Najsilniejszym czynnikiem włączającym motyw samooceny jest koncentracja świadomej uwagi na sobie i wysoka samoocena jako cecha, o czym przekonują wyniki metaanaliz przedstawione w tabeli 7.5. Metaanalizy te ograniczają się do jednego tylko – ale przemożnego – przejawu dążenia do wysokiej samooceny, jakim jest wspominany poprzednio egotyzm atrybucyjny, czyli większa skłonność do wewnętrznego wyjaśniania sukcesów niż porażek (i zewnętrznego wyjaśniania raczej porażek niż sukcesów) w warunkach, w których badani w ogóle nie mają rzeczywistej kontroli nad wynikami wykonywanego zadania. Egotyzm atrybucyjny jest bardzo duży u osób skoncentrowanych na sobie (zob. rozdz. 6.3.4) i osób o wysokiej samoocenie, a także takich, które znajdują się w silnym (pozytywnym lub negatywnym) stanie emocjonalnym. Aż o 38% osób więcej przejawia ów egotyzm, kiedy mają wysoką niż niską samoocenę, natomiast jednostki o niskiej samoocenie w ogóle go nie przejawiają. Tak więc osoby o wysokiej samoocenie

Rozdział 7. Samoocena

188 Tabela 7.5. Moderatory egotyzmu atrybucyjnego w świet­ le metaanaliz Moderator

Wielkość zagrożenia dla JA wysokie

niskie

Odsetek

Samoocena

1,05

–0,07

38

Autokoncentracja

1,78

0,40

30

Silny afekt

1,38

0,49

23

Aktor–obserwator

0,47

–0,13

23

Trudność zadania

0,44

–0,14

22

Status

0,79

0,27

18

Poczucie kontroli

0,83

0,30

18

Oczekiwanie wyniku

0,40

0,10

12

Ważność zadania

1,01

0,69

9

Płeć

0,50

0,28

8

Typ zadania

0,50

0,30

7

Uwaga: d oznacza standaryzowaną (podzieloną przez odchylenie standardowe) różnicę między wewnętrznym a zewnętrznym wyjaśnianiem sukcesów i porażek; odsetek oznacza siłę wpływu moderatora, czyli mówi o tym, o ile większy jest procent osób, u których egotyzm jest silniejszy w warunkach wysokiego niż niskiego zagrożenia dla ja. Źródło: na podstawie metaanaliz w Campbell i Sedikides, 1999.

nieporównanie silniej jej bronią, prawdopodobnie dlatego, że motyw obrony samooceny nakłada się u nich na motyw autoweryfikacji, a także dlatego, że gdyby swego poczucia wartości tak nie broniły, to ich samoocena nie byłaby wysoka. Wydawałoby się, że osoby o wysokiej samoocenie mogłyby sobie „odpuścić”, skoro już i tak dobrze o sobie myślą, wiele danych świadczy jednak o tym, że właśnie tacy ludzie bardziej bronią swojej wartości na wszelkie sposoby. Obniżają wartość cudzych sukcesów przerastających ich własne, a także sukcesów osób je krytykujących, negatywnie myślą o członkach grup obcych, a pozytywnie – o członkach grupy własnej, kierują myśli na jakieś przyjemne tematy w obliczu porażki, unikają porównań z lepszymi od siebie, a nawet nasilają wiarę w prawdziwość swoich przekonań. Kiedy poprosić ludzi o zastanowienie się przez kilka minut nad ważnym problemem osobistym, którego nie udało im się jeszcze rozwiązać (co nasila poczucie niepewności i może być zagrażające), a następnie zapytać o opinie w różnych spornych kwestiach społecznych (takich jak dopuszczalność aborcji czy kary śmierci), poglądy te jawią się jako bardziej krańcowe u osób z wysoką niż niską samooceną (McGregor i Marigold, 2003). Co więcej, w ob-

liczu zagrożenia niepewnością rośnie też przekonanie osób o wysokiej samoocenie, że inni ludzie myś­lą tak samo jak one, czyli wzmaga się u nich efekt fałszywej powszechności. Nasilone przekonanie o prawdziwości własnych przekonań jest więc nie tyle przykrywką niepewności, ile obroną przed tym stanem. Jednak nie wszyscy ludzie o wysokiej samoocenie są tak obronnie nastawieni. Intensywne bronienie pozytywności własnej osoby pojawia się ze szczególną mocą u jednostek o samoocenie wysokiej, ale niestabilnej, czyli takiej, która silnie się zmienia pod wpływem bieżących zdarzeń (Kernis, 2006) oraz wtedy, gdy deklarowanej samoocenie pozytywnej towarzyszy względnie niska samoocena ukryta mierzona na przykład za pomocą testu ukrytych skojarzeń (IAT). U takich osób wysoka deklarowana samoocena ma charakter obronny i wykazują się one stosunkowo większą skłonnością do narcyzmu oraz redukowania dysonansu poznawczego poprzez subiektywny wzrost atrakcyjności możliwości wybranej, a spadek – możliwości odrzuconej (Jordan et al., 2003). Druga klasa czynników nasilających egotyzm wiąże się z zagrożeniem poczucia własnej wartości wywoływanym na bardzo różne sposoby. Jeden z nich to perspektywa aktor–obserwator – jak o tym świadczą dane z tabeli 7.5, egotyzm atrybucyjny występuje jedynie wtedy, kiedy ludzie wyjaś­niają wyniki własne (aktor), ale nie cudze (obserwator), tylko te pierwsze bowiem wiążą się z ich poczuciem wartości. Istotnie silniejszy egotyzm pojawia się u mężczyzn niż kobiet (choć ta różnica jest niewielka), a także u osób o niższym statusie niż inni ludzie obecni w sytuacji oraz u jednostek o wewnętrznym poczuciu kontroli. Egotyzm rośnie w wypadku zadań trudnych i ważnych, w których jednostka oczekuje wysokiego wyniku, jak również w zadaniach typu sprawnościowego, w których idzie o wykazanie się umiejętnościami sprawczymi, nie zaś zaletami wspólnotowymi. Choć wszystkie te czynniki można luźno określić mianem zagrażających (Campbell i Sedikides, 1999), kategoria ta jest mało precyzyjna. Niemniej dzięki jej wprowadzeniu można twierdzić, że wielkość zagrożenia wartości ja jest (obok wysokiej samooceny i koncentracji świadomej uwagi na sobie) najważniejszym czynnikiem włączającym motyw samooceny. Wzrost egotyzmu atrybucyjnego to zaledwie pojedynczy przykład całej klasy reakcji kompensacyjnych na zagrożenie samooceny. Kompensacyjna reakcja na zagrożenie samooceny polega na zabiegach podwyższających chwilową samoocenę poprzez 1) odrzucenie zagrażającej informacji, na

7.3.  Samoocena jako motyw

przykład podważanie jej wiarygodności bądź zaatakowanie źródła albo 2) skierowanie uwagi na zupełnie inne informacje pozwalające podbudować samoocenę, na przykład wdawanie się w pochlebne dla siebie porównania w dół, odwołanie się do własnych sukcesów w jakiejś innej dziedzinie (auto­afirmacja) czy wzrost pozytywnego myślenia o swojej grupie. Przeciwieństwem kompensacji jest reakcja załamania, czyli faktyczne obniżenie oczekiwań związanych z własną osobą i dostosowanie (akomodacja) samooceny do zagrażającej informacji – na przykład spadek oceny swoich zdolności, nastroju i wytrwałości działania, a także pozytywnego myślenia o własnej grupie czy wdawanie się w niepochlebne dla siebie porównania w górę. Przedstawione w tabeli 7.6 wyniki metaanaliz 108 badań nad reakcjami na różne rodzaje zagrożenia dowodzą, że kluczowym czynnikiem decydującym o kompensacji lub załamaniu jest dotychczasowa samoocena mierzona jako cecha. Ogólnie rzecz biorąc, osoby o samoocenie już wysokiej reagują na zagrożenia kompensacyjnie, podczas gdy te o niskiej samoocenie mają skłonność do załamania. Czynnikiem modyfikującym tę różnicę jest rodzaj zagrożenia. Na dysonans wszyscy reagują kompensacją, choć osoby o wysokiej samoocenie czynią to silniej niż te o niskiej. Ludzie o wysokiej samoocenie w ogóle nie reagują na wykluczenie społeczne, które prowadzi do silnego załamania osób o niskiej samoocenie. Aktywizacja myśli o śmierci (lęk egzystencjalny) prowadzi do kompensacji przy wysokiej samoocenie, a do słabego załamania przy niskiej. Wreszcie informacja o negatywnym wyniku w uprzednio wykonywanym zadaniu prowadzi do kompensacji u osób o samoocenie wysokiej i braku reakcji osób o niskiej samoocenie. Raz jeszcze okazuje się więc, że wysokość dotychczasowej samooceny (jako cechy) jest kluczowym wyznacznikiem reagowania na bieżące zagrożenie dla poczucia własnej wartości. Usterką analizowanych tu badań nad reakcjami na zagrożenie jest ich krótkotrwały charakter – ograniczają się one do pomiaru tego, co dzieje się najwyżej kilkadziesiąt minut po jego wystąpieniu. W rzeczywistości zagrożenia takie mogą mieć wiele następstw odległych w czasie. Na przykład studentka, której samoocenie zagrażają negatywne wyniki egzaminów, może po prostu zabrać się do pracy i lepiej przygotowywać do kolejnych testów. Takie podbudowanie samooceny nie ma charakteru kompensacji, lecz samonaprawy, czyli faktycznego podniesienia wartości włas­nej osoby. Niektórzy autorzy uznają samonaprawę za reakcją pierwotną, kompensację zaś za reakcję wtórną i twier-

189 Tabela 7.6. Reakcja na zagrożenie samooceny w zależności od rodzaju zagrożenia i wysokości samooceny jako cechy (wyniki metaanaliz) Rodzaj zagrożenia

Samoocena jako cecha wysoka

Dysonans poznawczy Wykluczenie społeczne

0,44* –0,04

niska 0,22* –0,54*

Myśli o śmierci

0,29*

–0,08*

Negatywny wynik

0,20*

–0,03

Miarą reakcji na zagrożenie jest statystyka d, czyli standaryzowana różnica pomiędzy siłą reakcji w warunkach zagrożenia samooceny i w kontrolnych warunkach braku zagrożenia. *  różnice istotnie odbiegające od zera. Źródło: VanDellen et al., 2010, s. 68.

dzą, że ludzie uciekają się do reakcji wtórnych tylko wtedy, gdy zawiodą pierwotne. W wypadku zagrożenia wartości ja ludzie mieliby zatem najpierw próbować rzeczywistego polepszenia siebie, a dopiero wobec niemożności takiej samonaprawy zwracać się ku zabiegom kompensacyjnym. Jednak omawiane w tym rozdziale dane przekonują, że w krótkim planie czasowym i u osób o wysokiej samoocenie (czyli u większości) jest raczej odwrotnie. W razie zagrożenia ludzie automatycznie i bezzwłocznie odwołują się do różnych, omówionych tu mechanizmów podbudowywania samooceny. Z uwagi na brak badań trudno powiedzieć, co się dzieje w dłuższej perspektywie czasowej, choć racjonalnie rzecz biorąc, samonaprawa (np. podnoszenie własnych kompetencji) wydaje się najkorzystniejszym zabezpieczeniem przed przyszłymi zagrożeniami. 7.3.2.  Regulacja samooceny Czy ludzie zawsze chcą podwyższać samoocenę, czy podniesienie jej za pomocą jednego z wymienionych sposobów osłabia przynajmniej na jakiś czas skłonność do podbudowywania poczucia wartości na inne sposoby? Tę drugą możliwość sugeruje wzajemna zastępowalność różnych zabiegów dowartościowujących ja – podbudowanie samooceny za pomocą jednego z mechanizmów osłabia (czasowo) tendencję do ujawniania się pozostałych. Cytowane badania Steele’a dowodzą, że autoafirmacja chroni przed dysonansem, a w każdym razie przed angażowaniem się w jego redukowanie. Natomiast seria badań Tessera i współpracowników (2000) wykazuje, że przeżywanie dysonansu nasila autoafirmację oraz efekty postulowane przez MUS (spadek bliskości odczuwany w stosunku do osoby wypadającej lepiej od podmiotu w dziedzinie istotnej dla jego

Rozdział 7. Samoocena

190 ja, a wzrost bliskości w stosunku do osoby lepszej w dziedzinie nieistotnej), angażowanie się zaś w porównania społeczne warunkuje skłonność do autoafirmacji. Badanie dowodzące ostatniej prawidłowości polegało na tym, że jego uczestnicy proszeni byli o przypomnienie sobie i opisanie jednego z następujących wydarzeń z przeszłości: 1) kiedy pracowali wspólnie nad jakimś ważnym dla siebie zadaniem z bliską sobie osobą i ta osoba wypadła lepiej (negatywne porównania społeczne); 2) ta osoba wypadła gorzej (pozytywne porównania społeczne); 3) pracowali z kimś bliskim i lepiej wypadającym od nich, ale nad zadaniem, które nie było osobiście ważne dla nich (zapożyczanie cudzej chwały); 4) opisywali ostatnie wakacje (warunki kontrolne). Kiedy już badani skończyli pisać, dostawali następne zadanie umożliwiające pomiar ich tendencji do autoafirmacji. Otrzymywali mianowicie spis 18 wartości (takich jak ochrona środowiska czy sukces finansowy) i porządkowali je według stopnia osobistej ważności, a następnie pisali esej przekonujący, dlaczego należy postępować zgodnie z ich własną wartością numer dwa w hierarchii. Na zakończenie odpowiadali na szereg pytań dotyczących tego, jak bardzo starali się ową wartość obronić, na podstawie czego skonstruowano wskaźnik przejawianej afirmacji wartości. Jak ilustruje rycina 7.7, najsilniejszą afirmację wartości przejawiali badani z warunków negatywnych porównań społecznych, których samoocena najbardziej ucierpiała wskutek wspomnień. Najsłabszą afirmację przejawiali natomiast badani z warunków zapożyczania cudzej chwały i warunków porównań pozytywnych, których samoocena – w myśl logiki MUS – została podbudowana treścią wspomnień. 0,5 0,37

Afirmacja wartości

0,4 0,3 0,2 0,08

0,1 0

–0,1 –0,2 –0,3

–0,23 Zapożyczanie

–0,235 Porównania pozytywne

Warunki kontrolne

Porównania negatywne

Rycina 7.7. Afirmacja cenionej przez siebie wartości przez badanych, których samoocena została podwyższona (zapożyczanie, porównania pozytywne) bądź obniżona (porównania negatywne) opisywaniem różnych wspomnień Źródło: na podstawie Tesser et al., 2000, s. 1480.

Afirmacja wartości własnej osoby hamuje też wiele innych przejawów motywu egotycznego (nasilania samooceny). Jednym z nich jest podwyższanie wymagań przez osoby, którym właśnie udało się osiągnąć jakiś cel – na przykład studenci, którzy zdali egzamin, podwyższają kryteria, jakie należałoby spełnić, aby go zaliczyć. Podobnie pracownicy naukowi właśnie awansowani na profesorów podwyższają liczbę i jakość publikacji niezbędnych – ich zdaniem – do takiego awansu. Podwyższanie poprzeczki pozwala dowartościować siebie w myśl zasady: „aby osiągnąć to, co ja, trzeba być naprawdę dobrym”. Zanika ono jednak u osób, którym już po sukcesie podbudowano poczucie wartości, informując, że ich uniwersytet okazał się jednym z najlepszych w kraju (Eidelman i Biernat, 2007). Zastępowalność różnych mechanizmów podbudowywania samooceny nie ogranicza się do unikania dysonansów, autoafirmacji i manewrów postulowanych przez MUS. Badania pokazują, że taki przejaw egotyzmu, jak obniżanie wartości członków grupy obcej, zanika u osób, które bezpośrednio przed wydawaniem ocen otrzymały informację, że świetnie wypadły w wykonywanym przedtem zadaniu (Nawrocka, 2005), a jeszcze inny przejaw egotyzmu w postaci nadmiernej pewności formułowanych sądów zanika pod wpływem autoafirmacji (Blanton et al., 2001). Wszystkie te dane sugerują, że dowolny sposób utwierdzenia się przez człowieka we własnej wartości powoduje czasowy zanik skłonności do angażowania się w inne sposoby jej potwierdzania. To zaś wskazuje, że ludzie nie maksymalizują poczucia własnej wartości, lecz jedynie podtrzymują je na zadowalającym poziomie. Egotyzm jest więc podobny do pragnienia – skoro już ugasiliśmy je herbatą, to przynajmniej przez jakiś czas nie musimy pić ani herbaty, ani żadnego innego napoju. Prawdopodobnie jednak w niektórych sytuacjach ten homeostatyczny mechanizm regulacji samooceny ulega zaburzeniu. Na przykład omawiane w rozdziale 17.2 dane świadczą o tym, że zdobycie wysokiej pozycji w hierarchii władzy podnosi samoocenę, ale nic nie wskazuje na to, by władza czyniła człowieka skromnym i obniżała skłonność do angażowania się w manewry podbudowujące samoocenę. Przeciwnie – osoby obdarzone władzą mają tendencję do przeceniania swego znaczenia, przypisywania sobie cudzych zasług oraz do i innych aroganckich zabiegów.

7.4.  Funkcje samooceny

7.4.  Funkcje samooceny Dlaczego ludziom tak bardzo zależy na pozytywnej samoocenie? Jako pierwsza przychodzi na myśl odpowiedź, że jest to bardzo przyjemne, wystarczy jednak chwila refleksji, aby stwierdzić, że to żadna odpowiedź, gdyż ma ona charakter tautologiczny. Idzie przecież o to, aby wyjaśnić, dlaczego pozytywna samoocena jest tak przyjemna, że ludzie powszechnie do niej dążą. Psychologia powiada, że powodem są istotne funkcje, jakie spełnia pozytywność samooceny, i wskazuje, że są one co najmniej trojakie: ochrona przed lękiem, zapobieganie wykluczeniu społecznemu i wspomaganie realizacji celów. 7.4.1.  Ochrona przed lękiem Pierwszą koncepcją sformułowaną celem wyjaśnienia funkcji samooceny była teoria opanowywania trwogi (Greenberg, Solomon i Pyszczynski, 1997), omawiana w ramce Teoria 4. Zakłada ona, że świadomość swojej śmiertelności prowadzi do dwojakiego rodzaju obrony. Po pierwsze, do wiary w prawdziwość światopoglądu głoszonego przez własną kulturę. Wszystkie kultury tworzą światopoglądy, te zaś zawierają obietnicę nieśmiertelności (albo symbolicznej, albo dosłownej, jak większość religii) pod warunkiem realizowania zawartego w nich wzorca życia godziwego. Po drugie, do przekonania o własnym spełnianiu wyznaczanych przez ten światopogląd standardów, co jest warunkiem zasłużenia na nieśmiertelność i stanowi źródło wysokiej samooceny. O światopoglądzie traktuje ramka Teoria 4. W tym miejscu skupimy się na roli samooceny. Jeżeli wysoka samoocena jest sygnałem nieśmiertelności i dzięki temu chroni przed trwogą w obliczu myśli o własnej śmiertelności, to można przypuszczać, że: 1) wzmocnienie samooceny osłabia lęk wywołany myślami o śmierci; 2) wzmocnienie samooceny osłabia lęk wywołany innymi zagrożeniami, jako że lęk przed śmiercią jest pierwowzorem wszelkich lęków; 3) dzieje się tak dlatego, że wzmocnienie samooceny hamuje dostępność myśli o śmierci, a 4) myśli o śmierci nasilają skłonność do podbudowywania samooceny na różne sposoby, takie jak pozytywne myślenie o innych osobach, które chwalą naszą grupę. Prawdziwości każdego z tych twierdzeń dowodzi duża liczba badań, w których wywoływano u ludzi lęk przed śmiercią, pokazując urywki filmu przedstawiającego sposoby umierania w różnych kulturach, albo prosząc badanych o opisanie, co stanie się z ich

191 Tabela 7.7. Wpływ wzmocnienia samooceny na reakcje wywołane aktywizacją myśli o śmierci Samoocena bez manipulacji

wzmocniona

Zmienna zależna: lęk (samoopis)(1) Warunki kontrolne

43,46

Aktywizacja śmierci

54,15

Zmienna zależna: lęk (GSR) Warunki kontrolne

1,18

Aktywizacja śmierci

1,49

44,93 43,09 (1)

Zmienna zależna: dostępność myśli o śmierci

1,23 1,19 (2)

Warunki kontrolne

0,75

0,75

Aktywizacja śmierci

2,64

0,77

Warunki kontrolne

0,92

0,90

Aktywizacja śmierci

3,06

0,89

Zmienna zależna: ocena mówcy(2)

Źródło: (1) Greenberg et al., 1992, s. 916 i 919; (2) Harmon-Jones et al., 1997, s. 27 i 32.

ciałem po śmierci. Jak wynika z pierwszej część tabeli 7.7, zabiegi takie wywołują silny lęk mierzony zarówno za pomocą samopisu, jak i wskaźników fizjologicznych (takich jak GSR, czyli miara elektrycznego przewodnictwa skóry dłoni). Niemniej lęk ten spada, jeżeli przed myślami o śmierci badani otrzymują wsparcie samooceny w postaci informacji o tym, że świetnie wypadli w ważnym teście rozwiązywanym kilka dni wcześniej. Druga część tabeli pokazuje, że identycznie mają się sprawy z innym lękiem, a mianowicie wywołanym oczekiwaniem na nieprzyjemne wstrząsy elektryczne – również ten lęk jest tłumiony przez wzmocnienie samooceny za pomocą informacji, że dobrze się wypadło w uprzednio rozwiązywanym teście. Trzecia część tabeli przedstawia wyniki badania, w którym mierzono faktyczną dostępność treści związanych ze śmiercią, prosząc badanych o uzupełnienie luk w liście wyrazów dobranych w taki sposób, że mogły dotyczyć śmierci lub nie (np. GR_B można uzupełnić jak GRÓB albo GRAB). Aktywizacja myśli związanych ze śmiercią była oczywiście znacznie wyższa u badanych, którzy uprzednio odpowiadali na pytanie, co się stanie z ich ciałem w kilka miesięcy po zgonie, niż u tych z warunków kontrolnych, którzy opisywali własne nawyki telewizyjne. Jednak badani, którym wzmocniono samoocenę, przestawali myśleć o śmierci – dostępność myśli na ten temat była u nich taka sama, jak w grupie kontrolnej („telewizyjnej”). Wreszcie czwarta część tabeli zawiera oceny pewnego mówcy, który dobrze wyrażał

192 się o kraju osób badanych. W warunkach kontrol­ nych ceniły go one niezbyt wysoko, natomiast w warunkach aktywizacji śmierci – wyżej, co było przejawem podbudowywania samooceny, ta bowiem bardziej rośnie, gdy naszą grupę ceni jakaś znakomitość, a nie ktoś przeciętny. Świadectwem tego jest fakt, że oceny mówcy przestawały rosnąć, kiedy badanym w inny sposób podbudowano samoocenę, a mianowicie za pomocą informacji, że dobrze wypadli w teście. Teoria opanowywania trwogi ma rozległe i zróżnicowane wsparcie empiryczne, problem polega jednak na tym, że ludzie bardzo rzadko spontanicznie myślą o śmierci, choć bardzo często podbudowują sobie samoocenę. Trudno to pogodzić z ideą, że główną funkcją samooceny jest obrona właśnie przed trwogą egzystencjalną. Prawdopodobnie samoocena pojawia się też rozwojowo wcześniej od lęku przed śmiercią – można ją mierzyć z pewną dozą rzetelności już u czterolatków (a z jeszcze większą u sześciolatków; Davis-Kean i Sandler, 2001), choć wątpliwe, by dzieci w tym wieku zdawały sobie sprawę z nieuchronności własnej śmierci. Wreszcie badania z udziałem kilkuset tysięcy osób pokazują wyraźny spadek samooceny po przekroczeniu 70. roku życia (Robins et al., 2002), czyli w okresie, w którym wysoka samoocena jest najbardziej potrzebna jako ochrona przed trwogą. 7.4.2.  Zapobieganie wykluczeniu społecznemu Drugą odpowiedź na pytanie, dlaczego ludziom tak bardzo zależy na pozytywnej samoocenie, proponuje koncepcja samooceny jako socjometru, czyli wskaźnika bieżącej akceptacji jednostki przez jej otoczenie społeczne (Leary, 2005). Wiele badań dowodzi, że człowiek ma silną potrzebę przynależności i utrzymywania więzi społecznych. Ludzie wyewoluowali w okresie plejstocenu jako gatunek żyjący w kilkudziesięcioosobowych grupach, a przetrwanie możliwe było tylko w gromadzie. Mogło to prowadzić do wykształcenia się mechanizmów pozwalających uniknąć wykluczenia z niej. Mark Leary zakłada, że jednym z nich jest właśnie samoocena funkcjonująca jako socjometr, który 1) monitoruje otoczenie społeczne z uwagi na sygnały odrzucenia i wykluczenia przez innych oraz 2) sygnalizuje jednostce wystąpienie takich sygnałów za pośrednictwem negatywnej reakcji afektywnej. W myśl tej koncepcji ludziom zależy nie na samoocenie jako takiej, ale na przynależności do wspólnoty, samoocena zaś jest o tyle tylko pożądana, o ile sygnalizuje jej możliwość.

Rozdział 7. Samoocena

Tego rodzaju myślenie ewolucjonistyczne trudno, rzecz jasna, zweryfikować bezpośrednio. Niemniej wiele badań pośrednio sugeruje trafność pojmowania samooceny jako socjometru. Na przykład zachowania wywołujące jej spadek lub budzące takie emocje, jak wstyd, depresja i poczucie bezwartościowości, jednocześnie prowadzą do odrzucenia przez innych. Kilkadziesiąt badań wykazało, że eksperymentalnie wprowadzane odrzucenie społeczne powoduje nasilenie emocji negatywnych (d = 0,33), spadek emocji pozytywnych (d = 0,48) oraz obniżenie samooceny (d = 0,70), przy czym podane w nawiasach wartości statystyki d wskazują, że zgodnie z teorią socjometru efekt odrzucenia jest najsilniejszy dla miar samooceny (Gerber i Wheeler, 2009). Problem z tymi danymi polega jednak na wieloznaczności przyczyn, dla których jednostka bywa odrzucana przez innych. Istotą popularnej i najsilniejszej manipulacji odrzuceniem jest to, że badani najpierw rozmawiają z czterema innymi osobami, po czym wskazują, z kim chcieliby następnie uczestniczyć w trzyosobowej grupie „podejmującej pewne decyzje problemowe”, natomiast osoby wylosowane do warunków odrzucenia otrzymują informację, że nikt ich nie wybrał do kolejnego etapu (Leary et al., 1995). Jest to zatem ewidentnie odrzucenie spowodowane brakiem pewnych umiejętności zadaniowych, nie zaś niedostatkami wspólnotowości. Inny problem polega na tym, że odrzucenie wywołuje szereg reakcji utrudniających, nie zaś ułatwiających przywrócenie więzi – takich jak otępienie emocjonalne, wrogość, agresja i antyspołeczność kierowana na osoby trzecie (Twenge et al., 2007). Utrzymanie więzi społecznej jest zresztą tylko jednym z wielu problemów adaptacyjnych, jakie ludzie mieli i mają do rozwiązania, by wskazać choćby znalezienie i utrzymanie partnera heteroseksualnego oraz zdobycie i zachowanie takiej pozycji w społeczności, która umożliwi wystarczający dostęp do zasobów. Nie ma żadnego powodu sądzić, by ewolucja wbudowywała w nas tendencję do utrzymywania samooceny tylko po to, by nie utracić więzi społecznych. Wreszcie, teoria socjometru, podobnie jak teoria opanowywania trwogi, słabo tłumaczy podstawowy fakt związany z samooceną – jej pozytywny charakter u znacznej większości ludzi.

7.4.  Funkcje samooceny

193 Jak to się robi 7: Interakcje społeczne a samoocena

Skoro pozytywna samoocena wynika z akceptacji społecznej (a jej spadki oznaczają groźbę wykluczenia społecznego), teoria socjometru pozwala przewidywać, że liczba i jakość kontaktów społecznych są dodatnio związane z samooceną. Jaap Denissen i współpracownicy (2008) poddali tę hipotezę interesującej weryfikacji i to na trzech poziomach – porównań międzynarodowych, międzyjednostkowych i wewnątrzjednostkowych. Do tych pierwszych wykorzystali analizę danych archiwalnych dotyczących z jednej strony liczby i jakości kontaktów społecznych mieszkańców kilkudziesięciu krajów, z drugiej zaś – samooceny (innych) mieszkańców tych samych krajów. Oszacowania liczby i jakości kontaktów społecznych pochodziły z programu World Values Survey (Inglehart, 2005) obejmującego kilkadziesiąt krajów – w każdym z nich zbadano próbę reprezentatywną liczącą co najmniej tysiąc osób. Oszacowania samooceny mierzonej za pomocą kwestionariusza Rosenberga pochodziły z programu International Sexuality Description Project (Schmitt i Allik, 2005) obejmującego próby studenckie, a więc pozbawione waloru reprezentatywności. Pozwoliło to obliczyć korelację pomiędzy średnią liczbą kontaktów społecznych w różnych krajach a średnią samooceną mieszkańców tych samych krajów. Jak ilustruje rycina 7.8, korelacja ta okazała się silna (r = 0,64), a jedynie dwa kraje (Meksyk i Japonia) znacznie odbiegały od linii regresji. Korelacja między jakością kontaktów społecznych i samooceną była nieco niższa (r = 0,36) i tylko marginalnie istotna. 35,0 34,0 33,0 MX ♦

Samoocena

32,0 31,0

PL ♦

30,0

MT ♦ ♦ ♦ KR SK

29,0 28,0 27,0

IS ♦ IE T ♦ ♦ US ♦ AT DE ♦ ♦ ES♦ ♦ NL GR DK ♦ ♦ ♦ ♦ ♦ AU ♦ SE PT UK IT NZ ♦♦ ♦ LU ♦ ♦ NO CA ♦ ♦♦ F BE CH ♦ CZ ♦

HU ♦

26,0

JP ♦

25,0 –2,5

–2,0

–1,5

–1,0

–0,5

0,0

0,5

1,0

1,5

2,0

Liczba interakcji z przyjaciółmi

Rycina 7.8. Związek między liczbą interakcji z przyjaciółmi a samooceną na poziomie porównań międzynarodowych Kraje oznaczone są swoimi kodami internetowymi (AT = Austria, AU = Australia, BE = Belgia, CA = Kanada, CH = Szwajcaria, CZ = Czechy, DE = Niemcy, DK = Dania, ES = Hiszpania, FI = Finlandia, FR = Francja, GR = Grecja, HU = Węgry, IE = Irlandia, IS = Islandia, IT = Włochy, JP = Japonia, KR = Korea, LU = Luksemburg, MT = Malta, MX = Meksyk, NL = Holandia, NO = Norwegia, NZ = Nowa Zelandia, PL = Polska, PT = Portugalia, SE = Szwecja, SK = Słowacja, TR = Turcja, UK = Wielka Brytania, US = Stany Zjednoczone. Źródło: Denissen et al., 2008, s. 192.

Podobne wyniki przyniosły porównania międzyjednostkowe, czyli prowadzone na poziomie jednostek (a nie krajów), wykonane na próbie ponad 200 Niemców w średnim wieku, którzy wypełniali kwestionariusz mierzący liczbę i jakość kontaktów jednego dnia z najbliższym przyjacielem, najbliższym członkiem rodziny i partnerem bliskiego związku, a także kwestionariusz mierzący bieżącą samoocenę badanych dla tego samego dnia. Tym razem liczba kontaktów okazała się bez znaczenia, natomiast im lepszej jakości były one ze wszystkimi trzema rodzajami osób, tym wyższej kształtowała się samoocena uczestników badania. Omówione dotąd dane mają charakter korelacyjny, nie wiadomo zatem, czy faktycznie kontakty społeczne nasilają samoocenę, czy raczej odwrotnie – ludzie o wyższej samoocenie mają lepsze kontakty społeczne. Ten problem przynajmniej częściowo pozwalają rozwiązać badania z poziomu porównań wewnątrzjednostkowych. Biorący w badaniu Niemcy byli proszeni o wielokrotne – w ciągu miesiąca – wypełnianie kwestionariusza kontaktów i samooceny, co umożliwiało policzenie tzw. korelacji krzyżowych pomiędzy kontaktami i samooceną w dniu pierwszym a kontaktami i samooceną w dniu drugim. Okazało się, że jakość kontaktów w dniu pierwszym dość silnie koreluje z samooceną w dniu drugim, natomiast samoocena w dniu pierwszym nie korelowała z kontaktami społecznymi w dniu drugim. To raczej kontakty zatem pozwalają przewidzieć samoocenę i na nią wpływają, nie zaś odwrotnie. Co interesujące, również w tych porównaniach wewnątrzjednostkowych jakość kontaktu z bliskimi okazała się ważniejsza od ich liczby, przy czym istotna była też interakcja liczby z jakością. Najbardziej dobroczynna dla samooceny w dowolnym dniu okazała się duża liczba dobrych kontaktów społecznych w dniu poprzednim. Przy tym w największym stopniu działał w taki sposób długi, dobry kontakt z partnerem bliskiego związku.

194 7.4.3.  Wspomaganie realizacji celów Klasyczna teoria motywacji zakłada, że jeden z kluczowych wyznaczników bieżącej siły motywu stanowi subiektywne prawdopodobieństwo sukcesu – motywacja jest tym silniejsza, im większe przekonanie jednostki o możliwości osiągnięcia celu. Wiele danych wskazuje, że wysoka samoocena wiąże się z uogólnionym, podwyższonym prawdopodobieństwem sukcesu w różnych dziedzinach życia. W konsekwencji może ona wpływać na motywację w sposób zarówno szkodliwy, jak i pożyteczny z punktu widzenia jej podmiotu, w zależności od motywacyjnej fazy działania i kontekstu, w którym oddziaływanie samooceny nastąpiło. W fazie wyboru celu działania wysoka samoocena bywa szkodliwa, gdyż może prowadzić do wybierania nierealistycznie trudnych celów wykraczających poza możliwości jednostki, choć bywa i pożyteczna, sprzyja bowiem podejmowaniu prorozwojowych zadań poszerzających jej dotychczasowy potencjał. W fazie realizacji celu wysoka samoocena jest najczęściej pożyteczna, gdyż wzmaga wysiłek jednostki ukierunkowany na osiągnięcie celu, szczególnie w obliczu zagrożenia celu lub wartości własnej osoby – w takiej sytuacji osoby o niskiej samoocenie szybciej się wycofują, podczas gdy te o wysokiej samoocenie raczej wzmagają wysiłki (Sommer i Baumeister, 2002). W szczególnych warunkach, na przykład gdy zadanie jest nierozwiązywalne albo sytuacja ma strukturę pułapki utopionych kosztów, wysoka samoocena prowadzi do znacznych kosztów, nasila bowiem wytrwałość w realizacji beznadziejnych zadań, co psychologowie z wielką ochotą ilustrują (Zhang i Baumeister, 2006). Niemniej poza sytuacjami tak złośliwie skonstruowanymi przez los lub badacza wytrwałość sprzyja osiąganiu celów z pożytkiem dla jednostki. Samoocena działa często na zasadzie samospełniającej się przepowiedni – jej wzrost podnosi subiektywne prawdopodobieństwo sukcesu, co nasila wysiłki, co umożliwia lepsze osiąganie celów, co z kolei poprawia samoocenę itd. (Coopersmith, 1967). Dodatkowym mechanizmem wzmagającym dobroczynne skutki samooceny jest jej wpływ na doświadczenie sukcesu podczas działania – wysoka samoocena sprzyja przekonaniu, że „dobrze nam idzie”. Na przykład studenci rozwiązujący kolejne zadania jakiegoś testu są przekonani, że lepiej im to wychodzi, kiedy sądzą, że test dotyczy posiadanej przez nich zdolności (myślenie abstrakcyjne) niż zdolności, której są w swoim mniemaniu pozbawieni (programowanie komputerowe). Nie trze-

Rozdział 7. Samoocena

ba dodawać, że obiektywny poziom wyników jest w obu przypadkach identyczny, a takie iluzoryczne odczucie sukcesu–porażki występuje tylko wtedy, gdy informacja o własności mierzonej przez dany test pojawia się przed jego rozpoczęciem, a nie po zakończeniu, kiedy przekonanie „jak mi poszło” jest już ukształtowane (Critcher i Dunning, 2009). Pozytywna samoocena może się więc utrwalać na zasadzie warunkowania sprawczego, dzięki któremu ulegają wzmocnieniu wszelkie reakcje prowadzące do nagradzających efektów. Oprócz tego iluzorycznego odczucia sukcesu samoocena może odzwierciedlać faktycznie większe możliwości własnego działania. Kinga Lachowicz-Tabaczek i Justyna Śniecińska (2008) pokazały, że bardziej pozytywną samooceną cechują się osoby o korzystniejszym układzie podstawowych cech temperamentalnych, a mianowicie niższej reaktywności (małej skłonności do nadmiernie emocjonalnych reakcji na bodźce), a wyższej wytrwałości w działaniu. Wpływ temperamentu na samoocenę okazał się przy tym zapośredniczony subiektywnym przekonaniem o dużych możliwościach skutecznego działania. Osoby o faktycznie większych możliwościach działania (sugerowanych przez ich cechy temperamentu) mają zatem wyższą samoocenę. Uogólniając – samoocena roś­ nie wraz z subiektywnymi możliwościami działania, przy czym przekonanie o możliwości działania może się opierać na przesłankach obiektywnych (w postaci cech temperamentalnych lub posiadania określonych umiejętności sprawczych) albo czysto subiektywnych (jak poczucie, że „dobrze mi idzie”). Tego rodzaju rozumowanie i wyniki prowadzą do tezy, że główną funkcją samooceny jest wspomaganie człowieka w osiąganiu celów, niezależnie od ich treści. Takie wyjaśnienie funkcji samooceny pozwala zrozumieć podstawowy fakt wskazywany na początku rozdziału – że u znacznej większości ludzi samoocena jest pozytywna i zawyżona w stosunku do dowolnego kryterium, takiego jak faktyczny poziom wykonania zadań lub oceny innych osób. Jeżeli funkcją samooceny jest podnoszenie szansy realizacji celów, to w pewnym stopniu bez znaczenia pozostaje jej trafność i adekwatność – liczy się głównie to, aby zachęcała ona do kontynuacji działania i wzmagania wysiłku. W większości wypadków nawet nierealistycznie wysoka samoocena pomaga osiągnąć cele. Teza o samoocenie jako tendencyjnym wskaźniku możliwości osiągania celów pozwala sformułować też dalsze oczekiwania dotyczące jej podstaw psychologicznych. Skoro jest ona (tendencyjnym) wspomaga-

7.4.  Funkcje samooceny

kształtują samoocenę, której funkcją jest wspomaganie realizacji celów jednostki. Jednak kiedy stereotyp własnej płci (kobiecość) i kultura (kolektywistyczna) równocześnie dyktują kluczową rolę wspólnotowości, ta staje się nieco silniejszym wyznacznikiem samooceny od sprawczości. Dane z ryciny 7.9 mają charakter korelacyjny i dlatego nie można na ich podstawie zdecydować, czy to sądy o własnej sprawczości wpływają na samoocenę, czy też odwrotnie – to raczej samoocena decyduje o spostrzeganiu własnej sprawczoś­ ci (a nie wpływa wcale na spostrzeganie własnej wspólnotowości). Taki sam wzorzec wyniku uzyskaliśmy jednak i w badaniach eksperymentalnych, gdzie aktywizowaliśmy badanym pozytywne lub negatywne informacje o ich sprawczości (a więc o sukcesach lub porażkach) i takie same informacje o ich wspólnotowości (że ktoś był dobry lub niedobry dla innych ludzi). Jakkolwiek przypomnienie informacji o sukcesie skutkowało wzrostem samooceny, przypomnienie informacji o zachowaniu dobrym dla innych nie miało na nią takiego wpływu (choć oddziaływało na ocenę innego człowieka). Wygląda na to, że ludzie w zdumiewająco niewielkim stopniu uzależniają samoocenę od informacji o własnej wspólnotowości (i moralności), co jest przejawem ogólniejszej prawidłowości, że w istocie ignorują oni własną wspólnotowość, choć deklarują, że jest ona ważna i że mają jej wiele. Dobrze to przystaje do zjawiska hipokryzji moralnej opisywanego w poprzednim rozdziale – jak widzieliśmy, ludzie pragną, by inni widzieli ich jako wysoce moralnych (i tak też chcą widzieć samych siebie), nie chcą jednak ponosić kosztów własnej moralności. Bardziej chcą na moralnych (i wspólnotowych w ogóle) wyglądać, niż takimi być. 0,6

Kultury kolektywistyczne

Kultury indywidualistyczne

0,5 Beta standaryzowane

czem realizacji celów, sądzić można, że opiera się głównie na sprawczych własnościach człowieka, a więc tych, które służą realizacji celów. Wiele danych przekonuje, że treści sprawcze i wspólnotowe (związane z relacjami społecznymi) stanowią dwa główne rodzaje treści w przetwarzaniu informacji na temat siebie, innych osób oraz grup społecznych (zob. rozdz. 5.1.3). Właśnie te dwa rodzaje treści są najbardziej dostępne umysłowo, najlepiej zapamiętywane, najczęściej poszukiwane podczas formułowania ocen, na które wywierają najsilniejszy wpływ. Nasze oceny i postawy w stosunku do innych są silnie zdominowane przez informacje wspólnotowe, ponieważ z punktu widzenia biorcy (a z tej perspektywy zwykle patrzymy na innych) informacje te są ważniejsze od tych dotyczących sprawczości (zob. rozdział 5.1.3). Z tej perspektywy ważniejsze jest to, czy ktoś jest miły i uczynny, czy raczej inteligentny i sprawny (choć cechy te są wyrównane pod względem swej pozytywnej wartościowości). Ponieważ z punktu widzenia sprawcy (a z tej perspektywy zwykle patrzymy na siebie samych) nieporównanie ważniejsze są kategorie sprawcze, ta sama logika każe przewidywać, że samoocena pozostaje pod silniejszym wpływem informacji sprawczych niż wspólnotowych. Przewidywania te sprawdzaliśmy w badaniach, których uczestnicy przypisywali sobie cechy sprawcze i wspólnotowe, a następnie mierzono u nich samoocenę. Wyniki te poddaliśmy analizie regresji liniowej, w której samoocena występowała w roli zmiennej zależnej, przypisywane zaś sobie sprawczość i wspólnotowość – w roli jej predyktorów. W licznych badaniach tego typu sprawczość okazywała się silniejszym predyktorem samooceny (typowy współczynnik β wynosił około 0,50) od wspólnotowości (gdzie typowy współczynnik β osiągał wartość bliską 0; Wojciszke, 2010). Innymi słowy, przy kontroli sprawczości sądy o własnej wspólnotowości w ogóle nie wiązały się z ogólną samooceną, choć gdy były pozytywne, zawsze ją podnosiły. Ten wzorzec uzyskiwaliśmy wielokrotnie w różnych grupach badanych i okazał się on modyfikowany jedynie łącznym wpływem płci i kultury, jak ilustruje rysunek 7.9. Przedstawia on siłę, z jaką przypisywana sobie sprawczość i wspólnotowość przewidywały samoocenę w grupach studenckich pochodzących z trzech kultur indywidualistycznych (Anglia, Holandia i USA) i trzech kolektywistycznych (Chiny, Kolumbia i Japonia). W większości przypadków sprawczość silnie przewiduje samoocenę, wspólnotowość zaś nie czyni tego wcale, cechy sprawcze bowiem bezpośrednio służą interesom ich posiadaczy i silnie

195

0,4 0,3 0,2 Sprawczość

0,1 0

Wspólnotowość

Mężczyźni

Kobiety

Mężczyźni

Kobiety

Płeć badanych

Rycina 7.9. Sprawczość i wspólnotowość jako predyktory samooceny u kobiet i mężczyzn z kultur indywidualistycznych i kolektywistycznych Źródło: na podstawie danych w Wojciszke i Abele, 2011.

Rozdział 7. Samoocena

196 Konkludując, samoocena przypomina subiektywne poczucie szczęścia – jedno i drugie jest u większości ludzi umiarkowanie pozytywne oraz umiarkowanie korzystne, korzyści te są zaś szeroko rozlane, obejmując wiele dziedzin, takich jak kontakty społeczne, zdrowie czy osiągnięcia życiowe. Samoocena to emocjonalna reakcja na siebie, szczęście to pozytywny stosunek do włas­ nego życia. Oba zjawiska mają dwoistą naturę, są bowiem zarówno pewnymi stanami uczuciowymi

o wartości motywacyjnej (ludzie do nich dążą), jak i pewnymi dyspozycjami przypominającymi cechy (pozostają względnie stałe, a ludzie różnią się ich natężeniem). Są też wzajemnie powiązane – w różnych badaniach korelacja między nimi waha się w przedziale od r = 0,36 do r = 0,58 (Lyubomirsky et al., 2006). Niemniej samoocena i szczęście nie są tym samym, o czym świadczy ich skorelowanie z dość odmiennymi czynnikami (ibidem). Pewne zmienne silnie wiążą się ze szczęściem, choć słabo

Teoria 7: Teoria dysonansu poznawczego Stworzona przez Leona Festingera (1957) teoria dysonansu poznawczego jest jedną z najważniejszych koncepcji psychologii społecznej. Opiera się na założeniu, że ludzie dążą do zgodności między różnymi przekonaniami o tej samej sprawie i spójności między swoimi poglądami a postępowaniem. Jeżeli wskutek odebrania nowej informacji, myślenia lub własnego postępowania pojawi się psychologiczna sprzeczność, rodzi to dysonans. Dysonans poznawczy jest nieprzyjemnym stanem emocjonalnym o własnościach popędu – przypomina więc głód czy pragnienie w tym sensie, że powoduje ogólną mobilizację organizmu, motywację do usunięcia dysonansu i antycypacyjnego unikania go (czyli unikania zawczasu). Dysonans jest tym silniejszy, im większa jest wywołująca go niezgodność, im ważniejszej dla człowieka sprawy ona dotyczy i im bardziej sprzeczne przekonania powiązane są z innymi przekonaniami człowieka. Dysonans ma wiele konsekwencji, a najciekawsze dotyczą następstw zachowania sprzecznego z własnymi przekonaniami i konsekwencji podjęcia decyzji. Ludzie cenią sobie konsekwencję i postępowanie zgodne z przekonaniami. Zwykle sądzimy, że spójność taka wynika z wprowadzania własnych poglądów w działanie. Teoria dysonansu jednak nieco przekornie zakłada, że może być i odwrotnie. Zdarza się, że pod wpływem subtelnych nacisków zewnętrznych, szczególnie ze strony innych ludzi, postępujemy w sposób sprzeczny z własnym przekonaniem. Jeżeli nacisk zewnętrzny nie jest wystarczająco duży, by zachowanie to usprawiedliwić, to wynikający stąd dysonans będzie redukowany przez dostosowanie poglądów do zachowania. Andrew Elliot i Patricia Devine (1994) przeprowadzili eksperyment dobrze ilustrujący, co się dzieje w takiej sytuacji niewystarczającego uzasadnienia zachowania. Do udziału zaprosili studentów zdecydowanie przeciwnych rozważanemu przez władze ich uniwersytetu pomysłowi podwyżki czesnego o 10% (takie osoby nietrudno było znaleźć). Mimo to poproszono ich o napisanie jak najbardziej przekonujących argumentów za podwyżką, informując, że komisja powołana do rozpatrzenia tej sprawy ma już wszystkie możliwe argumenty przeciw jej wprowadzeniu, natomiast wyraźny niedobór argumentów „za” zagraża wiarygodności jej prac. Krótko mówiąc, zażądano od uczestników postępowania sprzecznego z ich najszczerszym przekonaniem, mierzonym na początku semestru. W wypadku połowy badanych podkreślano ich wolny wybór, informując, że jeżeli nie chcą pisać takich argumentów, to mogą się wycofać, a punkty kredytowe za udział w badaniu i tak zostaną NIEZGODNOŚĆ PRZEKONAŃ im przyznane. Część badanych czym prędzej się wypsychologiczna sprzeczność ważnych przekonań, cofała, większość jednak kontynuowała udział w ekspojawia się wskutek: perymencie, oceniając na prośbę badaczy stopień od1) odebrania informacji lub myślenia; czuwanego przez siebie dyskomfortu (jak dalece było 2) zachowania sprzecznego z postawą; 3) podjęcia decyzji im nieprzyjemnie) oraz własny stosunek do podwyżki czesnego. Badani dokonujący ocen po napisaniu argumentów wyraźnie zmienili swoją postawę, która na początku semestru u wszystkich wynosiła 1, czyli minimalnie mało, na koniec eksperymentu zaś – prawie DYSONANS POZNAWCZY 7 na skali od 0 do 15 (gdzie 15 oznaczało maksymalną nieprzyjemny stan emocjonalny o własnościach popędu wywołuje: 1) ogólną mobilizację organizmu; akceptację podwyżki). Dlaczego tak się stało? 2) motywację do jego usuwania (redukcji); Godząc się na pisanie argumentów, badani od3) motywację do jego antycypacyjnego unikania czuwali spory dyskomfort, jakby myśleli: „W co ja się pakuję! Jak mogę wypisywać takie rzeczy, skoro i bez podwyżki czesnego ledwie wiążę koniec z końcem!”. Dysonans jest nieprzyjemny i trudny do zniesienia, REAKCJE USUWAJĄCE DYSONANS a badani nie mogli odwołać zachowania, gdyż sami 1) zmiana postaw i opinii; podpisali zgodę na przesłanie ich argumentów komi2) uzasadnianie zachowania sprzecznego z postawą; sji natychmiast po napisaniu. Zaczęli więc redukować 3) zamrożenie decyzji go w inny sposób, dostosowując poglądy do zachowania, zaczynając myśleć: „Coś tu jest na rzeczy. Ta Rycina 7.10. Schematyczna prezentacja teorii dysonan- podwyżka czesnego wygląda jednak na nieuchronną”. su poznawczego I to przyniosło im ulgę – ich dyskomfort zmalał w porównaniu z grupą oceniającą go jeszcze przed pisaŹródło: opracowanie własne.

7.4.  Funkcje samooceny

197

niem argumentów. Eksperyment ten – i dziesiątki innych Tabela 7.8. Idealizacja rodzicielstwa i czasu spędza– dowodzi więc, że kiedy człowiek czuje się osobiście od- nego z dziećmi w różnych warunkach eksperymentalpowiedzialny za zachowanie sprzeczne z własnymi prze- nych konaniami, zaczyna te ostatnie dostosowywać do tego, co Warunki uczynił. Warunkiem koniecznym jest spostrzeganie swoich zachowań jako niewymuszonych sytuacją (Aronson koszty koszty kontrolne i Wieczorkowska, 2001). i korzyści Przewidywania teorii dysonansu często bywają Idealizacja rodziciel0,70 0,23 0,13 sprzeczne ze zdrowym rozsądkiem, a także innymi teostwa riami psychologicznymi. Na przykład w jednym z badań Radość z czasu spę0,98 0,63 0,57 przypominano rodzicom, z jakimi ogromnymi kosztami dzanego z dziećmi wiąże się odchowanie dziecka do 18. roku życia – w USA wynoszą one przeciętnie 194 tysiące dolarów (w Polsce Odpowiedzi na pytania o rodzicielstwo i radość były udzielane znacznie mniej – „tylko” 80 tysięcy złotych). Następnie na skali od –2 („zupełnie się nie zgadzam”) do 2 („zupełnie proszono badanych o wypełnienie krótkiej skali mierzącej się zgadzam”) stosunek do własnego rodzicielstwa (opinie typu: „RoŹródło: Eibach i Mock, 2011, s. 206. dzice doświadczają w życiu znacznie więcej szczęścia i satysfakcji niż ludzie bezdzietni”). Zdrowy rozsądek i teorie aktywizacji informacji omawiane w rozdziale 3 każą przypuszczać, że uświadomienie sobie kosztów rodzicielstwa spowoduje obniżenie jego oceny. Niemniej teoria dysonansu przewiduje coś wręcz przeciwnego – świadomość dobrowolnego narażania się na poważne koszty jest na tyle przykra, że prowadzi ludzi do racjonalizacji tego działania przez dostrzeganie jego dobrych cech. Dane z tabeli 7.8 świadczą o trafności teorii dysonansu. Rodzice, którym uświadomiono koszty rodzicielstwa, idealizowali je (i czas spędzany z dziećmi) wyraźnie silniej od rodziców z grupy kontrolnej (gdzie niczego nie aktywizowano) i rodziców, którzy dostali informację zarówno o kosztach, jak i zyskach z rodzicielstwa w postaci zdania, że dorosłe dzieci bardzo często wspierają swoich starych rodziców. Te ostatnie dwie grupy nie różniły się w istotny sposób, ponieważ w ostatniej informacja o kosztach była natychmiast znoszona informacją o zyskach z rodzicielstwa, a co za tym idzie – dysonans nie powstawał. Teoria dysonansu wyjaśnia więc, dlaczego ludzie dokonują racjonalizacji – czyli dorabiają nieprawdziwe racje do działań podjętych z innych przyczyn (głównym powodem rodzicielstwa nie jest radość, jakie ono daje, tylko poczucie sensu życia). Racjonalizacje takie przyjmują dwie postaci – „słodkiej cytryny” (znajdowanie dobrych stron czegoś, co jest niezbyt przyjemne) i „kwaśnych winogron” (znajdowanie złych stron czegoś, co jest przyjemne, choć niedostępne). Inna klasa reakcji wyjaśnianych przez dysonans to następstwa niewymuszonych decyzji. Każda swobodna decyzja, jeżeli tylko dotyczy ważnej sprawy, nieuchronnie prowadzi do dysonansu. Jeżeli dziewczyna zamierzająca wyjść za mąż wybierze mądrego i biednego Janka, a odrzuci głupiego, choć bogatego Adama – popada w dysonans. Podjęta decyzja stoi bowiem w sprzeczności z wadami opcji wybranej (biedą Janka) i zaletami opcji odrzuconej (bogactwem Adama). Gdyby jednak dziewczyna wybrała Adama, niewiele zmieniłoby to w sprawie dysonansu – i tym razem opcja przyjęta miałaby swoje wady, odrzucona zaś – zalety. (Najlepiej byłoby więc wybierać między kimś mądrym i bogatym a kimś głupim i biednym – ale życie nie takie opcje nam przedstawia, a poza tym tego rodzaju decyzja nie byłaby doświadczana jako rzeczywisty wybór.) Dysonans podecyzyjny może być redukowany na różne sposoby: przez zmianę lub unieważnienie decyzji, wprowadzenie przekonania, że konsekwencje możliwości wybranej i odrzucanej w dużym stopniu się pokrywają („co za różnica – i to facet, i to facet”) albo że są nieważne. Najciekawszym następstwem decyzji jest jednak efekt jej zamrożenia polegający na wzroście subiektywnej atrakcyjności opcji przyjętej, a spadku atrakcyjności opcji odrzuconej. Empirycznie wykazały to klasyczne badania Jacka Brehma (1956) i Andrzeja Malewskiego (1962), w których ludzie oceniali jakieś przedmioty, płyty z muzyką, porządkując je od najbardziej do najmniej lubianych. Jako rekompensatę za udział w badaniu otrzymywali jedną z płyt, wybierając ją spośród dwóch przedstawionych im możliwości. Na zakończenie raz jeszcze oceniali płyty. Zgodnie z oczekiwaniami okazało się, że ocena płyty wybranej wzrosła, odrzuconej zaś spadła (zamrożenie decyzji). Działo się tak jednak tylko wtedy, gdy wybór dokonywany był między płytami o bardzo zbliżonej atrakcyjności początkowej (między trzecią i czwartą we własnej hierarchii każdego badanego). Zmiany te nie pojawiły się u uczestników wybierających między płytą o bardzo dużej i bardzo małej atrakcyjności początkowej. Po prostu nie przeżywali oni dysonansu, tak jak nie przeżywalibyśmy niczego (poza ulgą) po dokonaniu wyboru między lipcowymi wakacjami na Teneryfie a listopadowym urlopem w Mławie. Badania Malewskiego pokazały jednak ważne ograniczenie tych prawidłowości – wystąpiły one mianowicie jedynie u badanych o wysokiej samoocenie. Autor ten rozumował, że wyłącznie u takich osób informacje o wadach opcji wybranej i zaletach odrzuconej rodzą rzeczywisty dysonans. W wypadku osób o niskiej samoocenie informacja o dokonaniu złego wyboru jest w istocie zgodna z ich złym mniemaniem o sobie, na zasadzie „ach, raz jeszcze popełniłem głupstwo”. Później wielu autorów wskazywało na uwikłanie samooceny w procesy powstawania i redukcji dysonansu – na przykład Elliot Aronson (1969, 2000) od dawna wyznaje pogląd, że dysonans powstaje jedynie wtedy, kiedy niezgodność jest ciosem dla samooceny człowieka. Można to uznać za pewną konkretyzację tezy Festingera, że niezgodność wywołuje tym większy dysonans, im ważniejszej sprawy dotyczy, a dla ludzi naszej kultury nie ma ważniejszej sprawy od ich własnego ja i dobrego mniemania o sobie. Za tezą, iż redukcja dysonansu jest w istocie obroną samooceny, przemawia także zanikanie podysonansowej zmiany postaw, jeżeli bezpośrednio przed zachowaniem sprzecznym z postawą ludzie mają okazję podbudować dobre mniemanie o sobie w jakiś inny sposób, o czym mowa dokładniej w rozdziale 7.2.

198 (lub jedynie pozornie) z samooceną – neurotyzm, duża skłonność do przeżywania emocji negatywnych, a mała do przeżywania pozytywnych, niski poziom energii i brak poczucia samotności. Inne zmienne wykazują silny związek z wysoką samooceną, a słaby lub żaden ze szczęściem – optymizm, brak poczucia beznadziejności, poczucie sprawstwa i mistrzostwa, przekonanie o własnych osiągnięciach i wewnętrznej kontroli nad biegiem wydarzeń. Nie wiadomo, dlaczego większość ludzi jest umiarkowanie szczęśliwa – być może wynika to z powszechnej i niezłomnej woli życia, jak postuluje Janusz Czapiński (2010). Natomiast istnieje kilka nieźle potwierdzonych hipotez wyjaśniających, dlaczego ludzie mają z reguły umiarkowanie pozytywną samoocenę. Jak starałem się pokazać, najbardziej prawdopodobna jest hipoteza upatrująca główną funkcję samooceny we wspomaganiu jednostki w realizacji celów. Samoocena jest subiektywnym (i często tendencyjnym) miernikiem szans osiągania przez człowieka jego celów. 7.5.  Podsumowanie Samoocena ma podwójną naturę cechy i procesu. Z jednej strony jest ogólną postawą w stosunku do samego siebie – czy to deklaratywną, czy to ukrytą i wynikającą z aktualnie zaktywizowanych skojarzeń z własną osobą. Ludzie różnią się samooceną jako cechą, choć w większości kultur gros osób ma samoocenę umiarkowanie pozytywną, co w dużym stopniu uwarunkowane jest czynnikami genetycznymi. Samoocena ma wiele korelatów – im wyższa samoocena, tym lepsze samopoczucie psychiczne i fizyczne, większe poczucie kontroli zdarzeń, mniej zaś lęków, depresji i poczucia beznadziejności. Badania podłużne i eksperymentalne dowodzą, że samoocena jest też przyczyną wielu korzystnych dla jednostki zjawisk i wyników, takich jak większy poziom wytrwałości, wyższy poziom osiągnięć życiowych (a mniej kłopotów z samokontrolą i konfliktów z prawem) czy mniejsza zapadalność na depresję. Wysoka samoocena ma też swoje ciemne strony, związane z tym, że ludzie nią obdarzeni bardziej przejmują się sobą niż innymi, a czasami współwystępuje ona z narcyzmem. Samoocena jest nie tylko cechą, lecz także motywem (egotystycznym) ukierunkowującym liczne działania podejmowane w celu utrzymania i podniesienia dobrego mniemania o sobie. Działania te mają bardzo zróżnicowany charakter, a najważniejsze to bardzo tendencyjne przetwarzanie informacji na własny temat, wyrażające się pochlebnymi są-

Rozdział 7. Samoocena

dami o sobie, efektem bycia lepszym niż przeciętnie oraz obronnym, czyli egotystycznym wzorcem atrybucji (przypisywanie sukcesów czynnikom wewnętrznym, a porażek – zewnętrznym). Zjawiska te są bardzo silne, ponieważ stoi za nimi nie tylko dążenie do podwyższenia samooceny, lecz także motyw autoweryfikacji, czyli potwierdzenia istniejącego już obrazu siebie (który u większości ludzi jest pozytywny, więc oba motywy się nakładają). Samoocena reguluje też znaczny zakres porównań i kontaktów społecznych – zalety innych mogą przydawać nam wartości (gdyż możemy pławić się w cudzej chwale) bądź ją obniżać (bo niekorzystnie wypadamy na ich tle). Model utrzymywania samo­ oceny (MUS) wyjaśnia, że pławienie się w cudzej chwale działa w odniesieniu do osób obdarzonych zaletami w dziedzinach dla nas nieistotnych (gdzie sami nie aspirujemy do sukcesów), natomiast porównanie przez kontrast działa w odniesieniu do osób obdarzonych zaletami w dziedzinach dla nas istotnych (w których sami pragniemy sukcesów). Motyw samooceny decyduje więc o tym, do kogo się zbliżamy, a kogo unikamy, jak również o tym, czyje sukcesy wyolbrzymiamy, a czyje pomniejszamy. Inne jego przejawy to redukowanie dysonansu poznawczego i autoafirmacji. Czynnikami włączającymi motyw samooceny są skupienie uwagi na własnej osobie (autokoncentracja) oraz zagrożenie poczucia własnej wartości. Nasycenie i wyłączenie motywu samooceny może następować dzięki różnym wymienionym działaniom podwyższającym samoocenę, które mogą się wzajemnie zastępować, dzięki czemu dochodzi do skutku jej regulacja. Obrona i podnoszenie poczucia własnej wartości są tak powszechne z powodu ważnych funkcji spełnianych przez pozytywną samoocenę. Chroni ona przed lękiem (niczym bufor), ostrzega przed wykluczeniem społecznym (socjometr), a przede wszystkim wspomaga realizację podejmowanych przez jednostkę celów dzięki temu, że podnosi subiektywne szanse sukcesu własnych działań. To powoduje wzrost wysiłku wkładanego w działanie, co prowadzi do wyższych wyników, a to z kolei zwrotnie podwyższa samoocenę. Z reguły pozytywna samoocena jest dobroczynna dla jednostki, choć w specyficznych warunkach (kiedy nasila realizację celów szkodliwych bądź niemożliwych do osiągnięcia) może prowadzić do niekorzystnych efektów.

7.5.  Podsumowanie

Kluczowe pojęcia Autoafirmacja Autoweryfikacja Dysonans podecyzyjny Dysonans poznawczy Efekt bycia lepszym niż przeciętnie Egotyzm atrybucyjny Funkcje samooceny   ochrona przed lękiem   wspomaganie realizacji zadań   zapobieganie wykluczeniu Mechanizmy podbudowywania samooceny Model utrzymywania samooceny Narcyzm Niewystarczające uzasadnienie zachowania Niezgodność przekonań Pesymistyczny styl wyjaśniania Pławienie się w cudzej chwale Pochlebne sądy o sobie Podysonansowa zmiana atrakcyjności Podysonansowa zmiana postaw Porównania społeczne Racjonalizacja Regulacja samooceny

199 Samoocena jako cecha Samoocena jako motyw Samoocena ukryta Socjometr Teoria dysonansu poznawczego Teoria opanowywania trwogi

Literatura uzupełniająca Aronson, E., Wieczorkowska, G. (2001). Kontrola naszych myśli i uczuć. Warszawa: Jacek Santorski & Co Wydawnictwo. Czapiński, J. (red.) (2004). Psychologia pozytywna. Nauka o szczęściu, zdrowiu, sile i cnotach człowieka. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Huflejt-Łukasik, M. (2010). Ja i procesy samoregulacji. Różnice między zdrowiem a zaburzeniami psychicznymi. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. Seligman, M.E.P. (1993). Optymizmu można się nauczyć. Jak zmienić swoje myślenie i swoje życie, przekł. A. Jankowski. Poznań: Media Rodzina. Tesser, A., Felson, R.B., Suls, J.M. (red.) (2004). Ja i tożsamość, przekł. A. Karolczak. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.

8.1.  Struktura i pomiar postaw 8.1.1.  Jeden czy trzy składniki? 8.1.2.  Postawy deklaratywne i utajone Jak to się robi 8:  Mierzenie postaw utajonych za pomocną IAT 8.2.  Geneza postaw 8.2.1.  Przekonania 8.2.2.  Emocje 8.2.3.  Zachowania 8.3.  Konsekwencje postaw 8.3.1.  Przetwarzanie informacji 8.3.2.  Zachowanie 8.4.  Teorie zmian postaw 8.4.1.  Procesualny model perswazji 8.4.2.  Teorie dwutorowości perswazji Problem 8:  Czy reklamy oddziałują na podświadomość? 8.5.  Wyznaczniki zmiany postaw 8.5.1.  Nadawca 8.5.2.  Treść przekazu 8.5.3.  Organizacja przekazu 8.5.4.  Środek przekazu 8.5.5.  Odbiorca Teoria 8: Teoria autopercepcji 8.6.  Podsumowanie, kluczowe pojęcia, literatura uzupełniająca

Rozdział 8.

Postawy Trudno byłoby wyobrazić sobie współczesne życie bez reklam czy to komercyjnych, czy politycznych. Z punktu widzenia psychologii medialne kampanie komercyjne i polityczne to oddziaływania mające na celu zawsze wykształcenie lub zmianę postaw w stosunku do różnych produktów czy kandydatów politycznych. Znakiem naszych czasów jest przy tym niezwykłe upodobnienie się kampanii komercyjnych i politycznych – tak samo sprzedaje się nowy proszek do prania, jak kandydata na prezydenta, gdyż w obu tych przypadkach idzie o jedno: o wbudowanie pewnych postaw w odbiorców. 8.1.  Struktura i pomiar postaw Postawa człowieka wobec jakiegoś obiektu (osoby, przedmiotu, zdarzenia, idei) to względnie trwała tendencja do pozytywnego lub negatywnego wartościowania przezeń tego obiektu. Wartościowanie to może mieć charakter zarówno wzbudzanej przez dany obiekt emocji („uwielbiam Krysię”), bardziej chłodnej jego oceny („doceniam autoironię Krysi”), jak i bezwiednej automatycznej reakcji („robi mi się dobrze na widok Krysi”). Zawsze jednak określenie czyjejś postawy wobec jakiegoś obiektu oznacza umiejscowienie człowieka na dwubiegunowym kontinuum wartościowania tegoż, rozciągającym się od stosunku skrajnie negatywnego (całkowite odrzucenie obiektu) do skrajnie pozytywnego (całkowita akceptacja obiektu). Istotnymi własnościami postawy są więc znak (pozytywny lub negatywny) i natężenie (większe lub mniejsze). Ponadto postawy charakteryzują się i innymi własnościami, takimi jak siła, ważność, wewnętrzna zgodność i stopień powiązania z inny-

mi postawami. Postawa jest tym ważniejsza dla jej posiadacza, im bardziej powiązana z jego ja (koncepcją własnej osoby), wyznawanymi wartościami i innymi postawami (Boninger, Krosnick i Berent, 1995). Postawy ważne oczywiście trudniej jest zmienić. 8.1.1.  Jeden czy trzy składniki? Przyjęta tu definicja postawy jako trwałego stosunku emocjonalnego do jakiegoś obiektu nie jest jedyną możliwą. Wiele wcześniejszych prac bazowało na trójskładnikowej definicji postawy. Zakłada ona, iż na postawę składa się nie tylko stosunek emocjonalny (składnik uczuciowo-oceniający), lecz także przekonania człowieka na temat danego obiektu (składnik poznawczy) oraz tendencja do pozytywnych lub negatywnych zachowań w stosunku do tego obiektu (składnik behawioralny). Niektóre badania wskazują, że te trzy rodzaje reakcji na obiekt – emocje/oceny, przekonania i za-

200

8.1.  Struktura i pomiar postaw

chowania – faktycznie układają się w trzy odrębne wiązki, ogranicza się to jednak głównie do sytuacji, kiedy obiekt postawy jest konkretnym przedmiotem lub osobą, emocjonalny składnik postawy jest mierzony za pośrednictwem fizjologicznych wskaźników natężenia emocji, składnik behawioralny zaś – za pośrednictwem rzeczywistych zachowań. Kiedy wszystkie trzy składniki mierzone są za pomocą wypowiedzi badanych osób, jak to się dzieje w większości badań, albo obiekt postawy ma charakter abstrakcyjny (kobiety w ogóle), składniki te zlewają się, a postawy nabierają jednowymiarowego charakteru (Chaiken i Stangor, 1987). Tym podstawowym wymiarem jest zawsze wartościowanie, które może pojawiać się nawet pod nieobecność jakiejkolwiek wiedzy o obiekcie – na przykład wiele osób nie lubi Dermoranów, choć ta grupa w ogóle nie istnieje (nie można więc o niej niczego wiedzieć). Dlatego przyjmuje się, że istotą postawy jest właśnie tendencja do pozytywnego lub negatywnego ustosunkowania się do obiektu. Ludzie ustosunkowują się do każdego napotkanego bodźca – w ciągu pierwszej ćwierci sekundy po jego pojawieniu się ustalają, czy jakiś nawet zupełnie nowy obiekt jest dobry bądź zły (Duck­ worth et al., 2002). Szybciej więc orientujemy się, czy coś jest dobre lub złe, niż co to w ogóle jest. Taka umiejętność ma duże znaczenie adaptacyjne, pomaga bowiem błyskawicznie unikać bodźców szkodliwych. Równie adaptacyjna jest zdolność do uczenia się ewaluatywnej (dotyczącej wartości) wiedzy na temat obiektów, podobnie jak przyswajamy różne inne informacje na ich temat. Te wyuczone wartościowania obiektów to właśnie postawy. Russell Fazio (2007) od lat rozwija program badawczy, z którego wynika, że postawa to przechowywane w pamięci skojarzenie obiektu z jego oceną. Skojarzenie takie może być silne (wtedy i postawa jest silna) lub słabe (a wtedy postawa jest słaba bądź nie istnieje). Siła skojarzenia obiektu z jego sumaryczną oceną może wzrastać w wyniku jego częstego powtarzania (wielokrotne powtarzanie ocen obiektu), może też słabnąć na skutek częstego pojawiania się obiektu pod nieobecność jego ocen. Skojarzenia silne nabierają automatycznego charakteru, dzięki czemu samo pojawienie się obiektu prowadzi do bezwiednej i nieintencjonalnej aktywizacji oceny, co powoduje ułatwianie przetwarzania innych informacji o podobnej wartości. Jeżeli ktoś ma negatywny stosunek do swojej nauczycielki matematyki (w przeszłości wiele razy oceniał ją negatywnie), to samo jej pojawienie się aktywizuje tę ocenę lub nieprzyjemne odczucia, czego obiektywnym wskaźnikiem jest przy-

201 spieszone wykrywanie także innych negatywnych bodźców. 8.1.2.  Postawy deklaratywne i utajone Postawa rozumiana jako sumaryczna ocena obiektu może być rezultatem procesów dwojakiego rodzaju omówionych w rozdziale 3 jako automatyczne i kontrolowane. Po pierwsze, stosunek do obiektu może wynikać z jego skojarzeń – wielokrotnego współwystępowania z jakimiś innymi obiektami czy własnymi stanami lub z ich podobieństwa do czegoś. Matematyczka często pojawiała się z dyrektorem (niemiłym typem grożącym wyrzucaniem ze szkoły), na jej widok często ścis­ kało nas w dołku, a w dodatku zawsze wydawała nam się podobna do litery pi (π). Po drugie, stosunek do obiektu może wynikać z jego ocen, czyli zdań przypisujących obiektowi jakieś cechy, w rodzaju: „matematyczka jest agresywna”, „matematyczka słabo zna matematykę”, „matematyczka jest niska”. Ważna różnica między skojarzeniami i zdaniami polega na tym, że tylko te drugie mają wartość logiczną (prawda–fałsz – można sprawdzić, czy jest niska), natomiast skojarzenia są tylko silne lub słabe, ale nie przysługuje im wartość logiczna, nie można bowiem orzekać, czy matematyczka faktycznie jest podobna, czy nie do litery pi. Postawy oparte na skojarzeniach powstają automatycznie w wyniku współwystępowania i podobieństwa oraz nie w pełni bywają dostępne świadomości i dlatego są nazywane asocjacyjnymi postawami utajonymi. Natomiast postawy opierające się na rachunku zdań powstają w wyniku myślenia, są w pełni świadome, można je wyrazić językowo i dlatego nazywane są postawami jawnymi lub deklaratywnymi. Te dwa rodzaje postaw inaczej funkcjonują i mierzone są w odmienny sposób (Gawronski i Bodenhausen, 2006). Postawy deklaratywne są mierzone za pomocą słownych deklaracji typu „Bronisław Komorowski dobrze sprawuje urząd prezydenta RP” z odpowiedziami od 1 („całkowicie się nie zgadzam”) do 5 („całkowicie się zgadzam”). Taki pięciostopniowy system odpowiedzi (zwykle na szereg pytań o stosunek do tego samego obiektu) nazywa się skalą typu Likerta, od nazwiska badacza, który go wymyślił. Inna często używana metoda pomiaru to dyferencjał semantyczny (Osgood, Suci, Tannenbaum, 1957) zilustrowany ryciną 8.1. Badani oceniają prezydenta na szeregu wartościujących go skal o minimalnej zawartości opisowej. Deklaracje werbalne jest łatwo zebrać, są z nimi jednak dwa rodzaje kłopotów. Po pierwsze,

Rozdział 8. Postawy

202 Prezydent Bronisław Komorowski wydaje mi się: Zły Bezwartościowy Brzydki

1 2 3 4 5 6 7 Dobry I--------I--------I--------I--------I--------I--------I--------I 1 2 3 4 5 6 7 Wartościowy I--------I--------I--------I--------I--------I--------I--------I 1 2 3 4 5 6 7 Piękny I--------I--------I--------I--------I--------I--------I--------I

Rycina 8.1. Przykład zastosowania skal dyferencjału semantycznego do pomiaru postawy (wobec prezydenta) Źródło: na podstawie idei w Osgood, Suci i Tannenbaum, 1957.

badany może sam nie znać faktycznej odpowiedzi. Przy pytaniu o postawę wobec prezydenta po prostu może nie mieć zdania, choć wydusi z siebie jakąś deklarację na użytek badacza. W wypadku pytania o powody tej postawy („Dlaczego uważasz, że B. Komorowski dobrze sprawuje swój urząd?” albo „Dlaczego zaczęłaś palić papierosy?”) także jest bardzo prawdopodobne, że badani sami nie znają poprawnej odpowiedzi. Choć ludzie są świadomi skutków procesów zachodzących w ich umyśle, zwykle nie zdają sobie sprawy z ich przebiegu (Wilson i Dunn, 2004). Drugi problem z deklaracjami werbalnymi polega na tym, że ludzie starają się dobrze wypaść w oczach własnych i pytającego, czyli dążą do aprobaty społecznej i deklarują to, co ich zdaniem ją przyniesie. Jednym ze sposobów obejścia tego problemu jest podłączenie badanych do aparatury rzekomo stanowiącej wykrywacz kłamstwa („nie kłam więc, bo i tak się zorientuTabela 8.1. Odsetki osób deklarujących różne zachowania w warunkach kontrolnych i w warunkach podłączenia do rzekomego wykrywacza kłamstw Odsetek odpowiedzi „tak” Deklaracje zachowań

warunki kontrolne

wykrywacz kłamstw

Picie alkoholu Pijesz więcej niż przeciętnie?

3,4

21,0

Wypiłeś więcej niż powinieneś?

15,5

33,9

Prowadziłeś po wypiciu alkoholu?

17,2

30,6

Używanie narkotyków Paliłeś marihuanę?

56,9

71,0

25,9

43,5

Często uprawiasz seks oralny?

32,1

51,7

Palisz papierosy?

20,7

33,9

Ćwiczysz co najmniej 4 razy w tygodniu?

44,8

22,6

Używałeś kokainy? Inne

Źródło: Tourangeau, Smith i Rasinski, 1997, s. 219.

jemy”). Jak ilustrują dane z tabeli 8.1, radykalnie zmienia to deklaracje uczestników. W tej sytuacji psychologowie próbują obejść deklaracje słowne i mierzyć takie aspekty reakcji, które nie poddają się świadomej kontroli, jak czasy reakcji. Najlepsza metoda to prymowanie afektywne polegające na aktywizowaniu obiektu postawy poprzez jego krótką ekspozycję (słowa „karaluch” albo zdjęcia jakiejś miłej osoby), a następnie na mierzeniu czasu decyzji, czy wyświetlone tuż potem słowo ma znaczenie pozytywne, czy negatywne (Fazio, 2001). Jeżeli mamy negatywną postawę w stosunku do karalucha, to nastąpi ułatwienie decyzji dotyczącej słów negatywnych (szybciej rozpoznajemy, że „okrutny” jest wyrazem o negatywnej treści). Jeżeli zaś mamy pozytywną postawę w stosunku do danego obietku, to nastąpi przyspieszenie decyzji dotyczących treści pozytywnych (szybsze rozpoznawanie, że „kwiat” to słowo pozytywne). Taki efekt poprzedzania afektywnego występuje pod warunkiem tak krótkiego czasu rozdzielającego oba bodźce (do 300 milisekund), że uniemożliwia to formułowanie świadomej intencji. Efekt pojawia się zarówno wtedy, kiedy obiekt postawy jest wyświetlany nadprogowo, jak i podprogowo, co oznacza, że opiera się on na procesach automatycznych, a nie kontrolowanych. Na czasach reakcji bazuje także najpopularniejsza metoda postaw utajonych, test IAT, o którym będzie mowa w ramce Jak to się robi 8. Inny sposób obejścia świadomości to pomiar aktywności elektrycznej mięśni twarzy (elektromiografia) w reakcji na pojawienie się obiektu postawy. Świadectwem pozytywnej postawy jest wzrost aktywności elektrycznej mięśni odpowiedzialnych ze ekspresję radości (zygomaticus major; Winkielman i Cacioppo, 2001), natomiast świadectwem postawy negatywnej – wzrost aktywności mięśnia marszczącego brwi (corrugator) w dużym stopniu odpowiedzialnego za ekspresję gniewu. Na podobnej zasadzie opiera się badanie aktywności różnych regionów mózgu (neuroobrazowanie) w odpowiedzi na pojawienie się jakiegoś obiektu, o czym była mowa w rozdziale 1.4.4. Praktyczna użyteczność takich sposobów pomiaru postaw jest oczywiście uzależniona od postępów technologicznych – jak dotąd pomiary te (szczególnie neuroobrazowanie) wymagają skomplikowanej i drogiej aparatury oraz mają silnie inwazyjny charakter, gdyż sam pomiar (nałożenie aparatury) zaburza mierzone zjawiska. Miary utajone wzbudziły wielkie zainteresowanie z powodu nadziei, że pozwolą one dotrzeć do: 1) nieświadomych postaw niedostępnych in-

8.1.  Struktura i pomiar postaw

203

trospekcji; 2) postaw mniej podatnych na zniekształcenia wynikające z aprobaty społecznej, czyli dążenia do ukazania się w dobrym świetle; 3) postaw pierwotnych, wcześnie wyuczonych (np. przed nabyciem języka), a w związku z tym bardziej trwałych i „prawdziwych”. Setki badań wykonanych w ciągu pierwszej dekady istnienia miar utajonych każą jednak patrzeć na wszystkie te trzy nadzieje dość sceptycznie (Gawronski, LeBel i Peters, 2007). Na przykład argumentem za ich nie-

świadomym charakterem miałoby być to, że miary owe nie wymagają introspekcji i dość słabo wiążą się z miarami deklaratywnymi. Niemniej fakt, że introspekcja nie jest potrzebna do pomiarów utajonych, nie stanowi dowodu na nieświadomą naturę tych postaw. Natomiast słaby związek postaw utajonych z deklaratywnymi wynika z odmienności błędów pomiaru, jakimi obciążone są oba rodzaje miar. Ponadto wiadomo, że związek ten znacznie rośnie, kiedy miary deklaratywne mają charak-

Jak to się robi 8: Mierzenie postaw utajonych za pomocą IAT Najbardziej popularną miarą utajoną jest test postaw utajonych (Implicit Attitude Test – IAT), który skonstruowali Anthony Greenwald, Debbie McGhee i Jordan Schwartz (1998). Jak wszystkie miary utajone, IAT opiera się nie na tym, co ludzie deklarują na temat jakiegoś obiektu postawy, lecz na tym, co w związku z tym obiektem robią – w tym wypadku, jak szybko go klasyfikują, kiedy współwystępuje on z czymś pozytywnym lub negatywnym. Na przykład ludzie szybciej klasyfikują zbitkę „kwiat – zadowolenie” niż zbitkę „insekt –zadowolenie”, co świadczy o tym, że postawa wobec kwiatu jest bardziej pozytywna niż wobec insekta. Przyjrzyjmy się testowi IAT na przykładzie pomiaru utajonych postaw wobec mężczyzn i kobiet za pośrednictwem mierzenia siły skojarzeń wskaźnikowanych długością czasu reakcji. W pierwszym bloku wyświetla się na ekranie komputera kolejno 20 twarzy męskich lub kobiecych z prośbą, aby badany możliwie szybko sklasyfikował każdą z nich jako kobiecą (naciskając klawisz z lewej z literą e), albo męską (naciskając klawisz z prawej z literą i). W bloku B2 wyświetlane są w losowej kolejności słowa pozytywne (takie jak „szczęście”, „śmiech”) lub negatywne (jak „porażka”, „wstrętny”), a zadaniem osoby badanej jest znów klasyfikowanie ich na pozytywne (lewy klawisz) lub negatywne (klawisz prawy). W ten sposób uczą się oni klasyfikowania wyświetlanych im bodźców przez naciśnięcie lewego lub prawego klawisza. W bloku B3 wyświetlane są pary twarz–słowo, a badani uczą się klasyfikacji równoczesnej – mają nacisnąć klawisz lewy, kiedy z lewej strony pojawia się kobieca twarz lub słowo pozytywne, klawisz prawy zaś, kiedy z prawej strony pojawia się twarz mężczyzny lub słowo negatywne. W bloku B4 robią ponownie to samo, tyle że tym razem nie jest to trening, lecz właściwy pomiar. Idea jest taka, że kiedy ktoś ma bardziej pozytywną postawę w stosunku do kobiet niż mężczyzn (kobiety budzą bardziej pozytywne skojarzenia od mężczyzn), to szybciej dokonuje klasyfikacji, gdy twarz kobieca i słowo pozytywne występują po jednej stronie, natomiast twarz męska i słowo negatywne po drugiej stronie, niż kiedy jest na odwrót (to znaczy twarz kobieca i słowo negatywne pojawiają się po jednej, a twarz męska i słowo pozytywne po drugiej). Wskaźnikiem pozytywności postawy wobec kobiet (w porównaniu z mężczyznami) jest więc asymetria czasów reakcji na te dwa rodzaje par. Test IAT jest jak jazda na rowerze – trudno to opisać słowami, ale łatwo zrobić. Jeżeli ktoś niewiele zrozumiał z tego opisu, może wejść na polskojęzyczną stronę internetową https://implicit.harvard.edu/implicit/poland/, rozwiązać przykładową wersję testu i wrócić do lektury tej ramki. Dużą pomocą jest też monografia Dominiki Maison (2004), która przedstawiła serię oryginalnych badań wykorzystujących IAT do studiowania ukrytych postaw konsumenckich wobec różnych produktów. Tabela 8.2. Kolejność pomiarów składających się na test utajonych skojarzeń (IAT) mierzący postawę wobec płci Pozycje przyporządkowane lewemu klawiszowi (e)

Blok

Liczba prób

Pozycje przyporządkowane prawemu klawiszowi (i)

B1

20

twarze kobiet

twarze mężczyzn

B2

20

słowa pozytywne

słowa negatywne

B3

20

twarze kobiet + słowa twarze mężczyzn + słowa negatywne pozytywne

B4

40

twarze kobiet + słowa twarze mężczyzn + słowa negatywne pozytywne

B5

40

twarze mężczyzn

twarze kobiet

B6

20

twarze mężczyzn + słowa pozytywne

twarze kobiet + słowa negatywne

B7

40

twarze mężczyzn + słowa pozytywne

twarze kobiet + słowa negatywne

Zwykle bloki B1, B3 i B4 są wykonywane przez jedną grupę badanych, bloki B5, B6 i B7 zaś – przez drugą grupę badanych (blok B2 wykonywany jest przez wszystkich). Źródło: Nosek, Greenwald i Banaji, 2007, s. 268.

Rozdział 8. Postawy

204 ter spontaniczny (w przeciwieństwie do głęboko przemyślanych), kiedy deklaracje dotyczą uczuć (w przeciwieństwie do bardziej poznawczych ocen) i kiedy mamy pewność, że oba pomiary odnoszą się dokładnie do tych samych obiektów (np. oba dotyczą kobiet „w ogóle”, a niekiedy deklaracje dotyczą kobiet w ogóle, a miary utajone – różnych konkretnych kobiet). Wbrew przypuszczeniom wyniki miar utajonych okazały się także bardziej podatne na kontekst od miar deklaratywnych (Blair, 2002) – na przykład oglądanie lubianych i popularnych bądź niesympatycznych kobiet nie wpływa na deklaratywną postawę wobec kobiet, ale silnie zmienia wobec nich utajoną postawę mierzoną za pomocą IAT albo prymowania ewaluatywnego. O czym więc właściwie mówią miary utajone? Zgodnie ze wspomnianą już koncepcją Bertrama Gawronskiego i Galena Bodenhausena (2006) postawy deklaratywne są wynikiem rachunku zdań, czyli świadomych ocen przypisujących obiektowi różne cechy („matematyczka jest niska”), podczas gdy postawy utajone są wynikiem skojarzeń („matematyczka kojarzy się z dyrektorem szkoły i literą π”). Ponieważ różne sytuacje aktywizują różne skojarzenia, nie ma nic dziwnego w zmienności wyników pomiaru postaw utajonych. Szczególną własnością skojarzeń nie jest ich nieświadomość (wiele ma charakter świadomy), lecz brak wartości logicznej – nie można sensownie orzec, że skojarzenie matematyczki z jakąś literą jest prawdziwe lub fałszywe. Wartość logiczną mają tylko oceny – można sprawdzić, czy matematyczka jest niska, czy nie. Jeżeli oceny okażą się fałszywe, postawa deklaratywna może zostać odrzucona lub zmieniona. Natomiast postawa utajona nie może zostać na takiej podstawie odrzucona i w takim sensie zawsze pozostaje „prawdziwa”. Dlatego na podstawie postaw utajonych można przewidywać wiele spontanicznych (nieprzemyślanych) zachowań, które są nieprzewidywalne na bazie deklaracji słownych. Na przykład w warunkach osłabienia samokontroli tylko utajona postawa wobec słodyczy pozwala przewidywać, czy ludzie stosują się do własnych zasad dotyczących pozostawania na diecie, czy też ulegają pokusie (Hofmann, Rauch, Gawronski, 2007). 8.2.  Geneza postaw Postawa może się wywodzić z emocji przeżywanych w przeszłości w stosunku do jej obiektu, z przekonań człowieka o jego własnościach oraz z własnych zachowań wobec tego obiektu. Choć pierwotnie zakładano dominującą rolę przekonań,

bardziej współczesne badania wskazują na kluczową rolę emocji. 8.2.1.  Przekonania Traktowanie postawy jako rezultatu przekonań wiąże się z założeniem o jej postpoznawczości, czyli poglądem, że nasz stosunek emocjonalny do obiektu wynika ze świadomych przekonań o jego zaletach i wadach. Najbardziej precyzyjnie wyraża to stanowisko klasyczna koncepcja Fishbeina i Ajzena (1975), którą można nazwać modelem postawy doskonale racjonalnej. Na jego gruncie przekonanie oznacza przypisanie obiektowi postawy dowolnej własności (np. „Ukończenie studiów podwyższa prestiż społeczny”) w wyniku obserwacji, wnioskowania bądź otrzymania stosownej informacji od jakiegoś nadawcy. Własność taka może być przypisywana z różną siłą – szacowane prawdopodobieństwo, że dany obiekt ma daną własność, może być niejednakowe dla różnych ludzi (niektórzy mocno wierzą w prestiż studiów, inni – jedynie słabo). Każde przekonanie implikuje z kolei pewną cząstkową ocenę obiektu postawy, w zależności od wartościowości jego cechy, o którą idzie (dla jednych prestiż jest silnie pozytywny, dla innych – dość obojętny). Koncepcja ta zakłada, że ogólna postawa wobec obiektu równa się sumie iloczynów siły przekonań i ocen cząstkowych implikowanych przez owe przekonania: Px = Σ pi oi (równanie Fishbeina), gdzie P oznacza postawę wobec obiektu x, pi – i-te przekonanie posiadacza postawy na temat obiektu x, czyli subiektywne prawdopodobieństwo, że obiekt x ma cechę i, oi – ocenę cząstkową cechy i, wreszcie n – liczbę istotnych przekonań o obiekcie x. Ilustrację zastosowania tego równania zawiera tabela 8.3. Na podstawie znajomości siły przekonań i ich ocen cząstkowych można zatem przewidzieć postawę wyznawcy tych przekonań wobec danego obiektu. Na przykład Jaccard i Davidson (1972) ujawnili w trakcie wywiadów z badanymi ich szczegółowe przekonania na temat używania pigułki antykoncepcyjnej (np. podwyższa satysfakcję erotyczną czy „prowadzi do poważnych skutków ubocznych”), po czym wybrali 15 najczęściej powtarzanych przekonań. Skonstruowali z nich kwestionariusz, w którym kilkadziesiąt kobiet wskazywało subiektywną siłę każdego przekonania (np. jak duże jest prawdopodobieństwo wzrostu satysfakcji erotycznej wskutek używania pigułki) oraz implikowane przez nie oceny cząstkowe (jak

8.2.  Geneza postaw

205

Cechy studiów

Adam pi

Marek oi

pioi

Podnoszą prestiż 0,80

+1

+0,80 0,90

+2

+1,80

Opłacalne

0,70

+2

+1,40 0,80

+3

+2,40

Przedłużają beztroskę

0,60

–2

–1,20 0,70

+1

+0,70

Przedłużają zależność

0,80

–3

–2,40 0,60

–2

–1,20

Postawa globalna

oi

pioi

Σpioi = –1,40

pi

Σpioi = +3,70

Hipotetyczne postawy wobec studiów dwóch osób w różnym stopniu przekonanych o czterech właściwościach studiów. Kolumny p przedstawiają siłę tych przekonań wyrażoną prawdopodobieństwem, że studiom przysługują wymienione cechy. Kolumny o zawierają oceny cząstkowe implikowane – zdaniem obu przykładowych studentów – przez każde z tych przekonań o studiach. Adam i Marek przypisują wprawdzie studiom te same cechy, z uwagi jednak na różnice w sile przekonań i w ocenach cząstkowych poszczególnych cech ogólna postawa Adama wobec studiów jest negatywna, postawa Marka zaś – pozytywna. Źródło: przekład własny.

pozytywny jest wzrost satysfakcji erotycznej). Korelacja postaw wyliczonych na podstawie równania Fishbeina z postawami bezpośrednio mierzonymi za pomocą skali postaw wyniosła 0,73. Podobne wyniki dało wiele innych badań, jednak wielkość uzyskiwanych w ten sposób współczynników korelacji silnie się zmienia z badania na badanie. Sugeruje to, że przekonania o obiekcie nie są jedynym wyznacznikiem postawy. Inne ważne wyznaczniki to emocje i zachowania wobec obiektu postawy. 8.2.2.  Emocje Nasze uczucia w stosunku do ludzi i innych obiektów mogą być dość niezależne od tego, co na ich temat sądzimy. Również postawy mogą pojawiać się bez pośrednictwa przekonań, co łat­ wo zrozumieć, jeśli się założy, że istotą postawy (szczególnie utajonej) jest skojarzenie jej obiektu z określoną reakcją uczuciową (np. „coca-cola – przyjemność” czy „Luiza – miłość”). Jak już wspominano na wstępie, siła takiego skojarzenia jest równoznaczna z siłą postawy, której wskaźnikiem może być na przykład czas reakcji na pytania o ocenę obiektu (Fazio, 2007). Jeżeli człowiek szybko decyduje, czy obiekt ma, czy też nie, jakąś silnie wartościowaną cechę, wskazuje to, że postawa jest silna (i łatwo dostępna pamięciowo). Jeżeli decyduje powoli, świadczy to o postawie słabej, tj. słabym skojarzeniu obiektu z pozytywnym lub negatywnym stosunkiem emocjonalnym (niewielka dostępność pamięciowa postawy).

Podstawowym mechanizmem wykształcania skojarzeń jest warunkowanie ewaluatywne: pojawianie się obiektu przed dowolnym obiektem pozytywnym lub w jego towarzystwie prowadzi do wykształcenia się pozytywnej postawy wobec tego obiektu, podczas gdy pojawianie się tego samego obiektu przed jakimś obiektem negatywnym lub w jego towarzystwie – postawy negatywnej. Obiekty pierwotnie obojętne nabierają zatem dodatniego lub ujemnego znaczenia dzięki ich skojarzeniu ze zdarzeniami lub obiektami, które takie znaczenie już mają. Takiej genezy postaw dowodzą liczne badania. W jednym z nich Eva Walther (2002) pokazywała uczestnikom 90 zdjęć męskich twarzy z prośbą o ocenę, jak dalece podoba im się każda z nich. Na tej podstawie dla każdego badanego wybrano po pięć twarzy neutralnych, pozytywnych i negatywnych. Po przerwie wypełnionej innym zadaniem badanym pokazywano wielokrotnie twarze neutralne w parach z jakąś twarzą albo negatywną, albo pozytywną, bądź bez żadnej twarzy. Na zakończenie raz jeszcze oceniali oni wszystkie twarze. Jak ilustruje rycina 8.2, oceny twarzy neutralnych wyświetlanych bez „sparowania” z inną twarzą nie uległy zmianie. Jednak twarze, które współwystępowały z twarzami ładnymi, same zaczęły się bardziej podobać, natomiast neutralne twarze współwystępujące z twarzami brzydkimi zaczęły się podobać mniej. Ten efekt warunkowania był ponadto silniejszy w warunkach obciążenia poznawczego (podczas oglądania twarzy badani mieli utrzymywać w pamięci ośmiocyfrową liczbę) niż w warunkach kontrolnych, co sugeruje zaangażowanie tu procesów raczej automatycznych niż kontrolowanych (jakkolwiek dyskusje nad rolą świadomości w procedurze warunkowania ewaluatywnego jeszcze trwają). Walther wykazała więc, że „z kim przestajesz, takim się stajesz” – przynaj40

36 Warunki kontrolne

30 Zmiana oceny

Tabela 8.3. Wyznaczniki postawy według modelu postawy doskonale racjonalnej (przykład hipotetyczny)

20

Warunki obciążenia 15

10 1

0

–1

–10 –13

–20 –30

–24 ładną

żadną Twarz kojarzona z twarzą

brzydką

Rycina 8.2. Zmiany oceny twarzy neutralnych w zależności od tego, z jakimi innymi twarzami były kojarzone Źródło: Walther, 2002, s. 929.

Rozdział 8. Postawy

206 mniej w oku patrzącego. Niewiele wiedząc o Jurku, możemy go znielubić, jeżeli pokazuje się w towarzystwie pewnego Zenka, którego nie znosimy. Co ciekawe, w tej samej serii badań Walther dowiodła, że tak nabyta postawa wobec Jurka może się rozprzestrzeniać na inne osoby, wcześniej z nim skojarzone (czyli takie, z którymi się pokazywał, kiedy był dla nas jeszcze neutralny) Za pozornie niezrozumiałymi i irracjonalnymi postawami ludzi kryć się może proste warunkowanie. Irracjonalna niechęć przyjaciółki do coca-coli może mieć taką przyczynę, że popiła nią w dzieciństwie potrawę z muchomorów, co spowodowało, że w stanie ciężkim trafiła do szpitala. Mogła już dawno zapomnieć o tym zdarzeniu, ale niechęć do coli została jej na całe życie. Na podobnej zasadzie nieświadomych skojarzeń nie lubimy ludzi poznanych w nieprzyjemnych warunkach, a większość reklam próbuje wytworzyć w potencjalnych klientach pozytywną postawę wobec produktu, wielokrotnie pokazując go razem z jakimś bodźcem wywołującym pozytywne emocje (pociągająca blondynka współwystępuje więc z wodą po goleniu, choć sama jej nie używa). Warunkowanie ewaluatywne jest mechaniz­ mem kształtowania (i zmieniania już istniejących) postaw niezależnym od nabywania nowych przekonań o własnościach obiektu postawy. Polega ono na bezpośrednim kształtowaniu stosunku emocjonalnego do obiektu, czemu zresztą może towarzyszyć następcza zmiana przekonań o nim. Kiedy jednak postawie wobec jakiegoś obiektu towarzyszy spora wiedza, ulega ona słabszej zmianie pod wpływem warunkowania klasycznego niż w przypadku obiektów, o których nic jeszcze nie wiemy (co wykazali Cacioppo et al., 1992). WaTabela 8.4. Wielkość efektu warunkowania ewaluatywnego w różnych warunkach w świetle metaanaliz (BB = bodziec bezwarunkowy) d Średnia

0,52

Kolejność BB   przed

0,52

  równocześnie

0,59

  po

0,52

Świadomość współwystępowania   jest

0,71

  brak

0,16

Ekspozycja BB   nadprogowa

0,52

  podprogowa

0,21

Źródło: na podstawie danych w Hofmann et al., 2010, s. 404–405.

runkowanie ewaluatywne było przedmiotem kilkuset badań koncentrujących się na trzech pytaniach. Pierwsze dotyczyło tego, czy efekt ten jest rzetelny (powtarzalny) i w jakich granicach się pojawia. Metaanaliza 214 badań, której wynik przedstawia tabela 8.4, nie pozostawia wątpliwości, że efekt warunkowania jest rzetelny, umiarkowanej wielkości (średnie d = 0,52) i pojawia się w podobnym natężeniu przy wszystkich modalnościach zmysłowych (wzrok, słuch, zapach, dotyk) zarówno bodźca pierwotnie obojętnego (czyli warunkowego), jak i bodźca już od początku pozytywnego lub negatywnego (czyli bezwarunkowego). Wyjątek jest tylko jeden – warunkowanie staje się szczególnie silne (d = 1,16), kiedy bodźcem bezwarunkowym są wstrząsy elektryczne. Dane z tabeli wskazują też, że nie ma znaczenia także kolejność bodźców – warunkowanie występuje z jednakową siłą, kiedy bodziec bezwarunkowy pojawia się przed bodźcem warunkowym, po nim czy równocześnie. Pytanie drugie dotyczyło kwestii, czy warunkowanie ewaluatywne różni się od klasycznego (jak u psa Pawłowa). Początkowo wielu badaczy uważało, że są to mechanizmy odmienne, a główną różnicą miało być to, że warunkowanie klasyczne wymaga ze strony badanego świadomości, iż bodziec warunkowy i bezwarunkowy ze sobą współwystępują, podczas gdy warunkowanie ewaluatywne miałoby takiej świadomości nie wymagać. Dane z tabeli przekonują jednak, że u badanych świadomych współwystępowania bodźców warunkowanie pojawia się z dużą siłą, natomiast zanika pod nieobecność tej świadomości. Podobny wydźwięk ma fakt, że warunkowanie zanika, kiedy ekspozycja bodźca bezwarunkowego ma charakter podprogowy (co oczywiście uniemożliwia pojawienie się świadomości współwystępowania). Pytanie trzecie odnosiło się do kwestii, jaki jest dokładnie mechanizm psychologiczny warunkowania ewaluatywnego – jak dotąd nie znamy jednak precyzyjnej odpowiedzi na nie (Hofmann et al., 2010). Inny mechanizm tworzenia skojarzeń to warunkowanie sprawcze, które polega na uczeniu się znaczenia pierwotnie obojętnej reakcji dzięki temu, że zwykle z jej powodu pojawiają się zdarzenia pozytywne lub negatywne dla jednostki. Również ten mechanizm może decydować o kształtowaniu się postaw, czego dowodzą na przykład badania, w których podczas rozmowy telefonicznej z badanymi o pewnej lokalnej imprezie wzmacniano (mówiąc „dobrze, dobrze”) albo pozytywne, albo negatywne wypowiedzi jej dotyczące. Przeprowadzony tydzień później pomiar opinii „na tematy lokalne” wykazał, że osoby, u których wzmacnia-

8.2.  Geneza postaw

no pozytywne wypowiedzi o imprezie, cechowały się bardziej pozytywnym stosunkiem do niej niż te, u których wzmacniano wypowiedzi negatywne (Insko, 1965). Zakres stosowalności warunkowania instrumentalnego jako techniki kształtowania postaw jest jednak bardziej ograniczony, wymaga ono bowiem obserwacji zachowania danej jednostki i stosownego zmieniania działań dysponenta nagród i kar. Konieczna jest tu zatem indywidualizacja kontaktu między dysponentem wzmocnień a osobą poddaną oddziaływaniom, co utrudnia stosowanie warunkowania instrumentalnego na skalę masową. Hitlerowski minister propagandy mawiał: „powiesz coś ludziom raz – nie uwierzą ci, dziesięć razy – nie uwierzą ci, kiedy jednak powiesz im to sto albo tysiąc razy – uwierzą ci”. Zasada Goeb­ belsa jest prymitywna, ale nie należy jej lekceważyć. W końcu był on znacznie skuteczniejszym propagandystą, niż byśmy sobie tego życzyli. Interesującym poparciem tej zasady są badania nad zjawiskiem samej ekspozycji (Zajonc, 1980b). Polegają one na prezentowaniu badanym długich serii obiektów (twarzy ludzkich, bezsensownych słów, figur geometrycznych, melodii), przy czym niektóre z nich prezentuje się raz, inne dwa razy, jeszcze inne cztery, osiem czy więcej razy. Następnie „stare” obiekty miesza się z nowymi, prosząc badanych o ocenę, jak dalece lubią każdy z nich, a zwykle i o rozpoznawanie, które były już eksponowane. Około 200 badań zgodnie wykazało, że im częściej jakiś obiekt jest eksponowany, tym bardziej jest lubiany – sama ekspozycja obiektu wystarcza więc do jego polubienia (Bornstein, 1989). Dość oczywiste wyjaśnienie tego zjawiska odwołuje się do tezy, że lubienie obiektu często spotykanego ma źródło w jego znajomości – obiekty dobrze znane to takie, po których nie spodziewamy się żadnych nieprzyjemnych niespodzianek, a więc zapewniają nam one pewien komfort psychiczny. Jednakże wyjaśnienie to nie jest zadowalające, ponieważ efekt samej ekspozycji występuje nawet wtedy, kiedy „stare” obiekty są eksponowane tak krótko, że badani w ogóle nie zdają sobie sprawy z ich pojawienia się (Kunst-Wilson i Zajonc, 1980). Co więcej, wzrost lubienia bodźców wskutek samej ich ekspozycji jest nawet silniejszy w odniesieniu do bodźców eksponowanych podprogowo niż tych eksponowanych wystarczająco długo, by je świadomie zapamiętać (Bornstein, 1989). Zjawisko samej ekspozycji tkwi u podłoża skuteczności wielu reklam – każda jest wielokrotnie powtarzana, zanim nastąpi jej zużycie, a często budowane są całe rodziny ogłoszeń powtarzających

207 jakiś wybrany element (np. logo firmy). Co więcej, powtarzanie sloganów reklamowych prowadzi także do wzrostu przekonania o ich prawdziwości – bardziej skłonni jesteśmy wierzyć w twierdzenia powtarzane („zamek błyskawiczny wynaleziono w Szwajcarii”) niż w twierdzenia napotkane po raz pierwszy i to niezależnie od ich faktycznej prawdziwości. Ten efekt prawdziwości został zgodnie wykazany w ponad 50 badaniach. Jest on umiarkowanej wielkości, a jego siła rośnie, gdy podczas początkowej ekspozycji twierdzenia są przetwarzane raczej płytko (pobieżnie, na przykład przy pochłonięciu uwagi innym zadaniem) niż głęboko (Dechene et al., 2010). Głównym wyjaśnieniem zarówno efektu prawdziwości, jak i samej ekspozycji pozostaje płynność przetwarzania informacji – informacje (bodźce) już napotkane są przetwarzane z niespodziewanie większą łatwością niż nowe, co samo w sobie budzi pozytywne emocje, te zaś są odczytywane jako dowód większej atrakcyjności danego bodźca czy prawdziwości twierdzenia (Reber, Schwarz i Winkielman, 2004). Każdy z nas zna jednak takie obiekty czy osoby, których nie znosi mimo wielokrotnego ich spotykania. Jest też wiele poglądów, które musimy wysłuchiwać setki razy, co wcale nie doprowadza nas do ich polubienia, lecz do rozpaczy lub rozjuszenia. Rzecz w tym, że zjawisko samej ekspozycji nie jest oczywiście ani jedynym, ani najważniejszym wyznacznikiem naszych postaw i, co więcej, występuje one jedynie w ograniczonych warunkach. Po pierwsze, obiekt musi być na wstępie neutralny bądź przynajmniej nieawersyjny – częste spotykanie obiektu budzącego już od początku negatywną reakcję zwykle ją nasila. Po drugie, obiekt nie może być eksponowany bez przerwy, bo prowadzi to do znudzenia. Po trzecie, obiekty złożone bardziej zyskują na powtarzaniu ich ekspozycji niż obiekty proste, przy których znudzenie następuje znacznie szybciej. Po czwarte wreszcie, efekt samej ekspozycji jest najsilniejszy w odniesieniu do słabo znanych obiektów, a więc kiedy nie dysponuje się innymi, ważniejszymi przesłankami postawy. 8.2.3.  Zachowania Postawy mogą także wynikać z naszych zachowań kierowanych na ich obiekt. Mechanizm ten opisuje teoria autopercepcji postaw (Bem, 1972) zakładająca, że własne postawy rozpoznajemy w podobny sposób do tego, w jaki rozpoznajemy stany i postawy innych ludzi – na podstawie obserwacji (własnego) zachowania i warunków, w jakich ma ono miejsce. Jeżeli zachowujemy się w pozy-

Rozdział 8. Postawy

208 tywny sposób w stosunku do jakiegoś obiektu (działamy na jego rzecz, chwalimy go itp.), to działania takie stają się przesłanką do wnioskowania, że nasza postawa wobec niego jest pozytywna. Podobnie działania skierowane przeciwko jakiemuś obiektowi prowadzą nas do wniosku, że go nie lubimy. Słowem, o tym, jaka jest nasza postawa wobec szpinaku, orientujemy się na podstawie tego, co robimy (jadamy szpinak czy nie). Jeżeli jednak własne zachowanie człowiek spostrzega jako silnie uzależnione od sytuacyjnych warunków, które je w widoczny sposób wywołują i wyjaśniają, to nie staje się ono przesłanką do wnioskowania o swoim ustosunkowaniu, a jego przyczyna jest upatrywana w sytuacji. Kiedy jemy szpinak tylko na polecenie mamy, to na tej podstawie nie możemy się zorientować w swojej postawie wobec tej potrawy. O naszych postawach wnioskujemy więc z treści własnych zachowań, co jednak zanika, kiedy człowiek widzi je jako wymuszone jakimś zewnętrznym czynnikiem. Jedna z weryfikacji tego twierdzenia polegała na poproszeniu osób badanych o przypominanie sobie własnych zachowań religijnych, a następnie o oszacowanie swojej postawy wobec religii (Fazio, Herr i Olney, 1984). Kiedy badani studenci przypominali sobie własne zachowania religijne z ostatniego roku, a więc niedawne, i z okresu, kiedy byli już dorośli i robili z grubsza to, co chcieli, stwierdzono normalny efekt autopercepcji – wzrosła mianowicie siła bezpośrednio potem mierzonych postaw wobec reli190

R. Giertych

185

Szacowana wysokość

180 D. Tusk 175

H. Bochniarz 170

165 L. Kaczyński 160 oponenci

neutralni

zwolennicy

Stosunek do polityka

Rycina 8.3. Ocena wzrostu różnych polityków w zależności od postawy Źródło: na podstawie danych w Sorokowski, 2010, s. 1304.

gii. Niemniej kiedy studenci przypominali sobie własne zachowania religijne z dzieciństwa, a więc z okresu odległego, kiedy robili raczej to, czego wymagali od nich rodzice, analogiczny wzrost siły postaw nie nastąpił. Wiele badań przekonuje, że ludzie wnioskują o swoich postawach na podstawie własnych niedawnych zachowań, jednak aby ten efekt wystąpił, spełnione muszą być dwa warunki. Po pierwsze, początkowa postawa (sprzed zachowania) musi być słaba i mało wyrazista dla jej posiadacza. Po drugie, zachowanie musi być spostrzegane jako niewymuszone zewnętrznymi naciskami (np. nadzorem lub wymaganiami innych osób, nagrodami, unikaniem kar). Aby więc nasze zachowania kształtowały opinie, jakie mamy, muszą być widziane jako wypływające z nas samych, a nie z sytuacji. 8.3.  Konsekwencje postaw 8.3.1.  Przetwarzanie informacji Podobnie jak inne struktury wiedzy, wartości i postawy oddziałują na przetwarzanie informacji o obiektach, których dotyczą. Wpływ ten polega z jednej strony na ułatwieniu, z drugiej zaś na deformowaniu przetwarzania informacji. Dzięki wykształconej już postawie człowiek nie musi na nowo ustosunkowywać się do obiektu za każdym razem, gdy ten pojawia się w otoczeniu, wskutek czego podejmuje decyzje (wybrać X czy Y) szybciej i z mniejszym wysiłkiem. Postawy stanowią więc użyteczne narzędzie przetwarzania danych. Ich wykształcenie pociąga za sobą jednak pewne koszty – jeżeli mamy silną postawę wobec danego obiektu, to z większym trudem zauważamy zachodzące w nim zmiany (Fazio, Ledbetter i Topwles-Schwen, 2000), a przede wszystkim popadamy w tendencyjne przetwarzanie informacji na jego temat. Tendencyjność ta zaczyna się już w momencie poszukiwania informacji, czy „wystawiania się” na ich dopływ z zewnętrznych źródeł, a widoczna jest także w interpretacji danych, wyciąganiu z nich wniosków oraz ich zapamiętywaniu. Piotr Sorokowski (2010) prosił wyborców o ocenę wzrostu różnych polityków i stwierdził, że im bardziej pozytywny stosunek do polityka, tym wyższa ocena. Wynik ten uzyskiwali wcześniej inni autorzy, Sorokowski pokazał jednak warunki graniczne tego zjawiska – zniekształcenie nie dotyczy polityków, którzy są znani ze swojego wysokiego (R. Giertych) czy niskiego (L. Kaczyński) wzrostu, jak ilustruje rycina 8.3. Ocena wzrostu polityka rośnie

8.3.  Konsekwencje postaw

nawet z jego popularnością w sondażach, tak więc wpływ wywiera tu nie tylko postawa własna, lecz także spostrzegana postawa innych ludzi. Teoria dysonansu poznawczego każe przewidywać, że w celu potwierdzenia słuszności własnych poglądów aktywnie poszukujemy informacji zgodnych z postawami, w celu uniknięcia zaś nieprzyjemnego dysonansu unikamy informacji z postawami tymi sprzecznych. Na przykład informacja o związkach palenia tytoniu z rakiem płuc chętniej jest poszukiwana przez osoby niepalące niż przez palaczy; natomiast informacji dementującej te związki chętniej poszukują palacze. Starsze badania nad tą hipotezą selektywnej ekspozycji były niezbyt dla niej pochlebne, ponieważ obowiązuje ona jedynie w ograniczonych warunkach. Unikanie argumentów sprzecznych z własną postawą zanika mianowicie w warunkach wymuszających bezstronność (wskutek na przykład publicznego charakteru własnego zachowania czy konieczności wyjaśnienia go innym), gdy sprawa jest dla nas mało ważna, gdy przekonani jesteśmy, że łatwo sobie poradzimy z kontrargumentami, a także wtedy, gdy przygotowujemy się do zmiany własnego poglądu (np. zamierzamy rzucić palenie), a więc w istocie poszukujemy argumentów na rzecz naszego przyszłego, już zmienionego poglądu (Frey, 1986). Wspomniana koncepcja postawy jako skojarzenia obiektu z określoną reakcją uczuciową implikuje, że samo pojawienie się obiektu powoduje jej aktywizację. Dzięki temu reakcja owa wpływa na przetwarzanie nowych informacji o danym obiekcie, a nawet o innych współwystępujących z nim zdarzeniach. Dowodzi tego m.in. badanie, w którym eksperymentalnie wykształcano skojarzenie między obiektami postaw, czyli różnego rodzaju zagadkami, a reakcją uczuciową – oceną „interesująca–nieciekawa” (Fazio, Powell i Herr, 1983). Skojarzenia obiekt–postawa wytwarzano na dwa sposoby: albo umożliwiając bezpośredni kontakt z obiektem postawy (badani faktycznie zagadki te rozwiązywali), albo prosząc uczestników o wielokrotne powtarzanie tego skojarzenia (w kilku wersjach odpowiedzi powtarzali oni, jaka jest ich postawa wobec różnych łamigłówek). Następnie badani brali udział w kolejnym, rzekomo niezależnym eksperymencie, podczas którego jedna z łamigłówek (lubiana bądź nielubiana) była eksponowana wśród innych bodźców w trakcie oceniania dwuznacznych informacji powiązanych treściowo z łamigłówkami. Badani, którym „przypadkowo” eksponowano ich ulubioną łamigłówkę, interpretowali ową informację w sposób bardziej pozy-

209 tywny niż ci, którym eksponowano łamigłówkę przez nich nielubianą. Samo pojawienie się obiektu postawy w polu naszego widzenia aktywizuje skojarzoną z nią pozytywną lub negatywną reakcję uczuciową, która utendencyjnia przetwarzanie aktualnych informacji. Dalsze eksperymenty wykazały, że wpływ reakcji uczuciowej aktywizowanej przez pojawienie się obiektu postawy jest automatyczny (bezwiedny) i niespecyficzny. Pojawienie się obiektu obdarzanego uczuciami pozytywnymi przyspiesza dokonywanie pozytywnych, a opóźnia dokonywanie negatywnych sądów na tematy z nim niezwiązane, odwrotnie zaś oddziałuje pojawienie się obiektów budzących postawę negatywną (Bargh et al., 1996). Aktywizacja stosunku uczuciowego przez samo pojawienie się obiektu postawy wyjaśnia źródło tendencyjnego przetwarzania danych na jego temat, a także samopodtrzymujący się charakter postaw. Gdy ponownie napotkamy obiekt postawy, prawdopodobnie zinterpretujemy dotyczące go informacje w sposób raczej zgodny niż sprzeczny z już posiadaną postawą, w szczególności gdy informacje te są wieloznaczne. Jednakże nawet jednoznaczne argumenty są uważane za słabsze, kiedy zaprzeczają dobrze utrwalonej postawie. Na przykład argument, że dzięki karze śmierci skazany na nią przestępca nigdy już nie dopuści się zbrodni, jest bardziej przekonujący dla zwolenników niż przeciwników tej kary, ponieważ jedni i drudzy w odmienny sposób nań reagują. Edwards i Smith (1996) wykazali, że argumenty zgodne z własną postawą są przetwarzane krócej i w sposób bardziej automatyczny, natomiast argumenty z nią sprzeczne poddawane są dłuższej analizie i krytyce poprzez celowe wydobywanie z pamięci informacji podtrzymujących początkową postawę. 8.3.2.  Zachowanie Oczywistym powodem popularności problematyki postaw w psychologii społecznej jest oczekiwanie silnego ich związku z zachowaniem: pozytywnemu stosunkowi do jakiegokolwiek obiektu towarzyszą takie zachowania człowieka, które wyrażają aprobatę, ochronę lub działanie na rzecz tego obiektu, natomiast stosunkowi negatywnemu – zachowania wyrażające potępienie, zwalczanie lub działanie na szkodę tegoż obiektu. Bezpośrednią konsekwencję tej tezy stanowi pogląd, że przewidywanie ludzkich zachowań jest proste i łatwe, jeżeli tylko dysponujemy wiarygodnymi metodami pomiaru postaw, których przejawami są przewidywane zachowania.

210 Ten optymizm został mocno nadszarpnięty pod koniec lat 60., kiedy to pojawił się szereg prac podsumowujących dziesiątki badań, które sugerowały, że zgodność postaw z wyrażającymi je zachowaniami jest daleka od doskonałości (Wicker, 1969). Stwierdzono, że w około 250 hotelikach lub restauracjach bez obiekcji obsłużono parę Chińczyków, choć w późniejszej ankiecie ponad 90% właścicieli tych obiektów deklarowało uprzedzenia i niechęć do przyjmowania gości tej nacji. Metaanalizy późniejszych, ponad 500 badań wykazały, że średnia korelacja postaw z zachowaniem wynosi 0,39 (Eckes i Six, 1992). Jest to jednak wartość jedynie przeciętna, co oznacza, że niekiedy zachowania są uzależnione bardzo silnie od odpowiednich postaw, niekiedy zaś związku takiego nie stwierdza się wcale. Wskazuje to, że istnieć muszą jakieś dodatkowe czynniki decydujące o tym, że czasami postawy wpływają na zachowanie, a czasami nie. Poszukiwania te podporządkowane były zwykle jednej z trzech strategii: metodologicznej (dopasowanie metod pomiaru postaw i zachowań), strategii poszukiwania moderatorów zgodności (dodatkowych czynników, od których występowanie zgodności zależy) oraz strategii poszukiwania mediatorów (procesów psychicznych, za pośrednictwem których postawy wpływają na zachowanie). Strategia metodologiczna zakłada, że zgodność postaw z zachowaniem jest w rzeczywistości duża, natomiast wiele badań nie jest w stanie jej wykazać, ponieważ dopuszczają się one jednego z dwóch grzechów albo posługują się pojedynczymi aktami behawioralnymi jako wskaźnikami zachowania, albo porównują szczegółowe zachowania z ogólnymi postawami. Remedium na te dwie usterki stanowią, odpowiednio, agregacja danych o zachowaniu i konkretyzacja mierzonej postawy. Wskaźnikiem zachowania jakiegoś rodzaju może być albo pojedynczy akt zachowania (np. wskaźnikiem religijności byłaby obecność w kościele w ostatnią niedzielę), albo zagregowane (uśrednione czy zsumowane) dane o licznych aktach (nie tylko więc chodzenie do kościoła, lecz także modlenie się, przestrzeganie różnych nakazów itp.). Jednorazowy pomiar zachowania jest oczywiście narażony na brak rzetelności (nawet człowiek bardzo religijny mógł zachorować i nie pójść do kościoła) i brak trafności, ponieważ pojedyncza reakcja może zależeć od innych niż postawa wyznaczników i nie być reprezentatywna dla całego zbioru zachowań wyrażających postawę (np. ktoś może rzadko chodzić do kościoła w niedzielę, bo studiuje zaocznie). Stąd też zgodność zachowania z postawami jest zwykle znacznie

Rozdział 8. Postawy

większa dla wskaźników zagregowanych niż pojedynczych. Na przykład zgodność postawy wobec religii z pojedynczym zachowaniem religijnym wynosi przeciętnie 0,14, choć dla wskaźnika agregującego dane o 100 różnych zachowaniach sięga aż 0,63 (Fishbein i Ajzen, 1975). Nawet pojedyncze zachowanie może być jednak dobrze przewidywane, jeżeli tylko stanowiąca źródło przewidywań postawa jest równie szczegółowa, jak ono samo (Ajzen i Fishbein, 1980). W jednym z badań przewidywano na przykład częstość używania pigułki antykoncepcyjnej na podstawie pomiaru szeregu coraz to bardziej konkretnych postaw, a więc wobec (a) kontroli urodzin, (b) pigułki antykoncepcyjnej, (c) używania pigułki, wreszcie (d) używania pigułki przez te dwa lata, w ciągu których mierzono faktyczne zachowania. Im bardziej konkretna była postawa, tym silniejszy okazywał się jej związek z faktycznym używaniem pigułki: w przypadku (a) korelacja wyniosła tylko 0,08, w przypadku zaś (d) aż 0,57 (ibidem). Ponieważ postawa wobec określonego działania skierowanego na obiekt jest zwykle konkretniejsza od ogólnej postawy wobec tego obiektu, ta pierwsza pozostaje też lepszym predyktorem działania niż ta druga – co stanowi ważną przesłankę omawianej dalej teorii działań przemyślanych. Stopień zgodności zachowania z postawą zależy ponadto od innych, „trzecich” zmiennych, zwanych moderatorami (modyfikatorami) zgodności. Mogą się one wiązać z cechami sytuacji, w której dochodzi do danego zachowania, z cechami samego zachowania, a także z cechami postawy. Robert Abelson (1982) wyróżnił trzy interesujące z tego punktu widzenia typy sytuacji: indywidualizujące, dezindywiduujące i skryptowe. Sytuacje indywidualizujące to warunki umożliwiające zachowanie się zgodne z naszymi preferencjami, nakłaniające do myślenia o sobie lub o własnych poglądach i zachęcające do wykorzystywania płynących stąd wniosków w swym działaniu. Najlepiej poznaną klasą takich sytuacji są warunki autokoncentracji, owocujące wzrostem zgodności zachowania z własnymi poglądami. Podobny wpływ wywiera sytuacyjnie wzbudzone myślenie o swojej postawie tuż przed wykonaniem związanego z nią zachowania (Snyder i Gangestad, 1982). Sytuacje dezindywiduujące to warunki, w których następuje czasowe nasilenie identyfikacji jednostki z jakąś grupą, jej symbolami i wartościami w takim stopniu, że osobiste wartości i opinie osoby przestają regulować jej zachowanie (demonstracja, strajk). Zgodność zachowania z indywidualnymi poglądami czy postawami poszczególnych

8.3.  Konsekwencje postaw

członków grupy zanika w tych warunkach, ponieważ sensem zachowania staje się nie ekspresja siebie, lecz wyrażanie symbolicznych wartości grupy (stopień uczestniczenia w strajku z reguły nie ma związku z postawą poszczególnych uczestników wobec pracy). Wreszcie sytuacje skryptowe to warunki, które mniej lub bardziej automatycznie inicjują gotowy już ciąg działań, czyli skrypt (zob. rozdz. 3.1.1), dobrze utrwalony i mniej więcej jednakowy dla wszystkich osób go posiadających. Podczas wojskowej parady, egzaminu czy pogrzebu wszyscy zachowujemy się w bardzo podobny sposób, ponieważ dla każdej z tych sytuacji istnieje dość sprecyzowany scenariusz zachowań wykluczający wpływ własnych postaw czy upodobań uczestników na ich postępowanie. W ten właśnie sposób Abelson wyjaśnia na przykład przytoczony poprzednio wynik, że nawet uprzedzeni do Chińczyków właściciele hotelików obsługują ich podobnie jak wszystkich innych klientów. Przyjmując nowego klienta, właściciel hotelu nie zastanawia się nad swoimi postawami rasowymi, lecz realizuje skrypt „przyjmowanie nowego gościa”, a więc zapisuje go do książki meldunkowej, sprawdza jego potencjalną wypłacalność (a nie rasę) itd. Cechy postawy decydujące o zgodności postawa–zachowanie to jej ważność, bezpośredniość genezy postawy i stopień jej wewnętrznej jednorodności. Postawy ważne, dotyczące kwestii, które wywierają bezpośredni wpływ na nasze losy, oczywiście chętniej wprowadzamy w życie niż postawy wobec kwestii, które nas osobiście nie dotyczą. Podobnie postawy wywodzące się z naszych osobistych doświadczeń z danym obiektem generują zachowania bardziej z nimi zgodne, gdyż postawy te są dla nas ważniejsze, jaśniej zdefiniowane i bardziej oporne na zmianę od tych przejętych od innych ludzi (Fazio i Zanna, 1981). Postawy mogą wpływać na zachowanie, kształtując albo sposób spostrzegania ich obiektu, albo świadome intencje zachowania się w ten, a nie inny sposób wobec niego (Fazio, 1990). Pozytywna postawa wobec własnej teściowej może więc prowadzić do prawienia jej komplementów i sprawiania drobnych przyjemności na zasadzie automatycznej interpretacji jej zachowań w pozytywny sposób, co wiedzie do równie pozytywnych zachowań własnych (widzimy, że jest miła, więc stosownie do tego reagujemy), albo na zasadzie świadomej intencji („lubię ją, więc powiem jej coś miłego”). Pierwszy z tych mechanizmów bazuje na omówionym poprzednio wpływie postawy na sposób spostrzegania jej obiektu, na interpretację jego zachowań i na selektywność zapamiętywania do-

211 tyczących go danych. Ilustruje go górna część ryciny 8.5. Kluczowe dla tego modelu (sformułowanego przez Fazio, 1986) jest pojęcie aktywizacji postawy. Jak wykazały poprzednio omawiane badania, postawa ulega aktywizacji wskutek samego pojawienia się jej obiektu w polu naszego widzenia. Przeżywanie nawet słabych pozytywnych uczuć w trakcie spostrzegania danego obiektu powoduje tendencyjność w przetwarzaniu informacji na jego temat, na przykład selektywnie zauważamy zgodne z przeżywanym afektem, pozytywne cechy obiektu lub uważamy dane pozytywne za bardziej wiarygodne od negatywnych. W rezultacie widzimy własności obiektu jako bardziej pozytywne niż w wypadku braku postawy, a cały kontakt z nim jest definiowany jako przyjemny i pozytywny, co prowadzi do własnego zachowania zgodnego z tą definicją. Jednakże, jak ilustruje rycina 8.4, definicja zdarzenia uwarunkowana jest nie tylko spostrzeganiem obiektu postawy, lecz także definicją danej sytuacji i normami zachowania w niej. Jeżeli uczeń spotyka się na przykład z agresją ze strony nauczyciela, to sposób widzenia tego ostatniego dyktuje silnie negatywne zachowanie w stosunku do niego. Uczeń zdaje sobie jednak sprawę z norm nakazujących szacunek dla nauczyciela i z negatywnych dla siebie konsekwencji ich złamania, co w oczywisty sposób będzie go powstrzymywać od ujawnienia swojej postawy w zachowaniu. Za modelem tym przemawia wzrost zgodności zachowania z postawą wskutek wzmacniania tej ostatniej, na przykład przez nasilanie skojarzenia między widokiem obiektu postawy a emocjonalnym doń stosunkiem wskutek wielokrotnego przypominania o tym skojarzeniu. Zgodność rośnie także wtedy, kiedy postawa niekoniecznie jest silna, ale kiedy ją sobie przypomnimy tuż przed podjęciem krytycznego zachowania (a więc kiedy zostanie zaktywizowana w momencie zachowania). W pewnym eksperymencie na przykład stawiano ludzi w sytuacji wyboru – wziąć udział czy nie w badaniu psychologicznym, do którego zapraszało ogłoszenie na plakacie. Choć poprzednie pomiary wykazały, że wszyscy oni mieli pozytywną postawę wobec badań psychologicznych, tylko 25% zdecydowało się uczestniczyć w badaniu. Niemniej procent ten rósł do 60, kiedy w momencie czytania ogłoszenia stojący obok inny student (w rzeczywistości pozorant) mówił do tych osób: „To, czy weźmiesz w tym udział, czy nie, zależy od tego, co myślisz o eksperymentach psychologicznych” (Snyder i Kendzierski, 1982). Istotną cechą modelu Fazio jest automatyczny, nieświadomy charakter procesów psychicznych

Rozdział 8. Postawy

212 Aktywizacja ⇒tendencyjność ⇒ treść spostrzeżeń ⇒ definicja ⇒ zachowanie postawy spostrzegania dotyczących obserwowanego obiektu postawy zdarzenia ⇑ normy ⇒ definicja sytuacji

↓ JEST

Motywacja do rozważania własnej postawy Możliwość rozważania własnej postawy

NIE MA ↑

1) przekonanie, że dane zachowanie ⇒ postawa wobec zachowania prowadzi do danych efektów ⇓ 2) ocena tych efektów 1) przekonanie, że inni uważają, iż powinienem zachować się w dany sposób 2) motywacja do ulegania innym

intencja ⇒ zachowanie ⇑ ⇒ subiektywna norma

Rycina 8.4. Dwa modele procesów psychicznych pośredniczących między postawą a zachowaniem: tendencyjne spostrzeganie obiektu postawy (Fazio, 1986) i teoria działań przemyślanych (Ajzen i Fishbein, 1980)

pośredniczących między samą postawą a wyraża­ jącym ją zachowaniem. Natomiast w pełni uświadamiany, kontrolowany przebieg procesów prowadzących do wpływu postawy na zachowanie postuluje teoria działań przemyślanych Ajzena i Fishbeina (1980), przedstawiona w dolnej części ryciny 8.4. Zgodnie z nią zachowanie stanowi bezpośrednią konsekwencję świadomej intencji działającego człowieka. Treść intencji uwarunkowana jest dwoma czynnikami: postawą wobec danego działania (która z kolei zależy od przekonania, że działanie prowadzi do określonych rezultatów i od ich oceny) oraz subiektywnej treści dotyczących go norm społecznych. Taka subiektywna norma zależy z kolei od przekonania człowieka, że inni, ważni dla niego ludzie uważają, iż powinien się w dany sposób zachować oraz od motywacji do ulegania tym wymaganiom. Zgodność rzeczywistego zachowania z postawą okazuje się więc tym większa, im słabiej intencja jest uzależniona od norm obowiązujących (zdaniem działającego człowieka) w danej sytuacji. W szczególności kiedy inni oczekują zachowań sprzecznych z intencją podsuwaną nam przez własną postawę, a nasza motywacja do ulegania temu naciskowi jest duża (np. dlatego, że inni dysponują silnymi nagrodami czy karami), związek zachowania z naszą wobec niego postawą ulega zupełnemu zanikowi. Ogólnie rzecz biorąc, teorię działań przemyś­ lanych potwierdza wiele badań, choć wymaga ona też pewnych modyfikacji. Po pierwsze, intencje zależą nie tylko od postawy wobec zachowania i subiektywnej normy, lecz także od trzeciego czynnika, jakim jest spostrzegana przez człowieka kontrola zachowania, czyli oczekiwanie, że jest w stanie je zrealizować. Koncepcję zmodyfikowaną o ten trzeci czynnik Ajzen (1988) na-

zwał teorią zachowań planowych. Po drugie, postawa nie zawsze wpływa na zachowanie za pośrednictwem świadomych intencji. Metaanalizy Ouellette i Wood (1998) wykazały, że intencje odgrywają dużą rolę w wypadku zachowań rzadko wykonywanych (takich jak krwiodawstwo), natomiast w wypadku zachowań nawykowych (jak zapinanie pasów bezpieczeństwa) intencja jest znacznie słabszym ich predyktorem niż to, co człowiek robił w przeszłości. Oczywiście również model Fazio zaprezentowany na rycinie 8.4 zakłada, że świadome intencje w ogóle nie są potrzebne do wpływu postawy na zachowanie. Jak więc jest możliwe, aby oba modele procesów łączących postawę z zachowaniem były prawdziwe? W odpowiedzi na to pytanie pomaga właśnie fakt, że model Fazio postuluje automatyczność procesów pośredniczących między postawą a zachowaniem, podczas gdy teoria działań przemyślanych postuluje świadomy, kontrolowany ich przebieg. Podsumowując, między postawą a zachowaniem mogą pośredniczyć dwa rodzaje procesów: postawa może decydować o ukształtowaniu świadomej intencji działania w określony sposób bądź też pozytywnie lub negatywnie utendencyjniać spostrzeganie aktualnych własności jej obiektu, co prowadzi do odpowiednio pozytywnych lub negatywnych zachowań skierowanych na ten ostatni. Pierwszy z tych procesów występuje jedynie wtedy, kiedy istnieje zarówno motywacja do przemyś­ lenia konsekwencji własnej postawy, jak i sytuacyjne warunki umożliwiające przeprowadzenie takich deliberacji. Drugi ma charakter automatyczny, może więc występować pod nieobecność zarówno szczególnej motywacji, jak i możliwości przemyślenia własnych decyzji. Nietrudno zauważyć, że oddziaływanie większości poprzednio omawianych moderatorów zgodności postawy z zachowaniem wyjaśnić można przez odwołanie się do owych automatycznych bądź przemyślanych procesów pośredniczących między tymi dwoma czynnikami. Przedstawione dotąd wnioski stają się nieco bardziej skomplikowane, jeśli zauważyć, że ludzie reagują oporem na perswazję traktowaną jako próba odebrania im wolności i swobody wyboru (zob. ramkę Teoria 17). Taką próbą perswazji są na przykład slogany reklamowe – ludzie świetnie zdają sobie sprawę z tego, że ich celem jest właś­ nie perswazja (i dlatego reagują oporem), choć nie uświadamiają sobie, że dokładnie identyczną funkcję spełniają same nazwy marek, i dlatego reagują zgodnie z intencją pokazującego je nadawcy. Przekonuje o tym seria badań, w których uczest-

8.4.  Teorie zmian postaw

8.4.  Teorie zmian postaw Niemal każda teoria psychologii społecznej jest także teorią zmiany postaw – poczynając od przedstawionych poprzednio teorii genezy postaw, a kończąc na tak ogólnych koncepcjach, jak teoria atrybucji czy dysonansu poznawczego. Wynika to zarówno z niezwykłej popularności zmian postaw jako tematyki badawczej, jak i z różnorodności procesów psychicznych pośredniczących w rozmai­tych ich mechanizmach. W tej sytuacji przegląd teorii zmian postaw musi być z konieczności bardzo selektywny i zostanie tu ograniczony zaledwie do dwóch koncepcji, których następstwo ilustruje rozwój sposobu myślenia psychologii o zmianie postaw. 8.4.1.  Procesualny model perswazji Procesualny model perswazji, sformułowany przez Williama McGuire’a (1985), stanowi kontynuację wcześniejszych prac nad perswazją grupy badaczy z Uniwersytetu Yale, takich jak Carl Hovland, Irving Janis i in. W myśl tego modelu ostateczny efekt komunikatu perswazyjnego zależy od co najmniej pięciu etapów jego przetwarzania: uwagi, zrozumienia treści, ulegania jego argumentom, utrzymywania tej zmienionej posta-

200 189

Oszczędzaj Kontrolne Wydawaj

185

180 Gotowość wydawania (dolary)

nikom wyświetlano albo nazwy marek związanych z oszczędzaniem (u nas byłaby to Polska Kasa Oszczędności), albo slogany nawołujące do oszczędzania („Oszczędź pieniądze. Żyj lepiej”). Innym wyświetlano marki lub slogany zachęcające do wydawania pieniędzy, w warunkach kontrolnych zaś treści neutralne. Następnie wszyscy brali udział w rzekomo zupełnie odrębnym eksperymencie nad zachowaniami konsumenckimi, gdzie deklarowali, ile pieniędzy są gotowi wydać na różne produkty. Jak wynika z ryciny 8.5, badani, którym wyświetlano nazwy marek, zachowywali się zgodnie z teorią Fazio – im bardziej aktywizowane treści skłaniały do wydawania pieniędzy, tym więcej byli gotowi wydać. Natomiast slogany reklamowe budziły opór i badani postępowali dokładnie odwrotnie. Co ciekawe, ten opór przed próbami perswazji jest przy tym zupełnie nieświadomy. Po wyświetlaniu zdań niebędących sloganami, a zachęcających do oszczędzania lub wydawania pieniędzy, uczestnicy zachowywali się zgodnie z tymi hasłami, kiedy jednak tuż przed każdym zdaniem wyświetlano podprogowo (przez 15 milisekund) słowo „slogan”, reagowali oporem – czyli tak jak na slogany.

213

160

151 143

140

120 105 100

94

80 nazwy marek

slogany Aktywizowano

Rycina 8.5. Deklarowana gotowość wydawania pieniędzy w warunkach aktywizacji nazw marek lub sloganów reklamowych związanych z oszczędzaniem bądź wydawaniem pieniędzy Źródło: Laran, Dalton i Andrade, 2011.

wy i wykorzystania jej we własnym zachowaniu odbiorcy komunikatu. Pierwszym warunkiem skutecznego oddziaływania przekazu jest oczywiście jego zauważenie przez odbiorcę. To właśnie niejednakowe obdarzanie uwagą różnych produktów w supermarkecie sprawia, że najlepiej sprzedawane są towary rozmieszczone na półkach na poziomie oczu (gorzej – na poziomie bioder, najgorzej – na poziomie podłogi; Pratkanis i Aronson, 2003). Na podobnej zasadzie kandydat na prezydenta nie będzie miał żadnych szans na wybór, jeżeli nie zostanie przez potencjalnych wyborców zauważony. Stąd też współcześnie wszyscy kandydaci próbują zaprezentować się w mass mediach, często wypowiadając poglądy nie tyle prawdziwe, ile krzykliwe, czyli przyciągające uwagę wyborców. Warunkiem drugim jest zrozumienie komunikatu przez odbiorców – gdy odbiorca ma charakter masowy, oznacza to z reguły liczebną przewagę tych, którzy lepiej rozumieją przekazy raczej proste niż złożone. Warunek trzeci stanowi uleganie przekazowi, a więc akceptacja jego argumentów. Niemniej kandydat, któremu nawet udało się wyborców przekonać, nie wygra wyborów, jeżeli nie utrzymają oni swoich zmienionych postaw (i ulegną późniejszej kontrpropagandzie innego kandydata) bądź nie wprowadzą ich w życie (i nie pójdą na wybory z powodu deszczu). Dwa pierwsze etapy ukazane na rycinie 8.6 decydują o odbiorze przekazu i wspólnie z uleganiem składają się na dwuczynnikowy model perswazji (odbiór x uleganie), który najczęściej był używa-

Rozdział 8. Postawy

214

Tabela 8.5. Średnia zmiana postaw w zależności od złożonej argumentacji zawartej w przekazie i od inteligencji odbiorców

MODEL DWUCZYNNIKOWY

Odbiór Uwaga

X

Zrozumienie

x

Uleganie

x

Utrzymanie zmiany

x

Argumenty

Brak argumentów

Niska

1,68

1,67

Średnia

1,56

0,87

Wysoka

2,03

0,46

Inteligencja

Zachowanie

Rycina 8.6. Procesualny model perswazji Źródło: w adaptacji według McGuire’a 1985.

ny do wyjaśnienia wielu zależności stwierdzanych w eksperymentalnych badaniach nad skutecznością perswazji. Ważna zaleta tego procesualnego modelu perswazji wiąże się z przyjmowanym przezeń założeniem, iż wystąpienie każdego procesu zilustrowanego na rycinie 8.6 uwarunkowane jest zaistnieniem etapu poprzedniego. Ponieważ prawdopodobieństwo wystąpienia każdego z tych procesów jest dalekie od jedności, a prawdopodobieństwo każdego kolejnego procesu – uzależnione od łącznego prawdopodobieństwa procesów poprzednich, im dalszy etap, tym mniejsza szansa na jego pojawienie się. Najłatwiej jest więc ściągnąć uwagę odbiorcy i sprawić, by nas zrozumiał, trudniej – sprawić, by uległ naszym argumentom, a najtrudniej – utrzymać zmienioną postawę i wprowadzić ją w życie. Drugą zaletą procesualnego modelu perswazji jest szeroki zakres – pozwala on uwzględnić większość z charakteryzowanych dalej wyznaczników skuteczności perswazji, a także wyjaśnić sprzeczne efekty tego samego czynnika, gdyż ta sama zmienna może w różny sposób wpływać na poszczególne etapy perswazji. Na przykład duża inteligencja odbiorcy podwyższa zdolność do zrozumienia przekazu, co nasila szansę skutecznej perswazji. Zarazem jednak inteligencja sprzyja formułowaniu własnych kontrargumentów w odpowiedzi na przekaz, co hamuje skłonność do ulegania perswazji. Które z tych oddziaływań przeważy? Jednym z istotnych czynników pozostaje tu złożoność argumentacji popierającej przekaz. Gdy argumentacja jest złożona, to im większa inteligencja odbiorców, tym większa ich zdolność do jej zrozumienia, a w konsekwencji – tym większa zmiana postawy. Gdy jednak argumentacja jest prosta bądź nie ma jej wcale, inteligencja nie będzie już wpływać na zrozumienie przekazu (wszyscy odbiorcy są w stanie go zrozumieć), natomiast nadal będzie oddziaływać na zdolność do formułowania własnych kontrargumentów, a więc hamować uleganie przekazowi. W zgodzie z tym rozumowaniem Eagly i Warren (1976) wykazały, że jeżeli przekazowi („penicylina powinna zostać zakazana”)

Źródło: Eagly i Warren, 1976, s. 224.

nie towarzyszyła żadna argumentacja, to zmiana postaw malała wraz ze wzrostem inteligencji odbiorców. Kiedy jednak temu samemu przekazowi towarzyszyła skomplikowana argumentacja medyczna, zmiana postaw rosła wraz z inteligencją odbiorców, gdyż była ona warunkiem zrozumienia tej argumentacji. 8.4.2.  Teorie dwutorowości perswazji Procesualny model perswazji zakłada, że zmiana postaw jest efektem przemyślanego i świadomego przetwarzania informacji. Człowiek jednak w oczywisty sposób nie zawsze jest takim racjonalnym „naukowcem z ulicy”, a zmiana postaw może być także skutkiem różnych niezbyt racjonalnych procesów. Uwzględnia to model szans rozpracowania przekazu, którego autorami są Richard Petty i John Cacioppo (1990). Zakłada on, że zmiana postawy może dochodzić do skutku dwoma różnymi torami – centralnym i peryferyjnym. Centralny tor perswazji ma u swoich podstaw staranne i przemyślane przetwarzanie informacji zawartej w przekazie, a podstawową przesłanką skuteczności tegoż jest jego zdolność do wywoływania przychylnych reakcji poznawczych (myśli i sądów) odbiorcy. Im bardziej reakcje przychylne przekazowi górują nad nieprzychylnymi, tym większa szansa na zmianę postawy w kierunku zgodnym z jego stanowiskiem. Zmiana zależy więc głównie od jakości zawartej w przekazie argumentacji, ma trwały charakter, jest odporna na kontrpropagandę i wprowadzana przez odbiorcę w jego zachowanie. Peryferyjny tor perswazji opiera się natomiast nie tyle na rozważaniu merytorycznej wartości otrzymanej informacji, ile na powierzchownym zidentyfikowaniu jakiegoś sygnału sugerującego pozytywny lub negatywny stosunek do stanowiska oferowanego w przekazie. Takim sygnałem może być na przykład sympatyczność albo antypatyczność jego nadawcy, jego duży autorytet albo to, co robią inni ludzie w odpowiedzi na ten przekaz. Rozpoznanie takiego zachęcającego do uległości sygnału powoduje przesunięcie postawy odbiorcy

8.4.  Teorie zmian postaw

w kierunku stanowiska oferowanego w przekazie, zmiana ta nie ma jednak charakteru trwałego, łat­ wo zanika wskutek późniejszej kontrpropagandy i rzadko jest wprowadzana przez odbiorcę we włas­ne zachowanie. Podobne rozróżnienie między systematycznym i heurystycznym przetwarzaniem przekazu sformułowała Shelly Chaiken (1980). Przetwarzanie systematyczne ma charakter przemyślany i „głęboki”, przetwarzanie heurystyczne zaś to chodzenie „na skróty” i zastępowanie systematycznej analizy argumentów prostymi, automatycznie wykorzystywanymi regułami typu „im więcej argumentów, tym lepiej”, „skoro wszyscy w to wierzą, to i ja uwierzę”. Skutecznymi heurystykami uległości są na przykład często powtarzane frazy „nie stawiaj wszystkiego na jedną kartę”, „nie chowaj głowy w piasek” – przekazy wyrażone za pomocą takich idiomatycznych wyrażeń są skuteczniejsze od tych zawierających te same treści wyartykułowane bez ich użycia – jednak tylko wtedy, gdy perswazja toczy się torem peryferyjnym, na przykład wskutek towarzyszących jej dystraktorów (Howard, 1997). Podstawową różnicą między tymi dwoma torami perswazji jest poziom rzeczywistego rozpracowania przekazu i zawartej w nim argumentacji przez odbiorcę. Rozpracowanie jest silne przy centralnym, a słabe przy peryferyjnym torze perswazji, o czym świadczy odmienność skutków wywoływanych przez argumentację silną (wzbudzającą znacznie więcej reakcji przychylnych niż nieprzychylnych) i słabą (gdzie nie ma przewagi reakcji przychylnych). Jeżeli odbiorcy bardziej zmieniają poglądy przy argumentacji silnej niż słabej, wskazuje to na centralny tor perswazji. Jeżeli różnica między argumentami silnymi i słabymi zanika, wynika stąd, że perswazja toczy się torem peryferyjnym. Szanse rozpracowania przekazu rosną, kiedy odbiorca jest motywowany do jego przetwarzania, a więc z jakiegoś powodu chce się z nim zapoznać, oraz wtedy, kiedy jest w stanie to zrobić, czyli jest zdolny do przetworzenia przekazu dzięki warunkom albo zewnętrznym (np. ma wystarczająco wiele czasu), albo wewnętrznym (np. ma wystarczającą inteligencję). Gdy zarówno motywacja, jak i zdolność do przetwarzania przekazu są duże, perswazja toczy się torem centralnym. Kiedy brak jest albo motywacji, albo zdolności, albo ich obu, przekaz nie jest rozpracowywany i perswazja toczy się torem peryferyjnym, jak ilustruje schemat na rycinie 8.7. Teorie dwutorowości perswazji wykorzystują więc rozróżnienie między świadomym i automaty-

215 KOMUNIKAT PERSWAZYJNY

Motywacja do przetwarzania? Tak

Nie Nie

Możliwości przetwarzania?

Występują wskaźniki ulegania?

Tak

PERYFERYJNA ZMIANA POSTAWY

Nie

Tak Argumentacja wywołuje zmiany przekonań?

Nie

BRAK ZMIANY POSTAWY

Tak CENTRALNA ZMIANA POSTAWY

Rycina 8.7. Uproszczony schemat teorii dwutorowości perswazji (model szans rozpracowania przekazu) Źródło: na podstawie teorii Petty i Cacioppo, 1986.

cznym przetwarzaniem informacji (zob. rozdz. 8.1), dzięki czemu problematyka zmiany postaw zostaje powiązana z ogólniejszą teorią funkcjonowania ludzkiego umysłu. Pozwala to wykorzystać szereg prawidłowości stwierdzonych przez badaczy poznania społecznego do wyjaśniania zjawisk z zakresu perswazji. Na przykład wiadomo, że obecność pochłaniających uwagę dystraktorów może uniemożliwić świadome (wymagające uwagi), a wymusić automatyczne (i niewymagające uwagi) przetwarzanie informacji. Przeniesienie tej reguły do problematyki zmiany postaw zaowocowało badaniami dowodzącymi, że wprowadzenie dystraktorów podczas perswazji osłabia wpływ tych czynników, których oddziaływanie opiera się na świadomym przetwarzaniu przekazu (np. jakość argumentacji), a nasila wpływ czynników, których działanie bazuje na automatycznym, powierzchownym przetwarzaniu informacji (np. atrakcyjność nadawcy; Petty i Cacioppo, 1986). Drugą zaletą teorii dwutorowości perswazji jest ich szeroki zakres – pozwalają wyjaśniać wpływ wywierany na perswazję przez liczne zmienne i zgrupować je w trzy kategorie. Takie zmienne, jak jakość argumentacji, liczba nowych argumentów czy sposób organizacji przekazu, wpływają na wnioski wyciągane przez odbiorcę w trakcie rozpracowywania przekazu, gdy perswazja toczy się torem centralnym. Inne zmienne, takie jak wiarygodność czy atrakcyjność nadawcy, jego podobieństwo do odbiorcy, długość przekazu czy reakcje współodbiorców, oddziałują na perswazję dzięki temu, że stanowią sygnały ulegania bądź nieulegania przekazowi, gdy toczy się ona torem

Rozdział 8. Postawy

216 peryferyjnym. Trzecia grupa zmiennych oddziałuje na perswazję dzięki swojemu wpływowi na szanse rozpracowania przekazu, a więc decydowaniu, którym torem perswazja się potoczy. Są to zmienne wyznaczające albo motywację do przetwarzania przekazu – ważność postawy czy stopień, w jakim poruszana w przekazie sprawa osobiście dotyczy odbiorcy – albo zdolność do tego, takie jak dys-

traktory, powtórzenia argumentów, inteligencja i wiedza odbiorcy. Te zalety teorii dwutorowości perswazji sprawiają, że w dokonanym niżej przeglądzie wyznaczników skutecznej zmiany postaw ta właśnie teoria będzie najczęściej przywoływana jako wyjaśnienie wpływu różnych zmiennych na skuteczność perswazji.

Problem 8: Czy reklamy oddziałują na podświadomość? Istnienie peryferyjnego toru perswazji nasuwa pytanie, czy możliwa jest perswazja na drodze zupełnie podświadomej. Czy można kogoś przekonać oddziaływaniem podświadomym, a więc pomijającym jego wolę i kontrolę? Takie podejrzenie gnębi ludzi przynajmniej od połowy XX wieku, kiedy to niejaki James Vicary, prywatny specjalista od reklamy, ogłosił wyniki eksperymentu, w którym jakoby przekonał tysiące widzów kinowych do znacznego wzrostu konsumpcji, wyświetlając im podprogowo polecenia „Jedz popcorn” i „Pij coca-colę”. Wyników tych nikomu nie udało się powtórzyć, choć wielu próbowało, czasami w pomysłowy sposób. Na przykład jeden z kanałów telewizji kanadyjskiej podczas popularnego programu wyświetlał 352 razy podprogowy komunikat „zadzwoń teraz”, niemniej częstość korzystania z telefonów na obszarze, gdzie program nadawano, wcale nie wzrosła (Pratkanis i Aronson, 2003, s. 250). A jednak ludzie dość powszechnie wierzą w możliwość oddziaływania podprogowego, do tego stopnia, że w wielu krajach podprogowa reklama jest zabroniona prawem, a wartość biznesu dotyczącego „taśm samopomocowych” ocenia się na 50 milionów dolarów rocznie. Płyty te zawierają muzykę klasyczną i podprogowe komunikaty rzekomo podnoszące samoocenę („Bardzo siebie cenię i znam swoją wartość”) albo pamięć („Moja zdolność zapamiętywania i przypominania rośnie z każdym dniem”). Pratkanis i współpracownicy dawali badanym takie taśmy z prośbą, aby słuchali ich codziennie przez pięć tygodni (zgodnie z zaleceniem producenta). Zmierzyli im też zarówno samoocenę, jak i zdolności pamięciowe przed akcją i po jej zakończeniu. Nie stwierdzili żadnego faktycznego wzrostu, choć uczestnicy byli subiektywnie przekonani o wzroście samooceny (nawet kiedy słuchali taśm „naprawdę” polepszających pamięć) bądź pamięci (nawet kiedy słuchali taśm „polepszających” pamięć). Siła autosugestii jest naprawdę wielka! Badania omawiane w rozdziałach 2 i 3 wyraźnie dowodzą jednak możliwości podprogowych oddziaływań na przetwarzanie informacji, a nawet na działania, pod warunkiem że są one proste. Johan Karremans i współpracownicy (2006) rozumowali, że podprogowa ekspozycja nazwy marki faktycznie może nasilić skłonność do jej wybierania, jeżeli człowiek już jest zmotywowany do konsumpcji. Dlatego wprowadzili badanych w stan pragnienia (prosząc o zjedzenie słodko-słonego ciastka, o którym wiadomo było, że chce się po nim pić), a następnie podprogowo eksponowali nazwę marki Lipton-ice, wyświetlając ją wielokrotnie przez 27 milisekund (czas zbyt krótki do świadomego jej odczytania) w przerwach między znacznie dłużej (nadprogowo) wyświetlanymi ciągami liter BBBBBBBBBB lub BBBBBBbBBB – zadaniem uczestników było wskazywanie, czy w ciągu liter jest jakaś mała litera, czy nie. Następnie – pod pretekstem udziału w odrębnym badaniu konsumenckim – precyzowali oni, czy woleliby napić się Lipton-ice, czy raczej Spa Rood (holenderska marka wody) i oceniali natężenie chęci jej spożycia. Jak przekonują dane z tabeli 8.6, pośród spragnionych prymowanie okazało się skuteczne – aż 85% wybierało Liptona w porównaniu z 54% z grupy kontrolnej. Niemniej pośród niespragnionych prymowanie marki było zupełnie nieskuteczne. Podobnie sprawy się miały dla ocen chęci wypicia (a także w drugim badaniu, gdzie nie manipulowano pragnieniem, a tylko pytano badanych, jak dalece chciało im się pić w trakcie jego trwania). Ponieważ wiadomo z rozdziału 3, że same cele mogą być aktywizowane w sposób automatyczny, badania te wskazują, że proste przekazy mogą podprogowo oddziaływać na ludzkie zachowanie. Nic jednak nie świadczy o tym, że podobną drogą można było implantować złożone instrukcje („Pojedź do Tesco, tego na zachodzie miasta, odnajdź na trzeciej półce piątego regału makaron nitki firmy Stuligrosz i kup pięć paczek”). Tabela 8.6. Wpływ podprogowego prymowania marki Lipton na jej wybór i chęć spożycia przez badanych spragnionych lub nie Spragnieni

Niespragnieni

Odsetek wybierających   prymowanie

85

20

  brak prymowania

54

31

Chęć wypicia (1–7)   prymowanie

5,06

4,18

  brak prymowania

3,20

3,89

Źródło: Karremans, Stroebe i Claus, 2006, s. 796.

8.5.  Wyznaczniki zmiany postaw

217

8.5.  Wyznaczniki zmiany postaw Przejrzyste uporządkowanie różnych wyznaczników zmiany postaw umożliwia bardzo prosty schemat aktu komunikacji, zawierający się w formule „kto, co, w jaki sposób, do kogo i z jakim efektem mówi”. Wyznaczniki skutecznej perswazji można więc podzielić na dotyczące kolejno: nadawcy komunikatu, treści i organizacji komunikatu, środka, za pomocą którego jest on przekazywany, i wreszcie samego odbiorcy przekazu (ryc. 8.8).

PRZEKAZ (TREŚĆ)

NADAWCA

ODBIORCA

ORGANIZACJA PRZEKAZU

MEDIUM PRZEKAZU

Rycina 8.8. Podstawowy schemat aktu komunikacji porządkujący rodzaje czynników decydujących o skuteczności perswazji Źródło: opracowanie własne.

Znaczna większość naszych postaw i wiedzy w ogóle dotyczy takich obiektów, z którymi nie mamy osobistych kontaktów, a nawet postawy wobec obiektów znanych nam z własnego doświadczenia często są kształtowane informacjami uzyskanymi z zewnętrznych źródeł. Tych jednak jest wiele, a w wypadku istotnych problemów różne źródła głoszą odmienne lub sprzeczne opinie – nawet prognozy pogody bywają niejednakowe w poszczególnych stacjach telewizyjnych. Komu więc wierzymy? Jacy nadawcy są wiarygodni? Liczne badania przekonują, że wiarygodni są nadawcy kompetentni (posiadający wiedzę fachową), o czystych intencjach (godni zaufania, bo nie manipulują naszymi poglądami dla własnej korzyści), atrakcyjni (których lubimy) oraz podobni do nas samych. Własności skutecznego nadawcy z reguły nie są jego obiektywnie istniejącymi cechami, takimi jak wzrost czy kolor włosów. W większym lub mniejszym stopniu są one wytworem samych odbiorców. Przekazy osób kompetentnych (będących ekspertami w danej dziedzinie) wywołują silniejsze zmiany niż identyczne w treści przekazy podpisane przez nadawców mało kompetentnych. Ci ostatni mogą wręcz uzyskiwać efekt bumerangowy, czyli wywoływać zmiany w kierunku odwrotnym do zmierzonego. Z punktu widzenia teorii dwutorowości perswazji wiarygodność nadawcy jest sygnałem przekonującej treści przekazu, który powinien podnosić skuteczność perswazji tylko przy peryferyjnym jego przetwarzaniu, tzn. wtedy, kiedy odbiorca albo mało interesuje się całą kwestią podnoszoną w przekazie, albo nie jest w stanie przetwarzać rzeczywistej treści argumentacji. Kiedy jednak istnieje zarówno możliwość, jak i motywacja do przetwarzania argumentów, to ich siła, a nie wiarygodność źródła, powinna decydować o skuteczności perswazji. Przewidywanie to potwierdził elegancki eksperyment, w którym przekonywano

studentów o konieczności wprowadzenia rozleg­ łego egzaminu z kierunkowych przedmiotów na zakończenie studiów (Petty, Cacioppo i Goldman, 1981). Manipulowano przy tym niezależnie wielkością osobistego zaangażowania odbiorców, siłą argumentów i wiarygodnością ich nadawcy. W warunkach dużego zaangażowania szło o egzaminy czekające samych odbiorców perswazji, w warunkach zaangażowania słabego – o egzaminy planowane w odległej przyszłości. W warunkach argumentacji silnej badani otrzymywali osiem dobrze sformułowanych argumentów na rzecz egzaminu, w warunkach argumentacji słabej – osiem argumentów rozwodnionych i słabych. Wreszcie połowie uczestników przedstawiano te argumenty jako wynik dyskusji uczniów lokalnej szkoły średniej, połowie zaś jako wynik dociekań ministerialnej komisji do spraw kształcenia. Jak pokazuje rycina 8.9, w warunkach małego zaangażowania od0,8

MAŁE ZAANGAŻOWANIE

DUŻE ZAANGAŻOWANIE

0,6 0,4

Zmiana postawy

8.5.1.  Nadawca

0,2 0

Argumenty słabe Argumenty silne

–0,2 –0,4 –0,6 –0,8 mała

duża

mała

duża

Wiarygodność nadawcy

Rycina 8.9. Zmiana postaw u odbiorców o małym lub dużym zaangażowaniu w sprawę pod wpływem argumentów silnych lub słabych pochodzących od nadawcy o małej lub dużej wiarygodności Źródło: Petty, Cacioppo i Goldman, 1981, s. 852.

Rozdział 8. Postawy

218

8.5.2.  Treść przekazu Najważniejszym aspektem treści przekazu jest siła argumentacji. Omawiane powyżej twierdzenie Fishbeina zakłada, że postawa jest funkcją naszych przekonań o jej obiekcie, a dokładniej siły przekonań, że obiekt ma jakieś własności, oraz natężenia pozytywnych lub negatywnych ich ocen. Argumentacja jest silna wtedy, gdy skutecznie zmienia albo natężenie przekonań odbior-

cy o obiekcie postawy, albo znak i intensywność cząstkowych ocen obiektu wynikających z przypisywanych mu przez odbiorcę cech. A więc argumentacja silna to taka, która przekonuje, że: 1) obiekt postawy ma pozytywne cechy; 2) obiekt nie ma cech negatywnych; 3) charakterystyczne dla obiektu cechy są pozytywne, a nie negatywne. Miarą siły argumentacji używaną w badaniach empirycznych są albo oceny dokonywane przez badanych pilotażowych, albo oszacowania przeprowadzane na podstawie reakcji poznawczych pilotażowych odbiorców – za silne uznawane są argumenty wywołujące większą liczbę reakcji przychylnych niż nieprzychylnych przekazowi. Jakkolwiek najczęściej odbiorcy bardziej są przekonani argumentacją silną niż słabą, zależność ta nie zawsze ma miejsce. Przewiduje to teoria dwutorowości perswazji, a dowodzi inspirowany nią eksperyment, w którym za pomocą silnych lub słabych argumentów przekonywano studentów o konieczności wprowadzenia rozległego egzaminu z przedmiotów kierunkowych na zakończenie studiów. Połowę badanych próbowano przekonać za pomocą trzech, a połowę za pomocą dziewięciu argumentów, w warunkach dużego lub małego zaangażowania, tj. kiedy perspektywa końcowego egzaminu albo osobiście dotyczyła, albo nie dotyczyła badanych studentów. Jak widać na rycinie 8.10, kiedy odbiorcy byli osobiście zaangażowani w kwestię poruszaną w przekazie, argumenty silne bardziej ich przekonały niż słabe. Niemniej oddziaływanie argumentacji silnej i słabej było równie nikłe, kiedy odbiorcy byli słabo zmotywowani do przetwarzania informacji zawartej w przekazie. Podobny zanik przewagi argumentacji silnej 12

MAŁE ZAANGAŻOWANIE

DUŻE ZAANGAŻOWANIE

10,5

10 9 Zmiana postawy

biorców zostali oni bardziej przekonani zarówno silniejszą argumentacją, jak i większą wiarygodnością jej źródła. Wpływ wiarygodności źródła zanikał jednak w warunkach dużego zaangażowania, a wpływ siły argumentacji wzrastał i stawał się jedyną przesłanką skuteczności perswazji. Istotnym wyznacznikiem skuteczności nadawcy jest czystość jego intencji. Oczywiście bardziej wiarygodni są nadawcy spostrzegani jako bezinteresowne źródło obiektywnych informacji, a nie jako manipulanci usiłujący zmienić nasze poglądy dla jakichś własnych ukrywanych korzyści. Nadawca spostrzegany jako źródło informacji jest skuteczniejszy od nadawcy widzianego jako człowiek skoncentrowany na zmianie poglądów odbiorcy. Otwarty nacisk na zmianę poglądów osłabia zaufanie do nadawcy i wywołuje opór wobec jego prób odebrania nam swobody poglądów, przez co te ostatnie jeszcze się umacniają (zgodnie z przedstawianą na końcu tego rozdziału teorią reaktancji). Niemniej ujawnienie perswazyjnej intencji nadawcy w trakcie dokonywania perswazji prowadzi do odrzucenia przekazu jedynie wtedy, kiedy nadawca głosi poglądy sprzeczne z początkową postawą odbiorcy. Gdy poglądy nadawcy są zbieżne z tą ostatnią, hamujący efekt jego perswazyjnej intencji zanika. Im bardziej odbiorca lubi nadawcę, czyli im bardziej nadawca jest atrakcyjny, tym skuteczniejsze są jego zabiegi perswazyjne. Dzieje się tak niezależnie od powodów atrakcyjności nadawcy – a więc zarówno wtedy, kiedy lubimy go dlatego, że jesteśmy z nim zaprzyjaźnieni, albo że jest sławny (choć nie jest ekspertem w dziedzinie, której dotyczy przekaz), jak i wtedy, kiedy jest po prostu przystojny. Powodem większej skuteczności nadawcy lubianego pozostaje z jednej strony skłonność do przypisywania mu czystych intencji, z drugiej zaś – przenoszenie pozytywnych emocji z nadawcy na jego poglądy zawarte w przekazie. Choć wpływy atrakcyjności nadawcy nietrudno stwierdzić, jest ona słabszym wyznacznikiem skutecznej perswazji niż jego kompetencja i czystości intencji.

8

8 6

8

5,1 4,9

4,3

4 2

Argumenty silne Argumenty słabe

1,7

0 3

9

3

9

Liczba argumentów w przekazie

Rycina 8.10. Wpływ siły i liczby argumentów na zmianę postaw w warunkach małego i dużego zaangażowania odbiorców w sprawę, której dotyczy przekaz perswazyjny Źródło: Petty i Cacioppo, 1984, s. 77.

8.5.  Wyznaczniki zmiany postaw

występuje również wskutek spadku możliwości przetwarzania informacji zawartej w przekazie, na przykład z powodu działania dystraktorów (Petty i Cacioppo, 1986). Jak powiadają specjaliści od marketingu: „Jeżeli nie masz nic do powiedzenia, zaśpiewaj to” (może wtedy nikt nie zauważy, że to nic). Inny czynnik związany z treścią przekazu to liczba argumentów i ich powtórzeń. Im więcej argumentów zawiera przekaz, tym większa jego skuteczność, im bowiem więcej argumentów, tym silniejsza wymowa przekazu i większy nacisk na odbiorcę. Ponadto kolejne argumenty oddziaływać mogą jako powtórzenia stanowiska podawanego w przekazie, zgodnie zaś z prawami uczenia się wzrost liczby powtórzeń sprzyja s