Zabezpieczenie społeczne w Polsce

139 Pages • 30,859 Words • PDF • 1.1 MB
Uploaded at 2021-09-24 07:47

This document was submitted by our user and they confirm that they have the consent to share it. Assuming that you are writer or own the copyright of this document, report to us by using this DMCA report button.


Zabezpieczenie społeczne w Polsce

PL

Warszawa 2017

Zabezpieczenie społeczne w Polsce

Warszawa 2017

Zakład Ubezpieczeń Społecznych Opracowanie merytoryczne Anna Pątek Departament Współpracy Międzynarodowej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przy współpracy Departamentu Finansów Funduszy Departamentu Finansów Zakładu Departamentu Legislacyjno-Prawnego Departamentu Orzecznictwa Lekarskiego Departamentu Prewencji i Rehabilitacji Departamentu Realizacji Dochodów Departamentu Rent Zagranicznych Departamentu Statystyki i Prognoz Aktuarialnych Departamentu Świadczeń Emerytalno-Rentowych Departamentu Ubezpieczeń i Składek Departamentu Zasiłków Gabinetu Prezesa oraz Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej Ministerstwa Zdrowia Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Redakcja i korekta Agnieszka Kostrowiecka Projekt graficzny Printomato © Zakład Ubezpieczeń Społecznych Warszawa 2017 Skład i druk: Poligrafia ZUS w Warszawie. Nakład 2000 egz. Zam. nr 2854/17

Spis treści Wstęp.......................................................................................................................................................... 5

1.

Organizacja polskiego systemu zabezpieczenia społecznego......................................6

1.1. Schemat organizacyjny.................................................................................................................. 7 1.2. Działy administracji rządowej....................................................................................................... 8

2.

Ramy prawne systemu zabezpieczenia społecznego...................................................10 2.1. Ustawodawstwo krajowe........................................................................................................... 11 2.2. Międzynarodowe ramy prawne  wiążące Polskę..................................................................... 14 3. Zakład Ubezpieczeń Społecznych – informacje ogólne .............................................18 3.1. Zadania ZUS................................................................................................................................. 20 3.2. Struktura ZUS............................................................................................................................... 22 3.3. Rodzaje ubezpieczeń społecznych i zasady obejmowania tymi ubezpieczeniami.............. 23 3.4. Świadczenia,  za które odpowiada ZUS..................................................................................... 25 4. Finanse ubezpieczeń społecznych......................................................................................28 4.1. Fundusz Ubezpieczeń Społecznych.......................................................................................... 29 4.1.1. Składki.............................................................................................................................. 31 4.1.2. Konta ubezpieczonych................................................................................................... 32 4.1.3. Przychody Funduszu Ubezpieczeń Społecznych........................................................ 35 4.1.4. Wydatki Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ........................................................... 36 4.1.5. Dochodzenie należności od płatników składek.......................................................... 37 4.2. Fundusz Rezerwy Demograficznej............................................................................................ 39 4.3. Fundusz Emerytur Pomostowych.............................................................................................. 42 5. Świadczenia realizowane przez ZUS..................................................................................44 5.1. Ogólne informacje o świadczeniach emerytalnych i rentowych z FUS................................ 45 5.1.1. Waloryzacja emerytur i rent.......................................................................................... 46 5.1.2. Minimalne emerytury i renty......................................................................................... 47 5.1.3. Maksymalne emerytury i renty..................................................................................... 48 5.1.4. Łączenie emerytury lub renty z pracą .......................................................................... 48 5.2. Emerytura..................................................................................................................................... 50 5.2.1. Emerytura w starym systemie emerytalnym............................................................... 51 5.2.2. Emerytura w nowym systemie emerytalnym.............................................................. 53 5.2.3. Emerytura pomostowa................................................................................................... 60 5.2.4. Zamiana renty z tytułu niezdolności do pracy na emeryturę.................................... 60 5.3. Renta z tytułu niezdolności do pracy ....................................................................................... 62 5.4. Renta szkoleniowa....................................................................................................................... 66 5.5. Renta rodzinna............................................................................................................................. 67 5.6. Świadczenia z zakresu prewencji rentowej i prewencja wypadkowa................................... 69 5.6.1. Prewencja rentowa......................................................................................................... 69 5.6.2. Prewencja wypadkowa .................................................................................................. 70 5.7. Renta socjalna.............................................................................................................................. 71 5.8. Świadczenie przedemerytalne................................................................................................... 72 5.9. Wynagrodzenie chorobowe i zasiłek chorobowy................................................................... 75 5.9.1. Kontrola prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy.................... 78 5.10. Świadczenie rehabilitacyjne....................................................................................................... 79

3

5.11. Zasiłek wyrównawczy................................................................................................................. 81 5.12. Zasiłek macierzyński................................................................................................................... 82 5.13. Zasiłek opiekuńczy...................................................................................................................... 86 5.14. Dodatek pielęgnacyjny............................................................................................................... 89 5.15. Dodatek do renty rodzinnej dla sierot zupełnych................................................................... 89 5.16. Zasiłek pogrzebowy.................................................................................................................... 90 5.17. Jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy................................................. 91 5.18. Inne świadczenia i refundacje z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej....... 92

6.

Ubezpieczenie społeczne rolników....................................................................................94

6.1. Organizacja systemu................................................................................................................... 95 6.2. Funkcjonowanie systemu........................................................................................................... 97 6.3. Świadczenia z ubezpieczenia społecznego rolników............................................................ 102 6.3.1. Świadczenia z ubezpieczenia emerytalno-rentowego............................................. 102 6.3.2. Wysokość emerytur i rent rolniczych oraz innych świadczeń z ubezpieczenia emerytalno-rentowego................................................................................................ 105 6.3.3. Świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego..... 107

7. 8.

Powszechne ubezpieczenie zdrowotne......................................................................... 108 Wsparcie materialne dla rodzin, w szczególności dla rodzin z dziećmi................ 112 8.1. Świadczenia rodzinne................................................................................................................ 113 8.1.1. Zasiłek rodzinny i dodatki do tego zasiłku................................................................ 113 8.1.2. Świadczenie rodzicielskie ............................................................................................ 115 8.1.3. Świadczenia opiekuńcze.............................................................................................. 116 8.1.4. Świadczenie wychowawcze w ramach programu „Rodzina 500 plus”................... 118 8.1.5. Jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka.......................................... 118 8.1.6. Jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka wypłacana przez gminy.................................................................................................................... 119 8.2. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego.............................................................................. 120 8.3. Zasiłek dla opiekuna ................................................................................................................ 121

9. Świadczenia z tytułu bezrobocia...................................................................................... 122 10. Pomoc społeczna.................................................................................................................. 126 10.1. Zakres i kryteria przyznawania pomocy społecznej............................................................. 127 10.2. Świadczenia pieniężne z pomocy społecznej......................................................................... 129 10.2.1. Zasiłek stały................................................................................................................... 130 10.2.2. Zasiłek okresowy.......................................................................................................... 131 10.2.3. Zasiłek celowy............................................................................................................... 131 10.2.4. Pomoc na ekonomiczne usamodzielnienie................................................................ 132 10.2.5. Pomoc pieniężna na usamodzielnienie lub kontynuowanie nauki......................... 133 10.3. Inne formy pomocy społecznej................................................................................................ 135 10.3.1. Praca socjalna................................................................................................................ 135 10.3.2. Poradnictwo specjalistyczne....................................................................................... 135 10.3.3. Interwencja kryzysowa................................................................................................ 135 10.3.4. Pomoc w postaci schronienia, posiłku, odzieży........................................................ 136 10.3.5. Sprawienie pogrzebu.................................................................................................... 136 10.3.6. Usługi opiekuńcze......................................................................................................... 136 10.3.7. Ośrodki wsparcia i domy pomocy społecznej........................................................... 137

4

Wstęp Oddajemy w Państwa ręce opracowanie Zabezpieczenie społeczne w Polsce. Jest to zaktualizowana wersja ukazującego się od kilkunastu lat wydawnictwa pod tytułem Ubezpieczenia społeczne w Polsce. Informator przedstawia organizację i ramy prawne polskiego systemu zabezpieczenia społecznego oraz rolę i zadania realizowane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych – największą instytucję publiczną działającą na rzecz polskiego systemu zabezpieczenia społecznego. W szczególności przedstawiamy świadczenia z ubezpieczenia społecznego realizowane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, a więc świadczenia emerytalne i rentowe oraz świadczenia z tytułu choroby i macierzyństwa. W opracowaniu omówiliśmy także podstawowe zasady funkcjonowania obszarów zabezpieczenia społecznego, którymi ZUS nie administruje, takich jak: tt

świadczenia rodzinne,

tt

świadczenia z tytułu bezrobocia,

tt

świadczenia z pomocy społecznej,

tt

świadczenia z ubezpieczenia społecznego rolników,

tt

świadczenia z systemu ubezpieczenia zdrowotnego.

Pragniemy w ten sposób pokazać naszym Czytelnikom w kraju i za granicą pełny obraz systemu zabezpieczenia społecznego w Polsce. Informator ukazuje się w języku polskim, angielskim, niemieckim i rosyjskim. Przypominamy zarazem, że publikacja ta ma charakter popularny i nie jest źródłem prawa ani nie może być podstawą do żadnych roszczeń. Dokładniejsze informacje o ZUS i o polskim systemie ubezpieczeń społecznych są dostępne na naszej stronie – www.zus.pl.

5

1. Organizacja polskiego systemu zabezpieczenia społecznego

Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej

Bezrobocie

wojewódzkie urzędy pracy 16 powiatowe (miejskie) urzędy pracy 341

Świadczenia na rzecz rodziny

wydziały polityki społecznej urzędów wojewódzkich 16 urzędy marszałkowskie lub regionalne ośrodki polityki społecznej 16

organy właściwe (urzędy gmin/ miast lub ośrodki pomocy społecznej albo inne jednostki organizacyjne samorządu terytorialnego) 2497

6

Organizacja polskiego systemu zabezpieczenia społecznego

1.1. Schemat organizacyjny Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej

Pomoc społeczna

wydziały polityki społecznej urzędów wojewódzkich

Emerytury i renty

Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi

Wypadki przy pracy i choroby zawodowe

Choroba i macierzyństwo

Ministerstwo Zdrowia

Ochrona zdrowia

dla pracowników i osób zrównanych

dla rolników

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS)

Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS)

Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ)

oddziały

oddziały regionalne

oddziały wojewódzkie NFZ

16 regionalne ośrodki polityki społecznej 16

powiatowe centra pomocy rodzinie 380

ośrodki pomocy społecznej 2497

43

16

16

inspektoraty 209

placówki terenowe 256

delegatury oddziałów wojewódzkich

biura terenowe 71

7

1.2. Działy administracji rządowej Ustawa z  dnia 4 września 1997 r. o  działach administracji rządowej (Dz.U. z 2017 r. poz. 888, z późn. zm.) określa zadania i kompetencje właściwych ministrów, m.in. w różnych sferach związanych z zabezpieczeniem społecznym. Zgodnie z ustawą dział zabezpieczenie społeczne podlega ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego i obejmuje sprawy: tt

ubezpieczeń społecznych i zaopatrzenia społecznego,

tt

funduszy emerytalnych,

tt

pomocy społecznej i świadczeń dla osób i gospodarstw domowych w trudnej sytuacji materialnej i społecznej,

tt

przeciwdziałania patologiom,

tt

rządowych programów w zakresie pomocy społecznej, w szczególności dla osób i gospodarstw domowych w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, a także dla grup zagrożonych wykluczeniem społecznym,

tt

świadczeń socjalnych, zatrudnienia, rehabilitacji społecznej i zawodowej osób z niepełnosprawnością,

tt

kombatantów i osób represjonowanych,

tt

koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, z wyjątkiem rzeczowych świadczeń leczniczych,

tt

działalności pożytku publicznego, w tym nadzoru nad prowadzeniem tej działalności przez organizacje pożytku publicznego, z wyłączeniem nadzoru nad działalnością w zakresie ratownictwa i ochrony ludności.

Z kolei dział rozwój wsi podlega ministrowi właściwemu do spraw rozwoju wsi. W zakres tego działu wchodzą między innymi ubezpieczenia społeczne rolników. W tym obszarze minister właściwy do spraw rozwoju wsi współpracuje z ministrem właściwym do spraw zabezpieczenia społecznego. Natomiast dział zdrowie obejmuje m.in. sprawy opieki medycznej i zdrowia publicznego, w tym organizacji opieki zdrowotnej, nadzoru nad produktami leczniczymi i wyrobami medycznymi, lecznictwa uzdrowiskowego oraz koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w zakresie rzeczowych świadczeń leczniczych. Dział ten podlega mini-

8

Organizacja polskiego systemu zabezpieczenia społecznego

strowi właściwemu do spraw zdrowia. Opisujemy niektóre z tych kwestii w rozdziale o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym. Dział rodzina obejmuje m.in. sprawy ochrony i wspierania rodzin w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, szczególnie rodzin z dziećmi. Podlega on ministrowi właściwemu do spraw rodziny. Problemy zatrudnienia i przeciwdziałania bezrobociu mieszczą się w dziale praca, kierowanym przez ministra właściwego do spraw pracy. W naszym opracowaniu opisujemy świadczenia z tytułu bezrobocia.

2. Ramy prawne systemu zabezpieczenia społecznego

10

Ramy prawne systemu zabezpieczenia społecznego

2.1. Ustawodawstwo krajowe Na system zabezpieczenia społecznego w Polsce składają się: system ubezpieczenia i zaopatrzenia społecznego, system ubezpieczenia zdrowotnego, świadczenia z tytułu bezrobocia oraz świadczenia rodzinne. Zadania z zakresu zabezpieczenia społecznego realizują liczne podmioty, do których należą m.in.: tt

Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) – wypłaca świadczenia pieniężne oraz realizuje świadczenia rzeczowe w ramach prewencji rentowej z ubezpieczenia społecznego,

tt

Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS) – wypłaca świadczenia pieniężne oraz realizuje świadczenia rzeczowe w ramach prewencji rentowej z ubezpieczenia społecznego rolników,

tt

Ministerstwo Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej (MRPiPS) – realizuje świadczenia na wypadek bezrobocia, na rzecz rodziny i socjalne (z pomocy społecznej),

tt

Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ) – finansuje świadczenia rzeczowe z ubezpieczenia zdrowotnego,

tt

otwarte fundusze emerytalne (OFE) – gromadzą i inwestują środki na sfinansowanie części nowej emerytury w ramach II filaru,

tt

pracownicze programy emerytalne (PPE) – gromadzą i inwestują środki na sfinansowanie uzupełniającej (dobrowolnej) części nowej emerytury w ramach III filaru.

Obowiązek ubezpieczenia na wypadek określonych ryzyk socjalnych oraz gwarancje świadczeń w przypadku zaistnienia danego ryzyka zapisane są w wielu aktach prawnych. Taki zapis pojawia się już w  akcie prawnym najwyższego rzędu, czyli Konstytucji RP. Szczegółowe regulacje dotyczące poszczególnych obszarów zabezpieczenia społecznego określają odrębne ustawy, z których najważniejsze to: §§ ustawa z  dnia 13 października 1998 r. o  systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 2016 r. poz. 963, z późn. zm.) – tzw. ustawa systemowa, §§ ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2017 r. poz. 1383, z późn. zm.) – tzw. ustawa emerytalna,

11

§§ ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o indywidualnych kontach emerytalnych oraz indywidualnych kontach zabezpieczenia emerytalnego (Dz.U. z 2016 r. poz. 1776, z późn. zm.) – tzw. ustawa o IKE i IKZE, §§ ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o pracowniczych programach emerytalnych (Dz.U. z 2016 r. poz. 1449, z późn. zm.) – tzw. ustawa o PPE, §§ ustawa z dnia 21 listopada 2008 r. o emeryturach kapitałowych (Dz.U. z 2014 r. poz. 1097, z późn. zm.), §§ ustawa z dnia 28 sierpnia 1997 r. o organizacji i funkcjonowaniu funduszy emerytalnych (Dz.U. z 2017 r. poz. 870, z późn. zm.), §§ ustawa z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. z 2017 r. poz. 664, z późn. zm.), §§ ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.U. z 2017 r. poz. 1368, z późn. zm.) – tzw. ustawa o zasiłku chorobowym i macierzyńskim, §§ ustawa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz.U. z 2017 r. poz. 2179, z późn. zm.) – tzw. ustawa o ubezpieczeniu wypadkowym, §§ ustawa z dnia 27 czerwca 2003 r. o rencie socjalnej (Dz.U. z 2013 r. poz. 982, z późn. zm.), §§ ustawa z dnia 30 kwietnia 2004 r. o świadczeniach przedemerytalnych (Dz.U. z 2017 r. poz. 2148, z późn. zm.), §§ ustawa z dnia 23 stycznia 2008 r. o przenoszeniu praw emerytalnych urzędników Wspólnot Europejskich (Dz.U. nr 47, poz. 274, z późn. zm.). Świadczenia lecznicze realizowane są na podstawie: §§ ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (Dz.U. z 2017 r. poz. 1938, z późn. zm.) – tzw. ustawa zdrowotna. Świadczenia na wypadek bezrobocia realizowane są na podstawie: §§ ustawy z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy (Dz.U. z 2017 r. poz. 1065, z późn. zm.). Świadczenia z ubezpieczenia społecznego rolników realizowane są na podstawie: §§ ustawy z  dnia 20 grudnia 1990 r. o  ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2017 r. poz. 2336, z późn. zm.) – tzw. ustawa rolnicza.

12

Ramy prawne systemu zabezpieczenia społecznego

Świadczenia z pomocy społecznej realizowane są na podstawie: §§ ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2017 r. poz. 1769, z późn. zm.). Świadczenia rodzinne realizowane są na podstawie: §§ ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2017 r. poz. 1952, z późn. zm.), §§ ustawy z  dnia 11 lutego 2016 r. o  pomocy państwa w  wychowywaniu dzieci (Dz.U. z 2017 r. poz. 1851, z późn. zm.), §§ ustawy z dnia 5 grudnia 2014 r. o Karcie Dużej Rodziny (Dz.U. z 2017 r. poz. 1832, z późn. zm.). Zasiłki dla opiekunów realizowane są na podstawie: §§ ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz.U. z 2016 r. poz. 162, z późn. zm.). Świadczenia z funduszu alimentacyjnego realizowane są na podstawie: §§ ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2017 r. poz. 489, z późn. zm.). Rehabilitacja zawodowa i społeczna oraz zatrudnianie osób z niepełnosprawnością realizowane są na podstawie: §§ ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz o zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. z 2016 r. poz. 2046, z późn. zm.).

13

2.2. Międzynarodowe ramy prawne  wiążące Polskę Artykuł 87 ust. 1 Konstytucji RP wymienia jako źródło powszechnie obowiązującego prawa m.in. ratyfikowane umowy międzynarodowe. Umowy takie stanowią więc część krajowego porządku prawnego i  w  przypadku ewentualnej kolizji z ustawami krajowymi mają pierwszeństwo stosowania, jeżeli zostały ratyfikowane za zgodą wyrażoną w ustawie (art. 91 ust. 1 i 2 Konstytucji RP). Od 1 maja 2004 r., z chwilą przystąpienia Polski do Unii Europejskiej, normą prawa krajowego stały się unijne akty prawne, przede wszystkim traktaty, rozporządzenia i dyrektywy. Zgodnie z art. 91 ust. 3 Konstytucji RP mają one pierwszeństwo stosowania w sytuacji, gdyby okazało się, że polskie przepisy regulują daną kwestię odmiennie niż przepisy unijne. Przepisy zawarte w traktatach i rozporządzeniach unijnych stają się automatycznie częścią porządku prawnego państw członkowskich, także Polski. Rozporządzenia obowiązują wprost, bez konieczności ich ratyfikacji. Dyrektywy natomiast powinny być wprowadzane do krajowego porządku prawnego co do zasady w okresie od roku do trzech lat. Podstawowymi aktami prawnymi Unii Europejskiej w sferze zabezpieczenia społecznego są traktaty Unii Europejskiej oraz następujące dokumenty wydane na ich podstawie:

14

tt

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego umożliwiające korzystanie ze świadczeń przysługujących w ramach systemu zabezpieczenia społecznego podczas przemieszczania się osób na obszarze państw członkowskich UE/EFTA,

tt

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego,

tt

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 465/2012 z dnia 22 maja 2012 r. zmieniające rozporządzenie nr 883/2004 w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz rozporządzenie nr 987/2009 dotyczące wykonywania rozporządzenia nr 883/2004,

Ramy prawne systemu zabezpieczenia społecznego

tt

rozporządzenie Komisji (UE) 2017/492 z dnia 21 marca 2017 r. zmieniające rozporządzenie (WE) nr 883/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 dotyczące wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004,

tt

rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 1231/2010 z dnia 24 listopada 2010 r. rozszerzające rozporządzenie (WE) nr 883/2004 i rozporządzenie (WE) nr 987/2009 na obywateli państw trzecich, którzy nie są jeszcze objęci tymi rozporządzeniami jedynie ze względu na swoje obywatelstwo,

tt

dyrektywa Rady (EWG) nr 7/79 z dnia 19 grudnia 1978 r. w sprawie stopniowego wprowadzania w życie zasady równego traktowania kobiet i mężczyzn w dziedzinie zabezpieczenia społecznego,

tt

dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 24/2011 z dnia 9 marca 2011 r. w sprawie stosowania praw pacjentów w transgranicznej opiece zdrowotnej.

Ponadto nadal pozostają w mocy następujące przepisy: tt

rozporządzenie Rady (EWG) nr 1408/71 z dnia 14 czerwca 1971 r. w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek oraz do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie,

tt

rozporządzenie Rady (EWG) nr 574/72 z dnia 21 marca 1972 r. w sprawie wykonywania rozporządzenia (EWG) nr 1408/71 w sprawie stosowania systemów zabezpieczenia społecznego do pracowników najemnych, osób prowadzących działalność na własny rachunek oraz do członków ich rodzin przemieszczających się we Wspólnocie, które pozwalają: —— realizować rozporządzenie Rady (WE) nr 859/2003 z dnia 14 maja 2003 r. rozszerzające przepisy rozporządzenia nr 1408/71 i rozporządzenia nr 574/72 na obywateli państw trzecich, którzy nie są jeszcze objęci tymi przepisami wyłącznie ze względu na ich obywatelstwo – postanowienia tego rozporządzenia mają zastosowanie wyłącznie do obywateli państw trzecich, którzy mieszkają legalnie w Wielkiej Brytanii lub byli objęci ubezpieczeniem społecznym w Wielkiej Brytanii i mieszkają w innym państwie członkowskim, —— ustalać właściwe ustawodawstwo za okres przypadający przed dniem wejścia w życie rozporządzeń (WE) nr 883/2004 i nr 987/2009, czyli przed 1 maja 2010 r.

Z chwilą przystąpienia Polski do Unii Europejskiej rozporządzenia unijne z zakresu koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego zastąpiły dwustronne umowy międzynarodowe o zabezpieczeniu społecznym, które dotychczas łączyły Polskę z państwami członkowskimi.

15

Nadal jednak obowiązują pewne szczególne, korzystne dla polskich obywateli, regulacje umów dwustronnych o zabezpieczeniu społecznym między Polską a Austrią oraz między Polską a Niemcami: tt

art. 33 ust. 3 umowy między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Austrii o zabezpieczeniu społecznym, sporządzona w Warszawie dnia 7 września 1998 r. (zaliczanie okresów ubezpieczenia zakończonych przed 27 listopada 1961 r.); stosowanie tego postanowienia ogranicza się do osób objętych tą umową,

tt

umowa między Polską Rzecząpospolitą Ludową a Republiką Federalną Niemiec o zaopatrzeniu emerytalnym i wypadkowym, podpisana w Warszawie dnia 9 października 1975 r., zgodnie z warunkami i zakresem określonymi w art. 27 ust. 2–4 umowy między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o zabezpieczeniu społecznym, sporządzona w Warszawie dnia 8 grudnia 1990 r. (zachowanie na podstawie umowy z 1975 r. statusu prawnego osób, które mieszkały w Niemczech lub w Polsce przed 1 stycznia 1991 r. i nadal tam mieszkają),

tt

art. 27 ust. 5 i art. 28 ust. 2 umowy między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o zabezpieczeniu społecznym, sporządzona w Warszawie dnia 8 grudnia 1990 r. (zachowanie uprawnień do emerytur lub rent wypłacanych na podstawie umowy z 1957 r., którą strona polska zawarła z byłą Niemiecką Republiką Demokratyczną; zaliczanie zakończonych okresów ubezpieczenia polskich pracowników na podstawie umowy z 1988 r., którą strona polska zawarła z byłą Niemiecką Republiką Demokratyczną).

Z państwami spoza Unii Europejskiej łączą Polskę następujące dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym:

16

tt

umowa o ubezpieczeniu społecznym między Rządem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej a Rządem Federacyjnej Ludowej Republiki Jugosławii z dnia 16 stycznia 1958 r. (umowa obowiązuje w odniesieniu do Bośni i Hercegowiny, Czarnogóry i Serbii),

tt

umowa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Macedonii o zabezpieczeniu społecznym, podpisana w Warszawie dnia 6 kwietnia 2006 r., oraz porozumienie administracyjne w sprawie stosowania tej umowy, podpisane dnia 27 czerwca 2007 r. (umowa obowiązuje od 1 lipca 2007 r.),

tt

umowa o zabezpieczeniu społecznym między Rzecząpospolitą Polską a Stanami Zjednoczonymi Ameryki, podpisana w Warszawie dnia 2 kwietnia 2008 r., oraz porozumienie administracyjne w sprawie stosowania tej umowy, podpisane w tym samym dniu (umowa obowiązuje od 1 marca 2009 r.),

tt

umowa o zabezpieczeniu społecznym między Rzecząpospolitą Polską a Kanadą, podpisana w Warszawie dnia 2 kwietnia 2008 r., oraz porozumienie administracyjne w sprawie stosowania tej umowy, podpisane w tym samym dniu (umowa obowiązuje od 1 października 2009 r.),

Ramy prawne systemu zabezpieczenia społecznego

tt

umowa o zabezpieczeniu społecznym między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Korei [Koreą Południową], podpisana w  Warszawie dnia 25 lutego 2009 r., oraz porozumienie administracyjne w sprawie stosowania tej umowy, podpisane w tym samym dniu (umowa obowiązuje od 1 marca 2010 r.),

tt

umowa między Rzecząpospolitą Polską a Australią o zabezpieczeniu społecznym, podpisana w Warszawie dnia 7 października 2009 r., oraz porozumienie administracyjne w sprawie stosowania tej umowy, podpisane w tym samym dniu (umowa obowiązuje od 1 października 2010 r.),

tt

umowa między Rzecząpospolitą Polską a Ukrainą o zabezpieczeniu społecznym, sporządzona w Kijowie dnia 18 maja 2012 r., oraz porozumienie administracyjne w sprawie stosowania tej umowy, podpisane w tym samym dniu (umowa obowiązuje od 1 stycznia 2014 r.),

tt

umowa między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Mołdawii o ubezpieczeniu społecznym, podpisana w Warszawie dnia 9 września 2013 r., oraz porozumienie administracyjne w sprawie stosowania tej umowy, podpisane w tym samym dniu (umowa obowiązuje od 1 grudnia 2014 r.).

Polska jest ponadto związana zaleceniami Międzynarodowej Organizacji Pracy, zapisami Europejskiej Karty Społecznej i międzynarodowymi konwencjami. Jedną z najważniejszych jest Konwencja ONZ o prawach osób niepełnosprawnych, która została ratyfikowana przez Polskę 6 września 2012 r., a weszła w życie 25 października 2012 r.

3. Zakład Ubezpieczeń Społecznych – informacje ogólne

18

Zakład Ubezpieczeń Społecznych – informacje ogólne

Zakład Ubezpieczeń Społecznych powstał w 1934 r. na podstawie rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 24 października 1934 r. o zmianie ustawy z dnia 28 marca 1933 r. o ubezpieczeniu społecznym. Połączono pięć instytucji ubezpieczeniowych (Izbę Ubezpieczeń Społecznych, Zakład Ubezpieczenia na Wypadek Choroby, Zakład Ubezpieczenia od Wypadków, Zakład Ubezpieczeń Pracowników Umysłowych, Zakład Ubezpieczenia Emerytalnego Robotników). Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest państwową jednostką organizacyjną i posiada osobowość prawną. Jego zadania są określone w ustawie z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. ZUS spełnia również liczne funkcje powierzone mu na mocy innych ustaw. Reforma z 1999 r. postawiła przed Zakładem Ubezpieczeń Społecznych największe w jego historii wyzwanie. Nałożyła na niego zadania znacznie większe niż te, które realizował wcześniej. Reformy systemu ubezpieczenia społecznego oraz systemu ochrony zdrowia, które weszły w życie 1 stycznia 1999 r., i ich strukturalny charakter wzmocniły pozycję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jako głównego ogniwa polskiej administracji systemu zabezpieczenia społecznego.

19

3.1. Zadania ZUS Zakład Ubezpieczeń Społecznych: tt

ustala uprawnienia do: —— emerytur, —— rent z tytułu niezdolności do pracy, —— rent rodzinnych, —— zasiłków chorobowych, —— zasiłków macierzyńskich, —— zasiłków opiekuńczych, —— zasiłków wyrównawczych, —— świadczeń rehabilitacyjnych, —— zasiłków pogrzebowych i wypłaca te świadczenia;

20

tt

przeprowadza badania lekarskie i wydaje orzeczenia potrzebne, aby ustalić uprawnienia do świadczeń z ubezpieczeń społecznych, innych świadczeń wypłacanych przez ZUS oraz do celów pozaubezpieczeniowych;

tt

kontroluje prawidłowość orzekania o czasowej niezdolności do pracy;

tt

upoważnia lekarzy do wystawiania zaświadczeń lekarskich o czasowej niezdolności do pracy oraz cofa te upoważnienia, jeśli stwierdzi nieprawidłowości;

tt

realizuje zadania z zakresu prewencji rentowej, w tym rehabilitacji leczniczej, oraz prewencji wypadkowej;

tt

ustala obowiązek ubezpieczeń społecznych, wymierza i pobiera składki na te ubezpieczenia;

tt

z części składki na ubezpieczenie emerytalne pobiera składkę na II (kapitałowy) filar ubezpieczenia emerytalnego; część przekazuje do otwartych funduszy emerytalnych (OFE), a część ewidencjonuje na subkontach ubezpieczonych, chyba że ubezpieczony nie złożył oświadczenia o przekazywaniu części składki do OFE; wtedy ZUS zapisuje całą składkę na II filar na subkoncie ubezpieczonego;

tt

pobiera i rozlicza składkę na ubezpieczenie zdrowotne i przekazuje ją do Narodowego Funduszu Zdrowia (NFZ);

tt

pobiera składkę na Fundusz Pracy (FP) i przekazuje do Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej;

Zakład Ubezpieczeń Społecznych – informacje ogólne

tt

pobiera składkę na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych (FGŚP);

tt

pobiera i rozlicza składkę na Fundusz Emerytur Pomostowych (FEP);

tt

prowadzi rozliczenia na kontach płatników składek i zapisuje składki na indywidualnych kontach ubezpieczonych;

tt

kontroluje, czy płatnicy składek opłacają obowiązkowe składki i czy właściwie wykonują zadania, które nakłada na nich ustawa (takie jak wypłata różnego rodzaju zasiłków), oraz dochodzi należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne;

tt

prowadzi indywidualne konta ubezpieczonych wraz z subkontami oraz Centralny Rejestr Ubezpieczonych;

tt

prowadzi Centralny Rejestr Członków Otwartych Funduszy Emerytalnych;

tt

prowadzi system ewidencji płatników składek oraz Centralny Rejestr Płatników Składek;

tt

dysponuje środkami finansowymi Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz środkami Funduszu Alimentacyjnego;

tt

zarządza Funduszem Rezerwy Demograficznej;

tt

w  imieniu emerytów i  rencistów przekazuje do urzędów skarbowych podatek dochodowy od osób fizycznych, a do Narodowego Funduszu Zdrowia – składki na ubezpieczenie zdrowotne;

tt

przyznaje oraz wypłaca renty socjalne;

tt

przyznaje oraz wypłaca świadczenia przedemerytalne;

tt

popularyzuje wiedzę o ubezpieczeniach społecznych w Polsce; realizuje własne inicjatywy edukacyjne dla młodzieży szkolnej oraz projekty partnerskie dla studentów;

tt

współpracuje z organami administracji rządowej, z zagranicznymi instytucjami ubezpieczeniowymi oraz organizacjami międzynarodowymi;

tt

pełni funkcję instytucji właściwej i instytucji łącznikowej przy realizacji międzynarodowych umów i  porozumień w  dziedzinie ubezpieczeń społecznych oraz zajmuje się obsługą świadczeń, które są realizowane na podstawie tych umów i porozumień;

tt

pełni funkcję instytucji właściwej i instytucji łącznikowej w zakresie unijnej koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w obszarze, za który odpowiada (ubezpieczenie powszechne).

Zakres zadań, które realizuje ZUS, czyni z niego jedną z największych instytucji publicznych w Polsce. Z jednej strony spełnia funkcje instytucji finansowej, np. pobiera składki, wypłaca świadczenia, przekazuje podatki w imieniu emerytów i rencistów. Z drugiej – stara się być instytucją, która daje swoim klientom – ubezpieczonym, świadczeniobiorcom i płatnikom składek – poczucie bezpieczeństwa.

21

3.2. Struktura ZUS Działalnością Zakładu Ubezpieczeń Społecznych kieruje Prezes Zakładu, który stoi na czele Zarządu składającego się z 2–4 członków. Prezesa ZUS powołuje i odwołuje Prezes Rady Ministrów na wniosek ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego. Zanim minister zgłosi wniosek o powołanie, musi zasięgnąć opinii Rady Nadzorczej ZUS. Z kolei członków Zarządu powołuje i odwołuje Rada Nadzorcza ZUS na wniosek Prezesa Zakładu. Rada Nadzorcza jest organem opiniodawczo-decyzyjnym. Na 5-letnią kadencję powołuje ją Prezes Rady Ministrów. Członkami Rady Nadzorczej zostają osoby delegowane przez partnerów dialogu społecznego, którzy działają w Trójstronnej Komisji ds. Społeczno-Gospodarczych. Są to przedstawiciele związków zawodowych, organizacji pracodawców oraz rządu. Czterech członków Rady Nadzorczej (w tym przewodniczącego) premier powołuje na wniosek ministra właściwego ds. zabezpieczenia społecznego. Dodatkowo w skład Rady wchodzi przedstawiciel organizacji emerytów i rencistów. Oznacza to, że liczba członków Rady zależy od liczby reprezentatywnych (ogólnokrajowych) organizacji pracodawców i pracowników, które funkcjonują w danym czasie. Obecnie Rada liczy 12 członków. ZUS ma kilkaset placówek w całej Polsce:

22

tt

centralę w Warszawie,

tt

43 oddziały w dużych miastach,

tt

209 inspektoratów,

tt

71 biur terenowych.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych – informacje ogólne

3.3. Rodzaje ubezpieczeń społecznych i zasady obejmowania tymi ubezpieczeniami Na polski system ubezpieczeń społecznych składają się: tt

ubezpieczenie emerytalne,

tt

ubezpieczenia rentowe,

tt

ubezpieczenie chorobowe,

tt

ubezpieczenie wypadkowe.

Ubezpieczony to osoba fizyczna, która podlega chociaż jednemu z ubezpieczeń społecznych. Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych rozróżnia ubezpieczenia obowiązkowe oraz dobrowolne. Obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi są objęci m.in.: tt

pracownicy, z wyłączeniem prokuratorów,

tt

członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych,

tt

zleceniobiorcy,

tt

osoby, które prowadzą pozarolniczą działalność gospodarczą,

tt

duchowni,

tt

posłowie i senatorowie pobierający uposażenie,

tt

osoby, które pobierają zasiłek dla bezrobotnych,

tt

osoby, które są na urlopach wychowawczych lub pobierają zasiłek macierzyński albo zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego,

tt

członkowie rad nadzorczych.

Osoby, które nie spełniają warunków do objęcia obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, mają prawo przystąpić do tych ubezpieczeń dobrowolnie. W 2016 r. ubezpieczonych było 15 109,6 tys. osób.

23

Obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu podlegają osoby objęte obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, które są: tt

pracownikami, z wyłączeniem prokuratorów,

tt

członkami rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych,

tt

osobami odbywającymi służbę zastępczą.

Dobrowolnie (na swój wniosek) do ubezpieczenia chorobowego mogą przystąpić osoby objęte obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, m.in.: tt

prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą,

tt

wykonujące pracę na podstawie umowy zlecenia lub umowy agencyjnej.

Obowiązkowo ubezpieczeniu wypadkowemu podlegają osoby objęte ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi, np. tt

pracownicy,

tt

zleceniobiorcy,

tt

członkowie rolniczych spółdzielni produkcyjnych,

tt

osoby prowadzące pozarolniczą działalność,

tt

osoby współpracujące z osobami prowadzącymi działalność gospodarczą.

Liczba osób ubezpieczonych w latach 1999–2016 (w tys.) 18 000 16 000 14 000 12 000 10 000 8 000 6 000 4 000

24

Zakład Ubezpieczeń Społecznych – informacje ogólne

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

0

1999

2 000

3.4. Świadczenia,  za które odpowiada ZUS Zakład Ubezpieczeń Społecznych jako podstawowy wykonawca przepisów o ubezpieczeniach społecznych ustala uprawnienia do świadczeń ubezpieczeniowych i wypłaca je. Na mocy odrębnych przepisów wypłaca także inne świadczenia. W różnych sytuacjach życiowych mogą przysługiwać następujące świadczenia z ubezpieczeń społecznych: 1. Z tytułu choroby i macierzyństwa tt

zasiłek chorobowy,

tt

zasiłek macierzyński,

tt

zasiłek opiekuńczy,

tt

zasiłek wyrównawczy,

tt

świadczenie rehabilitacyjne.

2. Z tytułu długotrwałej niezdolności do pracy tt

renta z tytułu niezdolności do pracy,

tt

renta szkoleniowa.

3. Z tytułu starości tt

emerytura,

tt

dodatek pielęgnacyjny do emerytury i renty.

4. Z tytułu śmierci żywiciela tt

renta rodzinna,

tt

dodatek do renty rodzinnej dla sieroty zupełnej.

5. Z tytułu wypadku przy pracy i choroby zawodowej tt

jednorazowe odszkodowanie,

tt

świadczenia z tytułu choroby, długotrwałej niezdolności do pracy i śmierci żywiciela,

25

tt

świadczenie zdrowotne z zakresu stomatologii i szczepień ochronnych,

tt

zwrot kosztów poniesionych na zakup wyrobów ortopedycznych,

tt

pokrycie kosztów badań, które były niezbędne do ustalenia zawartości alkoholu, środków odurzających lub substancji psychotropowych w organizmie ubezpieczonego.

6. Inne tt

zasiłek pogrzebowy,

tt

renta socjalna,

tt

świadczenie przedemerytalne,

tt

rehabilitacja lecznicza w ramach prewencji rentowej ZUS,

tt

dofinansowanie działań, które mają pomóc utrzymać zdolność do pracy przez cały okres aktywności zawodowej i są prowadzone przez płatników składek w ramach prewencji wypadkowej ZUS.

4. Finanse ubezpieczeń społecznych

28

Finanse ubezpieczeń społecznych

Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest dysponentem Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, Funduszu Emerytur Pomostowych oraz Funduszu Rezerwy Demograficznej. Odrębnie finansowane są świadczenia rodzinne i zdrowotne, a także świadczenia na wypadek bezrobocia oraz świadczenia z ubezpieczenia społecznego rolników.

4.1. Fundusz Ubezpieczeń Społecznych Fundusz Ubezpieczeń Społecznych (FUS) jest państwowym funduszem celowym. Został utworzony 1 stycznia 1999 r. na mocy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Dysponentem Funduszu jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Na przychody Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (FUS) składają się m.in.: tt

składki na ubezpieczenia społeczne, których ZUS nie przekazuje do otwartych funduszy emerytalnych,

tt

środki, które rekompensują FUS kwoty składek przekazanych na rzecz otwartych funduszy emerytalnych,

tt

wpłaty z budżetu państwa oraz z innych instytucji przekazane na świadczenia, których wypłatę zlecono ZUS, z wyjątkiem świadczeń finansowanych z odrębnych rozdziałów budżetowych oraz wpłat z instytucji zagranicznych,

tt

środki z oprocentowania rachunku bankowego FUS,

tt

dotacje z budżetu państwa,

tt

środki z Funduszu Rezerwy Demograficznej,

tt

wpłaty z otwartych funduszy emerytalnych w związku z osiągnięciem przez ubezpieczonego wieku niższego o 10 lat od wieku emerytalnego.

W granicach określonych w ustawie budżetowej FUS może otrzymywać z budżetu państwa dotacje i nieoprocentowane pożyczki. Ma prawo przeznaczyć je wyłącznie na uzupełnienie środków na wypłaty świadczeń gwarantowanych przez państwo. Dostaje je tylko wtedy, gdy przychody na rachunku bankowym FUS oraz środki z funduszu rezerwowego nie zapewniają pełnej i terminowej wypłaty świadczeń finansowanych z FUS. Z kolei za zgodą ministra właściwego do spraw finansów publicznych FUS może zaciągać kredyty.

29

W ramach FUS wyodrębnia się następujące fundusze: tt

emerytalny, z którego finansowane są: —— emerytury – na podstawie składek zapisanych na głównym koncie w ZUS, —— emerytury kapitałowe – na podstawie składek zapisanych na subkoncie w ZUS,

tt

rentowy, z którego finansowane są: —— renty z tytułu niezdolności do pracy, —— renty szkoleniowe, —— renty rodzinne, —— dodatki do rent rodzinnych dla sierot zupełnych, —— dodatki pielęgnacyjne, —— renty z tytułu niezdolności do pracy zamienione na emeryturę, —— zasiłki pogrzebowe, —— prewencja rentowa, —— świadczenia zlecone ZUS do wypłaty, finansowane z budżetu państwa,

tt

chorobowy, z którego finansowane są: —— zasiłki chorobowe, —— zasiłki macierzyńskie, —— zasiłki opiekuńcze, —— zasiłki wyrównawcze, —— świadczenia rehabilitacyjne,

tt

wypadkowy, z którego finansowane są: —— renty wypadkowe, —— dodatki do rent, —— jednorazowe odszkodowania, —— zasiłki chorobowe z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową, —— refundacje świadczeń zdrowotnych z zakresu stomatologii i szczepień ochronnych, —— zwrot kosztów badań i wyrobów medycznych, —— dofinansowanie działań, które mają pomóc utrzymać zdolność do pracy przez cały okres aktywności zawodowej i są prowadzone przez płatników składek.

30

Finanse ubezpieczeń społecznych

4.1.1. Składki Wysokość składek na ubezpieczenia społeczne w 2017 r. Rodzaj ubezpieczenia

Składki ogółem (%)

Płatnik (%)

Ubezpieczony (%)

19,52

9,76

9,76

rentowe

8,00

6,50

1,50

chorobowe

2,45



2,45

wypadkowe

0,40–3,60a 1,80b

0,40–3,60 1,80



emerytalne

Zróżnicowana składka dla grup działalności obowiązuje od 1 kwietnia 2015 r. W przypadku płatników, którym wysokość stopy procentowej składki na ubezpieczenie wypadkowe ustala ZUS, stopa określona dla ich grup działalności jest dodatkowo przemnażana przez wskaźnik korygujący w wysokości od 0,5 do 1,5.

a

b

Składka dla płatników, którzy zgłaszają do ubezpieczenia wypadkowego przeciętnie nie więcej niż 9 ubezpieczonych miesięcznie, oraz dla płatników, którzy nie są wpisywani do rejestru REGON – składka obowiązuje od 1 kwietnia 2015 r.

Stopy procentowe składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i  chorobowe są jednakowe dla wszystkich ubezpieczonych. Jednak zasady finansowania składek różnią się w zależności od tytułu do ubezpieczeń. Te przedstawione poniżej obowiązują m.in. w odniesieniu do pracowników lub zleceniobiorców. Składki na ubezpieczenie emerytalne (19,52%) ubezpieczony i płatnik składek finansują w równych częściach – każdy po 9,76% podstawy wymiaru. Składkę ubezpieczonego, który jest członkiem OFE i złożył oświadczenie o przekazywaniu tam składek, ZUS dzieli na trzy części. Dwie większe trafiają do FUS: jedna jest zapisywana na koncie ubezpieczonego, a druga na subkoncie. Najmniejsza część trafia do OFE. Inaczej jest w przypadku, gdy ubezpieczony nie złożył takiego oświadczenia. Wtedy ZUS dzieli składkę na dwie części i mniejsza jest zapisywana w całości na subkoncie w ZUS.

Podział składki emerytalnej (19,52%) pomiędzy FUS a OFE Przekazanie składek do OFE

FUS (%)

FUS – subkonto (%)

OFE (%)

Tak

12,22

4,38

2,92

Nie

12,22

7,30



ZUS waloryzuje składki na ubezpieczenie emerytalne zapisane na koncie ubezpieczonego, czyli mnoży ich wartość przez wskaźnik waloryzacji. Dotyczy to kwoty składek zapisanych do 31 stycznia (włącznie) tego roku, za który jest przeprowadzana waloryzacja, powiększonej o kwoty z tytułu przeprowadzonych waloryzacji. ZUS waloryzuje składki co roku, od 1 czerwca. Składki na ubezpieczenia rentowe (8%) ubezpieczony finansuje w wysokości 1,5% podstawy wymiaru, a płatnik składek w wysokości 6,5% podstawy wymiaru.

31

Składki na ubezpieczenie chorobowe (2,45%) w całości finansuje ubezpieczony. Natomiast składki na ubezpieczenie wypadkowe w całości finansuje płatnik składek.

4.1.2. Konta ubezpieczonych Zakład Ubezpieczeń Społecznych prowadzi konta wszystkich osób zgłoszonych do ubezpieczeń społecznych. Są one zakładane na podstawie pierwszego dokumentu zgłoszeniowego, który za danego ubezpieczonego przekaże płatnik składek. Od 2011 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych w ramach konta ubezpieczonego prowadzi dodatkowo subkonto. Zapisuje na nim składki na II filar ubezpieczenia emerytalnego, które pochodzą z części zmniejszonej składki do OFE. ZUS prowadzi subkonto dla każdego ubezpieczonego urodzonego po 1948 r., który jest członkiem OFE, oraz dla każdego ubezpieczonego, który urodził się po 31 grudnia 1968 r. i był objęty ubezpieczeniem emerytalnym. Od 1 kwietnia do 31 lipca 2016 r. ubezpieczony, który był członkiem OFE, mógł wybrać, jak ma być dzielona jego składka emerytalna. Jeśli wybrał, że nadal będzie trafiać do OFE, musiał złożyć oświadczenie o przekazywaniu części składki do otwartego funduszu emerytalnego. Jeśli tego nie zrobił, składka emerytalna na II filar jest w całości zapisywana na subkoncie ubezpieczonego. Następna zmiana decyzji będzie możliwa w 2020 r. Na koncie ubezpieczonego zapisuje się m.in.:

32

tt

dane identyfikacyjne ubezpieczonego, czyli imię i nazwisko, datę urodzenia, PESEL,

tt

dane ewidencyjne, czyli drugie imię, nazwisko rodowe, obywatelstwo,

tt

dane adresowe, czyli adres zamieszkania, adres do korespondencji,

tt

wysokość należnych i wpłaconych składek na ubezpieczenia emerytalne, rentowe, chorobowe, wypadkowe i zdrowotne oraz wysokość należnej i odprowadzonej składki do otwartego funduszu emerytalnego,

tt

informacje o zwaloryzowanej wysokości składek na ubezpieczenie emerytalne, z wyłączeniem składek zapisanych na subkoncie oraz przekazanych do otwartych funduszy emerytalnych,

tt

kapitał początkowy oraz zwaloryzowany kapitał początkowy,

tt

informacje o członkostwie w otwartym funduszu emerytalnym i w Narodowym Funduszu Zdrowia,

tt

fakty pozaubezpieczeniowe, które mają wpływ na prawo do świadczeń z ubezpieczeń społecznych i na ich wysokość,

Finanse ubezpieczeń społecznych

tt

informacje niezbędne do przyznania i wypłaty świadczeń z ubezpieczeń społecznych, a także świadczeń finansowanych z budżetu państwa oraz informacje o dokonanych wypłatach,

tt

okresy pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, przekazane w zgłoszeniu danych o pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o których mowa w ustawie o emeryturach pomostowych,

tt

informacje o małżeńskich stosunkach majątkowych oraz o osobach fizycznych, na rzecz których ma nastąpić wypłata środków zapisanych na subkoncie tych osób, które nie są członkami OFE, w razie ich śmierci (w razie śmierci ubezpieczonego, który jest członkiem OFE, środki z subkonta są wypłacane zgodnie z jego dyspozycją złożoną w OFE),

tt

kwotę środków zapisanych na subkoncie na ostatni dzień miesiąca przed miesiącem, w którym ZUS ustalił prawo do emerytury,

tt

informacje o osobach, które zgodnie z wolą emeryta dostaną wypłatę gwarantowaną, jeżeli jego śmierć nastąpi w ciągu 3 lat od miesiąca, w którym po raz pierwszy otrzymał emeryturę,

tt

oświadczenie o  przekazywaniu do otwartego funduszu emerytalnego składki na ubezpieczenie emerytalne.

Na subkoncie zapisuje się m.in.: tt

wysokość należnych i wpłaconych składek na ubezpieczenie emerytalne w II filarze,

tt

zwaloryzowaną wysokość wpłaconych składek na ubezpieczenie emerytalne,

tt

wartość środków odpowiadających wartości 51,5% umorzonych i przekazanych w 2014 r. przez OFE jednostek rozrachunkowych, które były zapisane na rachunku każdego członka OFE,

tt

kwotę środków odpowiadających wartości umorzonych i przekazanych przez OFE jednostek rozrachunkowych, które były zgromadzone na rachunku członka OFE, w związku z tym, że ubezpieczony osiągnął wiek niższy o 10 lat od wieku emerytalnego. Od 1 listopada 2014 r. funkcjonuje tzw. suwak bezpieczeństwa. Środki z rachunku członka OFE są co miesiąc stopniowo przekazywane Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych i zapisywane na subkoncie. Mechanizm ten jest uruchamiany na 10 lat przed tym, jak ubezpieczony osiągnie ustawowy wiek emerytalny. Suwak bezpieczeństwa ma chronić przed tzw. ryzykiem złej daty, tj. załamaniem kursów rynkowych w roku przejścia na emeryturę. Przełożyłoby się to na obniżenie kapitału emerytalnego, a w konsekwencji na niższe świadczenie emerytalne. W chwili przejścia ubezpieczonego na emeryturę wszystkie środki będą w ZUS, który będzie wypłacał dożywotnią emeryturę. Od miesiąca, w którym uruchomiony zostanie suwak bezpieczeństwa, nie będą już odprowadzane składki do OFE. Będą one zapisywane na subkoncie.

33

Do 31 sierpnia każdego roku ZUS musi przesłać ubezpieczonemu urodzonemu po 31 grudnia 1948 r. Informację o stanie konta według stanu na 31 grudnia poprzedniego roku. W Informacji... ZUS podaje wysokość: tt

zwaloryzowanego kapitału początkowego, o ile został obliczony,

tt

zwaloryzowanych składek na ubezpieczenie emerytalne, z wyłączeniem składek na otwarte fundusze emerytalne i subkonto,

tt

składek na ubezpieczenie emerytalne w wysokości nominalnej (czyli bez waloryzacji) w podziale na miesiące, z wyłączeniem składek na OFE i subkonto,

tt

składek zewidencjonowanych na subkoncie: należnych (czyli tych, które wynikają z dokumentów rozliczeniowych przekazanych do ZUS przez płatników składek) i wpłaconych,

tt

zwaloryzowanych składek, odsetek, środków i opłaty prolongacyjnej ogółem zapisanych na subkoncie,

tt

składek na OFE: należnych (czyli wynikających z  dokumentów rozliczeniowych przekazanych do ZUS przez płatników składek) i  faktycznie przekazanych do OFE,

tt

hipotetycznej emerytury – ubezpieczonemu, który do 31 grudnia poprzedniego roku skończył co najmniej 35 lat, podawana jest w dwóch wariantach: —— według stanu konta na 31 grudnia roku, którego dotyczy Informacja..., —— dodatkowo z uwzględnieniem hipotetycznej kwoty składek.

W informacji za 2015 r. ZUS po raz pierwszy podał hipotetyczną emeryturę na podstawie danych z konta i subkonta. Ubezpieczonemu, któremu do osiągnięcia wieku emerytalnego brakuje nie więcej niż 5 lat, ZUS podaje dodatkową informację. Są to wysokości hipotetycznej emerytury, jaką ubezpieczony otrzymałby, gdyby przeszedł na emeryturę rok, 2, 3, 4 lata i 5 lat po osiągnięciu tego wieku. Ubezpieczony, który przekroczył wiek emerytalny i nie wystąpił o ustalenie emerytury, dostaje informację o  wysokości hipotetycznej emerytury, jaką uzyskałby w  swoim obecnym wieku. Dodatkowo w  Informacji... znajdzie wysokości hipotetycznej emerytury, jaką otrzymywałby, gdyby przeszedł na emeryturę rok, 2, 3, 4 lata i 5 lat później. ZUS przekazuje Informację o stanie konta, aby ubezpieczeni mogli sprawdzić, czy zapisy na ich kontach są poprawne, i zainterweniować, jeśli stwierdzą nieprawidłowości (odpowiednio u płatnika składek, w ZUS, w OFE lub w instytucji, która obsługuje wpłaty).

34

Finanse ubezpieczeń społecznych

Ubezpieczony może znaleźć informacje o stanie swojego konta w ZUS również na Platformie Usług Elektronicznych (PUE) ZUS. Aby mieć do nich dostęp, musi uwierzytelnić swój profil certyfikowanym podpisem kwalifikowanym lub za pomocą profilu zaufanego e-PUAP albo bankowości elektronicznej.

4.1.3. Przychody Funduszu Ubezpieczeń Społecznych Przychody Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w latach 2015–2016 (w mln zł) 2015

2016

Część przychodów z 2016 r.

Przychody ogółem

193 478,4

204 681,2

100,0%

wpływ składek

143 298,4

152 160,3

74,3%

dotacja budżetowa ogółem

42 065,7

44 847,8

21,9%

refundacja z tytułu składek przekazanych do OFE

3 098,4

3 162,3

1,6%

środki z Funduszu Rezerwy Demograficznej wpłaty z OFE środki pochodzące z przeniesienia aktywów z OFE oraz odsetki od tych aktywów pozostałe przychody

718,0





4 055,8

3 513,6

1,7%



718,0

0,4%

242,2

279,2

0,1%

W 2016 r. przychody Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wyniosły 204 681,2 mln zł. Składki są podstawową pozycją przychodów FUS. Stanowiły one 74,3% wszystkich przychodów Funduszu i wyniosły ogółem 152 160,3 mln zł. Dotacja z budżetu państwa jest drugim co do wielkości źródłem przychodu FUS i wyniosła 44 847,8 mln zł, czyli 21,9% przychodów Funduszu. Wpływy z tytułu refundacji składek przekazanych do OFE wyniosły 3 162,3 mln zł, czyli 1,6% przychodów Funduszu. Wpłaty z OFE, czyli środki przekazane z OFE do FUS w ramach suwaka emerytalnego, wyniosły 3 513,6 mln zł, czyli 1,7% przychodów Funduszu. Środki pochodzące z przeniesienia aktywów z OFE oraz odsetki od tych aktywów wyniosły 718,0 mln zł, czyli 0,4% przychodów Funduszu. Pozostałe przychody Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wyniosły 279,2 mln zł, czyli 0,1% przychodów Funduszu.

35

4.1.4. Wydatki Funduszu Ubezpieczeń Społecznych Wydatki Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w 2016 r. ogółem wyniosły 205 430,3 mln zł, w tym: tt

wydatki na świadczenia pieniężne wyniosły 201 610,4 mln zł, co stanowiło 98,1% wydatków FUS; największe są wydatki na emerytury i  renty, które wyniosły 179 066,5 mln zł, czyli 87,2% wydatków FUS,

tt

wydatki na prewencję rentową oraz wypadkową wyniosły 242,4 mln zł, czyli 0,1% wydatków FUS,

tt

wydatki z  tytułu odpisu na działalność ZUS wyniosły 3 573,0 mln zł, czyli 1,7% wydatków FUS.

Wydatki Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w latach 2015–2016 według rodzajów (w mln zł) 2015

2016

Część wydatków w 2016 r.

Wydatki ogółem z tego:

199 498,0

205 430,3

100,0%

Świadczenia pieniężne w tym:

195 851,6

201 610,4

98,2%

emerytury i renty

174 565,8

179 066,5

87,2%

zasiłki chorobowe

9 826,9

10 615,2

5,2%

zasiłki opiekuńcze

701,3

790,1

0,4%

zasiłki macierzyńskie

7 555,7

7 745,3

3,8%

zasiłki wyrównawcze

0,6

0,6

0,0%

1 370,4

1 525,2

0,8%

305,9

306,0

0,2%

1 294,2

1 284,2

0,6%

Świadczenia rzeczowe w tym:

212,4

242,4

0,1%

prewencja rentowa

179,3

186,8

0,1%

prewencja wypadkowa

33,1

55,6

0,0%

odpis na działalność ZUS

3 430,0

3 573,0

1,7%

4,0

4,5

0,0%

świadczenia rehabilitacyjne jednorazowe odszkodowania powypadkowe zasiłki pogrzebowe

pozostałe wydatki

36

Finanse ubezpieczeń społecznych

Wypłaty świadczeń pieniężnych z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w 2016 r. według rodzajów funduszy w mln zł

w %

Ogółem w tym:

201 610,3

100,0

fundusz emerytalny

131 080,9

65,0

fundusz rentowy

45 486,7

22,6

fundusz chorobowy

19 988,1

9,9

fundusz wypadkowy

5 054,6

2,5

4.1.5. Dochodzenie należności od płatników składek Jednym z zadań Zakładu Ubezpieczeń Społecznych jest dochodzenie należności z tytułu nieopłaconych składek. ZUS przeprowadza postępowania egzekucyjne (przymusowe dochodzenie należności) oraz stosuje przewidziane prawem formy bezegzekucyjne (umowne). Łączny stan zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne na 31 grudnia 2016 r. obniżył się o 1,5% w stosunku do stanu na 31 grudnia 2015 r. i wyniósł 21 735,9 mln zł, z tego: tt

za okres do 31 grudnia 1998 r. – 495,0 mln zł,

tt

za okres od 1 stycznia 1999 r. – 21 240,9 mln zł.

Na koniec 2016 r. ZUS prowadził działania egzekucyjne w sprawie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, które wynosiły łącznie 11 132,0 mln zł. W 2016 r. odzyskał należności w wysokości 1 070,6 mln zł. Wielkość odzyskanych należności utrzymuje się więc na podobnym poziomie co w 2015 r., pomimo że znaczącą część zadłużenia stanowią coraz starsze należności, których spłatę trudno wyegzekwować. Istnieje również możliwość spłaty zobowiązania w ramach układu ratalnego lub odroczenie terminu płatności należnych składek. Zakład Ubezpieczeń Społecznych udziela ulgi w opłacaniu składek w formie układu ratalnego na wniosek dłużnika. Płatnik musi spełnić określone warunki, m.in. przedłożyć dokumenty, na podstawie których ZUS oceni jego możliwości płatnicze. Gdy dłużnik przystąpi do układu ratalnego, Zakład Ubezpieczeń Społecznych przestaje naliczać odsetki. Jednak z mocy prawa dolicza opłatę prolongacyjną, która wynosi 50% stawki odsetek za zwłokę i stanowi częściową rekompensatę dla Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

37

Natomiast odroczenie terminu płatności składek na ubezpieczenia społeczne na wniosek płatnika składek ZUS może zastosować wyłącznie w odniesieniu do składek, których termin płatności jeszcze nie upłynął. W 2016 r. ZUS zawarł 47 950 układów ratalnych oraz odroczył 1630 terminów płatności składek o wartości 2 137,9 mln zł. Ponadto ZUS może umarzać należności z  tytułu składek w  całości lub w  części, w zależności od charakteru zobowiązań. W 2016 r. umorzył składki i dodatkowe opłaty o wartości 114,9 mln zł, w tym: tt

8,1 mln zł na podstawie ustaw systemowych (ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz ustawy zmieniającej z 18 grudnia 2002 r.),

tt

106,8 mln zł na podstawie odrębnych aktów prawnych, w tym tzw. ustawy abolicyjnej (ustawy o umorzeniu należności powstałych z tytułu nieopłaconych składek przez osoby prowadzące pozarolniczą działalność), która pozwalała umorzyć składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz wypadkowe za okres od 1 stycznia 1999 r. do 28 lutego 2009 r.

Uregulowania zawarte w ustawie abolicyjnej są korzystne dla płatników składek, ponieważ Zakład Ubezpieczeń Społecznych musi umorzyć należności z tytułu składek, jeśli płatnik spełnił warunki określone w tej ustawie. W 2016 r. wpłynęło do ZUS 7,5 tys. wniosków o umorzenie składek na podstawie ustawy abolicyjnej. W tym samym roku Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał w postępowaniach (także rozpoczętych w poprzednich latach) 22,1 tys. decyzji o umorzeniu należności o wartości 218,4 mln zł.

38

Finanse ubezpieczeń społecznych

4.2. Fundusz Rezerwy Demograficznej

Fundusz Rezerwy Demograficznej (FRD) jest funduszem rezerwowym dla funduszu emerytalnego wyodrębnionego z FUS. FRD posiada osobowość prawną, a dysponentem jego środków jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Decyzję o ich uruchomieniu może podjąć Rada Ministrów lub – do wysokości ujętej w planie finansowym FUS – Zarząd ZUS. Rada Ministrów zarządza w takim przypadku wykorzystanie środków FRD na zapewnienie wypłaty świadczeń finansowanych z funduszu emerytalnego. Na FRD składają się: tt

część składki na ubezpieczenie emerytalne,

tt

środki, które pochodzą z prywatyzacji mienia Skarbu Państwa,

tt

zysk z inwestycji,

tt

odsetki z lokat, które nie stanowią przychodów FUS i ZUS,

tt

przychody z innych źródeł.

FRD lokuje swoje środki w określone instrumenty finansowe, tak aby były maksymalnie bezpieczne i rentowne.

Struktura portfela inwestycyjnego FRD – stan na 31 grudnia 2016 r. obligacje emitowane przez spółki publiczne akcje

depozyty bankowe 7,42% 0,23% 13,48%

78,87%

obligacje skarbowe

Zgodnie z przyjętą polityką inwestycyjną w 2016 r. w portfelu FRD dominowały skarbowe papiery wartościowe. Stopa zwrotu z dłużnej części portfela Funduszu wyniosła 1,32%.

39

Osiągnięta stopa zwrotu w pełni ochroniła realną wartość tej części aktywów i była wyższa od wskaźnika inflacji liczonego na grudzień 2016 r. w perspektywie rok do roku, który wyniósł 0,8%. Jednocześnie aktywnie prowadzona polityka inwestowania w tej części portfela w okresie silnych wzrostów rentowności na krajowym rynku obligacji pozwoliła na zajęcie 6 miejsca spośród 21 funduszy dłużnych polskich papierów skarbowych.

Struktura przychodów Funduszu Rezerwy Demograficznej w latach 2002–2016 zysk wypracowany z inwestycji 12%

49%

39%

środki pochodzące ze składki na ubezpieczenie emerytalne

środki pochodzące z prywatyzacji

Z kolei stopa zwrotu z całości środków zarządzanych przez FRD w 2016 r. wyniosła 2,62%, a wynik z działalności FRD za ubiegły rok to 541,63 mln zł. Stopa zwrotu wypracowana z całości aktywów zajęła 6 miejsce pośród 20 funduszy stabilnego wzrostu o podobnym profilu inwestycyjnym. Jednocześnie wypracowany wynik był o 0,44 pkt proc. wyższy od średniej wypracowanej przez te fundusze.

Wpływy z prywatyzacji i środki przekazane do funduszu emerytalnego w latach 2009–2016 (w mld zł) 9,00

wpływy z prywatyzacji środki przekazane do FUS

8,35 7,50

8,00 7,00 6,00

5,06

5,00

4,00

4,00 3,00

3,60

2,89

2,00 1,00 0

40

2,50

1,08

0,40

0,00 2009

2,50

1,72

2010

2011

Finanse ubezpieczeń społecznych

2012

2013

2014

0,02 0,00

0,02 0,00

2015

2016

Środki FRD mogą być wykorzystane wyłącznie, aby: tt

uzupełnić niedobór w funduszu emerytalnym FUS, który wynika z przyczyn demograficznych,

tt

udzielić nieoprocentowanej pożyczki uzupełniającej środki funduszu emerytalnego FUS na bieżącą wypłatę świadczeń; pożyczka ta ma zapewniać płynność finansową FUS; musi zostać zwrócona w ciągu 6 miesięcy od dnia otrzymania środków przez Fundusz Ubezpieczeń Społecznych.

Od 2009 r. do końca 2016 r. na rachunek FRD wpłynęło łącznie 20,25 mld zł z tytułu prywatyzacji mienia Skarbu Państwa. Natomiast w latach 2010–2014 z FRD na rachunek funduszu emerytalnego trafiło 19,39 mld zł. W 2016 r. ZUS nie przekazał żadnych środków z FRD do funduszu emerytalnego. Mimo że ZUS przekazywał takie środki w latach 2010–2014, na koniec 2016 r. łączne aktywa w Funduszu Rezerwy Demograficznej wynosiły 21,76 mld zł. Stało się tak dzięki środkom z prywatyzacji oraz zyskowi z inwestycji.

Aktywa w Funduszu Rezerwy Demograficznej na koniec roku w latach 2002–2016 (w mld zł) 25,00 20,00

16,47

15,00 10,19

10,00

21,76

12,79

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

4,46 2,46 3,49 2006

2005

2004

1,56 0,23 0,48 0,90 2003

0,00

19,44

7,33

2002

5,00

17,64 17,81

41

4.3. Fundusz Emerytur Pomostowych Fundusz Emerytur Pomostowych (FEP) jest państwowym funduszem celowym. Został utworzony 1 stycznia 2010 r. na mocy ustawy o emeryturach pomostowych, aby finansować ten rodzaj świadczeń. Dysponentem FEP jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Przychody FEP pochodzą m.in.: tt

ze składek na FEP,

tt

z dotacji z budżetu państwa,

tt

z oprocentowania rachunków bankowych FEP,

tt

z lokat wolnych środków FEP.

W granicach określonych w ustawie budżetowej FEP może otrzymywać dotacje z budżetu państwa, które pozwalają uzupełnić środki na wypłaty emerytur pomostowych. Wolne środki FEP ZUS może umieszczać na lokatach bankowych oraz kupować za nie papiery wartościowe emitowane przez Skarb Państwa. Płatnik opłaca składki na FEP za pracownika, który spełnia łącznie następujące warunki: tt

urodził się po 31 grudnia 1948 r.,

tt

wykonuje pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

Obowiązek opłacania składek na FEP za pracownika powstaje w dniu, w którym zacznie on wykonywać pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, a ustaje z dniem, w którym przestanie wykonywać taką pracę. Stopa składki na FEP wynosi 1,5% podstawy wymiaru. Finansuje ją w całości płatnik składek. Podstawę wymiaru stanowi podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Przy ustalaniu podstawy wymiaru stosuje się ograniczenie jak przy naliczaniu składki na ubezpieczenia społeczne. Ogólna kwota składek przekazanych do FEP w 2016 r. wyniosła 236,8 mln zł.

5. Świadczenia realizowane przez ZUS

44

Świadczenia realizowane przez ZUS

5.1. Ogólne informacje o świadczeniach emerytalnych i rentowych z FUS W 2016 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wypłacił świadczenia emerytalne i rentowe ok. 7,3 mln osób. Ogólna kwota emerytur i rent wyniosła 179 066,5 mln zł. Liczba osób pobierających emeryturę i liczba osób pobierających rentę z tytułu niezdolności do pracy w latach 1998–2016 (w tys.) liczba osób pobierających emeryturę liczba osób pobierających rentę z tytułu niezdolności do pracy

6 000 5 000 4 000 3 000 2 000 1 000

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2001

1998

0

Przeciętna wysokość pobieranej emerytury i renty w 2016 r. % przeciętnego wynagrodzenia

Rodzaj świadczenia

Miesięczna wysokość przeciętnego świadczenia w zł

z obowiązkową składką na ubezpieczenia społeczne (4047,21 zł)

pomniejszonego o obowiązkową składkę na ubezpieczenia społeczne (3536,87 zł)

Ogółem emerytury i renty

2018,48

49,9

57,1

Emerytura

2131,70

52,7

60,3

Renta z tytułu niezdolności do pracy

1616,46

39,9

45,7

Renta rodzinna

1856,34

45,9

52,5

45

Struktura świadczeniobiorców według rodzajów pobieranych świadczeń emerytalnych i rentowych w 2016 r.

renty rodzinne

1 259,4 tys.

renty z tytułu niezdolności do pracy

17%

13% 70%

933,9 tys.

emerytury

5 119,4 tys.

5.1.1. Waloryzacja emerytur i rent Co roku od 1 marca ZUS przeprowadza waloryzację świadczeń emerytalnych i rentowych. Aby ustalić wysokość zwaloryzowanych emerytur i rent, mnoży się indywidualną kwotę świadczenia przez wskaźnik waloryzacji. Jest to średnioroczny wskaźnik cen towarów i usług konsumpcyjnych w poprzednim roku kalendarzowym, zwiększony o co najmniej 20% realnego wzrostu przeciętnego wynagrodzenia w poprzednim roku kalendarzowym. Wskaźnik waloryzacji ogłaszany jest w komunikacie ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego w Dzienniku Urzędowym RP „Monitor Polski”. Waloryzowane są:

46

tt

emerytury,

tt

renty z tytułu niezdolności do pracy,

tt

renty rodzinne,

tt

świadczenia i zasiłki przedemerytalne,

tt

dodatki i świadczenia wypłacane razem z emeryturami lub rentami,

tt

okresowe emerytury kapitałowe,

tt

emerytury pomostowe,

tt

nauczycielskie świadczenia kompensacyjne,

Świadczenia realizowane przez ZUS

tt

kwoty maksymalnych zmniejszeń emerytur i rent,

tt

gwarantowana minimalna kwota świadczenia i zasiłku przedemerytalnego obowiązująca w przypadku osiągania przychodu z działalności zarobkowej.

Emerytury i renty w 2017 r. zostały zwaloryzowane przez pomnożenie kwoty świadczenia oraz podstawy wymiaru emerytury lub renty w  wysokości przysługującej 28 lutego 2017 r. przez wskaźnik waloryzacji, który wynosił 100,44%. Kwota waloryzacji nie mogła być jednak niższa niż: tt

10 zł w przypadku: —— emerytur, —— emerytur pomostowych, —— nauczycielskich świadczeń kompensacyjnych, —— rent z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, —— rent rodzinnych,

tt

7,50 zł w przypadku renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy,

tt

5 zł w przypadku emerytury częściowej.

Dodatki i świadczenia wypłacane razem z emeryturą lub rentą oraz kwoty maksymalnych zmniejszeń emerytur i rent również zwaloryzowano przez zastosowanie wskaźnika waloryzacji wynoszącego 100,44%. Od 1 marca 2017 r. w ramach waloryzacji podwyższono również kwoty najniższych emerytur i rent.

5.1.2. Minimalne emerytury i renty Od 1 marca 2017 r. kwoty minimalnych świadczeń wynoszą miesięcznie:

tt

emerytura

tt

renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy

tt

renta rodzinna

tt

renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy

1000 zł

750 zł

47

Minimalne renty z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową oraz rodzinne renty wypadkowe są o 20% wyższe od podanych wyżej minimalnych kwot i wynoszą: 1200 zł – renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową i renta rodzinna wypadkowa, 900 zł – renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy w związku z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową.

Minimalna emerytura stanowiła w 2016 r.:

47,0% przeciętnej emerytury (2131,70 zł) 54,0% minimalnego wynagrodzenia (1850 zł)

W marcu 2017 r. osoby pobierające świadczenia w minimalnej wysokości stanowiły 7,2% wszystkich emerytów i rencistów.

5.1.3. Maksymalne emerytury i renty Emerytura obliczona według zasad sprzed 1999 r. (zob. pkt 5.2.1.) nie może być wyższa niż 100% podstawy jej wymiaru. Wysokość emerytury obliczonej według nowych zasad (zob. pkt 5.2.2.) może mieć dowolną wysokość, jednak zależy od: tt

wysokości zgromadzonych i zwaloryzowanych składek,

tt

zwaloryzowanego kapitału początkowego,

tt

kwot środków zapisanych na subkoncie,

tt

wieku przejścia na emeryturę.

5.1.4. Łączenie emerytury lub renty z pracą Prawo do łączenia emerytury z wynagrodzeniem za pracę bez żadnych ograniczeń mają emeryci, którzy:

48

tt

osiągnęli powszechny wiek emerytalny oraz

tt

rozwiązali stosunek pracy zawarty przed nabyciem prawa do emerytury (obowiązek ten wprowadziła ustawa zmieniająca z 16 grudnia 2010 r.).

Świadczenia realizowane przez ZUS

Zakład Ubezpieczeń Społecznych zawiesza wypłatę emerytury bez względu na wysokość przychodu, jeżeli emeryt uzyskał prawo do świadczenia 1 stycznia 2011 r. lub później i kontynuuje zatrudnienie u tego samego pracodawcy bez rozwiązania stosunku pracy. Może jednak zwolnić się i ponownie zatrudnić u dotychczasowego pracodawcy (na podstawie nowej umowy o pracę) – wtedy nie straci prawa do wypłaty emerytury. Pewnym ograniczeniom w zakresie łączenia świadczeń z przychodami z pracy zarobkowej podlegają emerytury osób, które uzyskały to świadczenie przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, oraz renty. W takiej sytuacji prawo do pobierania emerytury lub renty przysługuje w zależności od tego, jakie przychody uzyskuje świadczeniobiorca. Gdy miesięczny przychód takiej osoby wynosi przeciętnie: tt

do 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia – ZUS wypłaca całą emeryturę lub rentę,

tt

od 70 do 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia – ZUS zmniejsza emeryturę lub rentę o taką kwotę, o jaką osiągany przychód przekracza 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, jednak nie większą niż kwota maksymalnych zmniejszeń ustalonych dla danej emerytury lub renty,

tt

powyżej 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia – ZUS zawiesza wypłatę świadczenia.

W 2016 r. roczna granica przychodu, która odpowiadała 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, wyniosła 34 054,40 zł, natomiast roczna granica, która odpowiadała 130% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia, wyniosła 63 243,30 zł.

49

5.2. Emerytura

Reforma systemu emerytalnego weszła w życie 1 stycznia 1999 r. Od tego momentu w Polsce funkcjonują równolegle dwa systemy emerytalne: tt

stary system emerytalny – dla osób urodzonych przed 1 stycznia 1949 r., w którym emeryturę ZUS oblicza na zasadach sprzed 1999 r.,

tt

nowy system emerytalny – dla osób urodzonych po 31 grudnia 1948 r.

Osoby urodzone między 1 stycznia 1949 r. a 31 grudnia 1968 r. mogły wybrać: tt

czy wolą pozostać w systemie emerytalnym sprzed 1999 r., tj. repartycyjnym (I filar), w którym składki osób aktywnych zawodowo są przeznaczane na wypłaty emerytur, a wartość tych składek zapisywana jest na indywidualnych kontach,

tt

czy chcą przystąpić do nowego systemu emerytalnego, łączącego model repartycyjny (I filar) z kapitałowym (II filar), w którym składki są gromadzone w otwartym funduszu emerytalnym.

Od 1 października 2017 r. obowiązuje powszechny wiek emerytalny, który wynosi: tt

dla kobiet – 60 lat,

tt

dla mężczyzn – 65 lat.

Od stycznia 2013 r. do października 2017 r. powszechny wiek emerytalny był podwyższany: tt

dla kobiet urodzonych od 1 stycznia 1953 r.,

tt

dla mężczyzn urodzonych od 1 stycznia 1948 r.

Wiek emerytalny był podwyższany co kwartał o 1 miesiąc i miał być docelowo zrównany do 67 lat. Podwyższanie wieku emerytalnego wprowadziła ustawa zmieniająca z 11 maja 2012 r. Ostatecznie wiek emerytalny wynoszący 67 lat miał zostać wprowadzony w przypadku mężczyzn w 2020 r., a w przypadku kobiet – w 2040 r. Miał obowiązywać wszystkie kobiety urodzone po 30 września 1973 r. i wszystkich mężczyzn urodzonych po 30 września 1953 r. Na koniec 2016 r. wiek emerytalny dla kobiet wynosił równo 61 lat, a dla mężczyzn – równo 66 lat. Z kolei we wrześniu 2017 r., tj. na miesiąc przed obniżeniem powszech-

50

Świadczenia realizowane przez ZUS

nego wieku emerytalnego, dla kobiet wynosił on 61 lat i 2 miesiące, a dla mężczyzn – 66 lat i 2 miesiące.

Liczba osób pobierających emeryturę w latach 1998–2016 (w tys.) 6 000 5 000 4 000 3 000 2 000

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2001

0

1998

1 000

5.2.1. Emerytura w starym systemie emerytalnym W starym systemie emerytalnym prawo do emerytury przysługuje po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego (zob. pkt 5.2.): tt

kobietom z co najmniej 20-letnim okresem ubezpieczenia,

tt

mężczyznom z co najmniej 25-letnim okresem ubezpieczenia.

Okres ubezpieczenia jest sumą wszystkich okresów składkowych i nieskładkowych. Natomiast emeryturę z obniżonym stażem ubezpieczeniowym w powszechnym wieku emerytalnym system ten przewiduje dla: tt

kobiet z co najmniej 15-letnim okresem ubezpieczenia,

tt

mężczyzn z co najmniej 20-letnim okresem ubezpieczenia.

Emerytura z obniżonym stażem ubezpieczeniowym nie jest podwyższana do kwoty najniższej emerytury. Niektóre grupy osób, które pracują w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, mogą przejść na emeryturę w wieku niższym niż powszechny wiek emerytalny.

51

Rzeczywisty wiek przejścia na emeryturę kobiet i mężczyzn w latach 1998–2016 wiek 64 kobiety mężczyźni

63 62 61 60 59 58 57 56 55

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

54

W 2016 r. rzeczywisty średni wiek przejścia na emeryturę mężczyzn wyniósł 63,3 roku, a kobiet 61,0 roku. Na emeryturę obliczoną według starego systemu składa się: 24% kwoty bazowej + 1,3% podstawy wymiaru za każdy rok okresów składkowych + 0,7% podstawy wymiaru za każdy rok okresów nieskładkowych; uwzględnia się je tylko w części, która nie przekracza 1/3 udowodnionych okresów składkowych Podstawa wymiaru emerytury to przeciętna podstawa wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe lub na ubezpieczenie społeczne: tt

w kolejnych 10 latach kalendarzowych, które zainteresowany wybiera z ostatnich 20 lat kalendarzowych, lub

tt

z 20 lat kalendarzowych wybranych z całego okresu ubezpieczenia.

Do podstawy wymiaru ZUS dolicza przysługujące ubezpieczonemu w danym roku kalendarzowym: tt

wynagrodzenie za czas niezdolności do pracy,

tt

zasiłek chorobowy,

1

52

Świadczenia realizowane przez ZUS

tt

zasiłek macierzyński,

tt

zasiłek opiekuńczy,

tt

świadczenie rehabilitacyjne,

tt

zasiłek wyrównawczy,

tt

świadczenie wyrównawcze lub dodatek wyrównawczy,

tt

wartość rekompensaty pieniężnej za okresowe niepodwyższanie płac w sferze budżetowej.

Aby ustalić podstawę wymiaru, ZUS sumuje podstawy wymiaru składek i świadczenia w każdym roku z wybranych lat kalendarzowych. Następnie oblicza stosunek każdej z tych sum do rocznej kwoty przeciętnego wynagrodzenia ogłoszonej za dany rok kalendarzowy. Ten stosunek wyrażony jest w procentach. Potem oblicza średnią arytmetyczną tych stosunków. Stanowi ona wskaźnik wysokości podstawy wymiaru (który może wynosić maksymalnie 250%). Na koniec ZUS mnoży przez ten wskaźnik kwotę bazową. Kwota bazowa to 100% przeciętnego wynagrodzenia z poprzedniego roku kalendarzowego, które pomniejszono o składki na ubezpieczenia społeczne finansowane przez ubezpieczonych. Ustalana jest co roku, obowiązuje od 1 marca. Od 1 marca 2016 r. do 28 lutego 2017 r. kwota bazowa wynosiła 3408,62 zł. Natomiast od 1 marca 2017 r. wynosi 3536,87 zł.

5.2.2. Emerytura w nowym systemie emerytalnym

Nowy system emerytalny składa się z trzech filarów. I filarem zarządza instytucja publiczna – Zakład Ubezpieczeń Społecznych. II filar składa się z dwóch części: otwartych funduszy emerytalnych i subkonta w ZUS. Otwartymi funduszami emerytalnymi (OFE) zarządzają prywatne instytucje – powszechne towarzystwa emerytalne (PTE). Na koniec 2016 r. było ich 12 i liczyły 16,4 mln członków. Wartość aktywów netto wyniosła 153,4 mld zł. Do 31 stycznia 2014 r. uczestnictwo w OFE było obowiązkowe dla osób, które urodziły się w 1969 r. lub później. Obecnie osoby rozpoczynające pierwszą pracę mogą wybrać, czy chcą, by część ich składki emerytalnej trafiała do OFE, czy też cała składka do FUS. Osoby, które są już członkami OFE, w okresie od 1 kwietnia do 31 lipca 2016 r. mogły wybrać, czy chcą nadal pozostać w OFE i była to już druga możliwość zmiany decyzji. Pierwszy raz można było ją zmienić w 2014 r., a znowu będzie można to zrobić w 2020 r.

53

III filarem, podobnie jak filarem II, zarządzają prywatne instytucje. Przynależność do niego jest całkowicie dobrowolna. Ma on w przyszłości zapewnić podwyższone świadczenia emerytalne za dodatkową składkę. W ramach tego filaru funkcjonują przede wszystkim: tt

pracownicze programy emerytalne (PPE),

tt

indywidualne konto emerytalne (IKE),

tt

indywidualne konto zabezpieczenia emerytalnego (IKZE).

Kryteria klasyfikacji trzech filarów emerytalnych Kryteria klasyfikacji

I filar

II filar

III filar

Status systemu

powszechny

powszechny

uzupełniający

Uczestnictwo w systemie

obowiązkowe

obowiązkowe

dobrowolne

Cel społeczny

podstawowy poziom świadczeń

podstawowy poziom świadczeń

wyższy poziom świadczeń

Zarządzanie systemem

publiczne

prywatne i publiczne

prywatne

Finansowanie świadczeń

z bieżących składek

kapitałowe oraz z bieżących składek

kapitałowe

Pracownicze programy emerytalne (PPE) Pracownicze programy emerytalne (PPE) są dobrowolną formą grupowego oszczędzania na emeryturę, organizowaną przez pracodawcę przy współudziale pracowników. Składkę podstawową finansuje pracodawca, natomiast pracownik może zadeklarować składkę dodatkową, potrącaną z wynagrodzenia. Środki wnoszone do programu są odprowadzane i zarządzane przez instytucję finansową, która jest wybierana przez pracodawcę i pracowników w fazie organizowania programu. Zgromadzone na rachunku pracownika środki mogą być wypłacone, przekazane do innego PPE lub na IKE albo zwrócone. Wypłata zgromadzonych oszczędności może nastąpić:

54

tt

na wniosek pracownika po osiągnięciu przez niego 60 lat,

tt

na wniosek pracownika po ukończeniu przez niego 55 lat i przedstawieniu decyzji o przyznaniu prawa do emerytury,

Świadczenia realizowane przez ZUS

tt

bez wniosku pracownika po ukończeniu przez niego 70 lat, jeśli wcześniej nie wystąpił z wnioskiem o wypłatę środków,

tt

na wniosek osoby uprawnionej w przypadku śmierci pracownika.

Na koniec 2016 r. funkcjonowało 1036 pracowniczych programów emerytalnych, w tym: tt

668 w formie umowy z zakładem ubezpieczeń,

tt

339 w formie umowy z funduszem inwestycyjnym,

tt

29 z pracowniczym funduszem emerytalnym.

Na koniec 2016 r. pracowniczymi programami emerytalnymi objętych było 395,6 tys. osób (wzrost o 0,8% w stosunku do 2015 r.). W 2016 r. pracodawcy, którzy prowadzili programy, wpłacili do PPE 1171,1 mln zł składki podstawowej (spadek o 21,8 mln zł, tj. o 1,8% w stosunku do 2015 r.), zaś uczestnicy przekazali z własnych środków 38,9 mln zł (składka dodatkowa). Średnia roczna składka podstawowa przypadająca na jednego uczestnika PPE w 2016 r. wyniosła 3549 zł (spadek o 110 zł w stosunku do 2015 r.), zaś średnia roczna składka dodatkowa – 1192 zł (spadek o 12 zł w stosunku do 2015 r.). W 2016 r. maksymalna suma składek dodatkowych, jaką mógł wnieść uczestnik do jednego pracowniczego programu emerytalnego, wynosiła 18 247,50 zł. W 2017 r. kwota ta wynosi 19 183,50 zł. Na 31 grudnia 2016 r. wartość aktywów zgromadzonych w pracowniczych programach emerytalnych wyniosła 11,4 mld zł i wzrosła o 7,2% w stosunku do 2015 r. W ramach poszczególnych form, w jakich mogą być realizowane pracownicze programy emerytalne, najwięcej aktywów zgromadzonych było w funduszach inwestycyjnych – 6,5 mld zł i w zakładach ubezpieczeń na życie – 1,8 mld zł, najmniej zaś oszczędzano w pracowniczych funduszach emerytalnych – tylko 3 mld  zł. W 2016 r. z PPE dokonano wypłat na łączną kwotę 431,9 mln zł. Średnia wartość wypłaty wyniosła 36,5 tys. zł1. Indywidualne konto emerytalne (IKE) Na koniec 2016 r. indywidualne konta emerytalne były prowadzone przez: tt

zakłady ubezpieczeń na życie (12),

tt

otwarte fundusze inwestycyjne zarządzane przez towarzystwa funduszy inwestycyjnych (TFI) (16),

tt

podmioty prowadzące działalność maklerską (6),

1

Komisja Nadzoru Finansowego, Informacja dotycząca pracowniczych programów emerytalnych w 2016 r., 14.02.2017, https://www.knf.gov.pl/?articleId=56380&p_id=18 (17.08.2017).

55

tt

banki (12),

tt

dobrowolne fundusze emerytalne zarządzane przez PTE (4).

Łącznie 50 instytucji finansowych. Prawo do wpłat na IKE przysługuje osobie, która ukończyła 16 lat. Małoletni może dokonywać wpłat na konto emerytalne w tym roku kalendarzowym, w którym uzyskuje dochody z  pracy wykonywanej na podstawie umowy o  pracę, i w wysokości, która nie przekracza tych dochodów. Jedna osoba może mieć tylko jedno IKE. Wpłata na IKE jest opodatkowana, a podatek jest pobierany od przychodu, z którego pochodzi składka na IKE. Osoba oszczędzająca w IKE jest za to zwolniona z podatku od zysków kapitałowych. Na koniec 2016 r. IKE miało 902,6 tys. osób, czyli 5,5% osób pracujących. Wartość rynku IKE pod względem zgromadzonych aktywów wyniosła 6,7 mld zł (wzrost o 17,9% w porównaniu do roku poprzedniego). Najwięcej aktywów IKE zgromadzono w zakładach ubezpieczeń – 2,3 mld zł. W 2016 r. powstało 92,5 tys. nowych IKE, o 19,7 tys. więcej niż w 2015 r. Najwięcej IKE założono w funduszach inwestycyjnych – 54,2 tys. kont, a najmniej w dobrowolnych funduszach emerytalnych – 1,2 tys. kont. Wysokość średniej wpłaty na IKE w 2016 r. wyniosła 3700 zł i nieznacznie wzrosła w porównaniu do 2015 r. – o 200 zł. Najwyższą wartość średniej wpłaty odnotowano w podmiotach prowadzących działalność maklerską – 9100 zł, a najniższą w zakładach ubezpieczeń – 2700 zł. W IKE obowiązuje roczny limit wpłat składek. To równowartość 3-krotności prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej na dany rok, określonego w ustawie budżetowej lub ustawie o prowizorium budżetowym. W 2016 r. limit ten wyniósł 12 165 zł. W 2017 r. wynosi 12 789 zł. Przeciętny stan rachunku IKE w 2016 r. to 7400 zł – wzrósł o 800 zł. Wypłata środków z IKE jest nieopodatkowana. Aby wypłacić środki z IKE, trzeba skończyć 60 lat albo uzyskać uprawnienia emerytalne i skończyć 55 lat2. Indywidualne konto zabezpieczenia emerytalnego (IKZE) Na koniec 2016 r. indywidualne konta zabezpieczenia emerytalnego prowadzone były przez: tt

zakłady ubezpieczeń na życie (7),

Komisja Nadzoru Finansowego, Informacje liczbowe o rynku IKE za 2016 r., 22.02.2017, https://www.knf.gov.pl/?articleId=56569&p_id=18 (17.08.2017).

2

56

Świadczenia realizowane przez ZUS

tt

otwarte fundusze inwestycyjne zarządzane przez TFI (13),

tt

podmioty prowadzące działalność maklerską (5),

tt

banki (3),

tt

dobrowolne fundusze emerytalne zarządzane przez PTE (8).

Łącznie przez 36 instytucji finansowych. Prawo do wpłat na IKZE przysługuje osobie, która ukończyła 16 lat. Może ona wpłacać środki na konto emerytalne tylko w roku kalendarzowym, w którym uzyskuje dochody z umowy o pracę, i w wysokości, która nie przekracza tych dochodów. Osoba oszczędzająca w IKZE może odliczyć wpłaty na IKZE od podstawy opodatkowania. Jedna osoba może mieć jedno IKZE. W 2016 r. prowadzono 643,1 tys. rachunków IKZE, czyli miało je 3,9% osób pracujących. Łączna wartość rachunków IKZE wyniosła 1,1 mld zł (wzrost o 74% w porównaniu do stanu na koniec 2015 r.). Wpłaty netto na IKZE w 2016 r., czyli wpłaty nowych środków pomniejszone o wypłaty i zwroty kwot, wyniosły 443,6 mln zł (wzrost o 92,1 mln zł). Średnia wpłata na IKZE wyniosła 2800 zł3. W IKZE obowiązuje roczny limit wpłat składek, który jest równy 1,2-krotności prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia miesięcznego w gospodarce narodowej na dany rok, określonego w ustawie budżetowej lub ustawie o prowizorium budżetowym. W 2016 r. limit ten wynosił 4866 zł, a w 2017 r. wynosi 5115,60 zł. Za wypłatę środków z IKZE w momencie ukończenia 65 lat trzeba zapłacić zryczałtowany podatek w wysokości 10% przychodu. Opodatkowanie to dotyczy również wypłat z IKZE na rzecz osoby uprawnionej na wypadek śmierci oszczędzającego. W powszechnym systemie emerytalnym (I i II filar) prawo do emerytury według nowych zasad mają od 1 stycznia 2009 r. ci ubezpieczeni, którzy urodzili się po 31 grudnia 1948 r. i osiągnęli powszechny wiek emerytalny (zob. pkt 5.2.). Do 31 maja 2014 r. prawo do emerytury według nowych zasad miały tylko kobiety. Mężczyznom ZUS wypłaca takie emerytury od czerwca 2014 r.2 Osoba, która osiągnęła powszechny wiek emerytalny, nie musi kończyć pracy zawodowej. Wysokość emerytury według nowych zasad jest ściśle powiązana z wysokością realnie opłaconej składki. Komisja Nadzoru Finansowego, Informacje liczbowe o rynku IKE za 2016 r., 22.02.2017, https://www.knf.gov.pl/ ?articleId=56586&p_id=18 (17.08.2017).

3

57

Obowiązujące prawo dotyczące emerytur według nowych zasad znacząco ogranicza możliwość wcześniejszego przechodzenia na emeryturę. Jednak ubezpieczeni urodzeni po 31 grudnia 1948 r., którzy nie osiągnęli powszechnego wieku emerytalnego, mogą przejść na tzw. emeryturę częściową, czyli w obniżonym wieku emerytalnym. Po 1 października 2017 r. nie będzie można już uzyskać prawa do tego typu emerytury. Ponadto w nowym systemie emerytalnym oprócz emerytury z FUS kobietom przysługuje dodatkowo okresowa emerytura kapitałowa ze środków zapisanych na subkoncie w FUS. Wysokość nowej emerytury z FUS to suma zwaloryzowanych składek na ubezpieczenie emerytalne wpłaconych po 31 grudnia 1998 r., zwaloryzowanego kapitału początkowego i środków zapisanych na subkoncie, podzielona przez wyrażone w miesiącach średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku równym wiekowi przejścia na emeryturę osoby wnioskującej o jej przyznanie.

NOWA EMERYTURA = Z FUS

suma: — zgromadzonych i zwaloryzowanych składek na ubezpieczenie emerytalne — zwaloryzowanego kapitału początkowego — środków zewidencjonowanych na subkoncie średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku równym wiekowi przejścia na emeryturę, wyrażone w miesiącach, według tablic obowiązujących w dniu przejścia na emeryturę lub w dniu, w którym ubezpieczony osiągnął wiek emerytalny

Okresowa emerytura kapitałowa przysługuje kobiecie, która ma: tt

ustalone prawo do emerytury z FUS na nowych zasadach,

tt

zapisane środki na subkoncie w ZUS – ich wartość na ostatni dzień miesiąca poprzedzającego miesiąc, od którego zostanie przyznana emerytura, musi być równa co najmniej 20-krotności kwoty dodatku pielęgnacyjnego4.5

Jeżeli środki z subkonta mają niższą wartość, ZUS dodaje je do podstawy obliczenia emerytury z FUS zgodnie z zasadami z ustawy emerytalnej. Wysokość okresowej emerytury kapitałowej ZUS oblicza w następujący sposób: środki zapisane na subkoncie dzieli przez średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku równym wiekowi, w którym ubezpieczona przechodzi na emeryturę.

Od 1 marca 2017 r. 20-krotność dodatku pielęgnacyjnego wynosi 4191,80 zł (20 × 209,59 zł).

4

58

Świadczenia realizowane przez ZUS

Prawo do okresowej emerytury kapitałowej wygaśnie w przeddzień dnia, w którym kobieta osiągnie podwyższony wiek emerytalny przewidziany dla mężczyzny, który urodził się w tym samym roku i kwartale co ona. Jeśli kobieta uzyska prawo do emerytury po 30 września 2017 r., okresowa emerytura kapitałowa będzie jej przysługiwać do dnia poprzedzającego jej 65 urodziny. Po tym dniu ZUS doda środki zapisane na jej subkoncie do powszechnej emerytury z FUS. Prawo do okresowej emerytury kapitałowej wygaśnie również, jeśli wyczerpią się środki zapisane na subkoncie lub jeśli uprawniona kobieta umrze. W 2016 r. ZUS wypłacał przeciętnie 52,8 tys. okresowych emerytur kapitałowych miesięcznie, a średnia wysokość tego świadczenia wynosiła 173,42 zł. ZUS podwyższa emeryturę do kwoty najniższego świadczenia, o ile: tt

ubezpieczony mężczyzna osiągnął powszechny wiek emerytalny i jego staż ubezpieczeniowy wynosi co najmniej 25 lat,

tt

ubezpieczona kobieta osiągnęła powszechny wiek emerytalny i jej staż ubezpieczeniowy wynosił 22 lata (w latach 2016–2017) lub wynosi 20 lat (od 1 października 2017 r.).

Kapitał początkowy jest składnikiem podstawy obliczenia emerytury. Rozlicza się w ten sposób okres opłacania składek do 1 stycznia 1999 r. ZUS ustala kapitał początkowy dla każdego ubezpieczonego, który urodził się po 31 grudnia 1948 r. i za którego przed 1999 r. była opłacana składka na ubezpieczenie społeczne. Następnie ZUS oblicza hipotetyczną emeryturę, jaką taka osoba otrzymałaby 1 stycznia 1999 r., według starych zasad. Zmodyfikowano je jednak w zakresie obliczenia tzw. części socjalnej emerytury. Sumę części za okresy składkowe, części za okresy nieskładkowe oraz części socjalnej mnoży się przez średnie dalsze trwanie życia kobiet i mężczyzn w wieku 62 lat. Wynosiło ono 209 miesięcy. Tak wyliczona kwota to kapitał początkowy na 1 stycznia 1999 r. Kapitał jest zapisywany na koncie ubezpieczonego. ZUS waloryzuje go co roku, aż do momentu, gdy ubezpieczony przejdzie na emeryturę. Waloryzacja kapitału początkowego przebiega na takich samych zasadach jak waloryzacja składek na ubezpieczenie emerytalne. Dodatkowo niektóre grupy zawodowe mogą skorzystać z prawa do nowej emerytury w wieku niższym niż powszechny wiek emerytalny. Są to pracownicy wykonujący pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, którzy: tt

osiągnęli wymagany staż ogólny oraz staż w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze najpóźniej 1 stycznia 1999 r.,

tt

nie przystąpili do OFE (a jeżeli przystąpili, to zgłosili wniosek o przekazanie środków zgromadzonych na rachunku w funduszu na dochody budżetu państwa).

59

5.2.3. Emerytura pomostowa Prawo do emerytury pomostowej przysługuje osobie, która spełnia łącznie następujące warunki: tt

jest objęta ubezpieczeniem emerytalnym,

tt

urodziła się po 31 grudnia 1948 r.,

tt

jej staż pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wynosi co najmniej 15 lat,

tt

ukończyła co najmniej 55 lat, jeśli jest kobietą, lub 60 lat, jeśli jest mężczyzną,

tt

jej staż ubezpieczeniowy (suma okresów składkowych i nieskładkowych) wynosi co najmniej 20 lat (kobieta) lub 25 lat (mężczyzna),

tt

przed 1 stycznia 1999 r. wykonywała pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze,

tt

po 31 grudnia 2008 r. wykonywała pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze,

tt

ma rozwiązany stosunek pracy.

Wysokość tej emerytury ZUS ustala podobnie jak wysokość nowej emerytury. Zawsze jednak przyjmuje się średnie dalsze trwanie życia dla osób w wieku 60 lat, bez względu na to, kiedy ubezpieczony faktycznie przeszedł na tę emeryturę. Prawo do emerytury pomostowej ustaje dzień przed tym, gdy ubezpieczony uzyska prawo do emerytury. Jeżeli uprawniony nie ma prawa do emerytury, ustaje ono w przeddzień osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego. Emerytury pomostowe finansowane są głównie z budżetu państwa. Część kosztów pokrywają pracodawcy ze składki odprowadzanej na Fundusz Emerytur Pomostowych (zob. pkt 4.3.). W 2016 r. ZUS wypłacał emerytury pomostowe przeciętnie 17,5 tys. emerytów. Jej średnia wysokość wynosiła 2463,94 zł. Wydatki na wypłaty emerytur pomostowych w 2016 r. wyniosły 516 886,4 tys. zł.

5.2.4. Zamiana renty z tytułu niezdolności do pracy na emeryturę Osobom, które pobierają rentę z tytułu niezdolności do pracy, ZUS zamienia rentę na emeryturę, gdy osiągną wiek emerytalny. Osobie, która urodziła się przed 1 stycznia 1949 r., ZUS przyznaje emeryturę z urzędu niezależnie od okresu ubezpieczenia.

60

Świadczenia realizowane przez ZUS

Wysokość tej emerytury nie może być niższa od renty z tytułu niezdolności do pracy, którą dana osoba pobierała. Kobieta, której z urzędu przyznano emeryturę i która w latach 2009–2014 osiągnęła powszechny wiek emerytalny, może wystąpić o obliczenie emerytury w części na starych, a w części na nowych zasadach. Jeżeli okres ubezpieczeniowy kobiety wynosi 20 lat, a mężczyzny 25 lat, ZUS podwyższa emeryturę przyznaną z urzędu do kwoty najniższej emerytury. W 2017 r. najniższa emerytura wynosi 1000 zł. Gdy ZUS ustalił świadczeniobiorcy prawo zarówno do emerytury, jak i renty z tytułu niezdolności do pracy, taka osoba może zdecydować, które świadczenie chce pobierać. Jeśli wybierze rentę, ZUS nie przyzna jej emerytury z urzędu.

61

5.3. Renta z tytułu niezdolności do pracy

Renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje osobie, która: tt

jest objęta ubezpieczeniem rentowym,

tt

jest niezdolna do pracy,

tt

ma staż ubezpieczeniowy (suma okresów składkowych i nieskładkowych) wynoszący co najmniej 5 lat w ciągu 10 lat przed tym, jak zgłosi wniosek lub jak powstała niezdolność do pracy; jeśli ta niezdolność powstała, kiedy miała poniżej 30 lat, wymagany okres ubezpieczeniowy jest odpowiednio krótszy; osoba, której niezdolność wynika z wypadku w drodze do pracy lub z pracy, nie musi spełniać tego warunku,

tt

stała się niezdolna do pracy, gdy była objęta ubezpieczeniem rentowym lub w ciągu 18 miesięcy od ustania ubezpieczenia; osoba, która była ubezpieczona przez co najmniej 20 lat (kobieta) albo 25 lat (mężczyzna), oraz jest całkowicie niezdolna do pracy, nie musi spełniać tego warunku.

Jeśli osoba: tt

jest ubezpieczona,

tt

została uznana za całkowicie niezdolną do pracy,

tt

ma okres składkowy wynoszący co najmniej 25 lat (w przypadku kobiety) i 30 lat (w przypadku mężczyzny),

nie musi mieć udokumentowanego co najmniej 5-letniego okresu ubezpieczenia w ciągu 10 lat przed tym, jak zgłosi wniosek lub jak powstała niezdolność do pracy. Orzeczenia dla potrzeb świadczeń z ubezpieczeń społecznych i innych świadczeń, które wypłaca Zakład Ubezpieczeń Społecznych, wydają lekarze orzecznicy ZUS i komisje lekarskie ZUS. Oceniają oni niezdolność do pracy i jej stopień na podstawie dokumentacji medycznej pacjenta i badania. Ustalają także:

62

tt

kiedy powstała niezdolności do pracy,

tt

czy jest trwała, a jeśli nie, to jak długo może się utrzymać,

tt

czy był związek przyczynowy niezdolności do pracy lub śmierci z określonymi okolicznościami,

tt

czy pacjent jest niezdolny do samodzielnej egzystencji,

tt

czy pacjent może i powinien się przekwalifikować.

Świadczenia realizowane przez ZUS

Osoba niezdolna do pracy to osoba, która całkowicie lub częściowo straciła zdolność do pracy zarobkowej z powodu naruszenia sprawności organizmu i której stan zdrowia nie rokuje odzyskania zdolności do pracy po przekwalifikowaniu. Osoba całkowicie niezdolna do pracy to osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Osoba częściowo niezdolna do pracy to osoba, która w znacznym stopniu utraciła zdolność do wykonywania pracy zgodnej ze swoimi kwalifikacjami. Lekarz orzecznik ZUS lub komisja lekarska ZUS orzekają niezdolność do pracy na maksymalnie 5 lat. Zdarza się jednak, że okres ten jest dłuższy. Dzieje się tak, jeśli według wiedzy medycznej ubezpieczony nie odzyska zdolności do pracy przed upływem tego okresu. W okresie orzeczonej niezdolności do pracy, który ZUS wskazuje w decyzji, ubezpieczonemu przysługuje renta. Komisja lekarska ZUS rozpatruje sprawę, jeżeli: tt

zainteresowany nie zgadza się z orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS i wniósł sprzeciw w ciągu 14 dni od dnia, w którym otrzymał orzeczenie,

tt

prezes ZUS zgłosi zarzut wadliwości orzeczenia w ciągu 14 dni od dnia, w którym lekarz orzecznik ZUS wydał orzeczenie.

Dla ZUS podstawą do wydania decyzji w  sprawie renty z  tytułu niezdolności do pracy jest: tt

orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości,

tt

orzeczenie komisji lekarskiej ZUS.

Renta z tytułu niezdolności do pracy, która powstała wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej, przysługuje niezależnie od długości okresu ubezpieczenia wypadkowego i bez względu na datę powstania tej niezdolności. Renta z tytułu całkowitej niezdolności do pracy wynosi: 24% kwoty bazowej + 1,3% podstawy wymiaru za każdy rok okresów składkowych + 0,7% podstawy wymiaru za każdy rok okresów nieskładkowych (okresy nieskładkowe ZUS uwzględnia tylko w części, która nie przekracza 1/3 udowodnionych okresów składkowych) + 0,7% podstawy wymiaru za każdy rok okresu, którego brakuje renciście do pełnych 25 lat okresu ubezpieczeniowego – od dnia zgłoszenia wniosku o rentę do dnia, w którym rencista osiągnąłby powszechny wiek emerytalny określony dla kobiet

63

Wypadek przy pracy to nagłe zdarzenie wywołane przyczyną zewnętrzną, które spowodowało uraz lub śmierć i nastąpiło w związku z pracą. Choroba zawodowa to choroba określona w wykazie chorób zawodowych, jeżeli spowodowało ją działanie czynników szkodliwych dla zdrowia, które występują w środowisku pracy, lub sposób wykonywania pracy. Renta z tytułu częściowej niezdolności do pracy wynosi 75% renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Jeżeli lekarz orzecznik ZUS uznał osobę uprawnioną do renty za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji, przysługuje jej dodatek pielęgnacyjny (zob. pkt 5.14.). Wysokość renty z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej oblicza się jak rentę z tytułu niezdolności do pracy. Nie może ona być jednak niższa niż: tt

60% podstawy wymiaru renty – dla osoby częściowo niezdolnej do pracy,

tt

80% podstawy wymiaru renty – dla osoby całkowicie niezdolnej do pracy,

tt

100% podstawy wymiaru renty – dla osoby uprawnionej do renty szkoleniowej.

Podstawę wymiaru renty z tytułu niezdolności do pracy, która była spowodowana wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową, ZUS może ustalić od wskaźnika wysokości podstawy wymiaru wyższego niż 250%. Gdy ZUS użył takiego wskaźnika, nie obowiązują podane wyżej gwarancje.

Struktura rent z tytułu niezdolności do pracy w grudniu 2016 r. według stopnia niezdolności do pracy Renty z tytułu niezdolności do pracy ogółem z tego z tytułu:

100,0%

całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji

9,4%

całkowitej niezdolności do pracy

25,4%

częściowej niezdolności do pracy

65,2%

Liczba osób pobierających rentę z tytułu niezdolności do pracy w latach 1998–2016 (w tys.) 3 000 2 500 2 000 1 500 1 000

64

Świadczenia realizowane przez ZUS

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2001

0

1998

500

W 2016 r. rentę z tytułu niezdolności do pracy pobierało 883,6 tys. osób, z czego 48,1 tys. osób zaczęło pobierać tę rentę w tym roku. Jej przeciętna wysokość wynosiła 1571,51 zł miesięcznie. Rentę z  tytułu wypadków przy pracy i  chorób zawodowych w  2016 r. miesięcznie pobierało średnio 180,6 tys. osób. Przeciętna wysokość świadczenia wynosiła 2852,14 zł. Renty te stanowiły 20,1% wszystkich rent z  tytułu niezdolności do pracy.

65

5.4. Renta szkoleniowa Renta szkoleniowa przysługuje, jeżeli lekarz orzecznik ZUS stwierdził, że dana osoba powinna się przekwalifikować, ponieważ jest niezdolna do pracy w dotychczasowym zawodzie. Renta szkoleniowa przyznawana jest zwykle na 6 miesięcy. Okres ten można jednak skrócić lub wydłużyć. ZUS wydłuża go na wniosek starosty na czas niezbędny do przekwalifikowania zawodowego. Nie może on jednak trwać dłużej niż kolejne 30 miesięcy. ZUS skraca ten okres, gdy starosta zawiadomi organ rentowy, że nie można przekwalifikować osoby do innego zawodu lub że nie poddaje się ona przekwalifikowaniu zawodowemu. Renta szkoleniowa wynosi: tt

75% podstawy wymiaru renty,

tt

100% podstawy wymiaru renty, gdy niezdolność do pracy jest skutkiem wypadku przy pracy lub choroby zawodowej.

Wysokość renty nie może być niższa niż najniższa renta dla osoby częściowo niezdolnej do pracy. Renta nie przysługuje, jeśli osoba otrzymuje wynagrodzenie lub osiąga przychód. Nie ma przy tym znaczenia jego wysokość. W 2016 r. rentę szkoleniową pobierały co miesiąc przeciętnie 72 osoby. Jej średnia wysokość wynosiła 2783,96 zł miesięcznie.

66

Świadczenia realizowane przez ZUS

5.5. Renta rodzinna Renta rodzinna przysługuje uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci miała prawo do emerytury (także pomostowej) lub renty z tytułu niezdolności do pracy. Przy ocenie prawa do tej renty ZUS przyjmuje, że zmarły był całkowicie niezdolny do pracy. Renta rodzinna przysługuje także uprawnionym członkom rodziny osoby, która w chwili śmierci pobierała zasiłek przedemerytalny, świadczenie przedemerytalne lub nauczycielskie świadczenie kompensacyjne. W takim przypadku ZUS przyjmuje, że zmarły spełniał warunki do uzyskania renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Renta rodzinna nie przysługuje, jeśli osoba zmarła pobierała okresową emeryturę kapitałową. Do renty rodzinnej mają prawo: tt

dzieci własne, drugiego małżonka, przysposobione do ukończenia 16 lat lub 25 lat, jeśli się uczą, oraz bez względu na wiek, jeżeli od 16 lub 25 roku życia mają orzeczoną całkowitą niezdolność do pracy; jeżeli dziecko skończyło 25 lat, gdy było na ostatnim roku studiów w szkole wyższej, ma prawo do renty do czasu, aż ukończy ten rok studiów;

tt

przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnuki, rodzeństwo, inne dzieci, z wyłączeniem dzieci przyjętych na wychowanie i utrzymanie w ramach rodziny zastępczej lub rodzinnego domu dziecka; musiały one zostać przyjęte przez ubezpieczonego, emeryta lub rencistę co najmniej na rok przed jego śmiercią, chyba że: —— jego śmierć była następstwem wypadku, —— dzieci nie mają prawa do renty po zmarłych rodzicach, —— rodzice dzieci żyją, ale nie mogą zapewnić im utrzymania, —— on lub jego małżonek był opiekunem dzieci ustanowionym przez sąd;

tt

małżonek (wdowa, wdowiec), jeśli: —— w chwili śmierci współmałżonka ukończył 50 lat albo —— jest niezdolny do pracy, albo —— wychowuje co najmniej jedno z dzieci, wnuków lub rodzeństwa, które jest uprawnione do renty rodzinnej po zmarłym współmałżonku i nie ukończyło 16 lat albo 18 lat, jeżeli się uczy, albo

67

—— opiekuje się dzieckiem całkowicie niezdolnym do pracy, albo —— skończył 50 lat lub stał się niezdolny do pracy w ciągu 5 lat po śmierci współmałżonka lub odkąd przestał wychowywać uprawnione dzieci; tt

osoba, która jest po rozwodzie ze zmarłym, jeżeli spełnia warunki dla wdowy lub wdowca i oprócz tego miała prawo do alimentów od zmarłego ustalone w sądzie; a także była żona lub żona pozostająca w separacji, jeśli udowodni, że bezpośrednio przed śmiercią zmarłego otrzymywała alimenty na podstawie porozumienia między nią a zmarłym;

tt

małżonek (wdowa lub wdowiec), który nie spełnia warunków, ale nie ma niezbędnych źródeł utrzymania; jednak jego prawo do renty jest ograniczone: —— do roku lub —— do 2 lat, jeżeli uczestniczy w szkoleniu, po którym ma uzyskać kwalifikacje do pracy zarobkowej;

tt

rodzic (matka lub ojciec) zmarłego, który spełnia warunki dla wdowy i wdowca, jeżeli zmarły pomagał mu w utrzymaniu.

Renta rodzinna przysługuje: tt

jednej osobie uprawnionej – w wysokości 85% świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu,

tt

dwóm osobom uprawnionym – w wysokości 90% świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu,

tt

więcej niż dwóm uprawnionym – w wysokości 95% świadczenia, które przysługiwałoby zmarłemu.

Wszystkim uprawnionym członkom rodziny przysługuje jedna łączna renta rodzinna. ZUS dzieli ją po równo między uprawnionych. Jeżeli do tej renty ma prawo sierota zupełna, przysługuje jej dodatek dla sieroty zupełnej. Na koniec 2016 r. renty rodzinne pobierały zwykle kobiety – otrzymywały 88,7% z nich. Wśród kobiet świadczenie pobierały najczęściej osoby w  wieku 55 lat i  starsze (87,6% uprawnionych kobiet), zaś wśród mężczyzn najliczniejszą grupę stanowiły osoby w wieku od 10 do 24 lat (46,1% uprawnionych mężczyzn). W 2016 r. renty rodzinne pobierało 1 236,7 tys. osób. Przeciętna wysokość renty wynosiła 1856,37 zł miesięcznie.

68

Świadczenia realizowane przez ZUS

5.6. Świadczenia z zakresu prewencji rentowej i prewencja wypadkowa

Zakład Ubezpieczeń Społecznych realizuje zadania z zakresu prewencji rentowej (m.in. rehabilitację leczniczą) oraz prewencji wypadkowej.

5.6.1. Prewencja rentowa W ramach prewencji rentowej ZUS kieruje na rehabilitację leczniczą i upowszechnia wiedzę na temat działań zapobiegających niezdolności do pracy. Zakład Ubezpieczeń Społecznych kieruje na rehabilitację leczniczą do ośrodków rehabilitacyjnych, które wybiera w konkursach. Trafiają do nich osoby zagrożone długotrwałą niezdolnością do pracy z powodu określonych schorzeń. Rehabilitacja odbywa się: tt

w systemie stacjonarnym, w którym leczy się schorzenia: —— narządu ruchu, —— układu krążenia, —— psychosomatyczne, —— układu oddechowego, —— onkologiczne po leczeniu nowotworu gruczołu piersiowego, —— narządu głosu, —— narządu ruchu we wczesnych stanach po wypadkach (pilotaż);

tt

w systemie ambulatoryjnym, w którym leczy się schorzenia: —— narządu ruchu, —— układu krążenia (także w trybie rehabilitacji monitorowanej telemedycznie).

W  2016 r. rehabilitację leczniczą ukończyło 85 417 osób. Koszty rehabilitacji (łącznie z  kosztami opłaty miejscowej i  zwrotem kosztów przejazdu) wyniosły 186 650,7 tys. zł.

69

Liczba osób, które ukończyły rehabilitację leczniczą w ramach prewencji rentowej w 2016 r. według profilów rehabilitacji 70 000 60 000

59 829

50 000 40 000 30 000 20 000 252

218

1616

1020

76

układ krążenia ambulatorium

układ krążenia monitorowany telemedycznie

schorzenia onkologiczne

schorzenia narządu głosu

narząd ruchu po wypadku

4422 narząd ruchu ambulatorium

9084 2082

schorzenia psychosomatyczne

układ krążenia

narząd ruchu

0

6818

układ oddechowy

10 000

W ramach działań promujących zapobieganie niezdolności do pracy w  2016 r. ZUS dofinansował 15 przedsięwzięć naukowych. Zamówił także publikację artykułów upowszechniających wiedzę o  programie rehabilitacji skierowanym do osób po leczeniu nowotworu gruczołu piersiowego i osób ze schorzeniami narządu głosu. Ponadto zlecił opracowanie programu wczesnej rehabilitacji leczniczej dla osób, które podczas wypadku (szczególnie wypadku przy pracy) doznały urazu narządu ruchu. Wydatki na te cele wyniosły 189,8 tys. zł.

5.6.2. Prewencja wypadkowa W  2016 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wydał na prewencję wypadkową 55,6 mln zł. W jej ramach:

70

tt

dofinansowywał działania płatników składek na rzecz utrzymania zdolności do pracy przez cały okres aktywności zawodowej,

tt

analizował przyczyny i skutki wypadków przy pracy (zwłaszcza wypadków śmiertelnych, ciężkich i zbiorowych) oraz chorób zawodowych,

tt

upowszechniał wiedzę o zagrożeniach powodujących wypadki przy pracy i choroby zawodowe oraz o tym, jak im przeciwdziałać,

tt

prowadził prace naukowo-badawcze, które mają wyeliminować lub ograniczyć przyczyny wypadków przy pracy i chorób zawodowych.

Świadczenia realizowane przez ZUS

5.7. Renta socjalna Renta socjalna przysługuje osobie pełnoletniej uznanej za całkowicie niezdolną do pracy z powodu naruszenia sprawności organizmu, które powstało, zanim ukończyła 18 lub 25 lat. Renta socjalna przysługuje zwykle, gdy naruszenie sprawności organizmu powstało przed 18 rokiem życia. Może jednak przysługiwać, jeśli powstało przed 25 rokiem życia, o ile gdy do niego doszło, osoba uczyła się w szkole, także wyższej. Przysługuje również, jeśli powstało w trakcie studiów doktoranckich lub aspirantury naukowej. Prawo do renty socjalnej można otrzymać na stałe lub czasowo. Jeżeli w orzeczeniu lekarz orzecznik lub komisja lekarska ZUS ustalą, że całkowita niezdolność do pracy jest trwała, uprawnionemu przysługuje renta socjalna stała. Jeżeli natomiast ustalą ją na czas określony, przysługuje mu renta socjalna okresowa (przez okres wskazany w decyzji ZUS). Jeśli zainteresowany chce mieć przedłużony okres pobierania renty socjalnej, powinien złożyć wniosek o ponowne ustalenie uprawnień do tego świadczenia. Renta socjalna wynosi 84% najniższej renty, jaka przysługiwałaby z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. ZUS zawiesza prawo do renty socjalnej, gdy uprawniony osiągnął w danym miesiącu przychód, który przekracza 70% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia za poprzedni kwartał kalendarzowy. ZUS wydaje decyzje w sprawie rent socjalnych i wypłaca te świadczenia. Są one finansowane z budżetu państwa. Od 1 marca 2017 r. renta socjalna wynosi 840 zł miesięcznie. Jeżeli dana osoba ma uprawnienia zarówno do renty socjalnej, jak i renty rodzinnej, ZUS obniża rentę socjalną. Łączna kwota obu świadczeń nie może przekraczać 200% najniższej renty z  tytułu całkowitej niezdolności do pracy, czyli 2000 zł. Kwota renty socjalnej nie może być przy tym niższa niż 10% najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, czyli 100 zł. Gdy kwota renty rodzinnej przekracza 200% kwoty najniższej renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy, renta socjalna w ogóle nie przysługuje. W 2016 r. ZUS wypłacił renty socjalne 275,9 tys. osób. Łączna kwota świadczeń wynosiła 2 427,3 mln zł.

71

5.8. Świadczenie przedemerytalne Świadczenie przedemerytalne przysługuje osobie, która ma status bezrobotnego i spełnia warunki dotyczące m.in. trybu rozwiązania stosunku pracy, wieku oraz okresu ubezpieczenia. Do świadczenia przedemerytalnego może mieć prawo osoba, która jest w jednej z następujących sytuacji: Sytuacja 1 tt

stosunek pracy lub stosunek służbowy rozwiązano z powodu likwidacji lub niewypłacalności pracodawcy,

tt

zatrudnienie u tego pracodawcy trwało co najmniej 6 miesięcy,

tt

przed dniem rozwiązania stosunku pracy lub stosunku służbowego u tego pracodawcy: —— osoba skończyła co najmniej 56 lat (kobieta) albo 61 lat (mężczyzna), —— jej staż ubezpieczenia wynosił co najmniej 20 lat (kobieta) albo 25 lat (mężczyzna).

Sytuacja 2 tt

stosunek pracy lub stosunek służbowy rozwiązano z przyczyn leżących po stronie zakładu pracy,

tt

zatrudnienie u tego pracodawcy trwało co najmniej 6 miesięcy,

tt

przed dniem rozwiązania stosunku pracy lub stosunku służbowego u tego pracodawcy: —— osoba skończyła co najmniej 55 lat (kobieta) albo 60 lat (mężczyzna), —— jej staż ubezpieczenia wynosił co najmniej 30 lat (kobieta) albo 35 lat (mężczyzna).

Sytuacja 3 tt

osoba przez co najmniej 24 miesiące prowadziła nieprzerwanie pozarolniczą działalność i opłaciła składki na ubezpieczenia społeczne za ten okres,

tt

ogłosiła upadłość działalności gospodarczej,

tt

do dnia ogłoszenia upadłości: —— skończyła co najmniej 56 lat (kobieta) albo 61 lat (mężczyzna),

72

Świadczenia realizowane przez ZUS

—— jej okres ubezpieczenia wynosił co najmniej 20 lat (kobieta) albo 25 lat (mężczyzna) i opłaciła składki na ubezpieczenia społeczne za cały ten okres. Sytuacja 4 tt

osoba zarejestrowała się we właściwym powiatowym urzędzie pracy w ciągu 30 dni, od kiedy ustało jej prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, którą pobierała nieprzerwanie przez co najmniej 5 lat,

tt

do dnia, w którym ustało prawo do renty: —— skończyła co najmniej 55 lat (kobieta) albo 60 lat (mężczyzna), —— jej staż ubezpieczeniowy wynosił co najmniej 20 lat (kobieta) albo 25 lat (mężczyzna).

Sytuacja 5 tt

osoba zarejestrowała się we właściwym powiatowym urzędzie pracy w  ciągu 60 dni, od kiedy ustało jej prawo do: —— świadczenia pielęgnacyjnego lub —— specjalnego zasiłku opiekuńczego, lub —— zasiłku opiekuna,

tt

pobierała jedno z tych świadczeń nieprzerwanie przez co najmniej 365 dni, o ile utrata prawa do niego była spowodowana śmiercią osoby, którą się opiekowała,

tt

do dnia, w którym ustało prawo do jednego z tych świadczeń: —— ukończyła co najmniej 55 lat (kobieta) albo 60 lat (mężczyzna), —— jej staż ubezpieczenia wynosił co najmniej 20 lat (kobieta) albo 25 lat (mężczyzna).

Sytuacja 6 tt

stosunek pracy rozwiązano z przyczyn dotyczących zakładu pracy,

tt

osoba była w nim zatrudniona przez co najmniej 6 miesięcy,

tt

przed dniem rozwiązania stosunku pracy staż ubezpieczenia osoby wynosił co najmniej 35 lat (kobieta) i 40 lat (mężczyzna).

Sytuacja 7 tt

stosunek pracy lub stosunek służbowy rozwiązano z powodu likwidacji bądź niewypłacalności pracodawcy,

tt

osoba była zatrudniona u tego pracodawcy przez co najmniej 6 miesięcy,

tt

do 31 grudnia roku poprzedzającego rozwiązanie stosunku pracy lub stosunku służbowego staż ubezpieczenia osoby wynosił co najmniej 34 lata (kobieta) albo 39 lat (mężczyzna).

73

Osobie, która jest w jednej z tych siedmiu sytuacji, świadczenie przedemerytalne będzie przysługiwać, gdy przez co najmniej 180 dni pobierała zasiłek dla bezrobotnych i spełni łącznie następujące warunki: tt

nadal jest zarejestrowana jako bezrobotna,

tt

w okresie pobierania zasiłku dla bezrobotnych nie odmówiła bez uzasadnionej przyczyny przyjęcia propozycji zatrudnienia, pracy zarobkowej albo prac interwencyjnych i publicznych,

tt

złoży wniosek o przyznanie świadczenia przedemerytalnego w ciągu 30 dni, od kiedy powiatowy urząd pracy wyda dokument poświadczający, że pobierała zasiłek dla bezrobotnych przez 180 dni.

Od 1 marca 2017 r. kwota świadczenia przedemerytalnego wynosi 1040 zł i jest waloryzowana. W 2016 r. ZUS wypłacił świadczenia przedemerytalne 171,9 tys. osób. Łącznie przeznaczył na to kwotę 2 124,6 mln zł z Funduszu Pracy.

74

Świadczenia realizowane przez ZUS

5.9. Wynagrodzenie chorobowe i zasiłek chorobowy Wynagrodzenie chorobowe i zasiłek chorobowy przysługują za czas niezdolności do pracy z powodu choroby lub odosobnienia w związku z chorobą zakaźną. Wynagrodzenie chorobowe finansuje pracodawca. Wypłaca je pracownikowi przez pierwsze 33 dni niezdolności do pracy w  roku kalendarzowym. W  przypadku pracownika, który skończył 50 lat, wynagrodzenie chorobowe przysługuje przez pierwsze 14 dni w  roku kalendarzowym (po roku, w  którym pracownik ukończył 50 lat). Wynagrodzenie za czas choroby przysługuje w wysokości odpowiednio: tt

80% podstawy wymiaru (przepisy prawa pracy obowiązujące u danego pracodawcy mogą przewidywać wyższe wynagrodzenie z tego powodu),

tt

100% podstawy wymiaru, jeżeli niezdolność do pracy: —— spowodował wypadek w drodze do pracy lub z pracy, —— przypada w czasie ciąży, —— wynika z tego, że pracownik poddał się niezbędnym badaniom lekarskim wykonywanym kandydatom na dawców lub zabiegowi pobrania komórek, tkanek lub narządów.

Prawo do wynagrodzenia chorobowego pracownicy uzyskują po 30 dniach nieprzerwanego ubezpieczenia (to tzw. okres wyczekiwania). Prawo do wynagrodzenia chorobowego na takich samych zasadach jak pracownicy mają również osoby, które wykonują pracę nakładczą i odbywają służbę zastępczą. Wynagrodzenie chorobowe oblicza się według zasad stosowanych przy obliczaniu podstawy wymiaru zasiłku chorobowego. Podstawa wymiaru wynagrodzenia chorobowego to przeciętne miesięczne wynagrodzenie z ostatnich 12 miesięcy, które poprzedzają miesiąc powstania niezdolności do pracy. Jeżeli powstała ona przed upływem 12 miesięcy pracy, podstawę wymiaru pracodawca ustala z faktycznego okresu zatrudnienia za pełne miesiące kalendarzowe. Gdy ustala podstawę wymiaru, uwzględnia wynagrodzenie, od którego została naliczona składka na ubezpieczenie chorobowe, i pomniejsza je o potrącone składki na ubezpieczenia społeczne.

75

Zasiłek chorobowy przysługuje pracownikowi po wyczerpaniu okresu pobierania wynagrodzenia chorobowego, czyli odpowiednio od: tt

34 dnia niezdolności do pracy w roku kalendarzowym,

tt

15 dnia, jeśli pracownik ukończył 50 lat.

Prawo do zasiłku chorobowego przysługuje po 30 dniach okresu wyczekiwania. Osoba, która dobrowolnie zgłosiła się do ubezpieczenia chorobowego (np. prowadząca działalność gospodarczą, zleceniobiorca), ma prawo do zasiłku chorobowego już od pierwszego dnia niezdolności do pracy. Jest tak, ponieważ nie może dostać wynagrodzenia chorobowego. Jednak zasiłek chorobowy przysługuje jej dopiero po 90 dniach okresu wyczekiwania. Do okresu wyczekiwania dolicza się poprzednie okresy objęcia ubezpieczeniem chorobowym, zarówno obowiązkowo, jak i dobrowolnie, jeżeli przerwa między nimi: tt

nie przekroczyła 30 dni lub

tt

była spowodowana: —— urlopem wychowawczym, —— urlopem bezpłatnym, —— czynną służbą wojskową żołnierza niezawodowego.

Niektóre grupy ubezpieczonych mają prawo do zasiłku chorobowego od pierwszego dnia ubezpieczenia chorobowego. Są to: tt

absolwenci szkół lub szkół wyższych, jeśli zostali objęci ubezpieczeniem chorobowym lub przystąpili do niego w ciągu 90 dni, od kiedy ukończyli szkołę lub uzyskali dyplom ukończenia studiów wyższych,

tt

osoby, których niezdolność do pracy była spowodowana wypadkiem w drodze do pracy lub z pracy,

tt

osoby, które są ubezpieczone obowiązkowo i wcześniej były objęte obowiązkowym ubezpieczeniem chorobowym przez co najmniej 10 lat,

tt

posłowie i senatorowie, którzy przystąpili do ubezpieczenia chorobowego w ciągu 90 dni od zakończenia kadencji.

ZUS wypłaca zasiłek chorobowy przez maksymalnie 182 dni lub 270 dni, jeżeli niezdolność do pracy była spowodowana gruźlicą albo przypadała na okres ciąży. Zasiłek chorobowy wynosi:

76

tt

80% podstawy wymiaru zasiłku,

tt

70% podstawy wymiaru za okres, gdy ubezpieczony był w szpitalu; jeżeli pracownik ma więcej niż 50 lat, zasiłek chorobowy za okres pobytu w szpitalu od 15

Świadczenia realizowane przez ZUS

do 33 dnia niezdolności do pracy w roku kalendarzowym przysługuje mu w wysokości 80% podstawy wymiaru, tt

100% podstawy wymiaru zasiłku, także za okres pobytu w szpitalu, gdy niezdolność do pracy: —— była spowodowana wypadkiem w drodze do pracy lub z pracy, —— przypada w czasie ciąży, —— wynika z tego, że pracownik poddał się niezbędnym badaniom lekarskim wykonywanym kandydatom na dawców lub zabiegowi pobrania komórek, tkanek lub narządów.

Gdy niezdolność do pracy była spowodowana wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową, osobie ubezpieczonej przysługuje zasiłek chorobowy, ale z ubezpieczenia wypadkowego. To świadczenie należy się już od pierwszego dnia ubezpieczenia oraz od pierwszego dnia niezdolności do pracy. Wynosi ono 100% podstawy wymiaru. Podstawa wymiaru zasiłku chorobowego przysługującego pracownikowi to przeciętne miesięczne wynagrodzenie z 12 miesięcy kalendarzowych sprzed powstania niezdolności do pracy. Od tego wynagrodzenia musiała zostać naliczona składka na ubezpieczenie chorobowe, a ono samo – pomniejszone o składki na ubezpieczenia społeczne. Z kolei podstawa wymiaru zasiłku ubezpieczonego, który nie jest pracownikiem, to przeciętny miesięczny przychód z 12 miesięcy kalendarzowych sprzed powstania niezdolności do pracy. ZUS bierze przy tym pod uwagę przychód, od którego naliczono składkę na ubezpieczenie chorobowe, i pomniejsza go o to ubezpieczenie. Jeżeli niezdolność do pracy powstała przed upływem 12 miesięcy kalendarzowych, podstawę wymiaru zasiłku ustala się z faktycznego okresu zatrudnienia lub ubezpieczenia za pełne miesiące kalendarzowe. Prawo do wynagrodzenia chorobowego lub do zasiłku chorobowego mają osoby, którym lekarz wystawi zaświadczenie o czasowej niezdolności do pracy (dokument ZUS ZLA). Do 30 czerwca 2018 r. może to zrobić w formie papierowej lub elektronicznie. Od 1 lipca 2018 r. zaświadczenia będzie można wystawiać wyłącznie w formie elektronicznej (tzw. e-ZLA). Zakład Ubezpieczeń Społecznych wypłaca zasiłek chorobowy pracownikom zakładów pracy, które zatrudniają do 20 pracowników. Natomiast w zakładach pracy, które zatrudniają więcej pracowników, zasiłek chorobowy wypłaca pracodawca. W obu przypadkach zasiłek chorobowy jest finansowany z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. W 2016 r. z powodu absencji chorobowej wypłacono 16 283,5 mln zł, w tym: tt

w formie zasiłków z FUS – 10 615,2 mln zł,

tt

w formie wynagrodzenia chorobowego od pracodawców – 5 667,6 mln zł.

77

Fundusz Ubezpieczeń Społecznych zapłacił za 146 mln dni nieobecności spowodowanej chorobą, a pracodawcy – za 74,2 mln dni.

5.9.1. Kontrola prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy Ustawa o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa wprowadziła regulacje, które miały wzmocnić kontrolę prawidłowości orzekania o niezdolności do pracy i wykorzystywania zwolnień lekarskich. Ich celem była także racjonalizacja wydatków na świadczenia w razie choroby i macierzyństwa. Aby to osiągnąć, wprowadzono następujące rozwiązania: tt

pracownik musi dostarczyć pracodawcy lub Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych druk ZUS ZLA w formie papierowej w ciągu 7 dni, od kiedy je otrzymał,

tt

ograniczono prawo do zasiłku z tytułu niezdolności do pracy po ustaniu ubezpieczenia chorobowego,

tt

ograniczono podstawę wymiaru zasiłku po ustaniu ubezpieczenia chorobowego do 100% przeciętnego wynagrodzenia z poprzedniego kwartału,

tt

wprowadzono okres wyczekiwania: —— 30 dni dla osób ubezpieczonych obowiązkowo, —— 90 dni dla osób ubezpieczonych dobrowolnie.

Kontrolę prawidłowości orzekania o czasowej niezdolności do pracy oraz kontrolę wykorzystania zwolnień lekarskich przeprowadzają lekarze orzecznicy ZUS. W 2016 r. lekarze orzecznicy ZUS przeprowadzili 569,5 tys. takich kontroli. W ich efekcie ZUS wstrzymał wypłatę zasiłku chorobowego 22,2 tys. osób. Kwota wstrzymanych świadczeń wyniosła 16,3 mln zł. Zakład Ubezpieczeń Społecznych musi również obniżyć podstawę wymiaru zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjnego, gdy ustał tytuł ubezpieczenia. Kwota świadczeń, które ZUS zmniejszył z tego powodu w 2016 r., wyniosła 183,4 mln zł. W takiej sytuacji znalazło się 209,9 tys. osób. Ubezpieczony musi dostarczyć płatnikowi składek zaświadczenie lekarskie w ciągu 7 dni, od kiedy je otrzymał. Jeśli tego nie zrobi (z przyczyn zależnych od niego), ZUS obniża zasiłek chorobowy, a także opiekuńczy, o 25%. Obniżenie obowiązuje od 8 dnia niezdolności do pracy do dnia, gdy osoba ubezpieczona dostarczy zaświadczenie. Z tego tytułu w 2016 r. wypłaty zasiłków zmniejszyły się o 4,2 mln zł. Niższe świadczenia dostało 69,7 tys. osób. Obniżenie nie dotyczy za to wynagrodzenia chorobowego. Łącznie kwota obniżonych i cofniętych świadczeń z ubezpieczenia chorobowego wyniosła w 2016 r. 203,8 mln zł.

78

Świadczenia realizowane przez ZUS

5.10. Świadczenie rehabilitacyjne Świadczenie rehabilitacyjne przysługuje osobie, która jest objęta ubezpieczeniem chorobowym i wykorzystała już cały zasiłek chorobowy, ale nadal jest niezdolna do pracy. Dostanie je jednak tylko wtedy, gdy dalsze leczenie lub rehabilitacja mogą pomóc jej odzyskać zdolność do pracy. Świadczenie rehabilitacyjne przysługuje przez maksymalnie 12 miesięcy. Jego wysokość wynosi: tt

90% podstawy wymiaru zasiłku chorobowego za okres pierwszych 90 dni jego pobierania,

tt

75% tej podstawy za pozostały okres,

tt

100% tej podstawy, jeżeli niezdolność do pracy przypada w czasie ciąży.

Świadczenie rehabilitacyjne z ubezpieczenia wypadkowego z tytułu niezdolności do pracy spowodowanej wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową przysługuje osobom, które są objęte ubezpieczeniem wypadkowym. Wynosi ono 100% podstawy wymiaru. Świadczenie rehabilitacyjne nie przysługuje m.in. osobom uprawnionym do: tt

emerytury,

tt

renty z tytułu niezdolności do pracy,

tt

zasiłku dla bezrobotnych,

tt

zasiłku przedemerytalnego,

tt

świadczenia przedemerytalnego,

tt

urlopu dla poratowania zdrowia,

tt

nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego.

Nie przysługuje ono także osobom w trakcie urlopu bezpłatnego bądź wychowawczego. O tym, czy stan zdrowia uzasadnia przyznanie świadczenia rehabilitacyjnego, orzeka lekarz orzecznik ZUS. Jeśli zainteresowany nie zgadza się z jego decyzją, może się odwołać od tego orzeczenia do komisji lekarskiej ZUS. Musi to zrobić w ciągu 14 dni, od kiedy je otrzyma. Z kolei prezes ZUS może zgłosić zarzut wadliwości orzeczenia i przekazać sprawę do rozpatrzenia komisji lekarskiej ZUS. Może to zrobić w ciągu 14 dni, od kiedy lekarz orzecznik ZUS wyda orzeczenie.

79

Podstawa wymiaru świadczenia rehabilitacyjnego jest równa zwaloryzowanej podstawie wymiaru zasiłku chorobowego. W  2016 r. świadczenie rehabilitacyjne co miesiąc otrzymywało przeciętnie 82,8 tys. osób. Natomiast jego średnia miesięczna wysokość wynosiła 1535,16 zł. Wydatki na świadczenia rehabilitacyjne w 2016 r. wyniosły 1 525,2 mln zł. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wypłaca świadczenie rehabilitacyjne pracownikom zakładów pracy, które zatrudniają do 20 pracowników. Natomiast w zakładach pracy, które zatrudniają powyżej 20 pracowników, świadczenie rehabilitacyjne wypłaca pracodawca. W obu przypadkach świadczenie jest finansowane z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

80

Świadczenia realizowane przez ZUS

5.11. Zasiłek wyrównawczy Zasiłek wyrównawczy przysługuje pracownikowi, któremu obniżono wynagrodzenie, ponieważ poddał się rehabilitacji zawodowej, a celem tej rehabilitacji była adaptacja lub przyuczenie do określonej pracy. O tym, że ubezpieczony potrzebuje takiej rehabilitacji, orzeka lekarz orzecznik ZUS lub wojewódzki ośrodek medycyny pracy. Uprawniony otrzymuje zasiłek wyrównawczy z ubezpieczenia chorobowego. Wyjątkiem jest osoba, która poddała się rehabilitacji zawodowej na skutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej – ona otrzymuje zasiłek z ubezpieczenia wypadkowego. Zasiłek wyrównawczy nie przysługuje za okresy: tt

niezdolności do pracy z powodu choroby,

tt

sprawowania opieki,

tt

pobierania zasiłku macierzyńskiego,

tt

bezpłatnej nieobecności w pracy z innych przyczyn.

Zasiłku wyrównawczego nie otrzyma osoba, która ma prawo do emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy lub nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego. Wysokość zasiłku, zarówno z ubezpieczenia chorobowego, jak i wypadkowego, to różnica między przeciętnym miesięcznym wynagrodzeniem z 12 miesięcy poprzedzających rehabilitację a obniżonym miesięcznym wynagrodzeniem, które ubezpieczony otrzymuje za pracę w warunkach rehabilitacji zawodowej. Zasiłek przysługuje maksymalnie przez 24 miesiące. Wydatki na zasiłki wyrównawcze w 2016 r. wyniosły 558,7 tys. zł. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wypłaca zasiłek wyrównawczy pracownikom w zakładach pracy, które zatrudniają do 20 pracowników. Natomiast w większych zakładach pracy zasiłek wyrównawczy wypłaca pracodawca. W obu przypadkach zasiłek jest finansowany z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

81

5.12. Zasiłek macierzyński Zasiłek macierzyński przysługuje ubezpieczonej osobie, która w okresie ubezpieczenia chorobowego lub w okresie urlopu wychowawczego urodziła dziecko albo przyjęła je na wychowanie. Kobiecie, która jest ubezpieczona, zasiłek macierzyński należy się, gdy urodziła dziecko. Natomiast niezależnie od płci zasiłek macierzyński przysługuje osobie, która: tt

przyjęła na wychowanie dziecko w wieku do 7 lat – lub do 10 lat, jeśli odroczono mu obowiązek szkolny – i wystąpiła do sądu opiekuńczego, aby je przysposobić,

tt

przyjęła na wychowanie w ramach rodziny zastępczej dziecko w wieku do 7 lat – lub do 10 lat, jeśli odroczono mu obowiązek szkolny (zasiłku nie dostanie jednak osoba, która prowadzi zawodową rodzinę zastępczą).

Jeśli kobieta umrze lub porzuci dziecko, zasiłek macierzyński przysługuje ubezpieczonemu ojcu dziecka lub innemu ubezpieczonemu członkowi najbliższej rodziny. Muszą oni jednak przerwać zatrudnienie lub inną działalność zarobkową, aby sprawować osobistą opiekę nad dzieckiem. Zasiłek macierzyński przysługuje tym osobom również wtedy, gdy matka ma orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji lub orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym i z tego powodu nie może opiekować się swoim dzieckiem. W tym przypadku również muszą przerwać zatrudnienie lub działalność zarobkową. Zasiłek ten może przysługiwać ubezpieczonej kobiecie także wtedy, gdy urodzi dziecko po ustaniu ubezpieczenia. Stanie się tak, jeżeli zatrudnienie ustało w okresie ciąży, a powodem było ogłoszenie upadłości lub likwidacji pracodawcy albo naruszenie prawa stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu. Jeżeli ogłoszono upadłość lub likwidację pracodawcy, a ciężarnej pracownicy nie zapewniono innego zatrudnienia, do dnia porodu przysługuje jej zasiłek w wysokości zasiłku macierzyńskiego. Zasiłek macierzyński przysługuje bez okresu wyczekiwania. Okres wypłaty zasiłku macierzyńskiego z powodu urodzenia dziecka lub przyjęcia dziecka na wychowanie zależy od liczby dzieci urodzonych przy jednym porodzie lub jednocześnie przyjętych na wychowanie. Wynosi on:

82

tt

20 tygodni – jeśli urodzi się lub zostanie przyjęte jedno dziecko,

tt

31 tygodni – jeśli jednocześnie urodzi się lub zostanie przyjętych dwoje dzieci,

tt

33 tygodnie – jeśli jednocześnie urodzi się lub zostanie przyjętych troje dzieci,

Świadczenia realizowane przez ZUS

tt

35 tygodni – jeśli jednocześnie urodzi się lub zostanie przyjętych czworo dzieci,

tt

37 tygodni – jeśli jednocześnie urodzi się lub zostanie przyjętych pięcioro dzieci.

Zasiłek nie przysługuje na te dzieci przyjęte na wychowanie, które mają więcej niż 7 lat lub 10 lat, gdy odroczono wobec nich obowiązek szkolny. Minimalny okres wypłaty zasiłku macierzyńskiego, gdy osoba przyjmie dzieci na wychowanie, wynosi 9 tygodni. Jeśli ubezpieczona matka dziecka wymaga opieki szpitalnej i nie może w tym czasie opiekować się dzieckiem, może przerwać pobieranie zasiłku po 8 tygodniach od porodu. W tym czasie z zasiłku macierzyńskiego może korzystać ubezpieczony ojciec dziecka. Ojcu i matce przysługuje jeden łączny okres zasiłku macierzyńskiego. Zasiłek ten przysługuje także przez okres urlopu rodzicielskiego. Pracownicy mogą dostać urlop rodzicielski bezpośrednio po tym, jak wykorzystają urlop macierzyński. Ubezpieczeni, którzy nie są pracownikami – zaraz po tym, jak wykorzystają zasiłek macierzyński za okres odpowiadający temu urlopowi. Rodzice mogą podzielić urlop między siebie na maksymalnie 4 części, z których każda musi być wielokrotnością tygodnia. Muszą przypadać bezpośrednio jedna po drugiej albo bezpośrednio po tym, jak ubezpieczeni wykorzystali zasiłek macierzyński za okres odpowiadający części urlopu rodzicielskiego. Każda z tych 4 części powinna trwać co najmniej 8 tygodni. Wyjątkiem są: tt

pierwsza część; jeśli urodziło się jedno dziecko, musi ona wynieść minimum 6 tygodni, a jeśli osoba ubezpieczona przyjęła na wychowanie jedno dziecko – minimum 3 tygodnie,

tt

ostatnia część, o ile do końca całego urlopu zostało mniej niż 8 tygodni.

Maksymalnie do 16 tygodni urlopu rodzicielskiego można wykorzystać w terminie, który nie przypada bezpośrednio po poprzedniej części tego urlopu albo po wykorzystaniu zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający części tego urlopu. W takim przypadku urlop ten można wziąć nie później niż do zakończenia roku kalendarzowego, w którym dziecko skończy 6 lat. Aby móc skorzystać z zasiłku macierzyńskiego po przerwie, trzeba wykorzystać przynajmniej jedną część zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego, który przypada bezpośrednio po zasiłku macierzyńskim za okres urlopu macierzyńskiego. Urlopu po przerwie udziela się maksymalnie w 2 częściach. Ich wymiar określa się na takich samych zasadach jak wymiar pozostałych części urlopu rodzicielskiego. Zasiłek macierzyński za okres urlopu rodzicielskiego przysługuje w wymiarze do: tt

32 tygodni – gdy urodzi się lub zostanie przyjęte jedno dziecko,

tt

34 tygodni – gdy jednocześnie urodzi się lub zostanie przyjętych co najmniej dwoje dzieci,

tt

29 tygodni – gdy pracownik przyjął dziecko na wychowanie i ma prawo do urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego w minimalnym wymiarze 9 tygodni.

83

Z zasiłku macierzyńskiego za okres odpowiadający okresowi urlopu rodzicielskiego rodzice mogą korzystać także równocześnie. Jednak łączny okres wypłaty zasiłku obojgu rodzicom nie może przekroczyć odpowiednio 32, 34 lub 29 tygodni. Ubezpieczony ojciec dziecka ma prawo do zasiłku macierzyńskiego przez okres urlopu ojcowskiego. Wynosi on do 2 tygodni. Jeśli ojciec chce go wykorzystać, musi to zrobić zanim: tt

dziecko skończy 24 miesiące albo

tt

upłyną 24 miesiące, od kiedy uprawomocni się postanowienie sądu orzekające przysposobienie, i zanim dziecko skończy 7 lat albo 10 lat, jeśli odroczono mu obowiązek szkolny.

Urlop ojcowski oraz zasiłek macierzyński za okres tego urlopu ojciec może wykorzystać jednorazowo albo w 2 częściach. Każda z nich musi trwać co najmniej tydzień. Części nie muszą przypadać bezpośrednio po sobie ani po zasiłku macierzyńskim za okres tego urlopu. Wysokość zasiłku macierzyńskiego wynosi 100% podstawy wymiaru za okres odpowiadający okresowi: tt

urlopu macierzyńskiego,

tt

urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego,

tt

urlopu ojcowskiego,

tt

urlopu rodzicielskiego za: —— pierwsze 6 tygodni urlopu rodzicielskiego – gdy urodziło się lub zostało przyjęte na wychowanie jedno dziecko; —— pierwsze 8 tygodni urlopu rodzicielskiego – gdy jednocześnie urodziło się lub zostało przyjętych na wychowanie co najmniej dwoje dzieci; —— pierwsze 3 tygodnie urlopu rodzicielskiego – gdy ubezpieczeni korzystają z zasiłku macierzyńskiego, ponieważ przyjęli dziecko na wychowanie, w minimalnym wymiarze 9 tygodni.

Natomiast za pozostały okres urlopu rodzicielskiego po wykorzystaniu 6, 8 lub 3 tygodni zasiłek przysługuje w wysokości 60% podstawy jego wymiaru. Zasiłek macierzyński może wynosić 80% podstawy wymiaru za cały okres udzielony pracownicy. Dzieje się tak wtedy, gdy nie później niż w ciągu 21 dni po porodzie złożyła pisemny wniosek o to, aby bezpośrednio po urlopie macierzyńskim udzielić jej urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze. Zasada ta ma także zastosowanie do:

84

tt

osób ubezpieczonych, które nie są pracownikami,

tt

osób, które pobierają zasiłek macierzyński za okres po ustaniu ubezpieczenia,

Świadczenia realizowane przez ZUS

tt

osób, które pobierają zasiłek macierzyński w czasie urlopu wychowawczego i wniosek o wypłatę tego zasiłku za okres urlopu macierzyńskiego i urlopu rodzicielskiego w pełnym wymiarze złożyły nie później niż w ciągu 21 dni po porodzie.

Jeżeli matka dostawała zasiłek w wysokości 80% podstawy wymiaru, ale zrezygnowała z zasiłku macierzyńskiego za okres urlopu rodzicielskiego, może dostać jednorazowe wyrównanie zasiłku macierzyńskiego do wysokości 100% podstawy wymiaru. Aby mogło się tak stać, o zasiłek, którego nie wykorzystała matka, nie może wystąpić ubezpieczony ojciec dziecka. Wysokość zasiłku macierzyńskiego zmniejsza się proporcjonalnie do wymiaru czasu pracy, w którym pracownik pracuje, gdy korzysta z urlopu rodzicielskiego. Podstawę wymiaru zasiłku macierzyńskiego wylicza się tak jak podstawę wymiaru zasiłku chorobowego. Bierze się pod uwagę przeciętne wynagrodzenie z 12 miesięcy, które poprzedzają poród lub przyjęcie dziecka na wychowanie, bądź rzeczywistego okresu zatrudnienia, jeśli osoba ubezpieczona nie przepracowała pełnych 12 miesięcy. Wydatki na zasiłki macierzyńskie w 2016 r. wyniosły 7 745,3 mln zł. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wypłaca zasiłek macierzyński pracownikom w zakładach pracy, które zatrudniają do 20 pracowników. Natomiast w zakładach pracy zatrudniających więcej pracowników zasiłek ten wypłaca pracodawca. W obu przypadkach zasiłek macierzyński jest finansowany z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

85

5.13. Zasiłek opiekuńczy Zasiłek opiekuńczy przysługuje ubezpieczonemu przez okres zwolnienia od pracy z powodu osobistej opieki nad członkami rodziny. Ubezpieczony dostaje zasiłek opiekuńczy, gdy sprawuje osobistą opiekę nad: tt

zdrowym dzieckiem w wieku do 8 lat, kiedy: —— nieprzewidzianie zamknięto żłobek, przedszkole, szkołę lub klub dziecięcy, —— to z małżonków lub rodziców dziecka, które stale się nim opiekuje, zachorowało lub będzie rodzić, co uniemożliwia mu sprawowanie opieki, lub znalazło się w szpitalu, —— niania, z którą rodzice zawarli umowę uaktywniającą, lub dzienny opiekun dziecka zachoruje,

tt

chorym dzieckiem w wieku do 14 lat,

tt

innym chorym członkiem rodziny.

Zasiłek opiekuńczy przysługuje przez maksymalnie: tt

60 dni w roku kalendarzowym, jeśli ubezpieczony sprawuje opiekę nad zdrowym dzieckiem w wieku do 8 lat lub nad chorym dzieckiem w wieku do 14 lat,

tt

14 dni w roku kalendarzowym, jeśli ubezpieczony sprawuje opiekę nad chorym dzieckiem, które skończyło 14 lat, lub innym chorym członkiem rodziny.

Łączny okres wypłaty zasiłku opiekuńczego z powodu opieki nad dziećmi i innymi członkami rodziny nie może przekroczyć 60 dni w roku kalendarzowym. Za dzieci uważa się: tt

dzieci własne ubezpieczonego lub jego małżonka,

tt

dzieci przysposobione,

tt

dzieci przyjęte na wychowanie i utrzymanie.

Za członków rodziny uważa się z kolei następujące osoby, które w okresie sprawowania nad nimi opieki pozostają z ubezpieczonym we wspólnym gospodarstwie domowym:

86

tt

męża albo żonę,

tt

rodziców,

Świadczenia realizowane przez ZUS

tt

drugie z rodziców dziecka,

tt

ojczyma,

tt

macochę,

tt

teściów,

tt

dziadków,

tt

wnuki,

tt

rodzeństwo,

tt

dzieci w wieku powyżej 14 lat.

Prawo do zasiłku opiekuńczego przysługuje ubezpieczonemu od razu, gdy został objęty ubezpieczeniem chorobowym. Zasiłek opiekuńczy przysługuje na równi matce i ojcu dziecka. Wypłaca się go jednak tylko jednemu z rodziców – temu, które opiekuje się dzieckiem i wystąpiło z wnioskiem o wypłatę zasiłku za dany okres. Każda osoba, która jest objęta ubezpieczeniem chorobowym (zarówno obowiązkowym, jak i dobrowolnym), ma prawo do zasiłku opiekuńczego. Ubezpieczony może otrzymać zasiłek opiekuńczy, jeśli inne osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie mogą zapewnić opieki dziecku albo innemu członkowi rodziny. Wyjątkiem jest opieka nad chorym dzieckiem w wieku do 2 lat. W takiej sytuacji zasiłek opiekuńczy przysługuje nawet wtedy, gdy inni członkowie rodziny mogą zapewnić mu opiekę. Członkiem rodziny pozostającym we wspólnym gospodarstwie domowym, który może zapewnić opiekę, nie jest m.in. osoba: tt

całkowicie niezdolna do pracy,

tt

chora lub niesprawna fizycznie bądź psychicznie ze względu na wiek,

tt

prowadząca gospodarstwo rolne albo działalność gospodarczą, o ile nie może regulować swojego czasu pracy w dowolny sposób.

Ubezpieczonemu ojcu dziecka może przysługiwać ponadto dodatkowy zasiłek opiekuńczy. Może go dostawać przez maksymalnie 8 tygodni (56 dni) po narodzinach dziecka. Taki zasiłek przysługuje ojcu, jeśli sprawuje on osobistą opiekę nad nowo narodzonym dzieckiem, ponieważ w tym czasie matka dziecka przebywa w szpitalu lub ma orzeczenie o niezdolności do samodzielnej egzystencji albo niepełnosprawności w stopniu znacznym. Kiedy ZUS ustala prawo do zasiłku opiekuńczego z tytułu opieki nad chorym dzieckiem powyżej 14 lat lub innym chorym członkiem rodziny i ich wysokości, dowodami są zaświadczenia ZUS ZLA (od 1 lipca 2018 r. – zaświadczenia elektroniczne, tzw. e-ZLA).

87

Prawo do dodatkowego zasiłku opiekuńczego ma także ubezpieczony członek najbliższej rodziny (np. babcia dziecka), jeśli przerwie pracę i zaopiekuje się dzieckiem. Zasiłek opiekuńczy wynosi 80% podstawy wymiaru zasiłku chorobowego. Podstawę wymiaru tego zasiłku wylicza się tak jak podstawę wymiaru zasiłku chorobowego. Wydatki na zasiłki opiekuńcze w 2016 r. wyniosły 790,1 mln zł. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wypłaca zasiłek opiekuńczy pracownikom w zakładach pracy, które zatrudniają do 20 pracowników. Natomiast w zakładach pracy zatrudniających więcej pracowników zasiłek opiekuńczy wypłaca pracodawca. W obu przypadkach ten zasiłek jest finansowany z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

88

Świadczenia realizowane przez ZUS

5.14. Dodatek pielęgnacyjny Dodatek pielęgnacyjny przysługuje osobie uprawnionej do emerytury bądź renty na podstawie orzeczenia lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS. Może otrzymywać go osoba, która otrzyma orzeczenie lekarskie ZUS o całkowitej niezdolności do pracy lub niezdolności do samodzielnej egzystencji. Prawo do dodatku pielęgnacyjnego – na ogólnych zasadach – mają również osoby uprawnione do emerytury pomostowej. Osobom, które skończyły 75 lat, ZUS przyznaje dodatek pielęgnacyjny z urzędu. Świadczenie to wypłaca ZUS. Jest ono finansowane z  Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz z budżetu państwa. Od 1 marca 2017 r. dodatek pielęgnacyjny wynosi 209,59 zł miesięcznie. Ogółem wydatki na dodatki pielęgnacyjne w  2016 r. wyniosły 5 780,1 mln zł. Przeciętna miesięczna liczba dodatków pielęgnacyjnych, które wypłacił ZUS, wyniosła 2 297,0 tys.

5.15. Dodatek do renty rodzinnej dla sierot zupełnych Od 1 marca 2017 r. dodatek do renty rodzinnej dla sierot zupełnych wynosi 393,93 zł miesięcznie. Jest on waloryzowany w tych samych terminach co emerytury i renty. Dodatek do renty rodzinnej dla sierot zupełnych przysługuje osobie, która otrzymuje rentę rodzinną. Jest finansowany z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.

89

5.16. Zasiłek pogrzebowy Zasiłek pogrzebowy jest wypłacany na pokrycie kosztów pogrzebu. Przysługuje w razie śmierci: tt

ubezpieczonego,

tt

emeryta,

tt

rencisty,

tt

członków ich rodzin,

tt

osób, które spełniały warunki do uzyskania emerytury lub renty.

Zasiłek pogrzebowy przysługuje także, gdy ubezpieczony umrze po ustaniu ubezpieczenia, ale w okresie, gdy pobierał zasiłek chorobowy, świadczenie rehabilitacyjne lub zasiłek macierzyński. Zasiłek pogrzebowy wynosi maksymalnie 4000 zł. Przysługuje osobie lub podmiotowi, które pokryły koszty pogrzebu. Jeżeli koszty pogrzebu poniósł członek rodziny zmarłego, zasiłek przysługuje mu w pełnej kwocie. Nie jest ważne, jakie były faktyczne wydatki. Natomiast jeśli za pogrzeb zapłaciła osoba spoza rodziny lub podmiot (np. sąsiad, pracodawca, dom pomocy społecznej, gmina, powiat, osoba prawna, kościół lub związek wyznaniowy), zasiłek przysługuje w wysokości udokumentowanych kosztów pogrzebu poniżej 4000 zł. Gdy koszty poniosło kilka osób lub podmiotów, zasiłek pogrzebowy jest dzielony między nie proporcjonalnie do ich udziału. W 2016 r. wypłacono 321,5 tys. zasiłków pogrzebowych na łączną kwotę 1 284,2 mln zł.

90

Świadczenia realizowane przez ZUS

5.17. Jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy Jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy pracy należy się ubezpieczonemu, który wskutek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. Stały uszczerbek na zdrowiu to takie naruszenie sprawności organizmu, które powoduje upośledzenie jego czynności i wyklucza poprawę stanu zdrowia chorego. Z kolei długotrwały uszczerbek na zdrowiu to takie naruszenie sprawności organizmu, które powoduje upośledzenie jego czynności przez ponad 6 miesięcy. Po tym czasie poprawa stanu zdrowia chorego jest możliwa. Wysokość odszkodowania zależy od stopnia uszczerbku na zdrowiu. Określa go w procentach lekarz orzecznik lub komisja lekarska ZUS. Od 1 kwietnia 2017 r. za każdy procent uszczerbku na zdrowiu poszkodowanemu przysługuje rekompensata w wysokości 809 zł. Osobie, która stała się niezdolna do pracy na skutek choroby zawodowej lub wypadku przy pracy i została uznana za całkowicie niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji, przysługuje jednorazowe odszkodowanie w wysokości 14 165 zł. Jednorazowe odszkodowania wypłaca ZUS. Są finansowane z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz z budżetu państwa. W  2016 r. z  FUS wypłacono 65,6 tys. odszkodowań. Łączna wypłata wyniosła 306,0 mln zł, a przeciętna wysokość odszkodowania wynosiła 4662,93 zł.

91

5.18. Inne świadczenia i refundacje z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej Ubezpieczony, który uległ wypadkowi przy pracy lub u którego stwierdzono chorobę zawodową, może zwrócić się do ZUS z prośbą o dodatkowe wsparcie. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może pokryć koszty: tt

skutków wypadku przy pracy lub choroby zawodowej z zakresu stomatologii i szczepień ochronnych, na które ubezpieczony został skierowany przez lekarza orzecznika ZUS na wniosek lekarza prowadzącego (nierefundowanych na podstawie odrębnych przepisów),

tt

wyrobów medycznych – w wysokości udziału własnego ubezpieczonego określonego w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych.

6. Ubezpieczenie społeczne rolników

94

Ubezpieczenie społeczne rolników

6.1. Organizacja systemu Prawne i  organizacyjne ramy tego systemu określa ustawa z  dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników. Na jej podstawie utworzono Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS). Kasą Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego kieruje Prezes, który podlega ministrowi właściwemu do spraw rozwoju wsi. Prezesa Kasy powołuje i odwołuje Prezes Rady Ministrów, przy czym powołuje go na wniosek ministra właściwego do spraw rozwoju wsi. Rada Ubezpieczenia Społecznego Rolników reprezentuje interesy ogółu ubezpieczonych i świadczeniobiorców Kasy. Liczy ona 25 członków, których na 3-letnią kadencję powołuje minister właściwy do spraw rozwoju wsi. Wybiera ich spośród kandydatów, których zgłaszają społeczno-zawodowe organizacje rolników i związki zawodowe rolników indywidualnych o ogólnokrajowym zasięgu, po przeprowadzeniu konsultacji z tymi organizacjami. Rada opiniuje projekty aktów prawnych, programów działania i planów finansowych Kasy, ma także prawo kontrolować i oceniać jej działalność. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego działa na podstawie statutu, który jest załącznikiem do zarządzenia nr 14 Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 20 maja 2010 r. w sprawie nadania statutu Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (Dz. Urz. MRiRW nr 10, poz. 10), oraz regulaminu organizacyjnego, czyli załącznika do zarządzenia nr 6 Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 1 marca 2016 r. w sprawie nadania regulaminu organizacyjnego Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (Dz. Urz. KRUS z 2016 r. poz. 6, z późn. zm.). Strukturę organizacyjną KRUS tworzą: tt

centrala,

tt

16 oddziałów regionalnych,

tt

256 placówek terenowych,

tt

6 centrów rehabilitacji rolników,

tt

1 ośrodek szkoleniowy (ośrodek szkoleniowo-rehabilitacyjny funkcjonował do 31 sierpnia 2017 r.).

KRUS realizuje następujące zadania: tt

rozpatruje sprawy ubezpieczonych i świadczeniobiorców: kwestie objęcia ubezpieczeniem społecznym, wymiaru i poboru składek na to ubezpieczenie oraz przyznawania i wypłaty świadczeń z ubezpieczenia;

95

tt

przyznaje i wypłaca świadczenia emerytalne i rentowe oraz wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie, a także świadczenia pozaubezpieczeniowe, które są wypłacane w zbiegu ze świadczeniami z ubezpieczenia społecznego rolników;

tt

prowadzi rozliczenia z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne rolników i ich domowników oraz rolniczych emerytów i rencistów;

tt

ewidencjonuje składki na kontach ubezpieczeniowych rolników;

tt

przekazuje informacje o ubezpieczonych rolnikach i opłaconych za nich składkach na ubezpieczenie zdrowotne;

tt

przekazuje informacje o zgłoszonych do ubezpieczenia zdrowotnego członkach rodzin ubezpieczonych do Narodowego Funduszu Zdrowia;

tt

pobiera zaliczki na podatek dochodowy od wypłacanych emerytur i rent, a po zakończeniu roku podatkowego oblicza podatek dochodowy lub sporządza informację o dochodzie uzyskanym z tytułu emerytury lub renty rolniczej;

tt

realizuje zadania, które wynikają z rozporządzeń unijnych dotyczących koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego oraz międzynarodowych umów o zabezpieczeniu społecznym;

tt

wydaje orzeczenia w  związku z  ustalaniem prawa ubezpieczonych w  KRUS do świadczeń z tytułu niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym;

tt

udziela rolnikom informacji o umowach, jakie mogą zawrzeć, gdy chcą przestać prowadzić działalność rolniczą;

tt

współpracuje z organami administracji rządowej, z zagranicznymi instytucjami ubezpieczeniowymi oraz organizacjami międzynarodowymi;

tt

działa na rzecz zapobiegania wypadkom przy pracy rolniczej i chorobom zawodowym rolników, m.in.: —— analizuje przyczyny tych wypadków i chorób, —— upowszechnia wśród ubezpieczonych wiedzę o zasadach ochrony życia i zdrowia w gospodarstwie rolnym oraz o zagrożeniach wypadkami i chorobami w rolnictwie, —— podejmuje starania o właściwą produkcję i dystrybucję bezpiecznych środków, sprzętu i odzieży wykorzystywanych w rolnictwie.

tt

96

podejmuje działania na rzecz ubezpieczonych zagrożonych całkowitą niezdolnością do pracy w gospodarstwie rolnym lub osób uprawnionych do świadczeń z ubezpieczenia wykazujących całkowitą niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym, których stan zdrowia rokuje odzyskanie zdolności do pracy w rolnictwie w wyniku leczenia i rehabilitacji.

Ubezpieczenie społeczne rolników

6.2. Funkcjonowanie systemu System ubezpieczenia społecznego rolników w 2016 r. obejmował: tt

1 335 198 ubezpieczonych (stan na 31 grudnia),

tt

1 194 415 emerytów i rencistów (przeciętnie w miesiącu), w tym: —— 934 427 osób, które pobierały emerytury rolnicze, —— 215 502 osoby, które pobierały renty rolnicze z tytułu niezdolności do pracy, —— 44 486 osób, które pobierały renty rodzinne.

Liczba świadczeniobiorców KRUS i osób objętych ubezpieczeniem społecznym rolników w latach 1999–2016 (w tys.) 2 000

świadczeniobiorcy ubezpieczeni

1 900 1 800 1 700 1 600 1 500 1 400 1 300

2016

2015

2014

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1 100

1999

1 200

Składki w systemie ubezpieczenia społecznego rolników opłacane są na: tt

Fundusz Emerytalno-Rentowy Rolników,

tt

Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników.

Fundusz Emerytalno-Rentowy Rolników to państwowy fundusz celowy. Finansuje się z niego m.in. świadczenia z ubezpieczenia emerytalno-rentowego i składki na odrębne ubezpieczenie zdrowotne rolników. Fundusz Składkowy Ubezpieczenia Społecznego Rolników to z kolei osoba prawna. Finansuje się z niego ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie. Funkcję

97

zarządu pełni z urzędu Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego pod nadzorem Rady Ubezpieczenia Społecznego Rolników. Wysokość miesięcznej składki na ubezpieczenie emerytalno-rentowe za każdą ubezpieczoną osobę (rolnika, małżonka rolnika lub domownika) wynosi 10% emerytury podstawowej obowiązującej w ostatnim miesiącu poprzedniego kwartału. Po waloryzacji emerytury podstawowej od 1 marca 2017 r. składka podstawowa na to ubezpieczenie wynosiła w II kwartale 2017 r. 89 zł miesięcznie. Rolnicy, których gospodarstwa rolne obejmują obszar użytków rolnych powyżej 50 ha przeliczeniowych, opłacają dodatkową składkę miesięczną na ubezpieczenie emerytalno-rentowe za siebie i małżonka w wysokości: tt

12% emerytury podstawowej – gospodarstwo do 100 ha przeliczeniowych,

tt

24% emerytury podstawowej – gospodarstwo od 100 do 150 ha przeliczeniowych,

tt

36% emerytury podstawowej – gospodarstwo od 150 do 300 ha przeliczeniowych,

tt

48% emerytury podstawowej – gospodarstwo powyżej 300 ha przeliczeniowych.

Za domowników rolnik opłaca tylko podstawową składkę na ubezpieczenie emerytalno-rentowe. W ich przypadku nie ma znaczenia obszar użytków rolnych. Jeśli ubezpieczony rolnik, małżonek rolnika albo domownik prowadzi dodatkowo pozarolniczą działalność gospodarczą albo współpracuje przy prowadzeniu takiej działalności, podstawową miesięczną składkę na ubezpieczenie emerytalno-rentowe opłaca w podwójnej wysokości podstawowej składki na to ubezpieczenie. Natomiast jeśli rolnik, małżonek rolnika, domownik lub osoba, która jest członkiem rodziny rolnika lub domownika, sprawuje osobistą opiekę nad dzieckiem, składkę na ubezpieczenie emerytalno-rentowe finansuje się z budżetu państwa. Może to trwać przez maksymalnie 3 lata, od kiedy złoży wniosek, nie dłużej niż do momentu, gdy dziecko skończy 5 lat. Jeśli ta osoba opiekuje się dzieckiem niepełnosprawnym, budżet państwa finansuje składki przez maksymalnie 6 lat, od kiedy złoży wniosek, nie dłużej jednak niż do momentu, gdy dziecko skończy 18 lat. Natomiast jeśli rolnik lub domownik ubezpieczony w KRUS zaprzestanie aktywności rolniczej, aby opiekować się bliską osobą, może dostać świadczenie pielęgnacyjne, specjalny zasiłek opiekuńczy lub zasiłek dla opiekuna (na podstawie ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych albo ustawy z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłku dla opiekunów). Aby mieć szansę na emeryturę lub rentę, taka osoba powinna złożyć wniosek o objęcie ubezpieczeniem w KRUS przez okres, w którym będzie pobierać dane świadczenie. Wtedy do momentu, aż jej staż ubezpieczeniowy będzie wynosić 25 lat, składki na ubezpieczenie emerytalno-rentowe za taką osobę opłaca wójt, burmistrz lub prezydent miasta, który wypłaca przyznane świadczenie.

98

Ubezpieczenie społeczne rolników

Wysokość miesięcznej składki na ubezpieczenia wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie uchwala Rada Ubezpieczenia Społecznego Rolników. Jej wysokość ogłasza w „Monitorze Polskim” Prezes KRUS. Nie jest ona w żaden sposób zróżnicowana – za każdą osobę ubezpieczoną w KRUS rolnik płaci taką samą stawkę. W 2016 r. oraz w I i II kwartale 2017 r. wynosiła ona 42 zł. Jeżeli ktoś jest objęty ubezpieczeniem społecznym rolników krócej niż miesiąc, wysokość obu składek oblicza się proporcjonalnie do liczby dni podlegania ubezpieczeniu w danym miesiącu. System ubezpieczenia społecznego rolników zapewnia następujące świadczenia pieniężne: tt

z ubezpieczenia emerytalno-rentowego: —— emeryturę rolniczą, w tym częściową emeryturę rolniczą i okresową emeryturę rolniczą, —— rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy, —— rentę rolniczą szkoleniową, —— rentę rodzinną, —— emeryturę i rentę z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin, —— dodatki do emerytur i rent, —— zasiłek pogrzebowy, —— zasiłek macierzyński,

tt

z ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego: —— jednorazowe odszkodowanie z tytułu stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu albo śmierci wskutek wypadku przy pracy rolniczej lub rolniczej choroby zawodowej, —— zasiłek chorobowy w razie choroby trwającej nieprzerwanie co najmniej 30 dni i nie dłużej niż 180 dni, —— zasiłek chorobowy w przedłużonym okresie ponad 180 dni, nie dłużej niż o kolejne 360 dni.

Ponadto w systemie ubezpieczenia społecznego rolników istotną rolę przypisano działalności w zakresie prewencji i rehabilitacji. Działania prewencyjne Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego prowadzone są wielotorowo. Dzięki nim udaje się ograniczyć liczbę wypadków przy pracy rolniczej, eliminować ich przyczyny i zapobiegać chorobom zawodowym oraz innym zawodowym zagrożeniom rolników. Wskaźnik wypadkowości w 2016 r. wyniósł 10,1 na 1000 ubezpieczonych i od kilku lat utrzymuje się na podobnym poziomie.

99

Rehabilitacja lecznicza realizowana w KRUS to rzeczowe świadczenie zdrowotne, które służy zachowaniu, poprawie lub przywróceniu zdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. Prowadzona jest głównie w specjalistycznych centrach rehabilitacji rolników KRUS, które mają status samodzielnych publicznych zakładów opieki zdrowotnej, lub w sanatoriach współpracujących z Kasą. Poddanie się rehabilitacji jest dobrowolne i nie ogranicza prawa do świadczeń pieniężnych z ubezpieczenia społecznego rolników ani do leczenia uzdrowiskowego finansowanego przez Narodowy Fundusz Zdrowia. Każdorazowo świadczenie to przyznawane jest na wniosek lekarza, który ustala, czy są wskazania do rehabilitacji leczniczej. W 2016 r. z rehabilitacji skorzystało 13 777 rolników oraz 1177 dzieci z rodzin rolniczych. Podstawą gospodarki finansowej systemu ubezpieczenia społecznego rolników są składki opłacane przez rolników oraz dotacja z budżetu państwa. W 2016 r. wydatki budżetowe na zadania realizowane przez KRUS wyniosły ok. 17,1 mld zł. W 2017 r., zgodnie z ustawą budżetową, dotacja do KRUS wynosi 17,9 mld zł, czyli 4,7% budżetu państwa W 2016 r. wszystkie wydatki na świadczenia realizowane przez KRUS wyniosły 20,6 mld. Największą część z  nich stanowiły wydatki na świadczenia emerytalno-rentowe – 17,8 mld zł.

Wydatki na zadania realizowane przez KRUS w 2016 r. (w mln zł) I. Fundusz Emerytalno-Rentowy, z tego:

19 967

świadczenia emerytalno-rentowe

emerytury, renty zasiłki pogrzebowe

składka na ubezpieczenie zdrowotne finansowana z budżetu państwa wydatki bieżące

1 755 odpis na Fundusz Administracyjny

II. Fundusz Składkowy, z tego: jednorazowe odszkodowania z tytułu wypadku zasiłki chorobowe

100

15 040 206

482 634 69 367

wydatki na rozwój ubezpieczeń



zasiłki z tytułu urodzenia dziecka



zasiłki macierzyńskie

52

odpis na Fundusz Administracyjny

52

odpis na Fundusz Prewencji i Rehabilitacji

34

pozostałe wydatki

62

Ubezpieczenie społeczne rolników

Natomiast przychody Funduszu Emerytalno-Rentowego w 2016 r. wyniosły 19,6 mld zł. W strukturze przychodów Funduszu udział dotacji uzupełniającej wyniósł 83,5%, udział przychodów ze składek – 7,3%, a udział pozostałych przychodów – 9,2%. Uzyskane przychody pokryły zapotrzebowanie na środki pieniężne na wypłatę świadczeń i odpis na Fundusz Administracyjny. Przychody Funduszu Składkowego Ubezpieczenia Społecznego Rolników w 2016 r. wyniosły 706 mln zł. Złożyły się na nie: tt

wpływy z tytułu składek na ubezpieczenie – 668 mln zł (94,63% przychodów ogółem),

tt

pozostałe przychody – 38 mln zł (5,37% przychodów ogółem).

101

6.3. Świadczenia z ubezpieczenia społecznego rolników

6.3.1. Świadczenia z ubezpieczenia emerytalno-rentowego W 2016 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wypłacała świadczenia emerytalno-rentowe ok. 1,2 mln osób. Ogólnie wydatki Funduszu Emerytalno-Rentowego na te świadczenia wyniosły ponad 17,8 mld zł, a przeciętna wysokość emerytury lub renty rolniczej wynosiła 1074,94 zł. Emerytura rolnicza przysługuje ubezpieczonemu rolnikowi, który osiągnął powszechny wiek emerytalny (taki jak w ZUS) i ma wystarczający staż ubezpieczeniowy. Musi on wynosić co najmniej 25 lat. Jeśli ktoś urodził się przed 1 stycznia 1949 r., do stażu ubezpieczeniowego liczą się także okresy ubezpieczenia, od których zależy prawo do emerytury w systemie powszechnym. Osobie urodzonej po 31 grudnia 1948 r. KRUS ustali prawo do emerytury rolniczej wyłącznie na podstawie okresów ubezpieczenia rolniczego. Ponadto niektórzy ubezpieczeni rolnicy mogą uzyskać prawo do emerytury rolniczej zwanej wcześniejszą. Warunki, o których mowa poniżej, muszą spełnić do 31 grudnia 2017 r. Są to osoby, które: tt

ukończyły 55 lat (kobiety) albo 60 lat (mężczyźni),

tt

przestały prowadzić działalność rolniczą,

tt

mają co najmniej 30-letni staż rolniczego ubezpieczenia emerytalno-rentowego.

W 2016 r. Kasa wypłacała co miesiąc przeciętnie ok. 943 tys. emerytur rolniczych, w tym 65 tys. wcześniejszych emerytur. Przyznano ok. 39 tys. emerytur, w tym 28 tys. wcześniejszych. Częściową emeryturę rolniczą KRUS przyznaje: tt

kobietom, które skończyły 62 lata, a ich staż ubezpieczeniowy wynosi co najmniej 35 lat,

tt

mężczyznom, którzy skończyli 65 lat, a ich staż ubezpieczeniowy wynosi co najmniej 40 lat.

Okresowa emerytura rolnicza przysługuje osobie, która nie może już pobierać renty strukturalnej współfinansowanej ze środków pochodzących z Sekcji Gwarancji Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji Rolnej lub z Europejskiego Funduszu

102

Ubezpieczenie społeczne rolników

Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich, a nie osiągnęła jeszcze wieku emerytalnego. Świadczenie jest wypłacane do dnia osiągnięcia tego wieku. W 2016 r. przyznano 1,5 tys. emerytur częściowych i okresowych. Renta rolnicza z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który łącznie spełnia następujące warunki: tt

podlegał ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu przez wymagany okres (co najmniej 5 lat w ciągu 10 lat przed złożeniem wniosku o rentę, jeśli ma ponad 30 lat, lub krócej, jeśli nie ma jeszcze 30 lat),

tt

jest trwale lub czasowo całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym,

tt

całkowita niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym powstała, gdy podlegał ubezpieczeniu emerytalno-rentowemu rolników.

Jeżeli całkowita niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym powstała wskutek wypadku przy pracy rolniczej lub rolniczej choroby zawodowej, wystarczy, że ta osoba była ubezpieczona w dniu wypadku lub zachorowania na rolniczą chorobę zawodową. Do stażu ubezpieczenia emerytalno-rentowego zalicza się okresy, w których dana osoba podlegała ubezpieczeniu społecznemu rolników, oraz okresy składkowe i nieskładkowe – podobnie jak w ZUS. Orzeczenia o trwałej i okresowej całkowitej niezdolności do pracy, które są podstawą do wydania decyzji w sprawie renty rolniczej, wydają lekarze rzeczoznawcy KRUS (I instancja) oraz komisje lekarskie KRUS (II instancja). Za całkowicie niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym lekarz lub komisja uznaje ubezpieczonego, który z powodu naruszenia sprawności organizmu nie może osobiście wykonywać pracy w gospodarstwie rolnym. Jeżeli stan ubezpieczonego nie rokuje odzyskania zdolności do pracy w gospodarstwie, lekarz lub komisja stwierdza, że całkowita niezdolność do pracy jest trwała. Wtedy rentę rolniczą KRUS przyznaje na stałe. Natomiast jeśli są szanse, że ubezpieczony odzyska tę zdolność, lekarz lub komisja orzeka okresową niezdolność do pracy. Wówczas KRUS przyznaje rentę rolniczą na okres wskazany w orzeczeniu. Ubezpieczony traci prawo do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, gdy całkowita niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym ustąpi. Jednak KRUS przywróci prawo do renty, jeżeli w ciągu 18 miesięcy od dnia, w którym ustało, ubezpieczony ponownie stanie się całkowicie niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym. Gdy osoba, która pobiera rentę rolniczą z tytułu niezdolności do pracy, osiągnie wiek emerytalny, KRUS może przyznać jej emeryturę z urzędu. Aby tak się stało, musi ona mieć wystarczający staż ubezpieczenia emerytalno-rentowego. Taka emerytura przyznana z urzędu nie będzie niższa od renty, którą ta osoba pobierała. W 2016 r. KRUS wypłacał co miesiąc przeciętnie 216 tys. rent z tytułu niezdolności do pracy miesięcznie. Tylko 13 tys. z nich to renty z tytułu niezdolności do pracy,

103

która powstała wskutek wypadku przy pracy rolniczej lub rolniczej choroby zawodowej. Renty wypadkowe stanowią więc 6% ogółu rent rolniczych z tytułu niezdolności do pracy. Struktura przyznanych rent przedstawia się następująco: 44% rent rolniczych to renty okresowe, a 56% – renty stałe. W 2016 r. KRUS przyznał 46 tys. rent, w tym 1,8 tys. z tytułu niezdolności powstałej wskutek wypadku. Od 1 stycznia 2016 r. zmieniły się zasady przyznawania, ustalania wysokości i finansowania zasiłku macierzyńskiego. Wcześniej świadczenie to przysługiwało w KRUS jako jednorazowe świadczenie z ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego. Teraz zasiłek macierzyński jest świadczeniem okresowym z ubezpieczenia emerytalno-rentowego. Zasiłek macierzyński z systemu rolniczego przysługuje osobie ubezpieczonej objętej ubezpieczeniem wypadkowym, chorobowym i macierzyńskim oraz emerytalno-rentowym bądź tylko emerytalno-rentowym, która: tt

jest matką albo ojcem nowo narodzonego dziecka albo

tt

przysposobiła dziecko w wieku do 7 lat albo do 10 lat, jeśli dziecko ma odroczony obowiązek szkolny, albo

tt

przyjęła na wychowanie dziecko w wieku do 7 lat albo do 10 lat, jeśli dziecko ma odroczony obowiązek szkolny, i złożyła wniosek o jego przysposobienie, albo

tt

przyjęła na wychowanie w ramach rodziny zastępczej niezawodowej dziecko w wieku do 7 lat albo do 10 lat, jeśli dziecko ma odroczony obowiązek szkolny.

Ubezpieczonemu ojcu dziecka zasiłek macierzyński przysługuje tylko, jeśli: tt

KRUS skróci matce okres pobierania zasiłku macierzyńskiego na jej wniosek; musi ona jednak pobrać to świadczenie za okres co najmniej 14 tygodni od dnia narodzin dziecka,

tt

matka dziecka umrze lub porzuci dziecko, a ojciec będzie sprawować osobistą opiekę nad dzieckiem.

W razie śmierci matki lub porzucenia przez nią dziecka zasiłek macierzyński za pozostałą część okresu zasiłkowego może przysługiwać także innemu ubezpieczonemu członkowi rodziny, który będzie osobiście opiekować się dzieckiem. Zasiłek macierzyński przysługuje przez:

104

tt

52 tygodnie – gdy urodzi się lub zostanie przysposobione albo przyjęte na wychowanie jedno dziecko,

tt

65 tygodni – gdy jednocześnie urodzi się lub zostanie przysposobionych albo przyjętych na wychowanie dwoje dzieci,

Ubezpieczenie społeczne rolników

tt

67 tygodni – gdy jednocześnie urodzi się lub zostanie przysposobionych albo przyjętych na wychowanie troje dzieci,

tt

69 tygodni – gdy jednocześnie urodzi się lub zostanie przysposobionych albo przyjętych na wychowanie czworo dzieci,

tt

71 tygodni – gdy jednocześnie urodzi się lub zostanie przysposobionych albo przyjętych na wychowanie co najmniej pięcioro dzieci.

Jeśli osoba zostanie wyłączona z ubezpieczenia rolniczego, traci prawo do zasiłku macierzyńskiego. Kwota zasiłku nie zależy od liczby dzieci. Każdej osobie uprawnionej przysługuje taki sam zasiłek, który od 1 stycznia 2016 r. wynosi 1000 zł miesięcznie.

6.3.2. Wysokość emerytur i rent rolniczych oraz innych świadczeń z ubezpieczenia emerytalno-rentowego Emerytury i renty rolnicze składają się z dwóch części: składkowej i uzupełniającej. Gdy ktoś uzyska prawo do świadczenia, KRUS zawsze wypłaca część składkową. Może natomiast zawiesić wypłatę części uzupełniającej: w całości, w 1/2 lub w 1/4. Dzieje się tak wtedy, gdy świadczeniobiorca wciąż prowadzi działalność rolniczą. To, jaka część emerytury lub renty będzie zawieszona, zależy od sytuacji danej osoby. Wypłatę części uzupełniającej KRUS może zawiesić także w sytuacji, jeżeli emeryt lub rencista osiąga przychody z działalności, która powoduje, że musi opłacać składki na ubezpieczenia społeczne. Zasady zawieszenia z tego powodu są takie same jak w systemie powszechnym. Wysokość części składkowej emerytur i rent rolniczych uzależniona jest od stażu pracy i okresu ubezpieczenia społecznego oraz od wysokości składek, które ubezpieczony opłacał na ubezpieczenie rolnicze w latach 1983–1990. Za każdy rok opłacania składek na ubezpieczenie rolnicze KRUS przyznaje po 1% emerytury podstawowej. Od 1 marca do końca 2016 r. wynosiła ona 882,56 zł. Jeżeli w latach 1983–1990 rolnik opłacał składki wyższe od 120% emerytury podstawowej, KRUS przyznaje odpowiednio więcej niż 1% – proporcjonalnie do tej składki. Okresy innego ubezpieczenia (np. z tytułu zatrudnienia czy prowadzenia pozarolniczej działalności gospodarczej) przelicza się w wymiarze 1,5-krotnym, ale nie dotyczy to wszystkich rolników. Od 1 stycznia 2009 r. tym, którzy urodzili się po 31 grudnia 1948 r., KRUS uwzględnia wyłącznie staż ubezpieczenia rolniczego. Część uzupełniająca wynosi od 85% do 95% emerytury podstawowej. Zależy to od długości okresu ubezpieczenia przyjętego do ustalenia części składkowej. W przypadku

105

wcześniejszej emerytury rolniczej część uzupełniającą KRUS zmniejsza dodatkowo o 5% emerytury podstawowej za każdy rok, którego brakuje do osiągnięcia wieku emerytalnego. Częściowa emerytura rolnicza wynosi 50% emerytury, która będzie przysługiwała danej osobie po osiągnięciu wieku emerytalnego. To, że prowadzi ona działalność rolniczą lub ma przychody z innych tytułów, nie ma wpływu na wypłatę tego świadczenia. To, że ktoś pobiera rolniczą emeryturę częściową, nie ma żadnego wpływu na przyszłą wysokość pełnej emerytury rolniczej. Okresowa emerytura rolnicza jest równa emeryturze podstawowej, czyli najniższej emeryturze pracowniczej, która od 1 marca do końca 2016 r. wynosiła 882,56 zł. Nie ma przy tym znaczenia staż ubezpieczenia emerytalno-rentowego. Gdy ktoś pobiera okresową emeryturę rolniczą i jednocześnie prowadzi działalność rolniczą lub osiąga przychody z działalności, która powoduje, że musi opłacać składki na ubezpieczenia społeczne, KRUS zawiesza wypłatę części uzupełniającej (95% emerytury podstawowej). Obowiązują przy tym zasady ogólne takie jak w ZUS. W 2016 r. przeciętne świadczenie emerytalno-rentowe w systemie rolniczym wynosiło 1074,94 zł. Średnia emerytura wynosiła 1082,49 zł (wcześniejsza – 971,28 zł), a renta z tytułu niezdolności do pracy – 1037,88 zł (wypadkowa – 1094,73 zł). Prawo do rent rodzinnych oraz dodatków do emerytur i rent, a także do zasiłków pogrzebowych ubezpieczeni uzyskują na takich samych zasadach jak w ZUS. W 2016 r. KRUS wypłacał przeciętnie 44 tys. rent rodzinnych miesięcznie. Przyznał ich natomiast 5 tys. Renta rodzinna to suma 85% emerytury podstawowej i 50% części składkowej świadczenia, które przysługiwało albo przysługiwałoby zmarłemu. Wysokość dodatków do emerytur i rent oraz zasiłku pogrzebowego jest identyczna jak w systemie powszechnym (zob. punkty 5.14.–5.16. na s. 89–90). W 2016 r. KRUS wypłacał co miesiąc przeciętnie: tt

7,4 tys. dodatków dla sierot zupełnych,

tt

524 tys. dodatków pielęgnacyjnych, w tym: —— 397 tys. dodatków z tytułu ukończenia 75 lat, —— 127 tys. dodatków z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i samodzielnej egzystencji.

Ponadto Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wypłaciła 51 tys. zasiłków pogrzebowych.

106

Ubezpieczenie społeczne rolników

6.3.3. Świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego, chorobowego i macierzyńskiego Jednorazowe odszkodowanie przysługuje: tt

ubezpieczonemu rolnikowi (domownikowi), który doznał stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu wskutek wypadku przy pracy rolniczej lub rolniczej choroby zawodowej,

tt

członkom rodziny ubezpieczonego, który zmarł wskutek wypadku przy pracy rolniczej lub rolniczej choroby zawodowej.

Gdy KRUS uzna zdarzenie za wypadek przy pracy rolniczej, ustala jednorazowe odszkodowanie dla ubezpieczonego w wysokości proporcjonalnej do stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. Jest on określany w procentach. Orzeczenie dotyczące stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu wydają lekarze rzeczoznawcy KRUS (I instancja) i komisje lekarskie KRUS (II instancja). Od 1 lipca 2014 r. jednorazowe odszkodowanie za 1% uszczerbku na zdrowiu wynosi 700 zł. W 2016 r. KRUS wypłacił 13 943 jednorazowych odszkodowań. Przeciętne odszkodowanie wynosiło 5032 zł. Zasiłek chorobowy przysługuje ubezpieczonemu, który wskutek choroby jest niezdolny do pracy nieprzerwanie przez co najmniej 30 dni. KRUS wypłaca to świadczenie nie dłużej niż przez 180 dni. Podstawą do wypłaty zasiłku chorobowego w tym okresie jest zaświadczenie na druku ZUS ZLA (od 1 lipca 2018 r. – zaświadczenie elektroniczne, tzw. e-ZLA), wydane przez lekarza uprawnionego przez ZUS. Jeżeli po 180 dniach ubezpieczony jest nadal niezdolny do pracy, można przedłużyć okres zasiłkowy. Musi jednak istnieć szansa, że w wyniku dalszego leczenia i rehabilitacji odzyska on zdolność do pracy. W takiej sytuacji wypłata zasiłku zostaje przedłużona o czas niezbędny do przywrócenia zdolności do pracy, jednak najwyżej o dalsze 360 dni. Podstawą do przyznania i wypłaty zasiłku chorobowego w czasie niezdolności do pracy, która trwa ponad 180 dni, jest orzeczenie wydane przez lekarza rzeczoznawcę KRUS (I instancja) lub komisję lekarską KRUS (II instancja). Zasiłek chorobowy wynosi 10 zł za każdy dzień niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. W 2016 r. KRUS wypłacił zasiłki chorobowe za 36,7 mln dni niezdolności do pracy. Więcej informacji o ubezpieczeniu społecznym rolników można znaleźć na stronie www.krus.gov.pl.

7. Powszechne ubezpieczenie zdrowotne

108

Powszechne ubezpieczenie zdrowotne

W 1999 r. polski system finansowania ochrony zdrowia przekształcono w system ubezpieczeniowo-budżetowy. Zastąpił on system, w którym środki pochodziły wyłącznie z budżetu państwa. Aby realizować zadania nowego systemu, utworzono 16 regionalnych kas chorych oraz jedną kasę branżową służb mundurowych o zasięgu ogólnopolskim. Następnie 1 kwietnia 2003 r. w miejsce kas chorych utworzono Narodowy Fundusz Zdrowia. W jego skład wchodzi centrala i 16 oddziałów wojewódzkich. W ramach oddziałów mogą być tworzone placówki terenowe (delegatury). Specyfiką polskiego systemu ubezpieczeń społecznych po reformie z 1999 r. jest rozdział ubezpieczenia chorobowego i zdrowotnego. Ubezpieczenie chorobowe zapewnia świadczenia pieniężne w razie choroby i macierzyństwa (zob. pkt 5.9.–5.16, s. 75 i kolejne). Z kolei powszechne ubezpieczenie zdrowotne to system odpowiedzialny za finansowanie ze środków publicznych: tt

świadczeń profilaktycznych,

tt

świadczeń diagnostycznych,

tt

świadczeń leczniczych,

tt

świadczeń rehabilitacyjnych,

tt

zaopatrzenia w leki i przedmioty ortopedyczne oraz środki pomocnicze.

Zakres tych świadczeń określają uchwalona w 2004 r. ustawa o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych oraz wydane na jej podstawie rozporządzenia ministra zdrowia. Obowiązkowym ubezpieczeniem zdrowotnym jest objęta prawie cała ludność naszego kraju. Osoby, które temu obowiązkowi nie podlegają, a mieszkają w Polsce, mogą ubezpieczyć się dobrowolnie. Aby to zrobić, muszą złożyć pisemny wniosek w Narodowym Funduszu Zdrowia. Osobami uprawnionymi do korzystania ze świadczeń opieki zdrowotnej w ramach powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego są również członkowie rodzin osób ubezpieczonych. Głównym źródłem finansowania opieki zdrowotnej są składki na ubezpieczenie zdrowotne. Składka wynosi 9% podstawy jej wymiaru. Osoby, które ubezpieczyły się dobrowolnie, opłacają składkę w wysokości 9% zadeklarowanego dochodu. Dochód ten musi wynosić co najmniej tyle, ile przeciętne miesięczne wynagrodzenie w sektorze przedsiębiorstw z poprzedniego kwartału, włącznie z wypłatami z zysku.

109

Składkę na ubezpieczenie zdrowotne pobierają Zakład Ubezpieczeń Społecznych i Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego i następnie przekazują ją do Narodowego Funduszu Zdrowia. Składka za niektóre grupy osób jest finansowana z budżetu państwa. Do grup tych należą m.in.: tt

rolnicy indywidualni, którzy prowadzą gospodarstwa rolne o powierzchni użytków rolnych poniżej 6 ha przeliczeniowych,

tt

małżonkowie i domownicy tych rolników,

tt

bezrobotni bez prawa do zasiłku,

tt

osoby pobierające zasiłki z opieki społecznej.

Z  kolei rolnicy, którzy prowadzą gospodarstwa o  powierzchni użytków od 6  ha przeliczeniowych, opłacają składkę indywidualnie za siebie, małżonka i  domowników. Zasady wymierzania składek na ubezpieczenie zdrowotne rolników (oraz ich małżonków i domowników), którzy prowadzą działalność rolniczą w gospodarstwie rolnym, w okresie od 1 stycznia 2012 r. do 31 grudnia 2016 r. regulowały odrębne przepisy. Natomiast od dnia 1 stycznia 2017 r. sposób i tryb ustalania wymiaru składek na ubezpieczenie zdrowotne dla tych rolników uregulowane są przepisami ustawy o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. Część zadań z zakresu ochrony zdrowia nadal jest finansowana z budżetu państwa. Dotyczy to przede wszystkim nadzoru epidemiologicznego oraz farmaceutycznego, a także profilaktycznych programów zdrowotnych, takich jak: tt

programy szczepień ochronnych,

tt

krajowy program przeciwdziałania narkomanii,

tt

krajowy program zwalczania AIDS i zapobiegania zakażeniom HIV,

tt

narodowy program ochrony serca,

tt

narodowy program ochrony zdrowia psychicznego,

tt

narodowy program opieki nad matką i dzieckiem.

Z budżetu finansowane są też inwestycje, szkolnictwo medyczne i częściowo świadczenia opieki zdrowotnej oraz leczenie części osób nieubezpieczonych. Są to:

110

tt

osoby o niskich dochodach, które uzyskują dostęp do świadczeń na podstawie decyzji wójta lub burmistrza,

tt

dzieci do 18 roku życia,

tt

kobiety w okresie ciąży, porodu i połogu,

Powszechne ubezpieczenie zdrowotne

tt

osoby uzależnione od narkotyków i alkoholu,

tt

osoby chore na określone choroby zakaźne i psychiczne.

W 2016 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych przekazał do Narodowego Funduszu Zdrowia 66,5 mld zł z tytułu składki na powszechne ubezpieczenie zdrowotne. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego przekazała 3,2 mld zł. Więcej informacji o powszechnym ubezpieczeniu zdrowotnym można znaleźć na stronie www.nfz.gov.pl.

111

8. Wsparcie materialne dla rodzin, w szczególności dla rodzin z dziećmi

112

Wsparcie materialne dla rodzin, w szczególności dla rodzin z dziećmi

8.1. Świadczenia rodzinne Prawo do uzyskania świadczeń rodzinnych i ich wysokość określa ustawa o świadczeniach rodzinnych. Są one finansowane z budżetu państwa. Świadczenia rodzinne wypłaca wyłącznie organ właściwy. Jest nim wójt, burmistrz lub prezydent miasta właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby, która ubiega się o świadczenie rodzinne lub otrzymuje to świadczenie. Aby ustalić prawo do świadczeń rodzinnych i dostać wypłatę, należy złożyć wniosek w urzędzie gminy lub miasta właściwym ze względu na miejsce zamieszkania. Realizacja świadczeń rodzinnych może być przekazana do jednostki organizacyjnej gminy, np. do ośrodka pomocy społecznej.

8.1.1. Zasiłek rodzinny i dodatki do tego zasiłku Od 1 listopada 2015 r. zasiłek rodzinny przysługuje, jeśli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę lub dochód netto osoby uczącej się nie przekracza miesięcznie 674 zł. Gdy członkiem rodziny jest niepełnosprawne dziecko, próg wzrasta do 764 zł. Od 1 stycznia 2016 r. przy ustalaniu zasiłków rodzinnych obowiązuje mechanizm „złotówka za złotówkę”. Jeśli rodzina ubiegająca się o zasiłek rodzinny wraz z dodatkami przekroczy próg dochodowy, niekoniecznie zostanie wykluczona z systemu świadczeń rodzinnych. Taka rodzina może otrzymać świadczenia, o które się ubiega, ale pomniejszone o taką kwotę, o jaką przekroczyła kryterium dochodowe. Zasiłek rodzinny przysługuje do czasu, aż dziecko skończy 18 lat. Jeżeli do tego czasu nie ukończy nauki w szkole, rodzina będzie mieć prawo do zasiłku, aż zakończy tę naukę, jednak maksymalnie do dnia, w którym dziecko skończy 21 lat. W szczególnych przypadkach zasiłek może przysługiwać do czasu, aż dziecko skończy 24 lata. Dzieje się tak, jeżeli: tt

kontynuuje ono naukę w szkole (także wyższej) i ma orzeczenie o umiarkowanym bądź znacznym stopniu niepełnosprawności,

tt

jest pełnoletnie, uczy się w szkole (także wyższej) i nie jest na utrzymaniu rodziców (ponieważ zmarli albo zasądzono od nich alimenty na jego rzecz).

Prawo do zasiłku rodzinnego i dodatków do zasiłku przysługuje: tt

obojgu rodzicom,

tt

jednemu z rodziców,

113

tt

opiekunowi prawnemu dziecka,

tt

opiekunowi faktycznemu dziecka, który wystąpił z wnioskiem do sądu rodzinnego o jego przysposobienie,

tt

osobie pełnoletniej, która się uczy i nie pozostaje na utrzymaniu rodziców, ponieważ zmarli lub zasądzono od nich alimenty na jej rzecz.

Miesięczne kwoty zasiłku rodzinnego wynoszą od 1 listopada 2016 r.: tt

95 zł – gdy dziecko ma do 5 lat,

tt

124 zł – gdy dziecko ma więcej niż 5 lat, ale mniej niż lub równo 18 lat,

tt

135 zł – gdy dziecko ma więcej niż 18 lat, ale mniej niż lub równo 24 lata.

Do zasiłku rodzinnego mogą być przyznane następujące dodatki: tt

Dodatek z  tytułu urodzenia dziecka – przysługuje jednorazowo w  wysokości 1000 zł na każde dziecko do czasu, aż skończy ono rok. Aby mogli je otrzymać biologiczni rodzice dziecka, matka musi udowodnić, że była pod opieką medyczną od 10 tygodnia ciąży do dnia porodu. Warunek ten potwierdza zaświadczenie lekarskie lub zaświadczenie od położnej. Zaświadczenia nie musi dostarczać opiekun prawny, opiekun faktyczny dziecka ani rodzic adopcyjny, który stara się o ten dodatek.

tt

Dodatek z tytułu opieki nad dzieckiem w okresie korzystania z urlopu wychowawczego – przysługuje w wysokości 400 zł miesięcznie przez: —— 24 miesiące, —— 36 miesięcy – jeżeli opiekun opiekuje się co najmniej dwojgiem dzieci, które urodziły się podczas jednego porodu, —— 72 miesiące kalendarzowe – jeżeli opiekun opiekuje się dzieckiem, które ma orzeczenie o niepełnosprawności bądź o znacznym stopniu niepełnosprawności.

114

tt

Dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka – przysługuje w wysokości 193 zł miesięcznie na dziecko. Dodatek nie może przekroczyć 386 zł na wszystkie dzieci. Jeśli dziecko jest niepełnosprawne, dodatek zwiększa się o 80 zł na to dziecko. W przypadku kilkorga dzieci niepełnosprawnych zwiększenie dodatku może wynieść maksymalnie 160 zł na wszystkie dzieci.

tt

Dodatek z tytułu wychowywania dziecka w rodzinie wielodzietnej – przysługuje w wysokości 95 zł miesięcznie na trzecie i każde następne dziecko w rodzinie.

tt

Dodatek z tytułu kształcenia i rehabilitacji dziecka niepełnosprawnego – przysługuje na dziecko niepełnosprawne do ukończenia przez nie 16 lat lub na dziecko, które ma orzeczoną niepełnosprawność w stopniu umiarkowanym bądź znacznym, do ukończenia przez nie 24 lat. Dodatek wynosi 90 zł miesięcznie na dziecko, które ma mniej niż 5 lat, a później wzrasta do 110 zł miesięcznie.

Wsparcie materialne dla rodzin, w szczególności dla rodzin z dziećmi

tt

Dodatek z tytułu podjęcia przez dziecko nauki w szkole poza miejscem zamieszkania – przysługuje przez 10 miesięcy, od września do czerwca. Wynosi: —— 113 zł miesięcznie, gdy dziecko na czas nauki zamieszka w miejscowości, w której znajduje się szkoła ponadgimnazjalna lub artystyczna o zakresie szkoły ponadgimnazjalnej, —— 113 zł miesięcznie, gdy dziecko ma orzeczenie o niepełnosprawności i na czas nauki zamieszka w miejscowości, w której znajduje się szkoła podstawowa, gimnazjum, szkoła ponadgimnazjalna lub artystyczna, —— 69 zł miesięcznie, gdy dziecko dojeżdża do szkoły ponadgimnazjalnej lub artystycznej o zakresie nauki szkoły ponadgimnazjalnej.

tt

Dodatek z tytułu rozpoczęcia roku szkolnego – wynosi 100 zł na dziecko. Jest wypłacany raz w roku. Przysługuje również na dziecko, które rozpoczyna roczne przygotowanie przedszkolne.

W 2016 r. na zasiłki rodzinne i dodatki do nich wydano z budżetu państwa łącznie 4,4 mld zł. Przeciętnie co miesiąc wypłacano 2,2 mln tych zasiłków.

8.1.2. Świadczenie rodzicielskie Od 1 stycznia 2016 r. zostało wprowadzone nowe świadczenie rodzinne – świadczenie rodzicielskie. Przysługuje ono osobom, którym urodziło się dziecko, a które nie otrzymują zasiłku macierzyńskiego lub uposażenia macierzyńskiego [czyli uposażenia za okres ustalony przepisami Kodeksu pracy jako 1) okres urlopu macierzyńskiego, 2) okres dodatkowego urlopu macierzyńskiego, 3) okres urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego, 4) okres dodatkowego urlopu na warunkach urlopu macierzyńskiego, lub 5) okres urlopu rodzicielskiego]. Uprawnieni do tego świadczenia są więc m.in.: tt

bezrobotni,

tt

studenci,

tt

osoby, które wykonują pracę na podstawie umów cywilnoprawnych,

tt

osoby zatrudnione lub prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą, które nie pobierają zasiłku macierzyńskiego.

Świadczenie rodzicielskie przysługuje przez co najmniej rok (52 tygodnie) po urodzeniu dziecka. Jeśli podczas jednego porodu urodzi się co najmniej dwoje dzieci, okres ten może być wydłużony. Na przykład jeśli urodzi się ich pięcioro lub więcej, świadczenie będzie przysługiwało przez 71 tygodni. Wynosi ono 1000 zł miesięcznie i matka albo ojciec może je otrzymywać niezależnie od tego, jaki ma dochód.

115

W 2016 r. na świadczenia rodzicielskie wydano z budżetu państwa 862,7 mln zł. Przeciętnie co miesiąc wypłacano 78 tys. takich świadczeń.

8.1.3. Świadczenia opiekuńcze Na świadczenia opiekuńcze składają się: tt

zasiłek pielęgnacyjny,

tt

specjalny zasiłek opiekuńczy,

tt

świadczenie pielęgnacyjne.

Zasiłek pielęgnacyjny przysługuje: tt

dziecku z niepełnosprawnością,

tt

osobie z niepełnosprawnością, która ma więcej niż 16 lat i uzyskała orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności,

tt

osobie z niepełnosprawnością, która ma więcej niż 16 lat i uzyskała orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, jeżeli niepełnosprawność pojawiła się, zanim ta osoba skończyła 21 lat,

tt

osobie, która ukończyła 75 lat.

Zasiłek pielęgnacyjny nie przysługuje osobie, która ma prawo do dodatku pielęgnacyjnego, ani osobie znajdującej się w instytucji, która zapewnia nieodpłatnie całodobowe utrzymanie. Zasiłek pielęgnacyjny wynosi 153 zł miesięcznie. W 2016 r. na zasiłki pielęgnacyjne wydano z budżetu państwa 1,7 mld zł. Przeciętnie co miesiąc wypłacano tych zasiłków 916,7 tys. Specjalny zasiłek opiekuńczy mogą dostać osoby, na których zgodnie z Kodeksem rodzinnym i  opiekuńczym ciąży obowiązek alimentacyjny, oraz ich małżonkowie. Otrzymają go, o ile nie podejmują żadnej pracy zarobkowej lub zrezygnowały z niej, aby osobiście opiekować się bliskim ze znacznym stopniem niepełnosprawności. Dotyczy to także osób, które sprawują opiekę nad niepełnosprawnym dzieckiem o szczególnych wskazaniach co do opieki osoby trzeciej. Prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego zwykle ustala się na okres zasiłkowy, który trwa od listopada do października. Inaczej jest w przypadku, gdy orzeczenie o niepełnosprawności zostało wydane na czas określony. Wtedy prawo do tego zasiłku ustala się do końca miesiąca, w którym upływa termin ważności orzeczenia, nie dłużej jednak niż do końca okresu zasiłkowego. Prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego uzależnione jest od wysokości łącznego dochodu rodziny osoby sprawującej opiekę oraz rodziny osoby wymagającej opieki.

116

Wsparcie materialne dla rodzin, w szczególności dla rodzin z dziećmi

Od 1 listopada 2015 r. dochód ten nie może przekroczyć 764 zł netto miesięcznie w przeliczeniu na osobę. Zasiłek ten nie przysługuje osobie, która ma ustalone prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Wysokość specjalnego zasiłku opiekuńczego wynosi 520 zł miesięcznie. Składkę na ubezpieczenia emerytalne i  rentowe oraz ubezpieczenie zdrowotne za osobę pobierającą specjalny zasiłek opiekuńczy opłaca wójt, burmistrz lub prezydent miasta. W 2016 r. na specjalne zasiłki opiekuńcze (łącznie ze składkami na ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz zdrowotne) wydano z budżetu państwa 309,9 mln zł. Przeciętnie co miesiąc wypłacano 39,3 tys. takich zasiłków. Świadczenie pielęgnacyjne otrzymują osoby, które nie podejmują żadnej pracy zarobkowej bądź rezygnują z niej, aby osobiście opiekować się: tt

niepełnosprawnym dzieckiem o szczególnych wskazaniach co do opieki osoby trzeciej lub

tt

osobą ze znacznym stopniem niepełnosprawności.

O świadczenie pielęgnacyjne mogą się ubiegać osoby, na których zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym ciąży obowiązek alimentacyjny względem osoby niepełnosprawnej, czyli: tt

rodzice,

tt

osoba spokrewniona, która jest dla dziecka rodziną zastępczą,

tt

opiekun faktyczny, czyli osoba, która rzeczywiście opiekuje się dzieckiem, o ile wystąpiła do sądu rodzinnego z wnioskiem o przysposobienie,

tt

inni krewni osoby niepełnosprawnej zobowiązani do alimentacji, z wyjątkiem osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności.

Opiekun ma prawo do świadczenia pielęgnacyjnego niezależnie od dochodów rodziny i przez czas nieokreślony. Jednak jeżeli orzeczenie o niepełnosprawności bądź znacznym stopniu niepełnosprawności zostało wydane na czas określony, wówczas prawo do świadczenia wygaśnie z końcem miesiąca, w którym upływa termin ważności orzeczenia. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby, która wymaga opieki, powstała, zanim ta osoba skończyła: tt

18 lat lub

tt

25 lat, jeżeli była w trakcie nauki w szkole (także wyższej).

Od 1 stycznia 2017 r. świadczenie wynosi 1406 zł miesięcznie. Składkę na ubezpieczenia emerytalne i  rentowe oraz ubezpieczenie zdrowotne za osobę pobierającą świadczenie pielęgnacyjne opłaca wójt, burmistrz lub prezydent miasta.

117

W 2016 r. na świadczenia pielęgnacyjne (łącznie ze składkami na ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz zdrowotne) wydano z budżetu państwa 2,3 mld zł. Przeciętnie co miesiąc wypłacano 117,1 tys. takich świadczeń.

8.1.4. Świadczenie wychowawcze w ramach programu „Rodzina 500 plus” W ramach programu „Rodzina 500 plus” 1 kwietnia 2016 r. wprowadzone zostało nowe świadczenie – świadczenie wychowawcze. Otrzymują je rodzice, opiekunowie prawni lub opiekunowie faktyczni dziecka. Przysługuje ono do czasu, aż dziecko skończy 18 lat. Świadczenie wynosi 500 zł: tt

na jedyne lub najstarsze dziecko w rodzinie, gdy miesięczny dochód nie przekracza 800 zł netto na osobę lub 1200 zł na osobę, jeśli w rodzinie jest dziecko z niepełnosprawnością,

tt

na każde kolejne dziecko, niezależnie od dochodu.

Gdy ustala się dochód rodziny, do jej członków zalicza się również dziecko, które ma od 18 do 25 lat, o ile pozostaje ono na utrzymaniu rodziców. Świadczenie wypłaca urząd miasta, gminy, ośrodek pomocy społecznej lub centrum do realizacji świadczeń socjalnych. Aby je otrzymać, trzeba złożyć wniosek. Kiedy przepisy o tym świadczeniu wchodziły w życie, było ono przyznawane na okres od 1 kwietnia 2016 r. do 30 września 2017 r. W kolejnych latach świadczenie będzie przyznawane na okres 12 miesięcy, czyli od października do końca września. Świadczenie nie jest wliczane do dochodu przy ustalaniu prawa do innych świadczeń, np. z pomocy społecznej, rodzinnych, z funduszu alimentacyjnego, a także stypendiów dla uczniów i studentów. W 2016 r. na świadczenia wychowawcze wydano z budżetu państwa 17,4 mld zł, z czego 315,3 mln zł to koszty obsługi. Przeciętnie co miesiąc wypłacano 3,8 mln takich świadczeń.

8.1.5. Jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka Jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka, tzw. becikowe, przysługuje matce lub ojcu dziecka, opiekunowi prawnemu albo opiekunowi faktycznemu dziecka. Wniosek o jej wypłatę należy złożyć w ciągu 12 miesięcy od narodzin dziecka.

118

Wsparcie materialne dla rodzin, w szczególności dla rodzin z dziećmi

Jeżeli wniosek dotyczy dziecka objętego opieką prawną, opieką faktyczną albo dziecka przysposobionego – w ciągu 12 miesięcy, od kiedy dziecko zostało objęte opieką lub przysposobione, nie później niż do czasu, aż skończy 18 lat. Świadczenie to można uzyskać, jeżeli dochód rodziny w przeliczeniu na osobę nie przekracza 1922 zł netto miesięcznie. Zapomoga wynosi 1000 zł na jedno dziecko. Zapomoga przysługuje, jeżeli matka dziecka była pod opieką medyczną od 10 tygodnia ciąży do porodu. To, że spełnia ten warunek, musi potwierdzić lekarz lub położna na odpowiednim zaświadczeniu. Opiekun prawny, opiekun faktyczny dziecka lub rodzic adopcyjny nie musi przedstawiać takiego zaświadczenia. W 2016 r. na jednorazową zapomogę z tytułu urodzenia się dziecka wydano z budżetu państwa 304,7 mln zł.

8.1.6. Jednorazowa zapomoga z tytułu urodzenia się dziecka wypłacana przez gminy Rada gminy może w drodze uchwały przyznać osobom, które mieszkają na jej terenie, jednorazową zapomogę z tytułu urodzenia się dziecka. Zasady udzielania tej zapomogi określa uchwała rady. Świadczenie finansuje gmina.

119

8.2. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego Fundusz alimentacyjny to system wspierania osób, które są uprawnione do alimentów, środkami finansowymi z budżetu państwa. Nie jest to fundusz w rozumieniu przepisów o finansach publicznych. Nowe przepisy weszły w życie 1 października 2008 r. Postępowanie w sprawie świadczenia z funduszu alimentacyjnego prowadzi wójt, burmistrz lub prezydent miasta właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby, która stara się o to świadczenie. Prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego ustala się na wniosek osoby uprawnionej lub jej przedstawiciela ustawowego. Wypłata tych świadczeń może być przekazana do jednostki organizacyjnej gminy, np. do ośrodka pomocy społecznej. Osobą uprawnioną do świadczeń z funduszu alimentacyjnego jest dziecko, które ma alimenty zasądzone od rodzica, ale ich egzekucja jest bezskuteczna. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują dziecku do czasu, aż skończy 18 lat albo 25 lat, gdy uczy się w szkole (także wyższej), albo bezterminowo, jeżeli ma orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Egzekucję uznaje się za bezskuteczną, gdy przez 2 miesiące przed złożeniem wniosku o to świadczenie nie wyegzekwowano wszystkich zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych. Świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługują też dzieciom wychowywanym przez to z rodziców, które zawarło kolejny związek małżeński, żyje w nieformalnym związku lub którego mąż albo żona nie płaci zasądzonych alimentów. W takich przypadkach to z rodziców, które jest zobowiązane do alimentacji, nie jest wliczane do składu rodziny, więc jego dochodu nie bierze się pod uwagę przy ustalaniu, czy rodzina ma prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego przysługuje, jeżeli przeciętny dochód netto na osobę w rodzinie w roku, który poprzedza okres świadczeniowy, wynosi maksymalnie 725 zł miesięcznie. Świadczenie z funduszu alimentacyjnego przyznaje się na tzw. okresy świadczeniowe. Trwają one 12 miesięcy, od października do końca września. Świadczenie przysługuje w wysokości aktualnie zasądzonych alimentów, ale może wynieść maksymalnie 500 zł miesięcznie na każde z dzieci, które są uprawnione do alimentów. W 2016 r. na świadczenia z funduszu alimentacyjnego wydano z budżetu państwa 1,4 mld zł. Przeciętnie wypłacano 307,5 tys. takich świadczeń miesięcznie.

120

Wsparcie materialne dla rodzin, w szczególności dla rodzin z dziećmi

8.3. Zasiłek dla opiekuna Niektórym opiekunom osób niepełnosprawnych w czerwcu 2013 r. wygasły prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Do połowy września 2014 r. mogli oni złożyć wniosek o ustalenie prawa do zasiłku dla opiekuna. Trybunał Konstytucyjny orzekł bowiem pod koniec 2013 r., że wsparcie dla tych osób należy przywrócić. Zasiłek dla opiekuna przysługuje w wysokości 520 zł miesięcznie, czyli wynosi tyle, ile świadczenie pielęgnacyjne, które było przyznawane na podstawie ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym 31 grudnia 2012 r. W 2016 r. na zasiłki dla opiekuna (łącznie ze składkami na ubezpieczenia emerytalne, rentowe i zdrowotne oraz ustawowe odsetki) wydano z budżetu państwa 345,5 mln zł. Przeciętnie co miesiąc wypłacano 47 tys. takich zasiłków. Więcej informacji o  wsparciu materialnym dla rodzin można znaleźć na stronie www.mrpips.gov.pl.

9. Świadczenia z tytułu bezrobocia

122

Świadczenia z tytułu bezrobocia

Zadania państwa w zakresie promocji zatrudnienia, łagodzenia skutków bezrobocia oraz aktywizacji zawodowej określa ustawa o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku. Zadania te są wykonywane na podstawie krajowego planu działań na rzecz zatrudnienia, który uchwala Rada Ministrów (zawiera on zasady realizacji „Europejskiej strategii zatrudnienia”) oraz inicjatyw samorządu gminy, powiatu, województwa i partnerów społecznych. Projekt krajowego planu działań przygotowuje minister właściwy do spraw pracy. Powinien współdziałać przy tym z ministrem właściwym do spraw gospodarki, ministrem właściwym do spraw oświaty i wychowania oraz ministrem właściwym do spraw szkolnictwa wyższego. Następnie przedstawia on projekt do zaopiniowania Radzie Rynku Pracy. Do usług i instrumentów, które mają promować zatrudnienie, łagodzić skutki bezrobocia i zwiększać aktywność zawodową obywateli, należą m.in.: tt

pośrednictwo pracy,

tt

poradnictwo zawodowe,

tt

szkolenia,

tt

prace interwencyjne,

tt

roboty publiczne,

tt

refundacja ponoszonych przez podmioty prowadzące działalność gospodarczą kosztów wyposażenia lub doposażenia stanowisk pracy dla bezrobotnych skierowanych przez urząd pracy,

tt

jednorazowe środki finansowe na podjęcie działalności gospodarczej przeznaczone dla bezrobotnych,

tt

staże absolwenckie,

tt

programy specjalne,

tt

stypendia,

tt

dodatki szkoleniowe,

tt

zasiłki dla bezrobotnych.

Zapobieganie bezrobociu i łagodzenie jego skutków finansowane są z Funduszu Pracy. Jest on tworzony głównie ze składek. Ich wysokość określana jest co roku w ustawie budżetowej. Od 1999 r. stawka się nie zmienia i wynosi 2,45% podstawy wymiaru składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W 2016 r. dochody Funduszu Pracy wyniosły 12,14 mld zł. Składki wyniosły 10,59 mld zł (87,2%), wpływy z Unii Europejskiej – 1,29 mld zł (10,6%), a pozostałe przychody – 0,26 mld zł (2,2%).

123

Podstawowymi grupami wydatków w strukturze wydatków Funduszu Pracy są: tt

programy przeciwdziałania bezrobociu,

tt

wydatki na zasiłki dla bezrobotnych (razem ze składką na ubezpieczenia społeczne),

tt

zasiłki i świadczenia przedemerytalne,

tt

dodatki aktywizacyjne i świadczenia integracyjne.

Zasiłek dla bezrobotnych przysługuje osobie, która straciła pracę i zanim zarejestrowała się w urzędzie pracy, przez co najmniej 365 dni w ciągu 18 miesięcy spełniała jeden z poniższych warunków:

124

tt

była zatrudniona i otrzymywała wynagrodzenie w wysokości co najmniej minimalnego wynagrodzenia za pracę, od którego należało opłacać składki na Fundusz Pracy,

tt

wykonywała pracę na podstawie umowy o pracę nakładczą i osiągała z tego tytułu dochód w wysokości co najmniej minimalnego wynagrodzenia za pracę,

tt

świadczyła usługi na podstawie umowy agencyjnej, umowy zlecenia albo innej umowy o świadczenie usług albo współpracowała przy wykonywaniu tych umów, przy czym podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i Fundusz Pracy była równa co najmniej minimalnemu wynagrodzeniu za pracę,

tt

opłacała składki na ubezpieczenia społeczne z tytułu prowadzenia pozarolniczej działalności lub współpracy przy jej prowadzeniu, przy czym podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i Fundusz Pracy była równa co najmniej minimalnemu wynagrodzeniu za pracę,

tt

wykonywała pracę w okresie tymczasowego aresztowania lub odbywania kary pozbawienia wolności, a podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i Fundusz Pracy, którą opłacano za nią z tego tytułu, była równa co najmniej minimalnemu wynagrodzeniu za pracę,

tt

wykonywała pracę w rolniczej spółdzielni produkcyjnej, spółdzielni kółek rolniczych lub spółdzielni usług rolniczych i była członkiem tej spółdzielni, a podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne i Fundusz Pracy, którą opłacano za nią z tego tytułu, była równa co najmniej minimalnemu wynagrodzeniu za pracę,

tt

opłacała składkę na Fundusz Pracy w związku z zatrudnieniem lub wykonywaniem innej pracy zarobkowej za granicą u pracodawcy zagranicznego, w państwie nienależącym do EOG, w wysokości 9,75% przeciętnego wynagrodzenia za każdy miesiąc zatrudnienia,

tt

była zatrudniona za granicą i przybyła do RP jako repatriant,

tt

była zatrudniona, pełniła służbę lub wykonywała inną pracę zarobkową i osiągała wynagrodzenie lub dochód, od którego był obowiązek opłacania składki na Fundusz Pracy.

Świadczenia z tytułu bezrobocia

Stawki zasiłków dla bezrobotnych w 2016 r. miesięcznie (w zł) % zasiłku podstawowego

Staż pracy poniżej 5 lat

przez pierwsze 3 miesiące prawa do zasiłku

przez kolejne miesiące prawa do zasiłku

80 (obniżony)

664,90

522,10

od 5 do 20 lat

100 (podstawowy)

831,10

652,60

powyżej 20 lat

120 (podwyższony)

997,40

783,20

Na koniec 2016 r. w urzędach pracy zarejestrowanych było 1,3 mln osób bezrobotnych, w tym 622,9 tys. mężczyzn i 712,2 tys. kobiet. Stopa bezrobocia wyniosła 8,3%.

Stopa bezrobocia rejestrowanego w Polsce w latach 2003–2016 (w %) 20,0 18,0 16,0 14,0 12,0 10,0 8,0 6,0 4,0 2,0 0,0

20,0

19,0

17,6 14,8 12,4

12,1

11,2

12,5

13,4

13,4 11,4

9,5

9,7

8,3

2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016

W 2016 r. w urzędach pracy zarejestrowano 2,2 mln osób, w tym 378,1 tys. osób po raz pierwszy. Natomiast wyrejestrowano 2,4 mln osób, z czego 1,2 mln osób podjęło pracę.

Struktura populacji osób bezrobotnych na koniec 2016 r. według wieku i płci kobiety

14,3

mężczyźni

12,4

ogółem

13,4

32,9 21,9

23,8 20,1

27,7

22,1

16,8 19,3

12,2 26,3

18,0

18,8

0% 20% 40% 60% 80% 100% do 24 lat

25–34

35–44

45–54

55 lat i więcej

Na koniec 2016 r. udział osób długotrwale bezrobotnych wyniósł 56% wśród bezrobotnych znajdujących się w szczególnej sytuacji na rynku pracy. Osoby, które miały mniej niż 30 lat, stanowiły 23,3% wszystkich bezrobotnych, a osoby, które miały więcej niż 50 lat – 28,2%. Więcej informacji o  świadczeniach z  tytułu bezrobocia można znaleźć na stronie www.mrpips.gov.pl.

10. Pomoc społeczna

126

Pomoc społeczna

10.1. Zakres i kryteria przyznawania pomocy społecznej Pomoc społeczna umożliwia przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych tym, którzy nie są w stanie sami ich pokonać. Ma ona przede wszystkim wspierać osoby i rodziny w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb oraz umożliwić im życie w godnych warunkach. W jej ramach próbuje się także podejmować działania, dzięki którym osoby i rodziny zagrożone wykluczeniem usamodzielnią się i zintegrują ze środowiskiem. Pomoc społeczną organizują organy administracji: tt

rządowej: —— minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego, —— wojewodowie,

tt

samorządowej: —— marszałkowie województw, —— starostowie na poziomie powiatów, —— wójtowie, burmistrzowie i prezydenci miast na poziomie gmin.

Gdy realizują one zadania pomocy społecznej, współpracują na zasadzie partnerstwa z organizacjami społecznymi i pozarządowymi, kościołami, związkami wyznaniowymi oraz osobami fizycznymi i prawnymi. Prawo do świadczeń z pomocy społecznej przysługuje osobom i rodzinom, których dochody nie przekraczają ustalonego pułapu, a jednocześnie występuje w ich przypadku co najmniej jedna z niżej wymienionych okoliczności: tt

ubóstwo,

tt

sieroctwo,

tt

bezdomność,

tt

bezrobocie,

tt

niepełnosprawność,

127

tt

długotrwała lub ciężka choroba,

tt

przemoc w rodzinie,

tt

potrzeba ochrony w przypadku ofiar handlu ludźmi,

tt

potrzeba ochrony macierzyństwa lub wielodzietności,

tt

bezradność w sprawach opiekuńczo-wychowawczych i prowadzenia gospodarstwa domowego, zwłaszcza w rodzinach niepełnych lub wielodzietnych,

tt

trudności w integracji w przypadku cudzoziemców, którzy uzyskali w Rzeczypospolitej Polskiej status uchodźcy lub ochronę uzupełniającą,

tt

trudności w przystosowaniu do życia po zwolnieniu z zakładu karnego,

tt

alkoholizm lub narkomania,

tt

zdarzenie losowe i sytuacja kryzysowa,

tt

klęska żywiołowa lub ekologiczna.

Kryteria dochodowe weryfikowane są co 3 lata w oparciu o próg interwencji socjalnej, ostatnio zmieniono je w 2015 r. W roku weryfikacji kryteriów nowe kryteria dochodowe obowiązują od 1 października. Rada gminy może jednak w drodze uchwały podwyższyć kwoty uprawniające do zasiłków okresowego i celowego. Świadczenia pomocy społecznej udzielane są na wniosek osoby zainteresowanej, jej przedstawiciela ustawowego (np. w przypadku dziecka – jego rodziców lub opiekunów prawnych) bądź innej osoby. Jednak w niektórych sytuacjach, zwłaszcza w stosunku do osób, które nie mają świadomości swoich praw, pomocy społecznej udziela się z urzędu. Decyzję, czy rodzinie należy udzielić pomocy, podejmuje się na podstawie rodzinnego wywiadu środowiskowego, który przeprowadza pracownik socjalny w miejscu zamieszkania lub pobytu osoby albo rodziny ubiegających się o pomoc. Jeśli nie zgadzają się, aby przeprowadzić wywiad, oznacza to, że rezygnują z pomocy społecznej. Pracownik socjalny przeprowadza wywiad w ciągu 14 dni, od kiedy zainteresowany złoży wniosek o pomoc. Jego celem jest rozeznanie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin ubiegających się o pomoc. W systemie pomocy społecznej przez rodzinę rozumie się osoby spokrewnione i niespokrewnione, które pozostają w związku, wspólnie mieszkają i gospodarują. Dlatego pracownik socjalny zbiera informacje dotyczące wszystkich tych osób, a nie tylko osoby, która wystąpiła z wnioskiem o pomoc. W pomocy społecznej podejście do osoby lub rodziny jest zindywidualizowane i każdy przypadek rozpatruje się odrębnie.

128

Pomoc społeczna

10.2. Świadczenia pieniężne z pomocy społecznej Prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej przysługuje osobom samotnie prowadzącym gospodarstwo domowe, których dochody nie przekraczają miesięcznie 634 zł, oraz rodzinom, których dochody są niższe lub równe 514 zł na osobę. Takie kryteria dochodowe obowiązują od 1 października 2015 r. Dochód to suma wszystkich miesięcznych przychodów wszystkich członków rodziny. Przychody pomniejsza się przy tym o podatek dochodowy od osób fizycznych, składki na ubezpieczenie zdrowotne i ubezpieczenia społeczne oraz alimenty świadczone na rzecz innych osób. Do dochodu nie wlicza się: tt

jednorazowego pieniężnego świadczenia socjalnego,

tt

zasiłku celowego,

tt

pomocy materialnej, która ma charakter socjalny albo motywacyjny i jest przyznawana na podstawie przepisów oświatowych,

tt

wartości świadczenia w naturze,

tt

świadczenia przysługującego osobie bezrobotnej na podstawie przepisów o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy z tytułu wykonywania prac społecznie użytecznych,

tt

świadczenia pieniężnego i pomocy pieniężnej, o których mowa w ustawie o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych,

tt

dochodu z powierzchni użytków rolnych poniżej 1 ha przeliczeniowego,

tt

świadczenia wychowawczego oraz dodatku wychowawczego,

tt

świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie o Karcie Polaka.

Przy ustalaniu uprawnień do świadczeń z pomocy społecznej brany jest pod uwagę dochód osoby lub rodziny z miesiąca poprzedzającego miesiąc, w którym złożyła wniosek. Natomiast w przypadku utraty dochodu, np. w związku z utratą pracy czy prawa do świadczenia – z tego miesiąca, w którym złożyła wniosek.

129

Przyjmuje się, że z 1 ha przeliczeniowego uzyskuje się dochód miesięczny w wysokości 288 zł. Kwotę tę weryfikuje się w  okresie weryfikacji kryteriów dochodowych. W przypadku osób prowadzących działalność gospodarczą dochód oznacza przychód z pozarolniczej działalności gospodarczej pomniejszony o koszty jego uzyskania, podatek, składki na ubezpieczenie zdrowotne i ubezpieczenia społeczne, których nie zaliczono do kosztów uzyskania przychodu, a które są związane z prowadzeniem tej działalności oraz odliczone od dochodu.

10.2.1. Zasiłek stały Zasiłek stały przysługuje osobie pełnoletniej, która: tt

gospodaruje samotnie i jest albo niezdolna do pracy z powodu wieku, albo całkowicie niezdolna do pracy (np. z powodu umiarkowanego lub znacznego stopnia niepełnosprawności), jeżeli jej dochód jest niższy niż 634 zł miesięcznie; zasiłek to różnica między jej miesięcznym dochodem a kwotą kryterium dochodowego (np. przy dochodzie 250 zł zasiłek wyniesie 634 zł – 250 zł = 384 zł);

tt

mieszka z rodziną i jest albo niezdolna do pracy z powodu wieku, albo całkowicie niezdolna do pracy, jeżeli dochód na osobę w rodzinie jest niższy niż 514 zł miesięcznie; zasiłek to różnica między jej miesięcznym dochodem na osobę a kwotą kryterium dochodowego.

W przypadku osoby, która mieszka z rodziną, uwzględnia się zarówno dochód osoby uprawnionej do zasiłku, jak również dochód w przeliczeniu na osobę w rodzinie. Ani jeden, ani drugi nie może przekroczyć 514 zł miesięcznie. Zasiłek nie przysługuje, jeżeli osobie ubiegającej się o niego przyznano wcześniej: tt

rentę socjalną,

tt

świadczenie pielęgnacyjne,

tt

specjalny zasiłek opiekuńczy,

tt

dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka,

tt

zasiłek dla opiekuna.

Nie przyznaje się go również osobie, która utraciła prawo do zasiłku dla bezrobotnych z powodu zakończenia ustawowego okresu jego pobierania. Prawo do świadczeń z pomocy społecznej, a więc również stałego zasiłku, nie przysługuje osobie, która odbywa karę pozbawienia wolności, chyba że odbywa ją w systemie dozoru elektronicznego. Natomiast gdy do tego świadczenia ma prawo osoba tymczasowo aresztowana, zawiesza się je na okres tymczasowego aresztowania.

130

Pomoc społeczna

10.2.2. Zasiłek okresowy Zasiłek okresowy to świadczenie pieniężne przyznawane na określony czas. Dostają je osoby lub rodziny, które są w trudnych sytuacjach życiowych, np. z powodu długotrwałej choroby, niepełnosprawności czy bezrobocia. Dla osób samotnie gospodarujących maksymalna wysokość zasiłku okresowego wynosi 418 zł miesięcznie. Zasiłek ten nie może być niższy niż 50% różnicy pomiędzy kryterium dochodowym (634 zł) a miesięcznym dochodem tej osoby i musi wynosić co najmniej 20 zł. W przypadku rodziny maksymalny zasiłek okresowy to różnica pomiędzy kryterium dochodowym (514 zł) a miesięcznym dochodem na osobę w tej rodzinie. Zasiłek nie może być niższy niż 50% tej różnicy i musi wynosić co najmniej 20 zł.

10.2.3. Zasiłek celowy Zasiłek celowy to świadczenie przyznawane po to, aby osoba lub rodzina mogła zaspokoić swoje niezbędne potrzeby. Jest on przeznaczony przede wszystkim na pokrycie części lub całości kosztów: tt

zakupu: —— żywności, —— leków, —— leczenia, —— opału, —— odzieży, —— przedmiotów użytku domowego,

tt

drobnych remontów i napraw w mieszkaniu,

tt

pogrzebu.

Ustawa nie określa wysokości zasiłku celowego. Gdy ośrodek pomocy społecznej ustala ten zasiłek, uwzględnia sytuację materialną wnioskodawcy, cel, który wskazał, oraz możliwości finansowe ośrodka. Zasiłek celowy przysługuje: tt

osobie samotnie gospodarującej, której dochód jest niższy niż 634 zł miesięcznie,

tt

rodzinie, której dochód na osobę jest niższy niż 514 zł miesięcznie.

Osoby bezdomne oraz te, które nie mają żadnych dochodów ani możliwości, by uzyskać świadczenia zdrowotne, mogą dostać zasiłek celowy, aby zapłacić za te świadczenia.

131

Może on być również przyznany w formie biletu kredytowanego. Dostają go te osoby, które muszą się udać do innej miejscowości, aby załatwić ważne sprawy rodzinne lub urzędowe. Ośrodek pomocy społecznej może przyznać zasiłek celowy także po to, by zrealizować postanowienia kontraktu socjalnego. To umowa zawarta pomiędzy pracownikiem socjalnym a osobą, która potrzebuje pomocy. Gdy osoba, która korzysta z pomocy społecznej, podpisze taki kontrakt, może zachować prawo do zasiłku celowego lub okresowego, nawet jeżeli w czasie trwania umowy znajdzie pracę. Uprawnienie to przysługuje do terminu określonego w decyzji o przyznaniu świadczenia, nie dłużej jednak niż przez 2 miesiące. Poza zasiłkiem celowym przyznawanym na zaspokojenie niezbędnych potrzeb bytowych przysługują również: tt

zasiłek celowy na pokrycie wydatków, które powstały w wyniku zdarzenia losowego, klęski żywiołowej lub ekologicznej,

tt

specjalny zasiłek celowy,

tt

zasiłek celowy na zasadach zwrotnych.

Zasiłek celowy na pokrycie wydatków, które powstały w wyniku zdarzenia losowego, może być przyznany niezależnie od dochodu i nie podlegać zwrotowi. Zasiłek celowy na pokrycie wydatków związanych z klęską żywiołową lub ekologiczną może być przyznany niezależnie od dochodu i nie podlegać zwrotowi. Specjalny zasiłek celowy może być przyznany osobie albo rodzinie, której dochody przekraczają kryterium ustawowe, w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Musi to być sytuacja zupełnie wyjątkowa, wynikająca ze zdarzeń dotkliwych w skutkach i daleko ingerujących w plany życiowe osoby albo rodziny. Świadczenie to nie może wynosić więcej niż wysokość kryterium dochodowego osoby (634 zł miesięcznie) lub rodziny (514 zł miesięcznie na osobę). Nie trzeba go zwracać. Zasiłek celowy na zasadach zwrotu może być przyznany osobie albo rodzinie, której dochody przekraczają kryterium dochodowe, w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Muszą one jednak zwrócić część lub całość tego zasiłku.

10.2.4. Pomoc na ekonomiczne usamodzielnienie Pomoc na ekonomiczne usamodzielnienie to pomoc w formie pieniężnej lub rzeczowej, którą gmina może przyznać osobie albo rodzinie. Ta forma pomocy nie jest obligatoryjna i zależy od budżetu, jakim dysponuje konkretna gmina. Przy udzielaniu tego rodzaju pomocy (zarówno pieniężnej, jak i rzeczowej) gmina współdziała z powiatowym urzędem pracy.

132

Pomoc społeczna

Pomoc pieniężna może być przyznana w formie: tt

jednorazowego zasiłku celowego (wysokość oraz szczegółowe warunki i tryb przyznawania zasiłku na ekonomiczne usamodzielnienie określa rada gminy w drodze uchwały),

tt

nieoprocentowanej pożyczki (warunki udzielenia i spłaty pożyczki oraz jej zabezpieczenie określa się w umowie z gminą), która może być umorzona w całości lub części, jeżeli przyczyni się to do szybszego osiągnięcia celów pomocy społecznej.

Pomoc w formie rzeczowej realizowana jest poprzez udostępnienie osobom potrzebującym maszyn i narzędzi, dzięki którym będą mogły zorganizować własny warsztat pracy, oraz urządzeń ułatwiających pracę osobom z niepełnosprawnością. Przysługuje ona osobie samotnie prowadzącej gospodarstwo domowe, której dochód jest niższy niż 634 zł miesięcznie, oraz rodzinie, której dochód w przeliczeniu na osobę jest niższy niż 514 zł miesięcznie.

10.2.5. Pomoc pieniężna na usamodzielnienie lub kontynuowanie nauki Ten rodzaj pomocy można otrzymać, aby się usamodzielnić oraz aby kontynuować naukę w gimnazjum, szkole ponadpodstawowej, szkole ponadgimnazjalnej lub w szkole wyższej. Można przy tym ubiegać się również o pomoc w uzyskaniu miejsca do zamieszkania, w tym miejsca w mieszkaniu chronionym, pomoc w zdobyciu zatrudnienia oraz pomoc na zagospodarowanie w formie rzeczowej. Pomoc taka przysługuje osobie, która na podstawie orzeczenia sądu przebywała co najmniej rok w: tt

domu pomocy społecznej,

tt

schronisku dla nieletnich,

tt

specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym,

tt

specjalnym ośrodku wychowawczym,

tt

młodzieżowym ośrodku socjoterapii zapewniającym całodobową opiekę.

Pod pewnymi warunkami może z niej skorzystać także osoba opuszczająca dom dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży. Pomocy na usamodzielnienie i na kontynuowanie nauki udziela starosta powiatu, na terenie którego mieszkała osoba przed skierowaniem do jednej z tych placówek. Wysokość pomocy na kontynuowanie nauki i na usamodzielnienie oraz wartość pomocy na zagospodarowanie w formie rzeczowej ustala się obecnie od kwoty 1722 zł (podstawa).

133

Pomoc pieniężna na kontynuowanie nauki wynosi 30% podstawy miesięcznie. Przysługuje osobie, która się usamodzielnia i kontynuuje naukę w gimnazjum, szkole ponadpodstawowej, szkole ponadgimnazjalnej lub wyższej. Pomoc tę przyznaje się na czas nauki, nie dłużej jednak niż do ukończenia przez osobę usamodzielniającą się 25 lat. Wysokość pomocy pieniężnej na usamodzielnienie uzależniona jest od rodzaju placówki, w której dana osoba przebywała, oraz czasu, jaki tam spędziła (nie krócej niż 12 miesięcy). Pomoc pieniężna na kontynuowanie nauki przysługuje: tt

osobie, która mieszka sama i której dochód nie przekracza 1268 zł miesięcznie (200% kryterium dochodowego na osobę samotnie gospodarującą),

tt

osobie, która mieszka z rodziną, a dochód w gospodarstwie domowym w przeliczeniu na osobę nie przekracza 1028 zł miesięcznie (200% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie).

Aby otrzymać tę pomoc, osoba, która się o nią ubiega, musi zobowiązać się, że będzie realizować indywidualny program usamodzielniania. Opracowuje go wspólnie z opiekunem usamodzielnienia i przy jego pomocy, a zatwierdza go kierownik powiatowego centrum pomocy rodzinie.

134

Pomoc społeczna

10.3. Inne formy pomocy społecznej 10.3.1. Praca socjalna Praca socjalna ma poprawić funkcjonowanie osób i rodzin w ich środowisku społecznym. Prowadzi się ją, aby zwiększyć ich aktywność i samodzielność życiową. Współpraca ze społecznością lokalną ma zapewnić koordynację działań instytucji i organizacji istotnych dla zaspokajania potrzeb jej członków. Pracę socjalną świadczy się osobom i rodzinom bez względu na ich dochód. Może być prowadzona na przykład na podstawie kontraktu socjalnego. Jest on pisemną umową zawartą z osobą, która ubiega się o pomoc. W kontrakcie określa się uprawnienia i zobowiązania tej osoby oraz pracownika socjalnego, aby mogli wspólnie przezwyciężać trudną sytuację życiową tej osoby lub jej rodziny. Kontrakt socjalny ma aktywizować klienta, zachęcać go do samodzielnego działania i osiągnięcia wyznaczonego celu. Mogą go zawrzeć osoby skierowane przez powiatowy urząd pracy, bezrobotne oraz korzystające ze świadczeń pomocy społecznej. Jeśli zawrze go osoba bezrobotna, ośrodek pomocy społecznej opłaca za nią składkę na ubezpieczenie zdrowotne.

10.3.2. Poradnictwo specjalistyczne Poradnictwo specjalistyczne, w szczególności prawne, psychologiczne i rodzinne, skierowane jest do osób i rodzin, które przeżywają trudności lub chciałyby otrzymać wsparcie w rozwiązywaniu swoich problemów życiowych. Poradnictwo specjalistyczne świadczone jest bez względu na dochód osoby czy rodziny. Aby skorzystać z tego świadczenia, nie jest potrzebna decyzja administracyjna.

10.3.3. Interwencja kryzysowa Interwencja kryzysowa to pomoc w formie szeregu interdyscyplinarnych działań na rzecz osób i rodzin, które znalazły się w kryzysie. Jej celem jest przywrócenie równowagi psychicznej i umiejętności samodzielnego radzenia sobie.

135

W ramach interwencji kryzysowej potrzebujący może uzyskać natychmiastową specjalistyczną pomoc psychologiczną, skorzystać z poradnictwa socjalnego lub prawnego, a w uzasadnionych sytuacjach dostać schronienie (maksymalnie na 3 miesiące). Matki z małoletnimi dziećmi oraz kobiety w ciąży, które są ofiarami przemocy lub znalazły się w innej sytuacji kryzysowej, mogą w ramach interwencji kryzysowej znaleźć schronienie i wsparcie w domach dla matek z małoletnimi dziećmi i kobiet w ciąży. Do takich domów mogą być również przyjmowani ojcowie z małoletnimi dziećmi albo inne osoby sprawujące opiekę prawną nad dziećmi. Interwencją kryzysową obejmuje się osoby i rodziny bez względu na ich dochód, a wszelka pomoc w ośrodkach interwencji kryzysowej jest świadczona bezpłatnie.

10.3.4. Pomoc w postaci schronienia, posiłku, odzieży Pomoc w postaci schronienia, posiłku, odzieży przyznawana jest osobom i rodzinom, które własnym staraniem nie są w stanie zapewnić sobie tych dóbr. Schronienie może być udzielone w formie tymczasowego miejsca w schronisku dla osób bezdomnych, w noclegowni albo ogrzewalni. Miejsce w schronisku dla bezdomnych i posiłek można otrzymać po tym, jak pracownik socjalny przeprowadzi z potrzebującym wywiad środowiskowy i wydana zostanie decyzja administracyjna. Gdy schronienie potrzebne jest natychmiast, procedura ta często przeprowadzana jest już po udzieleniu pomocy.

10.3.5. Sprawienie pogrzebu W ramach pomocy społecznej gmina ma obowiązek sprawić pogrzeb (zgodnie z wyznaniem zmarłego), gdy nie zrobiła tego rodzina.

10.3.6. Usługi opiekuńcze Usługi opiekuńcze obejmują:

136

tt

pomoc w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych,

tt

opiekę higieniczną,

tt

pielęgnację, którą zalecił lekarz,

tt

zapewnienie kontaktów z otoczeniem (w miarę możliwości).

Pomoc społeczna

Specjalistyczne usługi opiekuńcze dostosowane są do szczególnych potrzeb wynikających z rodzaju schorzenia lub niepełnosprawności. Są świadczone przez osoby ze specjalistycznym przygotowaniem zawodowym. Zakres, okres i miejsce świadczenia tych usług ustala ośrodek pomocy społecznej. Przysługują one osobie samotnej, która wymaga pomocy innych osób, a jest jej pozbawiona albo której bliscy nie mogą takiej pomocy zapewnić. Wysokość odpłatności za usługi opiekuńcze zależy od: tt

stawki godzinowej usługi, którą ustala rada gminy,

tt

liczby godzin, podczas których świadczone są usługi,

tt

dochodu osoby lub rodziny, która z nich korzysta.

Im wyższy dochód, tym więcej płaci się za usługi opiekuńcze. Gdy dochód osoby potrzebującej jest poniżej kryterium określonego w ustawie o pomocy społecznej, koszty usług ponosi w całości ośrodek pomocy społecznej. Wysokość odpłatności za specjalistyczne usługi opiekuńcze określa rozporządzenie Ministra Polityki Społecznej z dnia 22 września 2005 r. w sprawie specjalistycznych usług opiekuńczych.

10.3.7. Ośrodki wsparcia i domy pomocy społecznej Opieka specjalistyczna lub posiłek w ośrodku wsparcia mogą zostać przyznane osobom, które wymagają pomocy ze względu na swój wiek, chorobę lub niepełnosprawność. W ośrodku wsparcia w trybie dziennego pobytu udziela się opieki lub specjalistycznej opieki lub podaje się posiłki. W niektórych ośrodkach wsparcia są także miejsca całodobowe. W ośrodkach wsparcia dla osób z zaburzeniami psychicznymi (środowiskowych domach samopomocy lub klubach samopomocy) wspiera się osoby, które ze względu na zaburzenia psychiczne potrzebują pomocy w adaptacji do życia w środowisku rodzinnym i społecznym, oraz pomaga się im zintegrować ze społeczeństwem. W rodzinnych domach pomocy przebywają osoby potrzebujące całodobowej opieki, której nie można zapewnić im w miejscu ich zamieszkania. Są to jednak osoby, które nie wymagają jeszcze umieszczenia w domu pomocy społecznej. Skierowanie do rodzinnego domu pomocy na pobyt stały lub okresowy następuje na wniosek osoby, która ma tam przebywać, lub na wniosek opiekuna prawnego za jej zgodą. Decyzję w sprawie skierowania do rodzinnego domu pomocy wydaje kierownik ośrodka pomocy społecznej. Robi to na podstawie:

137

tt

rodzinnego wywiadu środowiskowego,

tt

zaświadczenia lekarskiego o braku przeciwwskazań zdrowotnych do umieszczenia w rodzinnym domu pomocy i ze wskazaniem zakresu wymaganych usług opiekuńczych,

tt

dowodu otrzymywania emerytury, renty lub zasiłku stałego.

Pensjonariusz musi płacić za pobyt w rodzinnym domu pomocy. Odpłatność jest równa wydatkom poniesionym przez rodzinny dom pomocy, z tym że nie może przekroczyć 70% dochodu pensjonariusza. Do opłacania pobytu mogą zostać zobowiązani bliscy osoby kierowanej. Osoby, które przebywają w mieszkaniu chronionym, są pod opieką specjalistów przygotowywane do samodzielnego życia. Życie w mieszkaniu chronionym może również zastępować pobyt w placówce z całodobową opieką. Zapewnia ono warunki samodzielnego funkcjonowania w środowisku i integracji ze społecznością lokalną. Mieszkanie takie może być prowadzone przez każdą jednostkę organizacyjną pomocy społecznej lub organizację pożytku publicznego. Osoby, które w nim mieszkają, mają zagwarantowane wsparcie m.in. pracowników socjalnych, terapeutów i psychologów przez 7 dni w tygodniu. Wsparcie jest dostosowane do ich indywidualnych potrzeb. Mieszkanie chronione przysługuje: tt

osobie, która ze względu na trudną sytuację życiową, wiek, niepełnosprawność lub chorobę potrzebuje wsparcia w funkcjonowaniu w codziennym życiu, ale nie wymaga takiej pomocy, jaka świadczona jest w ośrodkach całodobowej opieki,

tt

osobie z zaburzeniami psychicznymi,

tt

osobie opuszczającej pieczę zastępczą w rozumieniu przepisów o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, młodzieżowy ośrodek wychowawczy albo zakład dla nieletnich,

tt

cudzoziemcowi, który uzyskał w Polsce status uchodźcy albo ochronę uzupełniającą.

Aby zdecydować, czy dana osoba może skorzystać z pobytu w mieszkaniu chronionym, ośrodek pomocy społecznej zleca wywiad rodzinny. Decyzję wydaje natomiast, gdy osoba, która ubiega się o taki pobyt (lub jej przedstawiciel), oraz pracownik socjalny ustalą cel, okres oraz zasady pobytu w mieszkaniu chronionym i odpłatności za nie. W domu pomocy społecznej (DPS) zapewnia się przebywającym w nim mieszkańcom całodobową opiekę. Świadczy się także usługi wspomagające i edukacyjne w zakresie i formach, które wynikają z indywidualnych potrzeb tych osób. Organizacja oraz zakres i poziom świadczonych tam usług uwzględniają stopień fizycznej i psychicznej sprawności pensjonariuszy. Dom pomocy społecznej może również świadczyć usługi opiekuńcze i specjalistyczne usługi opiekuńcze osobom, które w nim nie mieszkają.

138

Pomoc społeczna

Domy pomocy społecznej przeznaczone są dla: tt

osób w podeszłym wieku,

tt

osób przewlekle chorych somatycznie lub psychicznie,

tt

dorosłych z niepełnosprawnością intelektualną,

tt

dzieci i młodzieży z niepełnoprawnością intelektualną,

tt

osób niepełnosprawnych fizycznie,

tt

osób uzależnionych od alkoholu.

Do miejsca w domu pomocy społecznej ma prawo osoba, która: tt

wymaga całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności,

tt

nie może samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu,

tt

nie może korzystać z niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych.

Aby skierować osobę do domu pomocy społecznej, trzeba ocenić jej stan zdrowia oraz sytuację rodzinną i ustalić, czy na pewno nie można pomóc jej w miejscu zamieszkania. Jeśli nie jest to możliwe, osobę taką kieruje się do domu pomocy społecznej odpowiedniego typu, o ile się na to zgodzi (ona lub jej przedstawiciel ustawowy). Wybiera się przy tym dom pomocy społecznej, który znajduje się możliwie najbliżej miejsca zamieszkania. Decyzję dotyczącą opłaty za pobyt w  domu pomocy społecznej wydaje organ gminy właściwej dla danej osoby w dniu jej skierowania do tego rodzaju placówki. Za pobyt pensjonariusze płacą nie więcej niż średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca. Koszt ten, w zależności od zasięgu danego domu pomocy społecznej, ustala: tt

dla DPS o zasięgu gminnym – wójt, burmistrz albo prezydent miasta,

tt

dla DPS o zasięgu powiatowym – starosta,

tt

dla DPS o zasięgu regionalnym – marszałek województwa.

Do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są zobowiązani (w kolejności): 1) mieszkaniec domu, a w przypadku osoby małoletniej jej przedstawiciel ustawowy, 2) małżonek mieszkańca, 3) dzieci i wnuki mieszkańca (zstępni), 4) rodzice i dziadkowie mieszkańca (wstępni), 5) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.

139

Osoby, które płacą za pobyt w domu pomocy społecznej, można częściowo lub całkowicie zwolnić z opłaty, o ile: tt

złożą wniosek,

tt

występują uzasadnione okoliczności, by to zrobić, zwłaszcza: —— długotrwała choroba, —— bezrobocie, —— niepełnosprawność, —— śmierć członka rodziny, —— straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych.

Więcej informacji o pomocy społecznej można znaleźć na stronie www.mrpips.gov.pl.

www.zus.pl – Twój przewodnik po ubezpieczeniach społecznych Na naszej stronie internetowej skorzystasz z aktualnych informacji z zakresu ubezpieczeń społecznych. W dziale „Biblioteka ZUS” znajdziesz również wiele przydatnych publikacji z zakresu ubezpieczeń społecznych: • ulotki, • poradniki, • informatory, • książki, • kwartalnik naukowy „Ubezpieczenia Społeczne. Teoria i praktyka”. W dziale „O ZUS” zamieszczamy także kalendarium bezpłatnych szkoleń organizowanych przez nas dla płatników składek: www.zus.pl/o-zus/kalendarium. Platforma Usług Elektronicznych: www.zus.pl PUE to nowoczesna i wygodna forma kontaktu z ZUS, dzięki której zrealizujesz większość spraw związanych z ubezpieczeniami społecznymi bez wychodzenia z domu – przez internet. W ten sposób możesz sprawdzić swoje dane zapisane na indywidualnym koncie w ZUS, przesyłać dokumenty, śledzić stan swoich spraw, a także rezerwować wizyty w naszej placówce.

Dostępne są również następujące wersje językowe „Zabezpieczenia społecznego w Polsce”: • angielska – „Social Security in Poland” • niemiecka – „Die Soziale Sicherheit in Polen” • rosyjska – „Социальное обеспечение в Польше” na www.zus.pl
Zabezpieczenie społeczne w Polsce

Related documents

139 Pages • 30,859 Words • PDF • 1.1 MB

11 Pages • 2,941 Words • PDF • 586.9 KB

18 Pages • 774 Words • PDF • 2.2 MB

7 Pages • 891 Words • PDF • 3.4 MB

11 Pages • 475 Words • PDF • 2.2 MB

4 Pages • 839 Words • PDF • 2.4 MB

66 Pages • 2,628 Words • PDF • 7.4 MB

16 Pages • 4,221 Words • PDF • 643 KB

27 Pages • 2,673 Words • PDF • 1.1 MB

6 Pages • 2,038 Words • PDF • 823 KB

83 Pages • 15,165 Words • PDF • 2.1 MB

7 Pages • 3,420 Words • PDF • 933.2 KB