Levi Primo - Czy to jest człowiek

213 Pages • 47,974 Words • PDF • 1.4 MB
Uploaded at 2021-09-24 15:09

This document was submitted by our user and they confirm that they have the consent to share it. Assuming that you are writer or own the copyright of this document, report to us by using this DMCA report button.


 

Na swe szczęście zostałem deportowany do Oświęcimia dopiero w 1944, to znaczy już po decyzji rządu niemieckiego – spowodowanej coraz większym niedoborem sił roboczych – przedłużenia średniej życia więźniów przeznaczonych do eksterminacji przez wprowadzenie znacznego polepszenia warunków życia i czasowe wstrzymanie zabójstw, dokonywanych dla kaprysu przez poszczególne jednostki.

Dlatego, jeśli chodzi o okrutne szczegóły, książka moja nie dodaje niczego nowego do tego, co znane jest czytelnikom całego świata na koszmarny temat obozów zagłady. Nie została napisana w celu sformułowania nowych punktów oskarżenia, będzie mogła natomiast dostarczyć dokumentów do obiektywnego studium niektórych aspektów duszy ludzkiej. Zdarza się, że wiele osób i narodów sądzi mniej lub bardziej świadomie, iż „każdy obcy jest wrogiem”. To przekonanie przeważnie drzemie w głębi umysłów jak utajona infekcja; ujawnia się jedynie w sporadycznych i nieskoordynowanych czynach, nie leży jednak

u źródeł systemu myślowego. Ale gdy taka sytuacja zajdzie, gdy niewyznany dogmat stanie się przesłanką większą sylogizmu, wówczas na końcu łańcucha znajdzie się lagier. Jest on wytworem koncepcji świata doprowadzonej do ostatecznych konsekwencji z rygorystyczną ścisłością: jak długo istnieje koncepcja, jej skutki zagrażają nam. Historia obozów zagłady powinna być dla wszystkich złowrogim sygnałem niebezpieczeństwa. Zdaję sobie sprawę z wad strukturalnych książki i proszę o wybaczenie. Choć nie faktycznie, lecz jako zamiar i pomysł narodziła się ona jeszcze w czasach obozowych. Potrzeba opowiedzenia o tym „innym”, zrobienia z „innych” współuczestników stała się w nas, przed

wyzwoleniem i później, impulsem równie bezpośrednim i gwałtownym jak inne elementarne potrzeby; książka ta powstała dla zaspokojenia tej potrzeby; przede wszystkim więc dla wyzwolenia wewnętrznego. Stąd jej fragmentaryczny charakter; rozdziały napisane są nie w kolejności logicznej, lecz pod nakazem konieczności. „Montaż” i połączenie całości następowało powoli i jest sprawą późniejszą. Nie potrzebuję chyba dodawać, że żaden z faktów nie jest zmyślony.

Primo Levi

 

CZY TO JEST CZŁOWIEK Wy, którzy żyjecie bezpiecznie W waszych ciepłych domach,

Wy którzy wracając wieczór, Zastajecie ciepły posiłek i przyjazne twarze; Zastanówcie się, czy jest człowiekiem Ten, co pracuje w błocie, Co nie zna spokoju, Co walczy o połówkę chleba,

Co umiera bez żadnego powodu. Zastanówcie się, czy to jest kobieta, Bez włosów i bez nazwiska, Z pustką w oczach i wyschłym łonem, Jak zimowa żaba, I nie ma już siły, by pamiętać. Pomyślcie, że tak było: Przekazuję wam te słowa.

Wyryjcie je w swym sercu, Siedząc w domu, idąc ulicą, Kładąc się spać i wstając; Powtórzcie je waszym dzieciom. Albo niech się zawali wasz dom,

Niech was porazi choroba, Wasze potomstwo niech odwróci od was twarz.

 

PODRÓŻ

Milicja faszystowska aresztowała mnie 13 grudnia 1943. Miałem dwadzieścia cztery lata, mało rozsądku, żadnego doświadczenia i zdecydowaną skłonność – wspomaganą odosobnieniem, do jakiego

od czterech lat zmuszały mnie prawa rasowe – do życia we własnym niezbyt realnym świecie, zaludnionym widmami kultury kartezjańskiej i ożywionym szczerą przyjaźnią męską i anemiczną przyjaźnią kobiecą. Moje zrywy buntownicze były umiarkowane i raczej abstrakcyjne.

Niełatwo mi było wybrać się w góry i przyczynić się do założenia tego, co w moim i niewiele bardziej doświadczonych ode mnie przyjaciół mniemaniu miałoby stać się oddziałem partyzanckim, przyłączonym do „Sprawiedliwości i Wolności”. Brakowało kontaktów, broni, pieniędzy i doświadczenia, by to wszystko zdobyć; brakowało odpowiednich mężczyzn, zalewała nas natomiast fala ludzi uczciwych i nieuczciwych, która przychodziła z niziny w poszukiwaniu nieistniejącej organizacji, kwater, broni albo tylko opieki, schronienia, ognia czy pary butów. Nie była mi jeszcze wówczas znana doktryna, której później bardzo szybko miałem nauczyć się w lagrze, a według której pierwszym obowiązkiem człowieka jest dążyć do celu odpowiednimi

środkami, a kto popełni błąd, musi za niego płacić; dlatego dalszy rozwój wydarzeń muszę uważać za zgodny ze sprawiedliwością. Trzy centurie milicji, które w pełni nocy wyszły złapać inną bandę, znacznie potężniejszą od nas i niebezpieczniejszą, zaszytą w

przyległej dolinie, wtargnęły do naszej kryjówki upiornym śnieżnym świtem i odprowadziły mnie do doliny jako osobę podejrzaną. Podczas przesłuchania wolałem zadeklarować się jako „obywatel włoski rasy żydowskiej”, gdyż sądziłem, że inaczej nie zdołałbym usprawiedliwić swej obecności w miejscu zbyt odosobnionym nawet

dla „ewakuowanego”, i uważałem (niesłusznie, jak się okazało), iż przyznanie się do działalności politycznej pociągnęłoby za sobą tortury i niechybną śmierć. Jako Żyd zostałem wysłany do Fossoli, koło Modeny, gdzie wielki obóz dla internowanych, przeznaczony

dla angielskich i amerykańskich jeńców wojennych, gromadził różne i liczne kategorie osób niemiłych nowo narodzonemu faszystowskiemu reżymowi republikańskiemu. W chwili mego przybycia, to znaczy z końcem stycznia 1944, Żydów włoskich było w obozie prawie stu pięćdziesięciu, ale w przeciągu kilku tygodni liczba ich wzrosła do przeszło sześciuset. Były tu przeważnie całe rodziny, aresztowane przez faszystów lub nazistów z powodu własnej nieostrożności albo na skutek donosu. Niektórzy z nich, nieliczni, zgłosili się dobrowolnie, doprowadzeni do rozpaczy tułaczym życiem, albo dlatego, że nie mieli środków do

życia, albo aby nie rozstawać się z aresztowanym członkiem rodziny, albo też – absurd! – aby „być w zgodzie z prawem”. Oprócz tego było tu ze stu internowanych wojskowych jugosłowiańskich i trochę innych cudzoziemców uważanych za politycznie podejrzanych. Przybycie małego oddziału esesmanów powinno było wzbudzić obawy nawet u optymistów; tymczasem fakt ten interpretowano różnie, nie wyciągając z niego jednak najoczywistszych

konsekwencji, tak że mimo wszystko zapowiedź wywiezienia spadła na ludzi nieprzygotowanych.

20 lutego Niemcy dokonali starannego przeglądu obozu, udzielili publicznej i ostrej nagany komisarzowi włoskiemu za kiepską organizację służb kuchennych i za skąpą ilość drzewa przydzielonego na opał; zapowiedzieli nawet, że niedługo zacznie działać izba chorych. Ale już rankiem 21 wiadomo było, że nazajutrz Żydzi wyjadą. Wszyscy, bez żadnego wyjątku. Nawet dzieci, starcy i chorzy. Dokąd – nie wiadomo. Przygotować się na piętnaście dni podróży. Za każdego, kto się nie stawi na apel,

dziesięciu zostanie rozstrzelanych. Tylko niewielu naiwniaków i marzycieli upierało się przy nadziei; rozmawialiśmy długo z uchodźcami polskimi i chorwackimi i wiedzieliśmy, co to znaczy wyjechać. W stosunku do skazanych na śmierć tradycja nakazuje stosowanie surowego ceremoniału, aby podkreślić, że wszelkie namiętności i gniew już wygasły i że akt sprawiedliwości jest jedynie smutnym obowiązkiem wobec społeczeństwa – tak smutnym, iż może nawet budzić współczucie dla o ary u samego wykonawcy tego aktu. Nie naraża się więc skazańca na żadne obce kontakty, zostawia się go w samotności i – o ile zapragnie – udziela mu się wszelkiej pociechy duchowej, słowem, postępuje się tak, by nie czuł on dokoła siebie nienawiści czy samowoli sądzących, tylko konieczność i sprawiedliwość, a jednocześnie z karą – przebaczenie. Nam jednak nie udzielono tej łaski, gdyż było nas zbyt wielu, a czasem mało; a w końcu za co mieliśmy się kajać i co mieliby nam wybaczać? Komisarz włoski nakazał więc, aby wszystkie zajęcia odbywały się dalej, aż do ostatecznego odwołania; tak więc i

kuchnia była czynna, i czystość utrzymywała się jak zwykle, i nawet

nauczyciele małej szkółki prowadzili wieczorem lekcje jak codziennie. Tyle tylko, że tego wieczoru dzieciom nie zadano do domu. I nadeszła noc, a była to taka noc, że oczy ludzkie nie powinny

były jej oglądać i żyć dalej. Wszyscy to czuli: żaden ze strażników czy to włoskich, czy niemieckich nie miał odwagi przyjść i zobaczyć, co robią ludzie, którzy wiedzą, że mają umrzeć. Każdy pożegnał się z życiem we właściwy sobie sposób. Niektórzy modlili się, inni pili ponad miarę, jeszcze inni haniebnie szukali zapomnienia w ostatniej namiętności. Ale matki z tkliwą starannością przygotowały pokarm na drogę, umyły dzieci, spakowały bagaż, a o świcie druty kolczaste pełne były suszącej się bielizny dziecięcej; nie zapomniały ani o pieluszkach, ani o zabawkach, poduszkach i setkach drobiazgów im tylko znanych, bez których dzieci w żadnej sytuacji obejść się nie mogą. Czy i wy nie postąpilibyście tak samo? Czy gdyby was jutro mieli zabić razem z dzieckiem, czy dalibyście mu dzisiaj jeść? W baraku 6A mieszkał stary Gattegno z żoną i całą masą dzieci, wnuków, zięciów i pracowitych synowych. Wszyscy mężczyźni byli stolarzami; przyjechali z Trypolisu po długich, okrężnych podróżach; zawsze wozili z sobą narzędzia zawodowe, naczynia kuchenne oraz harmonie i skrzypce, gdyż byli to ludzie weseli i pobożni, i po całym dniu pracy lubili grać i tańczyć. Ich kobiety najwcześniej ze wszystkich uporały się z przygotowaniami do podróży, szybko i w milczeniu, aby mieć czas na żałobę, i kiedy wszystko było już gotowe, podpłomyki upieczone, węzełki związane – rozplotły włosy, ustawiły na ziemi żałobne świece, zapaliły je

według zwyczaju przodków, usiadły kręgiem na ziemi i całą noc lamentowały, modliły się i płakały. Wielu z nas stało przed ich drzwiami i zapadł w nasze dusze nie znany nam dotąd prastary ból ludu, który nie ma ojczyzny, beznadziejny ból masowej emigracji powtarzającej się w każdym stuleciu.

Świt podszedł nas zdradziecko, jakby nowe słońce sprzymierzyło się z ludźmi w postanowieniu zniszczenia nas. Wstrząsające nami różne uczucia: świadomej rezygnacji, bezpłodnego buntu, religijnego poddania się, strachu, rozpaczy – przeszły teraz, po bezsennej nocy, w zbiorowe nieokiełznane szaleństwo. Skończył się czas rozpamiętywania i rozumowania i wszelkie odruchy rozsądku rozpłynęły się w niepohamowanym zgiełku, z którego na moment wynurzały się bolesne jak uderzenia szpadą, tak bliskie jeszcze w czasie i przestrzeni, drogie wspomnienia naszych domów. Wiele rzeczy zostało wówczas powiedzianych i dokonanych – lepiej jednak, by pamięć o nich zaginęła.

Z absurdalną drobiazgowością, do której później mieliśmy się przyzwyczaić, Niemcy zrobili apel. W końcu sierżant zapytał: – Wieviel Stück? – a kapral zasalutował raptownie i odpowiedział, że „sztuk” jest sześćset pięćdziesiąt i że wszystko jest w porządku; wtedy załadowali nas do otwartych autobusów i zawieźli na stację Carpi. Tu czekał na nas pociąg i eskorta podróżna. Tu otrzymaliśmy pierwsze kułaki; to było dla nas tak nowe i bezsensowne, że nie odczuliśmy bólu ani zycznego, ani psychicznego. Tylko głębokie zdumienie: jak można bić kogoś bez złości?

Wagonów było dwanaście, a nas sześćset pięćdziesiąt; w moim wagonie było czterdzieści pięć osób, ale to był mały wagon. Oto więc przed naszymi oczami i pod naszymi stopami jeden z owych

słynnych wojskowych pociągów niemieckich – tych, które nie powracają, tych, o których z drżeniem i zawsze trochę z niedowierzaniem słyszeliśmy tyle razy. Dokładnie takie właśnie, jak nam opowiadano: wagony towarowe zamykane od zewnątrz; wewnątrz mężczyźni, kobiety, dzieci ściśnięci bezlitośnie jak bydło rzeźne w drodze donikąd, w drodze na dno. Tym razem my jesteśmy wewnątrz. Każdy wcześniej czy później w swym życiu odkrywa prawdę, że doskonałe szczęście jest nieosiągalne, lecz mało kto zastanawia się

nad odwrotnością tej prawdy: że mianowicie równie nieosiągalne jest doskonałe nieszczęście. Elementy nie dopuszczające do realizacji żadnego z tych krańcowych stanów są tej samej natury: wypływają one z naszych warunków ludzkich, obcych wszelkiej nieskończoności. Nie dopuszcza do tego nasza zawsze niewystarczająca znajomość przyszłości, co w jednym wypadku nazywa się nadzieją, w innym – niepewnością jutra. Nie dopuszcza do tego nieuchronność śmierci, która wyznacza granice każdej radości, ale też i każdemu cierpieniu. Nie dopuszczają do tego nieuniknione troski materialne, które, z jednej strony, psują każdą radość, z drugiej – odrywają ustawicznie naszą uwagę od grożącego nam nieszczęścia, dzięki czemu zdajemy sobie z niego sprawę w sposób abstrakcyjny i dlatego łatwiejszy do zniesienia. I właśnie niewygody, razy, zimno, pragnienie brały górę nad otchłanią rozpaczy w czasie naszej podróży i potem. Nie chęć życia

ani nie świadoma rezygnacja, gdyż niewielu ludzi zdolnych jest do nich, a my byliśmy jedynie zwykłym ułamkiem ludzkości.

Drzwi zamknięto natychmiast, lecz pociąg ruszył dopiero wieczorem. Z ulgą dowiedzieliśmy się o miejscu naszego przeznaczenia: Auschwitz; nazwa wówczas dla nas nieznacząca, musiała jednak odpowiadać jakiemuś miejscu na ziemi. Pociąg jechał wolno, z długimi, denerwującymi postojami. Przez podłużne okienka widzieliśmy mijające nas wysokie białe skały doliny Adygi, ostatnie nazwy miast włoskich. O dwunastej następnego dnia przejechaliśmy Brenner i wszyscy podnieśli się, lecz nikt nie wyrzekł słowa. W duszy utkwiła mi myśl o powrocie i z całym okrucieństwem wyobrażałem sobie, jaką nieludzką rozkoszą

byłaby ta druga podróż przy otwartych drzwiach, bo nikt nie pragnąłby uciec, pierwsze nazwy włoskie… rozejrzałem się dokoła, myśląc, ilu też spośród tej nędznej masy ludzkiej dosięgnie przeznaczenie. Z czterdziestu pięciu osób w moim wagonie cztery jedynie wróciły do domu, a był to wagon bardzo uprzywilejowany. Dokuczało nam pragnienie i zimno; na każdym przystanku

wołaliśmy wielkim głosem o wodę, a przynajmniej o garść śniegu,

lecz rzadko ktoś nas słyszał; żołnierze z eskorty odpychali każdego, kto próbował zbliżyć się do konwoju. Dwie młode matki z dziećmi przy piersi dniem i nocą jęczały, błagając o wodę. Mniej dręczące były dla wszystkich głód, zmęczenie i bezsenność, bo napięcie nerwowe pozwalało je łatwiej znieść; lecz noce były niekończącym się koszmarem.

Mało ludzi umie iść na śmierć z godnością, i często nie są to ci, po których byś się tego spodziewał. Mało ludzi umie milczeć i

uszanować cudze milczenie. Nasz niespokojny sen co chwila przerywały hałaśliwe kłótnie o byle co, przekleństwa, kopniaki i ciosy pięści, rozdawane na ślepo jako obrona przed potrąceniem, nieuniknionym w tym tłoku. Wówczas ktoś zapalał świecę i jej

ponury płomyk odsłaniał skłębioną ciemną masę ludzką, odrętwiałą i zbolałą, poruszającą się od czasu do czasu w gwałtownych konwulsjach,

które

zmęczenia. Przez podłużne

jednak

zaraz

okienko

znane

zamierały

i

nieznane

pod

wpływem

nazwy

miast

austriackich – Salzburg, Vienna – potem czeskich, wreszcie polskich. Wieczorem czwartego dnia zimno wzmogło się; pociąg przejeżdżał

przez niekończące się ciemne lasy świerkowe, po terenie wznoszącym się nieznacznie. Śnieg leżał grubą warstwą. Musiała to

być jakaś boczna linia, stacyjki były małe i prawie puste. Podczas postojów nikt nie usiłował nawet kontaktować się ze światem

zewnętrznym: czuliśmy się już „po tamtej stronie”. Nastąpił długi postój w otwartym polu, potem dalsza jazda w ogromnie zwolnionym tempie, i w pełni nocy pociąg zatrzymał się ostatecznie na ciemnej i cichej równinie.

Po obu stronach toru widać było jak okiem sięgnąć szeregi białych i czerwonych świateł; nic jednak z tego stłumionego gwaru, który z daleka zwiastuje okolice zamieszkane. Przy nędznym światełku

ostatniej świecy, gdy zamilkł rytm kół sunących po szynach, w ciszy niezakłóconej żadnym odgłosem ludzkim, czekaliśmy, aby coś zaczęło się dziać.

Obok mnie, przyciśnięta ciałem do mego ciała, przez cały czas

podróży stała kobieta. Znaliśmy się od wielu lat i nieszczęście uderzyło w nas jednocześnie, lecz niewiele wiedzieliśmy o sobie.

Teraz, w tej decydującej godzinie, powiedzieliśmy sobie to, o czym nie mówi się wśród żywych. Pożegnaliśmy się, trwało to moment: wzajemnie pożegnaliśmy w sobie życie. Nie baliśmy się już.

Nareszcie coś się stało. Z hałasem otwarto wagon, ciemność rozbrzmiała obcymi rozkazami, tym barbarzyńskim szczekaniem komenderujących Niemców, które wydaje się wyzwalać wściekłość nagromadzoną przez wieki. Oświetlony re ektorami, ukazał się rozległy peron. Trochę dalej – sznur autobusów. Potem znów

wszystko umilkło. Ktoś przetłumaczył: trzeba wysiąść z bagażem i położyć go wzdłuż pociągu. W momencie peron zaroił się cieniami, baliśmy się jednak przerwać to milczenie, wszyscy krzątali się koło bagażu, szukali się i wołali wzajemnie, lecz nieśmiało, półgłosem.

Dziesięciu esesmanów stało na boku z szeroko rozstawionymi

nogami i obojętnymi minami. W pewnej chwili weszli między nas i z kamiennymi twarzami, przyciszonym głosem zaczęli jeden po drugim szybko zadawać nam pytania w kiepskiej włoszczyźnie. Nie pytali wszystkich, tylko niektórych. „Ile lat? Zdrowy czy chory?” i

na podstawie odpowiedzi kierowali nas w dwie różne strony. Wokół było cicho jak w akwarium albo jak podczas niektórych

snów. Spodziewaliśmy się czegoś bardziej apokaliptycznego, a oni wyglądali na zwykłych stróżów porządku. Zbijało to z tropu i było

rozbrajające. Ktoś ośmielił się zapytać o bagaż, odpowiedzieli: „Bagaż później”; ktoś inny nie chciał opuścić żony; powiedzieli: „Później znowu razem”; wiele matek nie chciało rozstać się z

dziećmi; powiedzieli: „Dobrze, dobrze, bądź z dzieckiem”. Zawsze ze spokojną pewnością siebie tego, kto pełni swój codzienny obowiązek; ale gdy Renzo trochę za długo żegnał się z Francescą, swą narzeczoną, jednym silnym ciosem w twarz zwalili go na ziemię. To był ich codzienny obowiązek. W przeciągu niecałych dziesięciu minut my, wszyscy zdrowi mężczyźni, zostaliśmy zgromadzeni w jedną grupę. Co się stało z

innymi – kobietami, dziećmi, starcami – nie zdołaliśmy dowiedzieć się ani wtedy, ani potem: po prostu i dosłownie pochłonęła ich noc.

Dziś jednak wiemy, że ten szybki i pobieżny przegląd zadecydował o każdym z nas, czy może użytecznie pracować dla Reichu, czy nie: wiemy, że do obozów w Monowicach, Burcie i Brzezince z naszego transportu weszło tylko dziewięćdziesięciu sześciu mężczyzn i

dwadzieścia dziewięć kobiet, i że z całej reszty, to znaczy przeszło pięciuset osób, nikt nie żył dłużej jak dwa dni. Wiemy też, że nawet ta mało istotna podstawa rozdziału na zdatnych i niezdatnych nie zawsze była stosowana, i że potem często przyjmowano znacznie

prostszy system: otwierano obie strony wagonów, nie uprzedzając i nie informując nikogo. Ci, którzy przypadkiem wysiedli jedną stroną wagonu, wchodzili do obozu, inni szli do gazu. Tak umarła trzyletnia Emilia, gdyż dla Niemców oczywista była historyczna konieczność uśmiercania dzieci żydowskich. Emilia,

córeczka inżyniera Aldo Leviego z Mediolanu, była niezwykłą i śmiałą dziewczynką, wesołą i inteligentną: jej rodzicom podczas podróży w przepełnionym wagonie udało się wykąpać ją w miedzianym kuble, w ciepłej wodzie, której zwyrodnialec maszynista niemiecki pozwolił nabrać z lokomotywy wiozącej nas wszystkich na śmierć.

I tak w jednej chwili w podstępny sposób zniknęły nasze kobiety,

nasi rodzice, nasze dzieci. Prawie nikt nie zdążył się nawet z nimi pożegnać. Przez moment widzieliśmy ich jako ciemną masę na drugim końcu peronu, potem nie widzieliśmy już nic. W świetle latarni natomiast wypłynęły dwie kolumny dziwnych osobników.

Maszerowali

po

trzech

w

szeregu

zabawnym,

niepewnym krokiem, ze zwieszoną głową i sztywnymi ramionami. Na głowie mieli śmieszne bereciki i ubrani byli w długie pasiaste

opończe, brudne i podarte, czego można się było domyślić nawet w nocy i z daleka. Zatoczyli szerokie koło, by się do nas nie zbliżać, i w milczeniu zajęli się naszym bagażem, wchodząc i wychodząc z pustych wagonów. Patrzyliśmy na nich bez słowa. Wszystko było niezrozumiałe i szalone, ale jedną rzecz zrozumieliśmy. Taka metamorfoza czekała i

nas. Jutro my także będziemy tak wyglądali. Zostałem, sam nie wiem jak, zataszczony do ciężarówki wraz z trzydziestoma towarzyszami, samochód odpłynął w noc na pełnym gazie; był nakryty i nic nie było widać, jedynie wstrząsy wskazywały

na to, że droga miała dużo zakrętów i wybojów. Byliśmy bez eskorty?… rzucić się w dół? Za późno, za późno, wszyscy schodzimy „w dół”. Zresztą wkrótce przekonaliśmy się, że nie jesteśmy bez

eskorty: dziwna to była eskorta. Żołnierz niemiecki, uzbrojony po zęby, nie widzimy go, gdyż jest bardzo ciemno, lecz za każdym razem, gdy wstrząs ciężarówki rzuca nas wszystkich to w prawo, to w lewo, czujemy jego twarde dotknięcie. Zapala ręczną latarkę i zamiast krzyczeć „Gorze wam, duchom przeklętym”1, pyta każdego

po kolei grzecznie w języku węgierskim i w jakiejś „lingua franca”, czy ma pieniądze lub zegarek; i tak potem nie będą nam potrzebne.

Nie jest to rozkaz, nie wymaga tego regulamin; jasne jest, że to drobna prywatna inicjatywa naszego Charona. Budzi to w nas złość i śmiech i sprawia dziwną ulgę.

 

NA

DNIE

Podróż trwała tylko około dwudziestu minut. Potem ciężarówka

zatrzymała się i zobaczyliśmy wielką bramę, a na niej jasno oświetlony napis (jego wspomnienie do dziś prześladuje mnie w

snach): ARBEIT MACHT FREI – praca czyni wolnym. Wysiedliśmy, wprowadzono nas do obszernego, gołego i słabo ogrzanego pokoju. Mamy takie pragnienie! Cichy szmer wody w kaloryferach doprowadza nas do szału: od czterech dni nic nie piliśmy. Ale przecież jest kran; nad nim kartka oznajmiająca, że zakazuje się pić, gdyż woda jest zanieczyszczona. Bzdury, wydaje mi się rzeczą oczywistą, że ta kartka to kpiny, „oni” wiedzą, że umieramy z pragnienia i umieszczają nas w pokoju, gdzie jest kran i

Wassertrinken verboten. Piję i zachęcam towarzyszy, ale woda jest ciepła, słodkawa i śmierdzi bagnem; muszę ją wypluć. Oto jest piekło. W naszej epoce tak musi wyglądać piekło: wielka i pusta sala, my ledwie trzymający się na nogach i kran z kapiącą wodą, ale nie można jej pić, i czekamy na coś na pewno straszliwego, a tymczasem nic się nie dzieje, ciągle nic się nie dzieje. Co myśleć? Nie można już myśleć, jest tak, jakbyśmy już umarli. Ktoś siada na ziemi. Czas mija kropla po kropli. Nie umarliśmy: drzwi otworzyły się i wszedł, paląc papierosa,

esesman. Patrzy na nas i bez pośpiechu pyta: Wer kann Deutsch? – Występuje naprzód ktoś spośród nas, kogo nigdy dotąd nie widziałem, nazywa się Flesch: on będzie naszym tłumaczem. Esesman wygłasza do niego długie, spokojne przemówienie, a on

tłumaczy. Trzeba ustawić się w szeregu po pięciu, w odległości dwóch metrów jeden od drugiego; potem trzeba się rozebrać i

zwinąć w węzełek ubranie w specjalny sposób: wełnianą odzież oddzielnie, a całą resztę osobno, zdjąć buty, ale bardzo uważać, żeby ich nie ukradziono.

Kto i dlaczego miałby kraść nasze buty? A nasze dokumenty i to niewiele, co mamy w kieszeni? Zegarki? Wszyscy patrzymy na tłumacza, a tłumacz pyta Niemca, ale Niemiec pali i patrzy poprzez niego, jakby był przeźroczysty, jakby nikt nic nie mówił.

Nigdy dotąd nie widziałem starszych mężczyzn nagich. Pan Bergmann nosił pas rupturowy i zapytał tłumacza, czy ma go też odłożyć, tłumacz zawahał się. Ale Niemiec zrozumiał i coś poważnie powiedział do tłumacza, wskazując mu kogoś; widzieliśmy, jak tłumacz przełknął ślinę, a potem powiedział: „Sierżant mówi, żeby odłożył, dostanie za to pas pana Coena”. Widać było, jak Flesch wypluwa słowa z goryczą, to był jego sposób drwiny z Niemca. Potem przychodzi inny Niemiec i mówi, żeby postawić buty w kącie, i my je tam stawiamy, gdyż teraz skończyło się; czujemy się poza światem i jedyne, co możemy czynić, to słuchać. Przychodzi

jakiś człowiek z miotłą i wymiata wszystkie buty za drzwi. Zwariował chyba: pomiesza je wszystkie, dziewięćdziesiąt sześć par, potem się ich nie dobierze. Drzwi wychodzą na dwór, wpada przez nie lodowaty wiatr, a my jesteśmy nadzy, osłaniamy więc brzuchy rękami. Wiatr rzuca drzwiami i zamyka je; Niemiec otwiera je z powrotem i zamyślony patrzy, jak kręcimy się i usiłujemy schronić się przed wiatrem jeden za drugim; potem wychodzi, zamykając drzwi za sobą.

Następuje drugi akt. Wpadają gwałtownie czterej z brzytwami, pędzlami i nożycami do strzyżenia, mają spodnie i bluzy w pasy i

numer wyszyty na piersiach; może należą do tego samego gatunku co tamci, widziani wieczorem (dziś wieczorem czy wczoraj?); ale ci są silni i krzepcy. Zadajemy im wiele pytań, oni tymczasem chwytają nas i momentalnie jesteśmy ogoleni i ostrzyżeni. Jakie śmieszne twarze mamy bez czupryn! Wszyscy czterej mówią językiem nie z tego świata, na pewno nie po niemiecku, ja trochę niemiecki rozumiem. W końcu otwierają się inne drzwi, i oto jesteśmy wszyscy

zamknięci, nadzy, ogoleni i stoimy w wodzie, jest to bowiem sala z natryskami. Jesteśmy sami, z wolna nasze zdumienie ustępuje i mówimy, wszyscy pytają i nikt nie odpowiada. Jeżeli jesteśmy nadzy w sali z prysznicami, to znaczy, że mamy iść pod prysznic. Jeżeli mamy iść pod prysznic, to widocznie jeszcze nas nie zabiją. A w takim razie dlaczego każą nam stać i nie dają nic do picia, i nikt nam niczego nie tłumaczy, i nie mamy ani butów, ani ubrań, i stoimy wszyscy nadzy w wodzie, a jest zimno i od pięciu dni podróżujemy i nie możemy nawet usiąść. Nasze kobiety? Inżynier Levi pyta mnie, jak myślę: czy nasze kobiety są w tej chwili w takiej sytuacji jak my i gdzie są, i czy będziemy mogli je widzieć. Ponieważ jest żonaty i ma córeczkę, odpowiadam mu, że tak, na pewno je zobaczymy. Ale ja już uważam, że cała ta wielka machina jest po to, żeby z nas drwić i poniewierać nami, a potem – jasne, że nas zabiją; ten, kto myśli, że będzie żył, jest szalony, to

znaczy, że dał się nabrać, ale ja nie, ja już zrozumiałem, że to niedługo się skończy, może nawet w tej sali, kiedy znudzi się im

patrzeć na nas, jak nadzy przestępujemy z jednej nogi na drugą i co

chwila próbujemy usiąść na podłodze, ale na niej jest kilka centymetrów zimnej wody i nie możemy siedzieć. Pętamy się bezładnie tam i z powrotem i mówimy, każdy mówi z wszystkimi naraz, i robi się wielka wrzawa. Otwierają się drzwi,

wchodzi Niemiec, ten sam sierżant co przedtem, mówi jakieś krótkie zdanie, tłumacz tłumaczy. „Sierżant mówi, że macie być cicho, bo tu nie cheder”. Te słowa – nie jego – złe słowa, wypowiada z takim grymasem, jakby wypluwał niesmaczny kąsek. Prosimy go, aby zapytał, na co czekamy, jak długo jeszcze mamy tu stać, co z naszymi kobietami, aby zapytał o wszystko, ale on odpowiada, że nie, że nie chce pytać. Ten Flesch, który z wielką niechęcią tłumaczy na włoski mrożące zdania niemieckie i odmawia powtarzania po niemiecku naszych pytań, bo wie, że to się na nic nie przyda, jest Żydem niemieckim, ma około pięćdziesiątki i na twarzy dużą bliznę po ranie otrzymanej w bitwie przeciw Włochom nad Piave. Jest to człowiek milczący i zamknięty w sobie i mam dla niego instynktowny szacunek, gdyż czuję, że zaczął cierpieć dużo wcześniej niż my. Niemiec wychodzi, a my milczymy, choć wstydzimy się trochę tego milczenia. Była ciągle noc, zadawaliśmy sobie pytanie, kiedy

nareszcie zrobi się dzień. Znów otworzyły się drzwi i wszedł taki w pasiaku. Różnił się od tamtych: wyglądał kulturalniej, był starszy, w okularach i nie taki silny jak tamci. Zaczął do nas mówić, i to po włosku. Niczemu się już nie dziwimy. Wydaje nam się, że bierzemy udział w jakimś wariackim dramacie, w takim sztuczydle z czarownicami, Duchem Świętym i szatanem. Mówi po włosku źle, z silnym obcym

akcentem. Mówi długo, jest bardzo uprzejmy, stara się odpowiedzieć na wszystkie nasze pytania. Jesteśmy w Monowicach, blisko Auschwitz, na Górnym Śląsku, w rejonie zamieszkałym wspólnie przez Niemców i Polaków. Ten obóz to obóz pracy, po niemiecku Arbeitslager; wszyscy więźniowie (a jest ich około dziesięciu tysięcy) pracują w fabryce gumy, która się nazywa Buna, dlatego i sam obóz nazywa się Buna. Dostaniemy buty i ubrania, nie, nie nasze: inne buty i ubrania, takie jak jego. Teraz jesteśmy nadzy, gdyż czekamy na prysznic i dezynfekcję, które odbędą się zaraz po pobudce, nie można bowiem wejść do obozu, nie przeszedłszy dezynfekcji. Praca będzie, pewnie, wszyscy tu muszą pracować. Ale różne są prace: on na przykład jest lekarzem, węgierskim lekarzem, który studiował we Włoszech, jest dentystą obozowym. W lagrze jest od czterech lat (nie w tym: Buna istnieje dopiero od półtora roku), a jednak widzimy sami: ma się dobrze, nie jest zbyt chudy. Dlaczego jest w lagrze? Jest Żydem jak my? „Nie – odpowiada z prostotą – ja jestem kryminalistą”. Stawiamy mu wiele pytań, on czasem śmieje się: na jedne odpowiada, na inne nie, jest jasne, że unika pewnych tematów. O kobietach nie mówi; mają się dobrze, niedługo je zobaczymy, ale nie mówi ani jak, ani gdzie. Opowiada nam natomiast co innego, rzeczy dziwne i szalone, może on także drwi sobie z nas. Może jest wariatem; w lagrze można zwariować. Mówi, że co niedziela są koncerty i mecze piłki nożnej. Mówi, że kto dobrze się boksuje, może zostać kucharzem. Mówi, że kto pracuje dobrze, dostaje bony premiowe, za które można kupić tytoń i mydło. Mówi, że woda rzeczywiście nie nadaje się do picia, lecz za to co dzień dają

namiastkę kawy, której jednak na ogół nikt nie pije, bo zupa jest dostatecznie wodnista, aby zaspokoić pragnienie. Prosimy go, by wystarał się nam o coś do picia, lecz on odpowiada, że nie może, że

przyszedł do nas po kryjomu, wbrew zakazowi esesmanów, gdyż nie jesteśmy jeszcze zdezynfekowani, i musi zaraz odejść; przyszedł, ponieważ Włosi są mu sympatyczni i ponieważ, jak mówi, „ma trochę serca”. Pytamy go jeszcze, czy są w obozie inni Włosi; odpowiada, że jest kilku, niewielu, nie wie ilu, i szybko zmienia temat. Tymczasem zadźwięczał dzwon, więc uciekł, zostawiając nas zdumionych i oszołomionych. Niektórzy czują się pokrzepieni, ja nie, w dalszym ciągu myślę, że i ten dentysta, to nieodgadnione indywiduum, chciał się zabawić naszym kosztem, i nie chcę wierzyć ani jednemu jego słowu. Słychać było, jak na dźwięk dzwonu ciemny obóz budził się. Nagle z pryszniców wytrysnęła wrząca woda, pięć minut rozkoszy; ale zaraz wpadają czterej (może to fryzjerzy), wrzeszcząc i rozdzielając kułaki, wypychają nas mokrych i dymiących parą do sąsiedniej lodowatej sali; tu inni wrzeszczący ludzie rzucają nam jakieś łachy, wpychają nam do ręki parę bucisków z drewnianą podeszwą i nim mamy czas się połapać, już jesteśmy na dworze, na błękitnym i zamarzniętym śniegu porannym; bosi i nadzy, z całą garderobą w garści, musimy biec ze sto metrów, aż do drugiego baraku. Tutaj wolno nam się ubrać. Gdy skończyliśmy się ubierać, staliśmy każdy w swoim kącie i nie mieliśmy odwagi spojrzeć jeden na drugiego. Nie ma się w czym przejrzeć, ale każdy z nas ma swój obraz przed sobą odbity w setce sinych twarzy, w setce nędznych i brudnych marionetek. Oto już przemieniliśmy się w widma widziane wczorajszego wieczoru.

Wówczas po raz pierwszy zdaliśmy sobie sprawę, że w naszym języku nie ma słów na wyrażenie tej zniewagi, tego zniszczenia

człowieka. W jednym momencie w przypływie proroczej niemal intuicji objawiła nam się rzeczywistość: zeszliśmy na dno. Niżej już zejść nie można, nędzniejsze bytowanie ludzkie nie istnieje, jest nie do pomyślenia. Nie mamy już nic swojego: zabrano nam ubrania, buty, nawet włosy; jeżeli coś powiemy, nie będą nas słuchali, a gdyby nawet słuchali, nie zrozumieliby nas. Odbiorą nam też i imię: chcąc je zachować, będziemy musieli znaleźć siłę w samych sobie, aby poza imieniem pozostało jeszcze coś z nas takich, jakimi byliśmy. Wiemy, że niełatwo jest nas zrozumieć, ale tak nawet lepiej. Lecz

niech każdy się zastanowi, ile wartości, ile znaczenia zawiera się w najdrobniejszych nawet naszych przyzwyczajeniach codziennych, w

różnorakich przedmiotach, które posiada najnędzniejszy żebrak: chustka do nosa, stary list, fotogra a bliskiej osoby. Te przedmioty

są cząstką nas samych niemal w tym samym stopniu, co nasze ciało; w naszym świecie nie do pomyślenia jest, aby być pozbawionym

tych rzeczy, bowiem zawsze możemy znaleźć inne na miejsce dawnych, które znów będą nasze, bo przechowują i wywołują nasze wspomnienia. A teraz wyobraźmy sobie człowieka, któremu razem z drogimi istotami odbiera się dom, przyzwyczajenia, ubranie – słowem, wszystko, dosłownie wszystko, co posiadał: człowiek ten stanie się

czymś pustym, zdolnym jedynie do cierpienia i zaspokajania

podstawowych potrzeb; zapomni o godności i o rozsądku, bo ten, kto stracił wszystko, może łatwo zatracić samego siebie: stanie się więc czymś takim, że z lekkim sercem będzie można decydować o

jego życiu lub śmierci, jako o stworzeniu nie mającym już związku z człowieczeństwem; a jeśli, to w najlepszym razie tylko na zasadzie

użyteczności. Kto się nad tym zastanowi, ten zrozumie podwójne znaczenie określenia „Obóz zagłady”, i co chcemy wyrazić mówiąc: leżeć na dnie.

Häftling: dowiedziałem się, że jestem Häftlingiem. Moje imię to

174517; zostaliśmy ochrzczeni, do końca życia nosić będziemy na lewym ramieniu wytatuowane piętno.

Operacja była trochę bolesna i nadzwyczaj szybka: ustawili nas wszystkich rzędem i po jednym, według alfabetycznego porządku nazwisk, przechodziliśmy przed wprawnym funkcjonariuszem, zaopatrzonym w rodzaj strzykawki z króciutką igłą. I to było chyba

prawdziwym wtajemniczeniem: tylko „pokazując numer” dostaje się chleb i zupę. Minęło wiele dni i nazbieraliśmy sporo policzków i kułaków, nim przyzwyczailiśmy się do pokazywania numeru szybko, aby nie opóźniać codziennego obrzędu rozdziału posiłków; trzeba

było tygodni i miesięcy, abyśmy nauczyli się jego brzmienia w języku niemieckim. I przez długi czas jeszcze, kiedy przyzwyczajenie z czasów wolności kazało mi spojrzeć na zegarek, rzeczywistość z

ironią pokazywała mi moje nowe nazwisko, numer wyryty pod skórą niebieskimi znaczkami. Dopiero znacznie później i stopniowo niektórzy z nas dowiedzieli się czegoś o tej ponurej historii numerów oświęcimskich,

wyznaczającej etapy niszczenia żydostwa w Europie. Weteranom obozowym numer mówi wszystko: czas przybycia do obozu,

transport, w którego skład wchodzili, i co za tym idzie, narodowość. Każdy z szacunkiem odnosi się do numerów od 30000 do 80000:

jest ich już zaledwie kilkaset i należą do niewielu niedobitków z gett

polskich. Należy być bardzo ostrożnym, nawiązując stosunki handlowe z 116000 lub 117000; jest ich teraz zaledwie czterdzieści,

lecz noszą je Grecy z Salonik, trzeba uważać, by się im nie dać nabrać. Jeśli chodzi „o duże numery”, mają one w sobie taki sam element komiczny, jak w życiu normalnym słowo „poborowy” lub „rekrut”: typowy „duży numer” jest osobnikiem zażywnym, uległym i głupim, któremu możesz wmówić, że w izbie chorych rozdają skórzane buty dla osób o delikatnych stopach, namówić go, by tam poszedł i zostawił ci „pod opieką” swoją menażkę z zupą; któremu możesz sprzedać łyżkę za trzy racje chleba; możesz go posłać do najokrutniejszego kapo, aby go zapytał (to przytra ło się właśnie

mnie!), czy to prawda, że do jego kompetencji należy Karto elschälenkommando – Komando Obierania Ziemniaków – i czy mógłbyś tam być przyjęty.

Z drugiej strony – cały proces dostosowywania się do tej nowej dla nas dyscypliny wygląda jednocześnie szyderczo i groteskowo. Po operacji tatuażu zamknięto nas w całkiem pustym baraku. Prycze były zaścielone, ale surowo zabroniono nam dotykać ich i siadać na nich; kręciliśmy się więc tam i z powrotem przez pół dnia na tej niewielkiej przestrzeni, dręczeni wciąż strasznym pragnieniem. Potem otworzyły się drzwi i wszedł chłopiec w pasiaku, o wyglądzie

dość kulturalnym, mały, chudy i jasnowłosy. Mówi po francusku, więc wielu z nas otacza go kołem, zarzucając wszystkimi pytaniami, jakie dotąd zadawaliśmy sobie wzajemnie bez skutku. Ale on mówi niechętnie: każdy tu mówi niechętnie. Jesteśmy nowi, niczego nie mamy i nic nie wiemy: po cóż tracić czas dla nas?

Z niechęcią objaśnia, że wszyscy inni są w pracy i wrócą wieczór. On wyszedł dziś z izby chorych, na dzisiaj jest zwolniony z pracy. Spytałem go (z naiwnością, którą już po kilku dniach musiałem uznać za fantastyczną), czy przynajmniej zwrócą nam szczoteczki do

zębów; nie roześmiał się, lecz z wyrazem najwyższej pogardy rzucił mi: Vous n’êtes pas à la maison2. Ten refren słyszymy od wszystkich:

nie jesteście już u siebie w domu, tu nie jest sanatorium, stąd wychodzi się tylko przez komin (co to może znaczyć, dowiemy się o tym niedługo). I rzeczywiście: dręczony pragnieniem, zobaczyłem za oknem

piękny sopel lodu, który łatwo można było dosięgnąć ręką; otworzyłem okno i oderwałem sopel, lecz w tej chwili zbliżył się jakiś wielki i gruby Niemiec krążący właśnie pod oknem i wyrwał

mi go brutalnie. – Warum? – spytałem go moją nędzną niemczyzną. – Hier ist kein warum (tu nie ma żadnych dlaczego) odpowiedział i popchnął mnie silnie do wewnątrz. Wyjaśnienie jest paradoksalne, lecz proste: tutaj wszystko jest zabronione, nie z jakichś umotywowanych przyczyn, tylko dlatego, że właśnie w tym celu obóz został stworzony. Jeżeli chcemy tu żyć, trzeba szybko i dobrze zrozumieć słowa:

…Nie kłaniaj! Tu nie wizerunek święty! inszej tu zażyj niż w Serchio kąpieli3

Godzina po godzinie, ten pierwszy straszliwie długi dzień

przedpiekla dobiega końca. Kiedy słońce chowa się za kłąb posępnych, krwawych chmur, każą nam wreszcie wyjść z baraku.

Dadzą nam pić? Nie, ustawiają nas znowu w szereg, prowadzą na szeroki plac pośrodku obozu i skrupulatnie wyrównują kolumnę.

Potem znowu przez godzinę nie dzieje się nic: wygląda na to, że na kogoś czekamy. Obok bramy obozowej zaczyna grać orkiestra: rozbrzmiewa

dobrze znana sentymentalna piosenka Rosamunda, i to wydaje się nam tak dziwaczne, że patrzymy jeden na drugiego z ironicznym uśmiechem: doznajemy lekkiej ulgi: może ten cały ceremoniał jest tylko gigantycznym błazeństwem w teutońskim stylu. Ale orkiestra po zakończeniu Rosamundy gra dalej różne marsze, jeden po drugim,

i oto ukazują się zastępy naszych towarzyszy wracających z pracy. Kroczą po pięciu w rzędzie: maszerują jakimś dziwnym krokiem, nienaturalnym, sztywnym jak drewniane marionetki, ale maszerują, dostosowując skrupulatnie krok do rytmu orkiestry.

Oni również ustawiają się tak jak my, w ściśle określonym porządku, na obszernym placu; gdy ostatnia kolumna wróciła, liczą

nas i przeliczają przeszło godzinę, potem jeszcze taki jeden w pasiaku dokonuje niekończącej się kontroli i składa raport grupce esesmanów odbierających go w wojskowym ordynku. Wreszcie już ciemno, lecz obóz jest silnie oświetlony latarniami i

re ektorami, słychać wrzask Absperren!, po którym wszystkie szeregi rozsypują się wśród zgiełku i zamieszania. Teraz już nie kroczą

sztywni i wyprostowani jak przedtem: każdy wlecze się z widocznym wysiłkiem. Spostrzegam, że wszyscy albo niosą w ręce, albo mają zawieszoną u pasa blaszaną miskę wielkości niemal miednicy. I my, nowo przybyli, krążymy wśród tłumu, szukając głosu czy

twarzy przynajmniej, jakiegoś przewodnika. Pod drewnianą ścianą baraku siedzi na ziemi dwóch chłopców: są bardzo młodzi, mają najwyżej po szesnaście lat, a twarze i ręce czarne od sadzy. Kiedy

ich mijamy, jeden z nich woła mnie i zadaje po niemiecku jakieś pytania, których nie rozumiem; potem pyta mnie, skąd pochodzimy. – Italien – odpowiadam; chciałbym zapytać go o wiele rzeczy, ale mój zasób słów niemieckich jest bardzo ograniczony. – Jesteś Żydem? – pytam go. – Tak, polskim Żydem. – Od dawna jesteś w lagrze?

– Trzy lata – i podnosi trzy palce. Przyjechał tu więc jako dziecko, myślę z przerażeniem; z drugiej strony znaczy to, że jednak ktoś potra tu wyżyć. – Jaka jest twoja praca?

– Schlosser – odpowiada. Nie rozumiem: – Eisen, Feuer (żelazo, ogień) – tłumaczy cierpliwie i robi rękami ruchy kogoś, kto bije młotem w kowadło. Jest zatem kowalem. – Ich Chemiker – oświadczam mu, a on przytakuje poważnie

głową. – Chemiker gut. – Ale to wszystko dotyczy dalekiej przyszłości; w tej chwili gnębi mnie jedynie pragnienie.

– Pić, woda. My żadnej wody – mówię mu. Patrzy na mnie z poważną, niemal surową miną i skanduje:

– Nie pić wody, towarzyszu – a dalej słowa, których nie

rozumiem. – Warum?

– Geschwelten – odpowiada telegra cznie; potrząsam głową na znak, że nie rozumiem. – Rozdęty – daje mi do zrozumienia,

wydymając policzki i szkicując rękami potworne obrzmienie twarzy i brzucha. – Warten bis heute Abend. – Czekać do dzisiejszego wieczoru, tłumaczę słowo po słowie.

Potem oznajmia mi: – Ich Schlome. Du? – Mówię mu swoje imię, a

on pyta: – Gdzie twoja matka? – We Włoszech. – Szloma zdumiewa się: – Żydówka we Włoszech?

– Tak – wyjaśniam najlepiej, jak umiem – ukryta, nikt nie wie, ona uciec, nie mówić, nikt jej nie widzieć. Zrozumiał; wstaje, zbliża się do mnie i obejmuje mnie nieśmiało. Na tym zdarzenie się skończyło i czuję, jak ogarnia mnie pogodny

smutek, który jest niemal radością. Nie widziałem więcej Szlomy, ale nie zapomniałem tej poważnej i łagodnej twarzy chłopca, który przyjął mnie na progu domu śmierci. Mnóstwa rzeczy musimy się dopiero nauczyć, lecz wielu już nauczyliśmy się. Mamy już niejakie pojęcie o topogra i lagru; jest to kwadrat o boku długości około sześciuset metrów, otoczony dwoma

rzędami drutu kolczastego, przy czym przez wewnętrzny płynie prąd wysokiego napięcia. Lagier składa się z sześćdziesięciu drewnianych baraków, które nazywają się Blocks, dziesięć z nich jest w budowie; do tego dochodzi zespół budynków kuchennych, murowanych;

farma doświadczalna, prowadzona przez oddział uprzywilejowanych Häftlingów; baraki z prysznicami i latrynami, jeden na sześć do ośmiu bloków. Co więcej, niektóre bloki specjalnych. Przede wszystkim osiem, na zajmują: izba chorych i ambulatorium; Krätzeblock, wyłącznie dla cierpiących na

są przeznaczone do celów wschodnim krańcu obozu, oprócz tego, blok 24 to świerzb; blok 7, w którym

nigdy nie postała noga zwykłego Häftlinga, przeznaczony dla Prominenz, czyli „arystokracji”, internowanych, zajmujących najwyższe stanowiska; blok 47, przeznaczony dla Reichsdeutschów (Aryjczycy niemieccy, polityczni albo kryminalni); blok 49, dla

samych kapo; blok 12, z którego połowa jest kantyną do użytku

Reichsdeutschów i kapo, czyli punktem rozdziału tytoniu, środków owadobójczych, a czasami i innych artykułów; i w końcu blok 29 o oknach stale zamkniętych, jest to bowiem Frauenblock, dom

publiczny, obsługiwany przez dziewczęta-Häftlingi polskie, do wyłącznego użytku Reichsdeutschów. Zwykłe bloki mieszkalne podzielone są na dwa pomieszczenia; w jednym z nich (Tagesraum) mieszka szef baraku ze swymi przyjaciółmi: jest tam długi stół, stołki, ławy; wszędzie mnóstwo dziwnych przedmiotów w jaskrawych kolorach, fotogra e, wycinki z pism, rysunki, sztuczne kwiaty, bibeloty; na ścianach wielkie napisy, przysłowia i wierszyki na cześć porządku, dyscypliny i

higieny; w rogu oszklona szafka z przyrządami Blockfriseura (etatowego fryzjera), chochle do rozlewania zupy i dwa bykowce, jeden pełny, drugi pusty wewnątrz, do utrzymywania dyscypliny. Drugie pomieszczenie to sala sypialna; jest w niej zaledwie sto czterdzieści osiem trzypiętrowych prycz, rozmieszczonych tak gęsto jak komórki w ulu, dla wykorzystania bez reszty całej kubatury sali aż po su t, i przedzielonych trzema przejściami; tu żyją zwyczajni

więźniowie, w liczbie od dwustu do dwustu pięćdziesięciu w jednym baraku, przeważnie więc po dwóch na pryczach, czyli na ruchomych płytach drewnianych, wyposażonych w cienki worek ze słomą i dwa koce. Przejścia pomiędzy nimi są tak wąskie, że z trudem mogą się

w nich zmieścić dwie osoby, cała zaś powierzchnia tak skąpa, że mieszkańcy tego samego bloku nie mogą przebywać w nim wszyscy jednocześnie, jeśli przynajmniej połowa nie leży na pryczach. Stąd zakaz wchodzenia do bloku, do którego się nie należy.

W środku lagru znajduje się plac apelowy, bardzo obszerny, gdzie rano gromadzą się kolumny idące do pracy, a wieczorem odbywa się ich przeliczanie. Naprzeciw placu apelowego jest grządka porośnięta

równo przyciętą trawą, gdzie w razie potrzeby ustawiane są szubienice. Bardzo szybko pojęliśmy, że mieszkańcy lagru dzielą się na trzy kategorie: kryminalnych, politycznych i Żydów. Wszyscy noszą

pasiaki, wszyscy są Häftlingami, ale kryminalni mają obok numeru przyszyty do bluzy zielony trójkąt, polityczni czerwony trójkąt, a Żydzi, którzy stanowią ogromną większość – czerwono-zieloną gwiazdę sześcioramienną. Są tu esesmani, ale jest ich niewielu, i widuje się ich względnie rzadko; poza naszym obozem właściwymi panami są zielone trójkąty, którym w stosunku do nas zostawia się wolną rękę; oprócz tego ci z dwóch pozostałych kategorii, którzy zgadzają się współpracować z nimi, a jest ich niemało.

I jeszcze czegoś nauczyliśmy się, szybciej lub wolniej, w zależności od pojętności każdego z nas: odpowiadać jawohl, nie zadawać nigdy pytań i udawać zawsze, że się zrozumiało.

Nauczyliśmy się cenić pożywienie; teraz my również skrzętnie wyskrobujemy dno menażki po jedzeniu i trzymamy ją tuż pod brodą, jedząc chleb, by nie zmarnować ani kruszyny. Teraz i my już wiemy, że to nie wszystko jedno dostać chochlę zupy z wierzchu czy też ze spodu kubła, i na podstawie objętości różnych kubłów jesteśmy w stanie wykalkulować, które miejsce należy zająć w kolejce. Nauczyliśmy się, że wszystko może się przydać; drut żelazny do

wiązania butów; szmaty do owijania nimi nóg; papier do opasania się nim (wbrew przepisom) pod bluzą, by mniej marznąć.

Nauczyliśmy się, że wszystko mogą nam ukraść, że po prostu kradną automatycznie, gdy się tylko przestanie uważać; aby więc temu zapobiec, musieliśmy zaprawić się w sztuce spania z głową na węzełku sporządzonym z bluzy i zawierającym całe nasze mienie, począwszy od menażki, a skończywszy na butach. Znamy już na ogół regulamin obozowy, który jest bajecznie skomplikowany. Niezliczona jest ilość zakazów: nie wolno zbliżać się na odległość mniej niż dwóch metrów do kolczastego drutu; spać w bluzie albo bez kalesonów, albo w berecie na głowie; używać latryn i umywalek przeznaczonych nur für Kapos lub nur für

Reichsdeutsche; nie iść pod prysznic w dniach przepisowych, a iść w nieprzepisowych; wychodzić z baraku w rozpiętej bluzie lub z podniesionym kołnierzem; mieć pod ubraniem papier albo słomę jako ochronę przed zimnem; myć się inaczej jak nago do pasa. Nieskończone też i bezsensowne są obrządki, które należy wypełnić: codziennie rano zasłać „łóżko” idealnie równo i gładko; posmarować ohydnie zabłocone chodaki specjalnym smarem

maszynowym, wyskrobać z ubrania plamy z błota (natomiast plamy z pokostu, tłuszczu i rdzy są dopuszczalne); wieczorem poddać się kontroli wszy i kontroli czystości nóg; w sobotę dać sobie ogolić brodę i głowę, połatać albo dać do połatania łachy; w niedzielę poddać się ogólnej kontroli świerzbu i kontroli guzików u bluzy, których powinno być pięć. Do tego dochodzą jeszcze niezliczone okoliczności, normalnie mało ważne, tu urastające do rangi problemów. Gdy urosną paznokcie, trzeba je skrócić, czego nie można zrobić inaczej jak zębami (paznokciom u stóp wystarczy mechaniczne ocieranie przez chodaki); jeżeli odpadnie guzik, trzeba umieć przymocować go

drutem; gdy wychodzi się z latryny albo umywalni, trzeba nosić

wszystko z sobą, zawsze i wszędzie, a myjąc oczy trzymać zawiniątko z ubraniem między kolanami; w przeciwnym razie momentalnie zostałoby skradzione. Jeżeli but uciska, trzeba wieczór poddać się ceremonii wymiany butów; operacja ta wymaga

szybkiego re eksu: w nieopisanym tłoku należy jednym rzutem oka wybrać but (nie parę, lecz jeden but, który się nadaje), bo jeżeli dokona się złego wyboru, druga wymiana jest niedozwolona. I niech ktoś nie sądzi, że buty w życiu obozowym są drugorzędnym szczegółem. Śmierć zaczyna się od butów: one to dla większości z nas stały się prawdziwymi narzędziami tortury, gdy po kilkugodzinnym marszu powodowały rany, które w nieuchronny sposób prowadziły do zakażenia. Ten, komu się one tworzą, musi stąpać, jakby miał kulę u nogi (oto dlaczego armia widm wracających wieczorem z pracy de luje tak dziwnym krokiem); wszędzie przybywa ostatni i wszędzie go biją; nie może uciec, gdy

go ścigają; jego nogi nabrzmiewają, a im bardziej nabrzmiewają, tym bardziej nie do zniesienia staje się ucisk i ocieranie przez drewniaki. Wówczas pozostaje tylko szpital; lecz wejść do szpitala z diagnozą dicke Füsse (spuchnięte nogi) jest w wysokim stopniu niebezpieczne, gdyż wszystkim, a szczególnie esesmanom wiadomo, że z tej choroby tutaj nie można się wyleczyć. A poza tym nie wspomniałem jeszcze o pracy, która jest jednym pogmatwanym splotem przepisów, zakazów i problemów. Wszyscy pracujemy, z wyjątkiem chorych (aby zostać uznanym za chorego, trzeba rozporządzać potężnym zasobem umiejętności i doświadczenia). Każdego ranka ustawieni w kolumny wychodzimy z obozu do Buny, każdego wieczoru w takich samych kolumnach

wracamy. Co się tyczy pracy, jesteśmy podzieleni na około dwustu Kommandos, z których każde liczy od piętnastu do stu pięćdziesięciu ludzi; każdym z nich dowodzi kapo. Komanda są złe i dobre, po większej części przydzielone do transportów, i praca w nich jest

bardzo ciężka, szczególnie w zimie, choćby dlatego, że odbywa się zawsze pod gołym niebem. Są także komanda specjalistów (elektryków, kowali, murarzy, spawaczy, mechaników, betoniarzy itd.), każde przydzielone do odpowiedniego warsztatu lub oddziału Buny i zależne bezpośrednio od majstrów cywilnych, przeważnie Niemców i Polaków. Naturalnie dotyczy to godzin pracy; przez resztę dnia specjaliści (wszystkich razem jest ich nie więcej niż trzystu lub czterystu) są tak samo traktowani jak zwyczajni pracownicy. Przydzielaniem ludzi do różnych Kommandos zawiaduje specjalny urząd obozowy, Arbeitsdienst, pozostający w stałym kontakcie z cywilną dyrekcją Buny. W decyzjach swych Arbeitsdienst

kieruje się niewiadomymi kryteriami; często kryteriami tymi w sposób zupełnie oczywisty są protekcja i przekupstwo, tak że jeżeli komuś uda się zdobyć coś do jedzenia, praktycznie może być pewny, że otrzyma dobre miejsce w Bunie.

Czas pracy zmienia się w zależności od pory roku. Dopóki jest jasno, wszystkie godziny dnia są robocze: najkrótszy więc czas pracy jest w zimie (od 8 do 12 i od 12,30 do 16), a najdłuższy w lecie (od 6,30 do 12 i od 13 do 18). Pod żadnym pozorem nie wolno Häftlingom znajdować się w pracy, gdy jest ciemno lub panuje gęsta mgła, natomiast gdy pada deszcz albo śnieg, albo (bardzo często) wieje od Karpat ostry wiatr, pracuje się normalnie; chodzi o to, że ciemność lub mgła mogłaby sprzyjać usiłowaniom ucieczki.

Co druga niedziela jest normalnym dniem roboczym; w tak zwane niedziele świąteczne zamiast w Bunie pracuje się zwykle nad utrzymaniem porządku w lagrze, tak że dni prawdziwego odpoczynku są niezmiernie rzadkie.

Takie będzie nasze życie. Codziennie zgodnie z przepisowym rytmem ausrücken i einrücken, wychodzić i wracać; pracować, spać i jeść; chorować, wyzdrowieć lub umrzeć. …I jak długo? Ale starsi śmieją się z takiego pytania; po takim pytaniu poznaje się nowo przybyłych. Śmieją się i nie odpowiadają; dla nich od miesięcy, od lat problem dalekiej przyszłości zbladł i stracił znaczenie wobec znaczenia pilniejszych i bardziej konkretnych problemów najbliższej przyszłości: ile dziś dostaniemy do jedzenia, czy będzie padał śnieg, czy trzeba będzie wyładowywać węgiel. Gdybyśmy byli rozsądni, powinniśmy pogodzić się z tym oczywistym faktem, że nasze życie jest najzupełniej niewiadome, że wszelkie przypuszczenia na ten temat nie mają ani sensu, ani

żadnych realnych podstaw. Ale ludzie bardzo rzadko bywają rozsądni, kiedy wchodzi w grę ich własny los; w każdym wypadku wybierają ostateczność. Dlatego też w zależności od charakteru jedni z nas nabrali od razu przekonania, że wszystko stracone, że tu się żyć nie da i że koniec jest pewny i bliski; inni – że jakkolwiek ciężkie życie nas czeka, ocalenie jest możliwe i niedalekie i że – o ile nie stracimy wiary i siły, ujrzymy znowu nasze domy i naszych bliskich. Obie zresztą kategorie – pesymistów i optymistów – nie są wyodrębnione wyraźnie: nie tylko dlatego, żeby było wielu agnostyków, lecz dlatego, że większość ludzi niekonsekwentnie i

nielogicznie waha się między tymi dwiema skrajnymi postawami zależnie od rozmówcy i od okoliczności. Oto więc jesteśmy na dnie. Jeżeli potrzeby życiowe zmuszają do tego, człowiek bardzo szybko uczy się przekreślać przeszłość i przyszłość. Po piętnastu dniach pobytu w obozie odczuwałem już

przepisowy głód, który śni się po nocach i tkwi w każdym włóknie ciała; nauczyłem się już nie pozwolić się okradać, a nawet – jeżeli znajdę pod ręką łyżkę, sznurek czy guzik, które mogę sobie

przywłaszczyć bez obawy kary – zabieram je i uważam, że mam do nich prawo. Na wierzchu stóp porobiły mi się już brzydkie rany, które się nie zagoją. Popycham wagony, pracuję łopatą, moknę na deszczu, drżę na wietrze, moje ciało już nie jest moim: brzuch mam wzdęty, kończyny wyschnięte, twarz rano obrzmiałą, a wieczór zapadniętą; niektórzy mają skórę żółtą, inni szarą. Spotykając się po trzech lub czterech dniach, z trudnością rozpoznajemy się wzajemnie. Postanowiliśmy, my, Włosi, zbierać się każdej niedzieli wieczorem w kącie lagru; wkrótce jednak zaniechaliśmy tych spotkań: zbyt smutne było przeliczać się za każdym razem, stwierdzać, że jest nas coraz mniej, że jesteśmy coraz bardziej wynędzniali, coraz

szpetniejsi. Poza tym bardzo męczące było zrobienie tych paru kroków; wreszcie spotykając się, mimo woli wspominaliśmy i rozmyślali, a lepiej było tego nie robić.

 

WTAJEMNICZENIE

Po pierwszych kilku dniach przenoszenia mnie, według kaprysu, z

jednego bloku do drugiego i z komanda do komanda zostałem przydzielony do bloku 30; wyznaczono mi pryczę, na której śpi już

Diena. Diena budzi się i mimo że zmęczony, robi mi miejsce i przyjmuje mnie przyjaźnie. Nie jestem senny, a ściślej mówiąc, senność moją tłumi stan napięcia i niepokoju, od którego nie zdołałem się jeszcze uwolnić, nie przestaję więc mówić.

Tak wielu rzeczy pragnę się dowiedzieć. Jestem głodny, a gdy jutro rozdzielać będą zupę, jak będę ją jadł bez łyżki? I jak można zdobyć łyżkę? I dokąd poślą mnie do pracy? Diena naturalnie wie tyle co ja i odpowiada mi innymi pytaniami. Ale z góry, z dołu, z bliska, z daleka, ze wszystkich kątów ciemnego już baraku zaspane i gniewne głosy krzyczą na mnie: Ruhe, Ruhe! Domyślam się, że każą mi zamilknąć, ale to słowo jest dla mnie

nowe, a ponieważ nie znam jego sensu i treści, mój niepokój wzrasta. Pomieszanie języków jest zasadniczym elementem tutejszego trybu życia; tkwi się tu jak w środku wieży Babel, w której wszyscy wykrzykują rozkazy i groźby w nigdy dotąd nie słyszanych językach, a biada temu, kto ich w lot nie pojmie. Nikt tutaj nie ma czasu, nikt nie ma cierpliwości, nikt cię nie wysłucha; my, ostatnio przywiezieni, instynktownie gromadzimy się po kątach, pod ścianami, by czuć za sobą choćby materialne oparcie.

Rezygnuję więc z zadawania pytań i wkrótce zapadam w gorzki i czujny sen. Ale nie jest on wypoczynkiem; czuję się zagrożony,

zaszczuty, i w każdej chwili gotów jestem do przybrania obronnej pozycji. We śnie zdaje mi się, że śpię na ulicy, na moście, na progu drzwi, przez które wchodzi i wychodzi masa ludzi. I oto dociera do

mnie – ach! jakże szybko? – terkot budzika. Cały barak trzęsie się w posadach, zapalają się światła, wszyscy dokoła miotają się z jakąś nieoczekiwaną, szaleńczą energią; przetrzepują koce, wzniecając chmury smrodliwego kurzu, ubierają się z gorączkowym

pośpiechem, rzucają się do ustępów i umywalni; niektórzy jak zwierzęta załatwiają się w biegu, by nie tracić czasu, gdyż za pięć minut zaczyna się rozdział chleba – chleba – pane – pain – Brot – Broit – lechem – kenyèr, błogosławionej naszej skibki, która wydaje się olbrzymia w rękach twego sąsiada, a w twoich tak maleńka, że płakać się chce. Jest to codzienne przywidzenie, do którego w końcu człowiek się przyzwyczaja, ale w pierwszych dniach jest tak nieodparte, że wielu z nas po długiej dyskusji, parami, na temat własnego stałego pecha, a bezczelnego szczęścia drugiego, zamienia w końcu swe racje, a wówczas złudzenie powtarza się w odwrotnej

wersji i wszyscy czują się niezadowoleni i oszukani. Chleb jest też jedyną naszą monetą: w przeciągu paru minut pomiędzy rozdziałem a konsumowaniem go blok napełnia się wrzawą kłótni i głosami nawołujących z jednej strony, uciekających z drugiej. To wczorajsi wierzyciele przychodzą po zwrot długu w tym jedynym krótkim ułamku czasu, kiedy dłużnik jest wypłacalny. Potem następuje względny spokój, z którego więźniowie korzystają, aby pójść wypalić pół papierosa w ubikacji albo umyć się naprawdę w umywalni.

Umywalnia przedstawia się niezbyt ponętnie. Źle oświetlona, stale jest w niej przeciąg, a posadzka to jeden pokład mułu; woda nie

nadaje się do picia, ma ohydny zapach, a często godzinami nie ma jej w ogóle. Ściany zdobne są oryginalnymi, pouczającymi freskami: widać tam na przykład dobrego Häftlinga, obnażonego do pasa i mydlącego starannie różową i gładko wygoloną czaszkę, i złego Häftlinga o wybitnie semickim nosie i zielonkawej cerze, który – opatulony w jaskrawo poplamiony pasiak i w berecie na głowie – ostrożnie zanurza palec w wodzie. Pod pierwszym podpis: So bist du rein4, a pod drugim: So gehst du ein5; jeszcze niżej wątpliwą

francuszczyzną, ale gotyckim pismem: La propreté, c’est la santé6. Na przeciwległej ścianie króluje olbrzymia biało-czerwono-czarna wesz, opatrzona podpisem: Eine Laus, dein Tod7, oraz takim oto natchnionym dwuwierszem: Nach dem Abort, vor dem Essen

Hände waschen, nicht vergessen8 Przez wiele tygodni uważałem te higieniczne przestrogi za zwykłą cechę ducha teutońskiego, w tym samym stylu, co dialog na temat pasa przepuklinowego, jakim powitano nas po przybyciu do lagru. Później jednak zrozumiałem, że – choć może mimo woli – nieznani autorzy tych ostrzeżeń zbliżyli się do niektórych ważnych prawd. Codzienne mycie się tutaj w mętnej wodzie brudnej umywalki praktycznie jest bezużyteczne z punktu widzenia czystości i zdrowia; jest natomiast niesłychanie ważne jako przejaw resztek żywotności i konieczne jako sposób uratowania morale. I muszę się przyznać: po jednym tylko tygodniu więzienia moje zamiłowanie do czystości zniknęło. Pętam się niechętnie po

umywalni, podczas gdy mój blisko pięćdziesięcioletni przyjaciel Steinlauf z obnażonym torsem szoruje kark i plecy ze znikomym skutkiem (nie ma mydła), lecz nadzwyczajną energią. Steinlauf wita się ze mną i bez ogródek pyta mnie surowo, dlaczego się nie myję. Po co miałbym się myć? Czy będę się przez to lepiej czuł? Czy mam

się komuś spodobać? Czy dzięki temu pożyję o dzień, o godzinę dłużej? Przeciwnie, krócej żyć będę, bo mycie jest pracą, marnotrawstwem energii i ciepłoty. Czyż Steinlauf nie wie o tym, że po półgodzinnej pracy przy workach z węglem nie będzie żadnej różnicy między nim a mną? Im bardziej się nad tym zastanawiam, tym bardziej utwierdzam się w przekonaniu, że w naszych warunkach mycie twarzy to sprawa nie tylko niedorzeczna, ale wręcz niesmaczna: nic więcej, tylko mechaniczne przyzwyczajenie lub – co gorsza – ponure powtarzanie martwego już obrządku. Wszyscy umrzemy, wszyscy z wolna umieramy; jeżeli rozporządzam dziesięcioma minutami między budzikiem a pracą, wolę poświęcić je czemu innemu, wolę wejść w siebie, zastanowić się, choćby patrzeć w niebo i myśleć, że może widzę je ostatni raz; albo po prostu żyć, pozwolić sobie na luksus króciutkiego próżniactwa. Ale Steinlauf przerywa mi. Skończył się myć, teraz wyciera się płócienną bluzą, którą dotąd ściskał między kolanami i którą później włoży na siebie, i nie przerywając swych czynności, udziela mi regularnej lekcji. Przykro mi, że zapomniałem już jego słów, prostych i jasnych, słów byłego sierżanta Steinlaufa z armii austro-węgierskiej, odznaczonego Krzyżem Żelaznym podczas wojny 1914–1918. Przykro mi, gdyż powinienem przetłumaczyć jego słabą włoszczyznę i powolne przemówienie dobrego żołnierza na mój język

niedowiarka. Ale ogólny sens, który zapamiętałem i którego nie zapomniałem później, był taki: właśnie dlatego, że lagier jest wielką maszyną do zrobienia z nas zwierząt, nie powinniśmy się stać zwierzętami; że nawet i tutaj można wyżyć, i dlatego trzeba chcieć

wyżyć, aby móc opowiedzieć, dać świadectwo prawdzie; i aby żyć, koniecznie trzeba usiłować ocalić przynajmniej szkielet, kościec, kształt ludzki. Że jesteśmy niewolnikami pozbawionymi wszelkich praw, narażonymi na wszelkie ciosy, skazanymi na pewną śmierć, lecz pozostała nam jedna możliwość, której musimy bronić całą siłą, bo jest ona ostatnią naszą możliwością: to odmowa naszej zgody. Musimy więc koniecznie myć twarz bez mydła, w brudnej wodzie, i wycierać się bluzą. Musimy glansować buty – nie dlatego, że tak każe regulamin, lecz dla zachowania godności. Musimy maszerować wyprostowani, bez szurania chodakami, nie z poszanowania dla pruskiej dyscypliny, lecz aby pozostać żywymi, aby nie zacząć umierać. Takie to rzeczy powiedział mi człowiek dobrej woli, Steinlauf: dziwne rzeczy dla mego nieprzyzwyczajonego ucha, rzeczy, które częściowo tylko zrozumiałem i zaaprobowałem; złagodziła je łatwiejsza, bardziej giętka i mniej surowa doktryna, która od wieków panuje po drugiej stronie Alp, zgodnie z którą nie istnieje nic bardziej jałowego jak zachłystywanie się systemami moralnymi, wypracowanymi przez innych pod innym niebem. Nie, mądrość i zalety Steinlaufa, dobre na pewno dla niego, mnie nie wystarczają. W tym piekielnym, skomplikowanym świecie moje myśli stają się chaotyczne: czy rzeczywiście trzeba wypracować sobie jakiś system i stosować go? Czy też nie byłoby zdrowiej uświadomić sobie, że się nie ma żadnego systemu?

 

KA-BE

Wszystkie dni są do siebie podobne i trudno je policzyć. Nie wiem już, od ilu dni kręcimy się tam i z powrotem, parami, na stu metrach

rozmiękłej od odwilży ziemi, pomiędzy koleją a magazynem. W tamtą stronę obarczeni ciężarem, z powrotem z próżnymi rękami i w milczeniu. Wszystko dokoła jest nam wrogie. Nad nami uganiają się złośliwe chmury, aby odgrodzić nas od słońca; wokół pustkowie najeżone żelazem. Jego granic nie widzieliśmy nigdy, lecz wszędzie dokoła wyczuwamy złowieszczą bliskość kolczastego drutu oddzielającego nas od świata. A na rusztowaniach, na przejeżdżających pociągach, po drogach, w wykopach, w biurach ludzie i ludzie, niewolnicy i władcy, władcy – niewolnicy samych siebie; strach rządzi jednymi, nienawiść drugimi, wszelkie inne moce milczą. Wszyscy tu są wrogami lub rywalami. Nie, prawdę mówiąc, w tym moim towarzyszu dzisiejszym,

zaprzężonym razem ze mną do tego samego jarzma, nie czuję ani wroga, ani rywala. To Null Achtzehn. Tak się po prostu nazywa: Zero Osiemnaście, ostatnimi trzema cyframi swego numeru rejestracyjnego; jakby każdemu było wiadomo, że tylko człowiek godny jest nosić nazwisko i że Null Achtzehn nie jest już człowiekiem. Myślę, że on sam zapomniał swego nazwiska, tak się przynajmniej zachowuje.

Gdy mówi, gdy patrzy, sprawia wrażenie istoty pustej wewnątrz, niczego więcej poza powłoką, jak skorupy niektórych owadów,

leżące nad stawem, zaczepione włóknem o kamień i wstrząsane wiatrem. Null Achtzehn jest bardzo młody, co stanowi poważne

niebezpieczeństwo. Nie tylko dlatego, że chłopcy znoszą trudy i głód gorzej niż dorośli, lecz przede wszystkim dlatego, że aby tutaj wyżyć, potrzebna jest długa zaprawa do walki jednostki ze wszystkimi, a tej zaprawy młodzi ludzie przeważnie nie mają. Null Achtzehn nie jest nawet szczególnie słaby, ale każdy ucieka od współpracy z nim. A jemu tak jest wszystko obojętne, że nie stara się unikać trudu, ciosów ani szukać pożywienia. Wykonuje wszystkie rozkazy, jakie otrzymuje, i gdy go poślą na śmierć, prawdopodobnie pójdzie na nią z tą samą zupełną obojętnością. Brak mu tej elementarnej przebiegłości koni pociągowych, które przestają ciągnąć, gdy czują się już bliskie wyczerpania; on ciągnie, popycha, dźwiga, dopóki mu siły pozwalają, a kiedy go opuszczą, pada nagle bez słowa, nie odrywając od ziemi smutnych, nieprzeniknionych oczu. Przypomina mi psy z powieści Londona,

które ciągną sanki aż do ostatniego tchu i zdychają na szlaku. Tak więc, ponieważ wszyscy staramy się, jak tylko można, uchylić się od pracy, Null Achtzehn pracuje najwięcej ze wszystkich. Dlatego właśnie i dlatego, że jest niebezpiecznym towarzyszem, nikt nie chce z nim pracować; a ponieważ ze mną też nikt nie chce pracować, gdyż jestem słaby i niezręczny, często zdarza się nam być w jednej parze. Kiedy znów za którymś razem wracamy z próżnymi rękami z magazynu, powłócząc nogami, lokomotywa z krótkim gwizdem

przecina nam drogę. Zadowoleni z tej przymusowej przerwy, Null Achtzehn i ja zatrzymujemy się i czekamy, zgięci i obszarpani, aż

wolno de lujące wagony przejadą przed nami. …Deutsche Reichsbahn. Deutsche Reichsbahn. SNCF. Dwa olbrzymie wagony rosyjskie z niedokładnie wymazanym sierpem i młotem. Deutsche Reichsbahn. Potem: 8 koni, 40 ludzi, Tara, Nośność: wagon włoski… Ach, móc wejść do niego, wsunąć się do kąta, ukryć dobrze pod węglem i siedzieć tam w ciemnościach cicho i nieruchomo i słuchać bez końca rytmu kół obracających się po szynach, rytmu zagłuszającego głód i zmęczenie; aż wreszcie w pewnej chwili pociąg zatrzymałby się, a ja poczułbym ciepłe powietrze i zapach siana i mógłbym wyjść na świat, do słońca: wówczas położyłbym się na ziemi i ucałowałbym ją, jak się czyta w książkach: z twarzą zanurzoną w trawie. I przechodziłaby jakaś kobieta i spytałaby mnie

po włosku: Chi sei?9, a ja po włosku odpowiedziałbym jej, a ona zrozumiałaby i dałaby mi jedzenie i nocleg. I nie wierzyłaby temu, co mówię, ale ja pokazałbym jej numer na ramieniu i wtedy uwierzyłaby… …Koniec. Ostatni wagon przejechał i jak gdyby rozsunęła się kurtyna, mamy przed sobą stos podkładów kolejowych, stojącego na nim kapo z trzciną w ręce i wynędzniałych towarzyszy idących i wracających parami. Nie wolno marzyć; najstraszniejszym cierpieniem jest moment świadomości towarzyszącej przebudzeniu. Ale nieczęsto zdarza się nam to i nasze marzenia nie trwają długo; jesteśmy tylko zmęczonym bydłem pociągowym. Znów stoimy przed stosem. Misza i Galicjanin podnoszą podkład i niezdarnie ładują go nam na barki. Ich zajęcie jest mniej

wyczerpujące, toteż prześcigają się w gorliwości, aby je utrzymać:

nawołują opieszałych towarzyszy, upominają, zachęcają, narzucają niesłychane tempo pracy. Oburza mnie to, choć wiem już teraz, że taki jest normalny porządek rzeczy, iż uprzywilejowani uciskają nieuprzywilejowanych, i na tym prawie opiera się struktura

społeczna obozu. Tym razem ja idę pierwszy. Podkład jest ciężki, ale bardzo krótki, tak że przy każdym kroku czuję, jak nogi Null Achtzehna zaczepiają się o moje, gdyż on albo nie umie utrzymać kroku, albo nie zależy mu na tym. Po dwudziestu krokach jesteśmy przy torze i trzeba przekroczyć kabel. Nasz ładunek jest źle nałożony, lada chwila może ześliznąć się z pleców. Pięćdziesiąt kroków, sześćdziesiąt. Brama magazynu; mamy jeszcze przed sobą drugie tyle drogi i złożymy ciężar. Nie, nie można iść dalej, cały ładunek uciska mi teraz ramię; nie zniosę dłużej bólu i zmęczenia, krzyczę, usiłuję się odwrócić – właśnie w chwili, gdy Null Achtzehn potyka się i pada na ziemię. Gdybym miał swoją dawną sprawność, mógłbym uskoczyć w tył; a tymczasem zwaliłem się na ziemię z naprężonymi mięśniami, ściskając w rękach zranioną stopę, oślepiony bólem. Kant żelaza rozharatał mi wierzch lewej stopy.

Przez sekundę wszystko niknie w otchłani cierpienia. Kiedy już mogę rozejrzeć się, widzę Null Achtzehna stojącego wciąż w tym samym miejscu bez słowa, bez ruchu i patrzącego na mnie bez wyrazu. Nadbiegają Misza i Galicjanin, rozmawiają z sobą w jidysz, dają mi jakieś rady. Nadchodzą Templer i Dawid, i wszyscy inni; korzystają z okazji, by przerwać pracę. Nadchodzi kapo, rozdziela kopniaki, kułaki i obelgi, towarzysze rozpraszają się jak plewy na

wietrze; Null Achtzehn podnosi rękę do nosa i martwym wzrokiem spogląda na krew na niej. Ja dostałem tylko dwa ciosy w głowę, które nie sprawiają bólu, gdyż ogłuszają. Sprawa załatwiona. Stwierdzam, że mogę jako tako utrzymać się na nogach, kość więc nie powinna być złamana. Nie śmiem zdjąć buta z obawy przed odnowieniem bólu, poza tym wiem, że wtedy noga puchnie i nie będę go mógł już włożyć. Kapo każe mi zastąpić Galicjanina przy stosie podkładów, a on, patrząc na mnie spode łba, idzie zająć moje miejsce przy Null Achtzehnie; ale już przechodzą więźniowie angielscy, zbliża się więc godzina powrotu do obozu. Podczas marszu staram się, jak mogę, iść szybko, lecz nie udaje mi się utrzymać kroku; kapo wzywa Findera i Null Achtzehna, aby mnie podtrzymywali, dopóki nie dojdziemy do esesmanów, i nareszcie (na szczęście tego wieczoru nie ma apelu) jestem w baraku i mogę rzucić się na pryczę i odetchnąć. Czy to pod wpływem ciepła, czy zmęczenia marszem ból powrócił razem z dziwnym uczuciem wilgoci na zranionej stopie. Ściągam but: jest pełen krwi zakrzepłej już i zmieszanej z błotem i strzępkami szmaty, którą znalazłem i której używam jako ochraniacza do nóg: jednego dnia do lewej, drugiego do prawej. Dziś wieczór, zaraz po zupie, pójdę do Ka-Be. Ka-Be jest skrótem od Krankenbau, czyli izby chorych. Jest tu osiem baraków, są całkiem podobne do wszystkich innych w obozie, tylko że oddzielone drutem kolczastym. Przebywa w nich stale dziesiąta część mieszkańców obozu, ale niewielu tylko pozostaje tu dłużej niż dwa tygodnie, a nikt dłużej niż dwa miesiące; w tych terminach obowiązani jesteśmy umrzeć albo wyzdrowieć. Kto ma

tendencję do wyzdrowienia, tego w Ka-Be leczą, kto zamierza umrzeć, tego wysyłają do komory gazowej. Wszystko to dlatego, że – na nasze szczęście – należymy do

kategorii „Żydów ekonomicznie użytecznych”. W Ka-Be nigdy dotąd nie byłem, nawet w ambulatorium, i wszystko tu jest dla mnie nowe. Ambulatoria są dwa: lekarskie i chirurgiczne. Przed drzwiami dniem i nocą stoją długie szeregi cieni. Niektórzy potrzebują tylko opatrunku lub jakiejś pastylki, inni zgłaszają się na wizytę; niejeden ma śmierć wypisaną na twarzy. Pierwsi w obydwóch szeregach są już bosi i gotowi do wejścia; inni, w miarę jak zbliża się ich kolej, usiłują w tłoku rozwiązać sznurowadła i druty na obuwiu, aby zdjąć, nie rozdzierając ich, cenne szmaty z nóg; nie zanadto szybko, aby nie stać niepotrzebnie boso w błocie, nie za wolno, aby nie stracić kolejki, wejście zaś do Ka-Be w butach jest surowo wzbronione. Kontrolą przestrzegania tego zakazu zajmuje się olbrzymi Häftling francuski, urzędujący w okienku między drzwiami do obydwu ambulatoriów. Jest to jeden z niewielu Francuzów zatrudnionych w

obozie; i niech nikt nie sądzi, że spędzenie całego dnia wśród zabłoconych i zniszczonych butów jest wątpliwym przywilejem. Wystarczy uświadomić sobie, ilu więźniów wchodzi do Ka-Be w butach, a wychodzi nie potrzebując ich już… Gdy nadchodzi moja kolej, cudownie mi się udaje: zdejmuję bez większych przygód buty i szmaty, nikt mi nie kradnie ani menażki, ani rękawiczek i nawet nie tracę równowagi, mimo że cały czas ściskam w ręce beret, gdyż wchodzenie do baraków w berecie jest absolutnie niedopuszczalne.

Zostawiam buty w depozycie, dostaję odpowiedni kwitek, po czym bosy i kulejący, trzymając w obu rękach cały swój nędzny

dobytek, bo nie mogę go nigdzie zostawić, zostaję wpuszczony do wewnątrz i ustawiam się w nowej kolejce przed salą wizyt lekarskich. Tutaj trzeba rozbierać się stopniowo, a gdy się dochodzi do czoła kolejki, należy już być całkiem nagim, gdyż pielęgniarz wkłada nam termometr pod pachę; jeżeli ktoś jest ubrany, traci miejsce i musi stanąć na końcu ogonka. Termometr dostaje każdy, nawet ten, kto ma świerzb albo ból zębów. W ten sposób mają pewność, że nikt, kto nie jest poważnie chory, nie podda się dla kaprysu temu szkodliwemu rytuałowi. Nadchodzi wreszcie moja kolej: zostaję dopuszczony przed lekarza, pielęgniarz wyjmuje mi termometr i oznajmia: – Numer

174517, kein Fieber. – Nie potrzebuję dokładnej wizyty: zostaję z miejsca uznany jako Arztvormelder; nie wiem, co to znaczy, i nie tu miejsce prosić o wyjaśnienia. Zostałem wyrzucony; odbieram buty i wracam do baraku.

Chaim gratuluje mi: mam dobrą ranę, nie wygląda na niebezpieczną, a zapewnia mi pewien okres wypoczynku. Noc spędzę w baraku ze wszystkimi, ale nazajutrz rano zamiast iść do pracy mam się stawić przed lekarzami na ostateczną wizytę: to właśnie znaczy Arztvormelder. Chaim zna się na tych rzeczach i sądzi, że jutro prawdopodobnie zostanie przyjęty do Ka-Be. Chaim jest moim towarzyszem łóżka i mam do niego ślepe zaufanie. Jest

Polakiem i pobożnym Żydem, uczonym w Piśmie. Prawie w moim wieku, z zawodu zegarmistrz, tu, w Bunie, zatrudniony jest jako mechanik precyzyjny; dlatego należy do tych niewielu, którym

udało się zachować godność i pewność siebie, zrodzone z wykonywania zawodu, do jakiego jest się przygotowanym.

I tak się stało. Po pobudce i porannym chlebie wywołano mnie razem z trzema innymi z baraku. Zaprowadzono nas w róg placu apelowego, gdzie już stała długa kolejka – wszyscy dzisiejsi Arztvormelder; przyszedł jakiś osobnik i zabrał mi menażkę, łyżkę i rękawiczki. Inni śmiali się: czy nie wiedziałem, że trzeba je było schować albo powierzyć komuś, albo – jeszcze lepiej – sprzedać, i że

w Ka-Be nie wolno tego trzymać? Potem spoglądają na mój numer i

kiwają głowami; kogoś, kto ma tak wysoki numer, stać na każde głupstwo. Następnie przeliczyli nas, kazali nam rozebrać się na zimnie, zabrali nam buty, znowu nas przeliczyli, zgolili nam włosy, brody i

zarost, jeszcze raz nas przeliczyli i kazali iść pod prysznic; potem przyszedł jakiś esesman, spojrzał na nas bez zainteresowania,

zatrzymał się przed jednym z dużą puchliną wodną i kazał odstawić go na bok. Po czym jeszcze raz nas przeliczyli i znowu kazali iść pod prysznic, mimo że ociekaliśmy jeszcze wodą po poprzednim, a niektórzy mieli silną gorączkę.

Jesteśmy już gotowi do ostatecznej wizyty. Przez okno widać białe niebo i chwilami słońce; w tym kraju można patrzeć na nie wprost poprzez chmury, jak przez matową szybę. Położenie słońca wskazywało, że minęła już czternasta; żegnaj więc zupo dzisiejsza!

Prócz tego jesteśmy na nogach od dziesięciu godzin, a nadzy od sześciu. Ta druga wizyta lekarska trwa również nadzwyczaj krótko: lekarz

(ma taki sam pasiak jak my, ale na wierzchu biały kitel, na nim przyszyty numer, i jest znacznie grubszy od nas); patrzy na moją

spuchniętą i krwawiącą stopę, obmacuje ją, aż krzyczę z bólu, po czym mówi: – Aufgekommen, Block 23. – Stoję z otwartymi ustami w oczekiwaniu jakiegoś wyjaśnienia, ale ktoś pociąga mnie brutalnie do tyłu, zarzuca na gołe plecy płaszcz, podaje parę sandałów i wypycha na zewnątrz. W odległości jakichś stu metrów znajduje się blok 23, na nim napis Schonungsblock; co to może znaczyć? Wchodzę do środka,

zabierają mi płaszcz i sandały, i znowu jestem nagi i ostatni w szeregu nagich szkieletów; to dziś przyjęci chorzy. Od dawna już przestałem usiłować zrozumieć cokolwiek. Jestem

zresztą tak zmęczony staniem na zranionej i nie opatrzonej jeszcze nodze, tak głodny i zziębnięty, że na nic już nie zwracam uwagi. Może to być równie dobrze ostatni mój dzień, a ten pokój może jest komorą gazową, o której wszyscy mówią, cóż mogę na to poradzić? Najlepiej oprzeć się o ścianę, zamknąć oczy i czekać. Sąsiad mój nie jest chyba Żydem. Nie jest obrzezany, a poza tym

(to jedna z niewielu rzeczy, których zdołałem się nauczyć dotąd) tak jasna skóra, tak wyraziste rysy i masywna budowa ciała są charakterystyczne dla Polaków nie-Żydów. Jest o całą głowę wyższy ode mnie, ale wyraz twarzy ma dosyć dobroduszny, jaki miewają

tylko ci, co nie zaznali głodu. Spróbowałem go zapytać, czy nie wie, kiedy pozwolą nam wejść. Odwrócił się do pielęgniarza; rozmawiali ze sobą i śmiali się, nie

odpowiadając, jakby mnie tam nie było; potem jeden z nich wziął mnie za rękę, odczytał numer i obaj zaczęli się śmiać jeszcze

głośniej. Wszyscy wiedzą, że 174000 mają Żydzi włoscy: znani powszechnie Żydzi włoscy, przywiezieni przed dwoma miesiącami, sami adwokaci i doktorzy. Było ich więcej niż stu, a zostało

zaledwie czterdziestu; to ci, co nie umieją pracować, pozwalają się okradać z chleba i dostają policzki od rana do wieczora; Niemcy

nazywają ich zwei linke Hände (dwie lewe ręce) i nawet Żydzi polscy gardzą nimi, gdyż nie umieją mówić w jidysz.

Pielęgniarz pokazuje tamtemu moje łopatki, jakbym był trupem w sali anatomicznej, dotyka powiek, obrzękłych policzków i s aczałej szyi, pochyla się, naciska palcem moją łydkę i pokazuje tamtemu

zagłębienie, które palec odciska w bladej skórze jak z wosku. Tymczasem pielęgniarz, zdaje się, skończył swój wykład w języku, którego nie rozumiem i który brzmi dla mnie strasznie; zwraca się do mnie i niby po niemiecku, współczująco, streszcza swą diagnozę: – Du Jude kaputt. Du schnell Krematorium fertig10.

Minęło jeszcze parę godzin, zanim wzięto wszystkich zgłoszonych,

dostarczono im koszul i wpisano do kartoteki. Ja jak zwykle byłem ostatni; jakiś typ w nowiutkim pasiaku prosto spod igły spytał mnie,

gdzie się urodziłem, jaki zawód miałem „w cywilu”, czy mam dzieci, jakie choroby przechodziłem: nieskończona masa pytań; na co one

są potrzebne? Wszystko jest precyzyjnie zainscenizowane, żeby z nas zadrwić. To ma być szpital? Każą nam stać nago i zadają pytania. Nareszcie i przede mną otworzyły się drzwi i mogłem wejść do

dormitorium. Tu również, jak i wszędzie, trzypiętrowe prycze w trzech szeregach poprzez cały barak, przedzielone wąziutkimi korytarzami. Pryczy jest sto pięćdziesiąt, chorych około dwustu pięćdziesięciu: po dwóch zatem na każdej pryczy. Chorzy na wyższych pryczach, z su tem tuż nad głową, z trudem mogą usiąść; wychylają się z ciekawością, aby zobaczyć nowo przybyłych. To najbardziej

interesująca chwila w ciągu dnia: można zawsze odnaleźć jakiegoś

znajomego. Mnie przypadła prycza nr 10; cudownie! Jest próżna. Wyciągam się z rozkoszą; pierwszy raz, odkąd jestem w obozie, mam całą pryczę dla siebie. Nie upłynęło ani dziesięć minut, a już spałem pomimo głodu.

Życie w Ka-Be jest przedprożem piekła. Niewygody są tu względnie niewielkie, jeżeli nie brać pod uwagę głodu i cierpień związanych z chorobą. Nie jest zimno, nie pracuje się i – o ile nie popełni się jakiegoś większego uchybienia – nie jest się bitym.

Pobudka jest o czwartej również dla chorych; trzeba zasłać łóżko i umyć się, ale nie ma wielkiego pośpiechu i rygoru. O pół do siódmej roznoszą chleb; można go wygodnie krajać na cienkie kromeczki i leżąc jeść spokojnie, potem można pospać aż do chwili roznoszenia południowego

rosołu.



do

szesnastej

trwa

Mittagsruhe,

wypoczynek popołudniowy, o szesnastej jest często wizyta lekarska i opatrunki, trzeba wówczas zejść z pryczy, zdjąć koszulę i ustawić się

w kolejce do lekarza. Wieczorny posiłek też roznoszą do łóżek, po czym o dwudziestej pierwszej wszystkie światła gasną, z wyjątkiem matowej lampki pielęgniarza nocnego, i ma być cisza.

…Pierwszy raz, odkąd jestem w obozie, pobudka wyrywa mnie z głębokiego snu, a przebudzenie jest powrotem z nicości. Podczas rozdziału chleba słychać przez okna z daleka, w ciemnościach, jak orkiestra zaczyna grać; to nasi zdrowi towarzysze wychodzą w marszu do pracy.

W Ka-Be muzyki nie słychać dobrze; dochodzi tu tylko natrętne i monotonne walenie w bęben i czynele, a frazy muzyczne dają się

słyszeć jedynie urywkami, jak je wiatr niesie. Patrzymy na siebie wzajemnie z łóżek, bo dla nas wszystkich ta muzyka jest czymś

piekielnym. Motywów melodycznych jest zaledwie kilka, tuzin najwyżej, codziennie, rano i wieczór te same: marsze i piosenki ludowe, tak

drogie każdemu Niemcowi. Wryły się w nasze mózgi, będą ostatnią rzeczą z lagru, o jakiej zapomnimy: są one głosem lagru,

akustycznym wyrazem jego geometrycznego szaleństwa, wyrazem niezłomnej woli „panów”: unicestwić nas najpierw jako ludzi, by później z wolna dobić. Słuchamy tej muzyki i wiemy, że towarzysze tam, we mgle,

maszerują jak automaty; ich dusze są martwe, a muzyka, zastępując ich własną wolę, pcha ich jak wiatr zeschłe liście. Nie istnieje już wola; każde uderzenie tętna przemienia się w krok, w odruchowy skurcz zmęczonych mięśni. Udało się to osiągnąć Niemcom.

Tamtych jest dziesięć tysięcy, a są tylko jednym szarym mechanizmem, mają ściśle wyznaczoną funkcję; nie myślą i niczego nie pragną: maszerują. Przy marszu wychodzących i wracających nie brak nigdy

esesmanów. Któż mógłby im zabronić asystowania przy tej

choreogra i przez nich wymyślonej, przy tym tańcu ludzi martwych, szereg za szeregiem wyłaniających się z mgły i wchłanianych przez mgłę? Jakiż bardziej konkretny dowód ich zwycięstwa?

Ci z Ka-Be znają te wyjścia i powroty z pracy, ten niekończący się hipnotyczny rytm, który zabija myśl i zagłusza ból; doświadczyli już

tego i doświadczą jeszcze. Ale trzeba było wyjść z tego zaczarowanego kręgu, usłyszeć tę muzykę z zewnątrz, tak jak

słyszeliśmy ją w Ka-Be i jak teraz ją wspominamy, po wyzwoleniu i powrocie do życia: nie poddając się jej, nie podporządkowując – aby zrozumieć, czym ona była, aby zrozumieć, w jak dobrze przemyślanym celu Niemcy stworzyli ten potworny rytuał i dlaczego

dziś jeszcze, kiedy przyjdzie nam na pamięć któraś z tych niewinnych melodii, krew ścina się nam w żyłach i zdajemy sobie sprawę, że powrót z Auschwitz był nie byle jakim szczęściem. Mam dwóch sąsiadów na pryczy. Całymi dniami i nocami leżą tuż przy sobie, ciało przy ciele, spleceni ze sobą, jak ryby w zodiaku, tak że każdy z nich ma nogi drugiego obok swej głowy.

Jeden z nich to Walter Bonn, uprzejmy i dosyć wykształcony Holender. Widzi, że nie mam czym ukroić chleba, pożycza mi swego

noża, potem o arowuje się sprzedać mi go za pół racji chleba. Ale ja się targuję i w końcu odmawiam, bo myślę, że w Ka-Be zawsze mi ktoś pożyczy, a w obozie nóż kosztuje tylko trzecią część racji. Mimo to Walter nie przestaje być uprzejmy i w południe, po

zjedzeniu zupy, wylizuje swą łyżkę (takie są bowiem zasady przed pożyczeniem jej: wyczyścić ją, a zarazem nie marnować resztek zupy, jakie do niej przywarły), po czym ochoczo podaje mi ją. – Na co jesteś chory, Walter? – Na Körperschwache – organiczny

zanik sił. Najgorsza choroba: nie da się jej leczyć, a niebezpiecznie jest wchodzić do Ka-Be z taką diagnozą. Gdyby nie obrzęk stawów skokowych, utrudniający marsz do pracy, nigdy by się tu nie zgłosił. O niebezpieczeństwach tego rodzaju mam jeszcze słabe pojęcie. Wszyscy mówią o nich wymijająco, aluzyjnie, a kiedy zadam jakieś pytanie, patrzą na mnie i milczą. Więc to prawda, co słyszy się o selekcjach, gazie, krematorium?

Krematorium. Drugi, sąsiad Waltera, budzi się nagle i gwałtownie

siada: kto mówi o krematorium? Co się stało? Czemu nie dadzą człowiekowi spać spokojnie? Jest to Żyd polski, albinos, niemłody już, o wychudłej i dobrodusznej twarzy. Nazywa się Szmulek, jest kowalem. Walter objaśnia go krótko. Aha, więc der Italeyner nie wierzy w selekcje? Szmulek chciałby mówić po niemiecku, ale mówi w jidysz; z trudem go rozumiem i tylko dlatego, że się o to bardzo stara. Daje znak Walterowi, aby

umilkł: on mi to wytłumaczy. – Pokaż mi swój numer: 174517. Tę numerację wprowadzono dopiero przed osiemnastu miesiącami i dotyczy ona tylko Auschwitz i obozów przyległych. Tu, w Bunie-Monowicach, jest nas teraz dziesięć tysięcy; z Auschwitz i Birkenau może trzydzieści tysięcy. Wo sind die Andere?11

– Może przeniesieni do innych obozów…? – podsuwam. Szmulek potrząsa głową i zwracając się do Waltera:

– Er will nix verstayen12. Ale niedługo dane mi było zrozumieć, i to właśnie kosztem Szmulka. Tego wieczoru otwarto drzwi baraku, jakiś głos krzyknął – Achtung! – i wszelkie odgłosy ucichły: zapadła grobowa cisza. Weszli dwaj esesmani (jeden z nich miał dużo naszywek, może o cer?), ich kroki rozlegały się po baraku, jakby był całkiem pusty, rozmawiali z naczelnym lekarzem, który podał im rejestr, pokazując coś tu i tam. O cer zanotował w notesie. Szmulek dotyka moich kolan: – Pass’ auf, pass’ auf! O cer w towarzystwie lekarza krąży w milczeniu i beztrosko między pryczami; w ręce ma pejcz, uderza nim brzeg kołdry

zsuwającej się z wyższej pryczy; chory szybko poprawia ją. O cer idzie dalej. Zbliża się do chorego o żółtej twarzy, zrywa z niego kołdrę, tamten trzęsie się ze strachu, o cer maca mu brzuch, mówi – Gut, gut – i idzie dalej. Teraz spojrzał na Szmulka: wyjmuje notes, sprawdza numer łóżka i numer tatuażu. Z góry widzę wszystko dobrze: zrobił krzyżyk przy

numerze Szmulka. Po czym poszedł dalej. Patrzę teraz na Szmulka, lecz spoza niego widzę oczy Waltera i nie pytam o nic. Następnego dnia zamiast zwykłej grupy ozdrowieńców

wyprowadzono dwie osobne grupy. Pierwszych ogolono, ostrzyżono i kazano im wziąć prysznic. Drudzy wyszli tak, jak stali: z zarostem, bez świeżych opatrunków, bez prysznicu. Nikt nie pożegnał tych ostatnich, nikt nie przekazał przez nich wiadomości dla zdrowych towarzyszy. Do tej grupy należał Szmulek. W ten sposób dyskretnie i taktownie, bez pompy i bez złości, w

barakach Ka-Be codziennie odbywa się rzeź i pochłania to tego, to tamtego. Szmulek, wychodząc, zostawił mi nóż i łyżkę; obaj z Walterem staraliśmy się nie patrzeć na siebie i dłuższy czas milczeliśmy. Potem Walter spytał mnie, jakim sposobem racja

chleba wystarcza mi na tak długo, i wyjaśnił, że on zwykle kraje swój chleb wzdłuż, przez co plasterki są szersze i łatwiej można rozsmarować na nich margarynę. Walter wyjaśnia mi wiele rzeczy: Schonungsblock to znaczy barak wypoczynkowy, leżą tu tylko chorzy lub rekonwalescenci albo

niepotrzebujący leczenia. Wśród nich przynajmniej pięćdziesięciu z dyzenterią, mniej lub więcej poważną.

U tych chorych przeprowadza się kontrolę co trzeci dzień. Ustawiają się w kolejce wzdłuż korytarza, na którego końcu znajdują się dwie miedniczki blaszane i stoi pielęgniarz z kartoteką, zegarkiem i ołówkiem. Chorzy podchodzą dwójkami i muszą

udowodnić na miejscu i od razu, że ich biegunka jeszcze trwa: mają na to wyznaczoną dokładnie jedną minutę. Po czym przedstawiają wynik pielęgniarzowi, który go obserwuje i bada; miedniczki szybciutko zostają obmyte w specjalnym kuble i już nadchodzą dwaj następni. W szeregu czekających niektórzy skręcają się z wysiłku, aby zatrzymać cenny dowód choroby jeszcze przez dwadzieścia, przez dziesięć minut; inni, o wyczerpanych zasobach, napinają muskuły w

odwrotnym wysiłku. Pielęgniarz asystuje przy tym obojętnie, gryząc ołówek i rzucając spojrzenie to na zegarek, to na świeżo zaprezentowane mu próbki. W wypadkach wątpliwych zabiera miedniczkę i zanosi do kontroli lekarzowi. Miałem wizytę: odwiedził mnie rzymianin, Piero Sonnino. – Wiesz, jak go nabrałem? – Piero ma bardzo lekkie zapalenie jelita cienkiego, jest tu już od dwudziestu dni, czuje się dobrze,

wypoczywa i tyje, gwiżdże na selekcje i postanowił za wszelką cenę pozostać w Ka-Be do końca zimy. Metodę zastosował następującą: ustawia się w kolejce za jakimś autentycznie chorym na dyzenterię, który zapewnia powodzenie imprezie: gdy zbliża się kolej chorego,

proponuje mu współpracę (w zamian za zupę lub chleb) i jeżeli tamten się zgadza, korzystając z momentu nieuwagi pielęgniarza,

zamienia miedniczki w tłoku i sprawa skończona. Piero zdaje sobie sprawę, że ryzykuje, ale dotąd zawsze mu się udawało. Ale życie w Ka-Be to jeszcze nie to. Nie krytyczne chwile selekcji, nie groteskowe epizody kontroli biegunki czy wszy, nawet nie choroby.

Ka-Be to lagier bez większych niewygód. Dlatego kto ma w sobie jeszcze choć ziarenko sumienia, tam budzi się w nim sumienie; dlatego podczas nieskończenie długich pustych dni mówi się tam nie o głodzie i pracy, i zdarza się, że zastanawiamy się nad tym, co z nas zrobiono, ile nam odebrano i czym jest życie. W Ka-Be, w tym nawiasie względnego spokoju, nauczyliśmy się, jak bardzo kruchą rzeczą jest nasza osobowość, o ile bardziej zagrożona niż nasze życie; a starożytni mędrcy zamiast upominać nas „pamiętaj, że musisz umrzeć”, lepiej byliby zrobili, przypominając nam o tym dużo większym niebezpieczeństwie, jakie nam zagraża. Gdyby z wnętrza lagru mogło się do wolnych ludzi przedostać orędzie, brzmiałoby ono tak: „Starajcie się nie przeżywać tego w naszych domach, na co nas tu skazują”. Gdy się pracuje, cierpi i nie ma czasu na myślenie, nasze domy są zaledwie cieniem wspomnienia. Lecz tu mamy dla siebie czas:

chodzimy od pryczy do pryczy pomimo zakazu, składamy sobie wizyty i rozmawiamy. Drewniany barak, zatłoczony cierpiącymi ludźmi, jest pełen słów, wspomnień i innego cierpienia. Heimweh nazywa się po niemiecku to cierpienie: to piękne słowo, gdyż oznacza ono tęsknotę za domem. Wiemy, skąd przyszliśmy; wspomnienia świata zewnętrznego ścigają nas we snach i na jawie, spostrzegamy ze zdumieniem, że nie

zapomnieliśmy niczego, każde wywołane pamięcią wspomnienie staje przed nami w całej swej bolesnej wyrazistości. Dokąd jednak idziemy, nie wiemy. Może zdołamy przezwyciężyć choroby, uniknąć selekcji, może nawet przetrzymamy zżerającą nas

pracę i głód. I co potem? Tutaj chwilowo z dala od przekleństw i ciosów możemy wejść w siebie i rozważać, a wówczas staje się jasne, że nie wrócimy. Przyjechaliśmy tu w zaplombowanych wagonach, widzieliśmy odchodzące w nicość nasze żony i dzieci, jak niewolnicy dreptaliśmy setki razy tam i z powrotem w milczącym trudzie, martwi w duszy, choć jeszcze nie tknięci anonimową śmiercią. Nie, my nie wrócimy. Stąd nie powinien wyjść nikt, kto mógłby zanieść światu wraz ze znamieniem wypalonym na skórze złą nowinę: ile potrzeba było w Auschwitz odwagi człowiekowi, aby pozostał człowiekiem.

 

NASZE

NOCE

Po trzech tygodniach pobytu w Ka-Be, ponieważ moja rana

praktycznie była zaleczona, ku mej wielkiej przykrości zostałem zwolniony. Sama ceremonia wyjścia jest prosta, lecz pociąga za sobą nieprzyjemny i niebezpieczny okres urządzenia się na nowo. Kto nie rozporządza odpowiednim poparciem, ten po wyjściu z Ka-Be nie wraca do swego poprzedniego bloku i komando, lecz, na zasadzie nie znanych mi kryteriów, zostaje przydzielony do jakiego bądź

innego baraku i skierowany do jakiejkolwiek innej pracy. Co więcej, z Ka-Be wychodzi się nago; dostaje się okrycie i buty „nowe” (to znaczy nie te, w których się weszło), należy więc szybko i zręcznie dostosować je do własnej osoby, co wymaga trudu i wydatków. Trzeba znowu sprokurować sobie łyżkę i nóż; wreszcie – i to jest najważniejsze – czuje się człowiek jak intruz w nieznanym środowisku, wśród nigdy dotąd nie widzianych i wrogich

towarzyszy, i podlega różnym kapo, których charakteru nie zna, trudno więc jest ustrzec się przed nimi. Zdolność ludzka do wykopania sobie własnej jamy, wynalezienia schowka, wzniesienia wokół siebie cienkiej choćby bariery ochronnej jest godna podziwu i zasługiwałaby na specjalne pogłębione studium. Chodzi tu o żmudną i staranną pracę dostosowania się, częściowo bierną i podświadomą, częściowo czynną: wbicie gwoździa nad pryczą, by zawiesić na nim buty na noc; zawarcie cichego paktu o nieagresji z sąsiadami; wyczucie i

zaakceptowanie praw i zwyczajów poszczególnego komando i poszczególnego bloku. Dzięki tej pracy po kilku tygodniach zdoła się osiągnąć pewną równowagę, pewien stopień bezpieczeństwa wobec niespodzianek; gniazdo jest już gotowe, uraz obcości przezwyciężony.

Ale człowiek, który wychodzi z Ka-Be nagi i prawie zawsze niedostatecznie wyleczony, czuje się jak wystrzelony w ciemną i zimną przestrzeń kosmiczną. Spodnie zeń opadają, buty uciskają, koszula nie ma guzików. Szuka kontaktu z ludźmi, a oni odwracają się tyłem. Jest bezbronny i wrażliwy jak noworodek, a jednak rano będzie musiał maszerować do pracy. W takich oto jestem warunkach, kiedy pielęgniarz po wypełnieniu niekończącego się, przepisowo administracyjnego rytuału powierzył

mnie opiece Blockältestera bloku 45. Nagła myśl napełnia mnie radością: miałem szczęście, przecież to jest blok Alberta! Alberto jest moim najlepszym przyjacielem. Ma zaledwie dwadzieścia dwa lata, o dwa młodszy ode mnie, ale nikt z nas, Włochów, nie wykazał takiej jak on umiejętności dostosowania się. Alberto wszedł do lagru z podniesionym czołem i żyje w nim nieskażony i nie zepsuty. Wcześniej niż wszyscy zrozumiał, że tutejsze życie jest walką; nie pozwolił sobie na pobłażliwość, nie tracił czasu na obwinianie ani litowanie się nad sobą i innymi, ale od pierwszego dnia wyszedł na pole bitwy. Inteligencja i instynkt są mu pomocą: rozumie słusznie, czasem nie rozumie wcale, a i tak ma rację. Pojmuje wszystko w lot: zna słabo francuski, a rozumie, co mówią do niego Niemcy i Polacy. Odpowiada po włosku i na migi, a wszyscy rozumieją go i wszystkim jest sympatyczny. Walczy o swoje życie, a mimo to jest przyjacielem wszystkich. „Wie”, kogo należy

przekupić, kogo należy unikać, kogo można wzruszyć, przed kim trzeba się mieć na baczności.

A mimo wszystko (i dlatego jeszcze dzisiaj we wspomnieniu jest mi drogi i bliski) nie znikczemniał. Widziałem i zawsze widzę w nim rzadki typ człowieka silnego i łagodnego, którego nie imają się ciemne moce. Nie udało mi się jednak spać na jednej pryczy z nim i nawet jemu się to nie udało, mimo że w bloku 45 cieszy się już pewną popularnością. Szkoda, gdyż mieć w łóżku towarzysza, do którego ma się zaufanie lub z którym przynajmniej można się porozumieć,

daje nieoszacowane korzyści; a ponadto teraz jest zima i noce długie, a z chwilą, gdy jesteśmy zmuszeni wymieniać z kimś wzajemnie pot, ciepłotę i wyziewy pod tym samym kocem, na przestrzeni siedemdziesięciu centymetrów szerokości, jest rzeczą pożądaną, aby tym kimś był przyjaciel. W zimie noce są długie i wolno nam spać znacznie dłużej. Wrzawa w bloku cichnie z wolna; przeszło godzinę temu ukończono wydawanie posiłku wieczornego i tylko jeszcze jakiś uparciuch drapie zawzięcie czyste już dno menażki, oglądając ją

dokładnie pod lampą, uważnie i ze zmarszczonym czołem. Inżynier Kardos krąży od pryczy do pryczy, opatrując zranione stopy i ropiejące odciski, to jest jego specjalność, nie ma nikogo, kto nie zrezygnowałby chętnie z kromki chleba za ulgę w cierpieniu, jakie sprawiają rany krwawiące za każdym krokiem przez cały dzień, i w taki uczciwy sposób inżynier Kardos rozwiązał swój problem życiowy.

Tylnymi drzwiczkami, ukradkiem i rozglądając się dokoła

ostrożnie, wsunął się bajarz śpiewak. Usiadł na pryczy Wachsmana i zaraz zebrała się dokoła niego gromadka milczących i pilnie słuchających. On śpiewa niekończącą się rapsodię w jidysz, zawsze tę samą, w rymowanych czterowierszach, pełną melancholijnej i

przejmującej rezygnacji (albo może dlatego ją taką zapamiętałem, że wtedy i w takim miejscu ją słyszałem?); sądząc z tych niewielu słów, jakie rozumiem, musiała to być pieśń przez niego samego skomponowana, w której zamknął całe życie lagru, z najdrobniejszymi szczegółami. Niektórzy wspaniałomyślnie wynagradzają go szczyptą tytoniu lub kawałkiem drutu, inni słuchają w skupieniu, lecz nic nie dają. Na koniec rozbrzmiewa jeszcze wezwanie do ostatniej czynności dziennej: – Wer hat kaputt die Schuhe? – (kto ma podarte buty?) i natychmiast zrywa się z hałasem czterdziestu do pięćdziesięciu pretendentów do wymiany, którzy z rozpaczliwym pośpiechem rzucają się do Tagesraum, wiedząc doskonale, że, w najlepszym wypadku, jedynie dziesięciu pierwszych zostanie zaspokojonych. Potem nastaje cisza. Światło gaśnie po raz pierwszy na kilka sekund dla uprzedzenia krawców, aby odłożyli cenną igłę i nitkę, potem rozlega się daleki głos dzwonu, wówczas przychodzi zainstalować się straż nocna i wszystkie światła de nitywnie gasną. Pozostaje nam tylko rozebrać się i położyć. Nie wiem, kim jest mój sąsiad; nie jestem nawet pewien, że jest to zawsze ta sama osoba, gdyż nigdy nie widziałem jego twarzy, chyba tylko przez kilka sekund w zgiełku porannym, tak że znacznie lepiej znam jego plecy i nogi niż twarz. Nie pracuje w moim komando i przychodzi na pryczę dopiero w ostatniej chwili; owija się kocem,

pchnięciem kościstych bioder odsuwa mnie na bok, odwraca się plecami i od razu zaczyna chrapać. Przylegam grzbietem do jego grzbietu i robię, co mogę, by zdobyć dla siebie przyzwoity odcinek siennika; naciskam lędźwiami stopniowo jego lędźwie, potem

odwracam się i próbuję odepchnąć go kolanami, ujmuję jego nogi w kostkach i usiłuję położyć je nieco dalej, żeby nie mieć jego stóp na swej twarzy; ale wszystko na próżno, jest znacznie cięższy ode mnie i śpi kamiennym snem. Wówczas rezygnuję z wszelkich wysiłków i, unieruchomiony, muszę leżeć połową ciała na krawędzi łóżka. Jestem jednak tak zmęczony i otępiały, że wkrótce zapadam także w sen i śni mi się, że śpię na torze kolejowym. Pociąg właśnie ma nadejść: słychać sapanie lokomotywy, którą jest mój sąsiad. Nie śpię jeszcze tak głęboko, aby nie orientować się w podwójnym charakterze lokomotywy. Jest to właśnie ta lokomotywa, co ciągnęła dzisiaj w Bunie wagony, które kazano nam wyładowywać: poznaję ją po tym, że tak jak kiedy ona przejeżdżała obok nas, czuje się teraz ciepło promieniujące z jej czarnej paszczy. Sapie, jest coraz bliższa, już-już ma wjechać na mnie, a tymczasem wcale się nie zbliża. Mój sen jest bardzo lekki, jak gaza, jeżeli

zechcę, mogę go rozerwać. Zrobię to, chcę go rozerwać, w ten sposób uwolnię się od torów. Zrobiłem to więc i jestem rozbudzony: ale nie całkiem rozbudzony, tylko trochę bardziej, wdrapałem się na wyższy stopień schodów pomiędzy podświadomością a świadomością. Oczy mam zamknięte i nie chcę ich otwierać, aby sen nie umknął, ale mogę rozróżniać dźwięki: ten daleki gwizd – jestem pewny, że jest prawdziwy – nie wydaje go lokomotywa ze snu, brzmi on obiektywnie: to gwizd dochodzący z Decauville, z

warsztatu, który pracuje nawet nocą. Długa silna nuta, potem druga, niższa o pół tonu, potem znów pierwsza, lecz krótka i urwana. Ten gwizd jest rzeczą ważną, w pewnym sensie podstawową: tak często

słyszeliśmy go w skojarzeniu z trudem pracy i cierpieniem obozowym, że stał się ich symbolem i bezpośrednim wyobrażeniem, jak niektóre melodie i niektóre zapachy. Jest tu moja siostra i któryś nie określony bliżej przyjaciel, i wielu innych ludzi. Wszyscy słuchają, a ja opowiadam im właśnie o tym: o gwiździe w trzech tonacjach, o twardym łóżku, o sąsiedzie, którego chciałbym odsunąć, ale boję się go zbudzić, gdyż jest silniejszy ode mnie. Opowiadam również nieskładnie o naszym głodzie, o kontroli wszy i o kapo, który mnie uderzył w nos, a potem kazał mi iść się obmyć, bo krwawiłem. Być we własnym domu, wśród przyjaznych osób, jest nadzwyczajną, niewyrażalną, wprost zyczną radością; lecz nie mogę nie zauważyć, że moje otoczenie nie słucha mnie. Przeciwnie, wszyscy zachowują się obojętnie: mówią między sobą bezładnie o swych sprawach, jakby mnie tam nie było. Siostra patrzy na mnie, wstaje i wychodzi bez słowa. Wówczas ogarnia mnie rozpaczliwy smutek, taki, jak na pół zapomniane smutki wczesnego dzieciństwa: jest to ból w stanie czystym, nie złagodzony poczuciem rzeczywistości ani zewnętrznymi okolicznościami, podobny do bólu, jaki sprawia, że dzieci płaczą; lepiej jeszcze raz wypłynąć na powierzchnię, ale tym razem zdecydowanie otwieram oczy, aby samego siebie upewnić, że naprawdę obudziłem się. Sen jest tuż obok mnie, jeszcze ciepły, a ja, mimo że już rozbudzony, ciągle pełen jestem tej udręki; i wtedy zdaję sobie sprawę, że to nie jest jaki bądź przypadkowy sen, lecz że odkąd tu

jestem, miałem go nie raz, ale wiele razy, z drobnymi zmianami, jeśli chodzi o otoczenie i szczegóły. Mam już zupełnie jasne myśli i

przypominam sobie nawet, że opowiedziałem go Albertowi, a on mi się – ku mojemu zdziwieniu – zwierzył, że takie są również jego sny i wielu innych, może nawet wszystkich. Dlaczego tak się dzieje? Dlaczego codzienny ból przetwarza się w naszych snach tak stale, w tę samą zawsze scenę niewysłuchanego opowiadania? Tak rozmyślając, usiłuję skorzystać z chwilowego przebudzenia, by strząsnąć z siebie resztki poprzedniego nękającego odrętwienia i nie ryzykować następnego snu w tym samym rodzaju. Siadam skulony w ciemnościach, rozglądam się dokoła i nasłuchuję. Słychać oddechy i chrapanie śpiących, ktoś jęczy i mówi przez

sen. Inni cmokają ustami i poruszają szczękami. Śnią o jedzeniu; ten sen również jest ogólny. Jest to okrutny sen – ten, kto stworzył mit o

Tantalu, musiał go znać. Nie tylko że widzi się potrawy, ale czuje się je pod dotknięciem dokładnie i konkretnie, czuje się ich woń silną i pożywną; ktoś przysuwa je już do ust, potem jakaś okoliczność, za każdym razem inna, sprawia, że czynność jedzenia nie dochodzi do skutku. Wówczas sen rozpływa się i rozkłada na elementy pierwsze, lecz natychmiast nawiązuje się z powrotem i rozpoczyna od nowa podobny, choć zmieniony: i tak bez przerwy u każdego z nas każdej nocy i przez całą noc.

Musiała już minąć dwudziesta trzecia, gdyż pielgrzymka do kubła, pod bokiem strażnika nocnego, przybiera na sile. Jest to wstrętna i haniebna męczarnia: co dwie, trzy godziny musimy wstawać, by pozbyć się nadmiaru wody, którą we dnie byliśmy zmuszeni pochłonąć pod postacią zupy, aby zaspokoić głód: tej samej wody,

która wieczór wzdyma nasze nogi i policzki, nadając wszystkim zjonomiom ohydne podobieństwo, i której wyeliminowanie staje się wyczerpującą pracą dla nerek. Nie chodzi tylko o procesję do kubła; prawo nakazuje, aby ostatni

użytkownik kubła poszedł wypróżnić go do latryny; to samo prawo zakazuje wychodzić w nocy z baraku inaczej jak w nocnym stroju (koszuli i kalesonach) i po wręczeniu numeru strażnikowi. Z czego wynika, że strażnik będzie się starał zwolnić od tego zajęcia swych przyjaciół, rodaków i prominentów; dodać jeszcze należy, że

weterani obozowi mają tak wyczulone zmysły, że nawet leżąc na swych pryczach potra ą znakomicie, tylko na podstawie dźwięku kubła rozpoznać, czy poziom osiągnął już niebezpieczną granicę, czy jeszcze nie, dlatego prawie zawsze udaje im się uniknąć

wypróżnienia. Toteż kandydatów do obsługi kubła jest w każdym baraku ilość dość ograniczona, podczas gdy litrów do wylania jest co najmniej dwieście, kubeł więc musi być wypróżniany około dwudziestu razy w ciągu nocy.

Wynika z tego, że nam, niedoświadczonym i nieuprzywilejowanym, przypada to zadanie każdej nocy, gdy konieczność każe nam korzystać z kubła. Strażnik nocny niespodziewanie wyskakuje ze swego kąta, chwyta nas, bazgrze nasz

numer, wręcza nam drewniane chodaki i kubeł i wypycha na śnieg drżących z zimna i rozespanych. Musimy wlec się do latryny ze wstrętnie gorącym kubłem, który uderza nas po nagich nogach;

wypełniony jest do ostatecznych granic, nie da się przeto uniknąć, aby przy każdym ruchu trochę płynu nie przelało się nam na nogi,

tak że jakkolwiek ta funkcja jest odrażająca, zawsze jednak wolimy wykonywać ją sami, niżby miał to robić nasz sąsiad z pryczy.

Tak wloką się nasze noce. Męka Tantala, sen o opowiadaniu wczepione są w tkaninę pomieszanych niewyraźnie obrazów: udręka dzienna, złożona z głodu, kopniaków, zimna, zmęczenia, strachu i

niepożądanej wspólnoty, przemienia się nocą w bezkształtne i niesamowicie gwałtowne koszmary, jakie na wolności zdarzają się

jedynie w malignie. Co chwila budzimy się zmrożeni strachem, drżąc na całym ciele, pod wpływem rozkazu wykrzyczanego wściekłym głosem, w niezrozumiałym języku. Procesja do kubła i

stukot gołych pięt o podłogę przemieniają się w inną symboliczną procesję: idziemy, my, szarzy i jednakowi, mali jak mrówki i wielcy aż do gwiazd, przyciśnięci jeden do drugiego, niezliczeni na całej przestrzeni równiny aż po kres horyzontu; niekiedy zlani w jedną

całość, wklejeni i wduszeni w jedną bolesną miazgę; kiedy indziej bez początku i końca, aż do oślepiającego zawrotu głowy i fali nudności podchodzącej z wnętrzności do gardła; dopóki głód, zimno lub pełny pęcherz nie wprowadzą naszych snów w zwykłe schematy.

Na próżno staramy się, gdy niewygody lub sam koszmar zbudzi nas, rozwikłać jego poszczególne elementy i wypędzić je poza sferę

obecnego stanu świadomości, aby obronić sen przed ich wtargnięciem, zaledwie oczy się zamkną, a już mózg, niezależnie od naszej woli, na nowo zabiera się do pracy: krąży i brzęczy, ani na moment nie spocznie, wytwarza jakieś straszne zjawy i symbole, bez przerwy je kreśli i miota nimi na szarej mgle ekranu naszych snów.

Ale przez cały czas, jak noc długa, poprzez całą tę plątaninę snu, jawy i koszmaru, czuwa oczekiwanie i strach przed pobudką; za pomocą znanej niejednemu tajemniczej właściwości potra my, mimo że bez zegarków, z dużym prawdopodobieństwem przewidzieć jej dźwięk. W chwili pobudki, która zmienia się w

zależności od pory roku, lecz zawsze odbywa się grubo przed świtem, długo dzwoni dzwonek obozowy i wówczas w całym baraku straż nocna przystępuje do działania, zaświeca światła, wstaje, przeciąga się i wygłasza codzienny wyrok: Aufstehen – lub częściej

po polsku: – Wstawać. Bardzo niewielu tylko czeka na „wstawać”, śpiąc: jest to moment tak dojmującego bólu, że najtwardszy sen odpływa przy jego

zbliżaniu się. Strażnik nocny wie o tym i dlatego nie wymawia tego słowa tonem rozkazującym, ale cichym i łagodnym jak ktoś, kto wie, że wszystkie uszy czekają na to oznajmienie, że każdy usłyszy je i wysłucha.

Obce słowo zapada jak kamień na dno naszych dusz. „Wstawać”: złudna bariera ciepłych koców, wątły pancerz snu, ta – chociaż męcząca – ale jednak ucieczka nocna, wszystko to rozpada się w kawałki i znów jesteśmy bezlitośnie trzeźwi, narażeni na obelgi,

okrutnie nadzy i podatni na razy. Zaczyna się nowy dzień jak każdy inny, a tak długi, że nie potra my nawet logicznie wyobrazić sobie jego kresu, tyle zimna, głodu i utrudzenia dzieli nas od niego: dlatego lepiej skoncentrować uwagę i pragnienie na plasterku

ciemnego chleba, który jest mały, ale za godzinę będzie na pewno nasz, i przez pięć minut, dopóki go nie pożremy, stanowić będzie wszystko, co prawa miejscowe pozwalają nam posiadać.

„Wstawać” wznieca huragan: w całym baraku powstaje od razu szaleńczy ruch – każdy wdrapuje się w górę i schodzi na dół,

zaściela swą pryczę i równocześnie usiłuje się ubrać jak najprędzej, aby żadnej ze swoich rzeczy nie zostawić bez dozoru; pokój wypełnia matowa chmura kurzu; zręczniejsi łokciami przepychają się przez tłok, aby zdążyć do umywalki i latryny, zanim uformuje się

tam kolejka. Natychmiast wpadają zamiatacze i szturchając i krzycząc, wypychają wszystkich na zewnątrz. Kiedy zasłałem pryczę i ubrałem się, schodzę na podłogę i wciągam buty. Wówczas otwierają mi się rany na nogach i tak zaczyna się nowy dzień.

 

PRACA

Przed Resnykiem spał ze mną Polak, którego nazwiska nikt nie znał; był łagodny i małomówny, miał dwie stare rany na goleni i w nocy wydawał z siebie przykry odór, prócz tego chorował na pęcherz,

więc budził się i mnie budził osiem do dziesięciu razy w ciągu nocy. Pewnego wieczoru zostawił mi na przechowanie rękawiczki i poszedł do szpitala. Przez pół godziny łudziłem się, iż kwatermistrz zapomni, że zostałem sam na pryczy, ale kiedy dzwonek nakazał już ciszę, prycza zatrzęsła się i jakiś długi i czerwony typ z numerem

Francuzów z Drancy wpakował się do mnie. Klęską jest mieć wysokiego towarzysza łóżka, gdyż oznacza to straconą noc; a mnie zawsze tra ają się wysocy partnerzy, gdyż

jestem niski, a dwaj wysocy nie mogą spać razem. Tymczasem od razu okazało się, że mimo to Resnyk nie był złym towarzyszem. Mówił mało i uprzejmie, był czysty, nie chrapał, wstawał w nocy nie więcej jak dwa razy i zawsze bardzo delikatnie. Rano sam zao arował się ze słaniem łóżka (jest to operacja skomplikowana i uciążliwa, wielce przy tym odpowiedzialna, gdyż ci, którzy źle je zaścielą, schlechte Bettenbauer, są przykładnie karani), a on robił to szybko i dobrze; dzięki temu doznałem uczucia pewnej przyjemności, gdy później na placu apelowym zobaczyłem, że przydzielono go do mojego komanda. Maszerując chwiejnym krokiem w za dużych chodakach po zamarzniętym śniegu do pracy, dowiedziałem się, że Resnyk jest Polakiem; mieszkał dwadzieścia lat w Paryżu, ale mówi

nieprawdopodobną francuszczyzną. Ma trzydzieści lat, lecz jak wszystkim tutaj można by mu dać równie dobrze siedemnaście, jak

pięćdziesiąt. Opowiedział mi swoją historię, dziś ją już zapomniałem, lecz na pewno była to historia bolesna, okrutna i wzruszająca, takie bowiem są wszystkie nasze historie, setki tysięcy

historii, każda z nich jest odmienna, lecz każda wstrząsająca swą tragiczną nędzą. Opowiadamy je sobie wzajemnie wieczorami, te sprawy przeżyte w Norwegii, Italii, Algierii, na Ukrainie; są równie proste i niezrozumiałe jak historie biblijne. Ale czyż te historie nie są nowoczesną Biblią?

Gdy przybyliśmy do warsztatu, zaprowadzono nas do Eisenröhreplatz

– jest to teren, gdzie wyładowuje się rury żelazne – po czym nastąpił rytuał codzienny. Kapo zarządził powtórny apel, przyjął szybko nowy materiał i uzgodnił z cywilnym majstrem dzisiejszą pracę;

potem oddał nas w ręce Vorarbeitera i poszedł przespać się do szopy z narzędziami, przy piecu; ten kapo nie jest dla nas przykry, bo nie jest Żydem, więc nie boi się stracić posady. Vorarbeiter porozdawał nam dźwignie żelazne, a swym przyjaciołom lewary; wywiązała się zwykła bójka o zdobycie lżejszych dźwigni, i tym razem miałem pecha, moja była koślawa i ważyła może z piętnaście kilo; wiem, że gdybym nawet miał ją dźwigać pustą, po półgodzinie skonałbym ze zmęczenia. Potem poszliśmy, każdy ze swoją dźwignią, potykając się w tającym śniegu. Przy każdym kroku trochę śniegu i błota przywierało do naszych drewnianych podeszew, tak że idzie się, tracąc równowagę, na dwóch bezkształtnych bryłach, od których

niepodobna się uwolnić; w pewnej chwili jedna z nich odpada i wtedy wydaje się, że jedna noga jest krótsza.

Dzisiaj mamy wyładować z wagonu olbrzymi walec żeliwny: myślę, że jest to syntetyczna rura, waży chyba kilka ton. Dla nas to nawet lepiej, gdyż wiadomo, że wielkie ciężary mniej męczą niż małe; praca jest bardziej podzielona i przydzielają nam odpowiednie narzędzia; istnieje jednak niebezpieczeństwo: trzeba ogromnie uważać, wystarczy moment nieuwagi i można się wywrócić. Meister Nogala, polski majster murarski, surowy, poważny i mrukliwy, osobiście czuwał nad akcją wyładowania. Teraz walec leży już na ziemi, a Meister Nogala mówi: – Bohlen holen. Serce ucieka nam do pięt. Znaczy to „przynieść podkłady”, aby w miękkim błocie zbudować drogę, po której walec, popchnięty dźwigniami, wyląduje w fabryce. Ale podkłady są wbite w ziemię i ważą osiemdziesiąt kilo: to chyba najwyższa granica naszych sił. Najsilniejsi z nas mogą, we dwóch, nieść podkłady przez parę godzin; dla mnie jest to męczarnią, ciężar wpija mi się w obojczyk, po pierwszej wyprawie głuchnę i prawie ślepnę z wysiłku i popełniłbym każdą podłość, by uniknąć drugiej wyprawy. Spróbuję przyłączyć się do Resnyka, który wygląda na dobrego pracownika, a ponadto, jako wyższemu, jemu przypadnie większa część ciężaru. Wiem, że naturalnym rzeczy porządkiem Resnyk wzgardzi moją propozycją i dobierze sobie równie silnego partnera, wówczas zgłoszę się, że potrzebuję iść do latryny i pozostanę tam jak się da najdłużej, a potem spróbuję się ukryć, choć wiem, że natychmiast mnie odnajdą, wydrwią i obiją, ale wszystko jest lepsze od tej tortury.

Tymczasem nie: Resnyk nie tylko zgadza się, ale sam podnosi

podkład i ostrożnie opiera go o moje prawe ramię, po czym unosi w górę drugi koniec, podkłada pod niego lewe ramię i ruszamy w drogę. Podkład jest oblepiony śniegiem i błotem, za każdym krokiem

uderza mnie w ucho, a śnieg rozpuszcza mi się na szyi. Po pięćdziesięciu krokach jestem już u szczytu normalnej ludzkiej wytrzymałości: kolana uginają się pode mną, ramię boli, jakby je kto ściskał kleszczami, lada chwila stracę równowagę. Za każdym krokiem buty nasiąkają natrętnym błotem, tym wszechobecnym polskim błotem, straszącym nas niezmiennie całymi dniami. Zagryzam co sił wargi; według przyjętej u nas zasady zadawanie sobie jakiegoś drobnego bólu służy do pobudzenia słabnącej energii. Nawet kapo wiedzą o tym: niektórzy biją nas bestialsko przez czysty sadyzm, ale są i tacy, którzy, gdy dźwigamy ciężar, biją nas prawie czule, wtórując tym uderzeniom upomnieniami i zachętą, jak postępuje woźnica z posłusznym koniem. Doszedłszy do walca, wyładowujemy na ziemię podkład, a ja stoję jak słup, z niewidzącymi oczami, otwartymi ustami i zwisającymi rękami, pogrążony w przelotnej i przewrotnej ekstazie, wywołanej zaprzestaniem bólu. Będąc u kresu wyczerpania, oczekuję uderzenia,

które mnie zmusi do podjęcia z powrotem pracy, i staram się skorzystać z każdej sekundy tego oczekiwania, aby odzyskać trochę sił. Ale nie otrzymuję uderzenia; Resnyk trąca mnie w łokieć, najwolniej, jak możemy, wracamy do podkładów. Tam kręcą się już inni, wszyscy usiłują zwlec, jak najdłużej się da, z podniesieniem nowego ładunku.

– Allons, petit, attrape13. – Ten podkład jest suchy i nieco lżejszy, lecz po tej drugiej podróży zgłaszam się u Vorarbeitera i proszę o pozwolenie pójścia do ubikacji. Mamy szczęście, że nasza latryna jest dość daleko; upoważnia nas to raz dziennie do nieobecności nieco dłuższej niż normalna, nadto, ponieważ nie wolno iść tam samemu, Wachsmann, najsłabszy i najmniej zręczny w całym komando, obdarzony został funkcją Scheissbegleitera, „towarzyszącego do ustępu”; na skutek tej nominacji Wachsmann jest odpowiedzialny za nasze ewentualne (warta śmiechu ewentualność!) usiłowanie ucieczki i, co bardziej realne, za każde nasze opóźnienie. Ponieważ prośba moja została przyjęta, idę po błocie, brudnym śniegu i odłamkach żelaza, eskortowany przez małego Wachsmanna. Nie umiem się z nim porozumieć, gdyż nie mamy wspólnego języka; ale towarzysze jego powiedzieli mi, że jest on rabinem, nawet mełamedem, uczonym w Piśmie, a poza tym w swoim kraju, w Galicji, cieszył się sławą uzdrowiciela i traumaturga. Jestem skłonny uwierzyć w to, nawet kiedy pomyślę, że mimo iż taki wątły, słaby i łagodny potra tu pracować od dwóch lat i nie zachorował ani nie umarł, przeciwnie: odznacza się zdumiewającą żywotnością spojrzenia i słowa, i przez całe długie wieczory dyskutuje na tematy talmudyczne w niezrozumiałym jidysz lub po hebrajsku z Mendi – rabinem modernistą. Latryna jest oazą spokoju. Jest to latryna prowizoryczna, której Niemcy nie zdążyli jeszcze zaopatrzyć w zwykłe przegrody

drewniane, oddzielające poszczególne ubikacje: Nur für Engländer, Nur für Polen, Nur für ukrainische Frauen, itd., nieco dalej Nur für Häftlinge. Wewnątrz, ramię przy ramieniu, siedzą wygłodzeni

Häftlinge; stary, brodaty robotnik rosyjski, z błękitną opaską OST na lewym ramieniu; chłopiec polski z wielkim białym P na plecach i na piersiach; wojenny jeniec angielski, o wspaniałej, wygolonej i różowej twarzy, w mundurze khaki, schludnym, czystym i wyprasowanym, zabrudzonym jedynie wielkim znakiem KG (Kriegsgefangener) na plecach. Czwarty Häftling stoi w drzwiach i każdego cywila, który wchodzi, rozpinając pasek, pyta cierpliwie i szablonowo: – Êtes-vous français?14. Kiedy wracam do pracy, widać przejeżdżające ciężarówki z

żywnością, to znaczy, że jest dziewiąta, a jest to ważna godzina, gdyż popołudniowa przerwa rysuje się już w mglistej przyszłości i oczekiwanie na nią zaczyna zwiększać naszą energię. Odbywam z Resnykiem dwie albo trzy wycieczki, usiłując starannie, nawet w dalej położonych stosach, znaleźć podkłady lżejsze, ale już wszystkie co lepsze zabrano, zostały tylko te straszliwe, z ostrymi kantami, ciężkie od błota i lodu, zaopatrzone na dodatek w metalowe płyty, do jazdy po szynach. Kiedy przychodzi Franz po Wachsmanna, żeby mu pomógł przytransportować posiłek, to znaczy, że jest jedenasta, ranek już prawie się skończył, a o popołudniu nikt nie myśli. Potem znów, do pół do dwunastej, odrabianie pańszczyzny i szereg stereotypowych pytań; ile zupy dzisiaj i jakiej, czy z wierzchu, czy z dna kotła; staram się nie zadawać tych pytań, lecz nie mogę zakazać uszom słuchać chciwie odpowiedzi, a nosowi wdychać woni kuchennych, płynących z wiatrem. I wreszcie jak meteor niebieski, nadludzka i bezosobowa, jak znak boski grzmi południowa syrena, kojąc nasze zmęczenie i nasz wspólny wszystkim głód. I znów wszystko odbywa się tak jak

zawsze; biegniemy do baraku i ustawiamy się w kolejce z wyciągniętymi menażkami i wszyscy ze zwierzęcą chciwością

spieszymy napełnić kiszki gorącym płynem, ale nikt nie chce być pierwszy, bo pierwszemu dostaje się najbardziej płynna racja. Jak zwykle kapo drwi i urąga naszej żarłoczności i starannie wystrzega się mieszania zawartości kotła, gdyż wiadomo, że dno należy do niego. Potem nadchodzi rozkosz (pozytywna tym razem i wewnętrzna) odprężenia i ciepła w żołądku, w baraku przy huczącym piecu. Palacze nabożnym ruchem skąpca skręcają chudego papierosa, a okrycia wszystkich, mokre od śniegu i błota, parują w cieple idącym od pieca, pachnąc psiarnią i owczarnią. Niepisany obyczaj każe wszystkim milczeć: momentalnie wszyscy zasypiają ściśnięci łokieć przy łokciu, opadając ku przodowi i zaraz rozprostowując zesztywniałe plecy. Poza ledwie zamkniętymi

powiekami wytryskają gwałtownie sny, ale i one są naszymi zwykłymi snami: że jesteśmy u siebie w domu, w cudownie ciepłej kąpieli; że siedzimy przy stole w swoim domu; że u siebie w domu opowiadamy o tej naszej beznadziejnej pracy, o tym naszym wiecznym głodzie, o tym naszym spaniu niewolników. Potem poprzez opary leniwego trawienia coś bolesnego tworzy się

w nas, rośnie, kłuje, zmuszając do przekroczenia progu świadomości, i odbiera nam radość snu. Es wird bald ein Uhr sein:

jest już prawie pierwsza. Jak nagły i żarłoczny rak zabija nasz sen i przytłacza zapowiedzią udręki: słuchamy wiatru gwiżdżącego na

polu i lekkich uderzeń śniegu o szyby, es wird schnell ein Uhr sein. Podczas gdy każdy z nas rozpaczliwie czepia się snu, by nas jeszcze nie opuszczał, wszystkie zmysły napięte są dreszczem oczekiwania

na sygnał, który ma nadejść, który jest za drzwiami, który już jest tu… Oto jest. Meister Nogala rzucił garść śniegu w okno, a teraz stoi sztywno na podwórzu i trzyma zegarek skierowany tarczą ku nam.

Kapo wstaje, przeciąga się i mówi cicho jak ktoś, kto nie wątpi, że znajdzie posłuch: – Alles heraus – wszyscy wyjść. Och, móc się wypłakać! Och, móc stawić czoło wiatrowi, jak to dawniej robiliśmy, jak równy z równym, a nie jak bezduszne robaki! Wyszliśmy i każdy bierze swoją dźwignię. Resnyk wtula głowę w

ramiona, nasuwa beret na oczy i podnosi twarz ku niskiemu i szaremu niebu, z którego sypie kłębami bezlitosny śnieg: – Si j’avais une chien, je ne le chasse pas dehors15.

 

DOBRY

DZIEŃ

Przekonanie, że życie posiada cel, jest silnie zakorzenione w każdym

człowieku, jest właściwością natury ludzkiej. Ludzie wolni nadają temu celowi różne nazwy, dużo o nim mówią i dyskutują; ale dla nas ta sprawa jest znacznie prostsza. Teraz i tutaj naszym celem jest dotrwać do wiosny. Niczym innym na razie się nie przejmujemy. Poza tym celem nie ma w tej chwili innego. Rano, stojąc szeregami na placu apelowym, czekamy bez końca na godzinę wyjścia do pracy, a każdy powiew wiatru przenika przez nasze pasiaki i biegnie gwałtownym dreszczem po naszych bezbronnych ciałach, wszystko dokoła jest szare i my jesteśmy tak samo szarzy; rano, kiedy jeszcze jest ciemno, śledzimy niebo na

wschodzie, wypatrując pierwszych oznak ocieplenia i codziennie porównujemy wschód słońca: dziś wstało nieco wcześniej niż wczoraj; dziś jest trochę cieplej niż wczoraj; za dwa miesiące, za miesiąc zimno przełamie się i będziemy mieli o jednego wroga mniej. Dzisiaj po raz pierwszy słońce wyszło jasne i wyraźne spoza matowego horyzontu. To polskie słońce jest zimne, białe, dalekie i ogrzewa tylko naskórek, ale kiedy przebiło ostatnie mgły, przez nasz bezbarwny tłum przepłynął szmer, i gdy ja również poczułem ciepło

poprzez płótno, zrozumiałem, że można ubóstwiać słońce. – Das Schlimmste ist vorüber – mówi Ziegler, nadstawiając do słońca szpiczaste ramiona – najgorsze już przeszło. Obok nas stoi grupa Greków, tych godnych podziwu i strasznych Żydów z Salonik,

upartych, złodziei i mędrców, okrutnych i solidarnych, tak zdecydowanie pragnących żyć i tak bezlitosnych przeciwników w

walce o życie; tych Greków, którzy opanowali kuchnie i warsztaty i których nawet Niemcy szanują, a Polacy się boją. Są już trzeci rok w obozie i nikt lepiej od nich nie wie, czym jest obóz; teraz stoją

przyciśnięci do siebie, ramię do ramienia, i śpiewają jedną ze swych niekończących się pieśni.

Grek Felicio zna mnie: – L’année prochaine à la maison!16 – woła

do mnie i dodaje: – …à la maison par la Cheminée!17 – Felicio był w Birkenau. I śpiewają dalej, wybijając nogami takt i upajają się swym śpiewem. Kiedy nareszcie wyszliśmy z bramy obozu, słońce było względnie wysoko, a niebo pogodne. Na południu widać było góry; na

zachodzie – dobrze znaną i niedorzeczną dzwonnicę w Oświęcimiu (tutaj dzwonnica!), a wszędzie dokoła zaporowe balony na uwięzi. Dymy z Buny zatrzymywały się w zimnym powietrzu i widać było także szereg niskich wzgórków pokrytych zielonym lasem; więc ścisnęło się nam serce, gdyż wszyscy wiemy, że tam jest Birkenau, że tam wykończono nasze kobiety, a niedługo i my się tam wykończymy; lecz nie mieliśmy zwyczaju patrzeć tam. Po raz pierwszy spostrzegliśmy, że po dwóch stronach drogi łąki też są zielone; bo kiedy nie ma słońca, łąka nie wydaje się zielona. Buna nie: Buna jest z natury rzeczy rozpaczliwie matowa i szara. Ta bezkresna gmatwanina żelaza, cementu, błota i dymu jest zaprzeczeniem piękna. Jej drogi i budynki nazywają się tak jak my, numerami lub literami, albo mają nieludzkie i złowrogie nazwy. Wewnątrz jej ogrodzenia nie ma ani cienia, ani trawy, a ziemia jest przesiąknięta trującymi wydzielinami węgla i nafty i niczego tam

nie ma żywego, poza maszynami i niewolnikami; bardziej żywe są maszyny.

Buna jest wielka jak miasto; pracuje w niej oprócz kierowników i techników niemieckich czterdzieści tysięcy cudzoziemców i mówi się w niej piętnastoma lub dwudziestoma językami. Cudzoziemcy mieszkają w różnych lagrach, wieńcem otaczających Bunę: jest lagier angielskich jeńców wojennych, lagier kobiet ukraińskich, lagier ochotniczej służby francuskiej i inne, których nie znamy. Nasz lagier (Judenlager, Vernichtungslager, Kazett) sam jeden dostarcza dziesięciu tysięcy pracowników, wszystkich narodowości europejskich; a my jesteśmy niewolnikami niewolników, którymi wszyscy mogą rządzić, a naszym nazwiskiem jest numer wytatuowany na ramionach i wyszyty na bluzach. Wieżę karburową, wznoszącą się w środku Buny i której szczyt rzadko jest widzialny poprzez mgłę, myśmy zbudowali. Materiał, z którego jest zrobiona, nazywa się Ziegel, brique, tegula, cegła, kamień, a scementowała go nienawiść; nienawiść i niezgoda, jak wieżę Babel, i tak ją nazywamy: Babelturm, Bobelturm; i nienawidzimy w niej obłąkanego snu o wielkości naszych zwierzchników, ich pogardy Boga i ludzi, nas – ludzi. I dziś jeszcze jak w starożytnej przypowieści wszyscy czujemy, i sami Niemcy czują, że nie transcendentalne i boskie, ale immanentne i historyczne przekleństwo wisi nad tym zuchwałym gmachem, zbudowanym na pomieszaniu języków, a wzniesionym jak rzucone niebu wyzwanie, jak kamienne bluźnierstwo. Później opowiem, że z fabryki Buny, którą przez cztery lata Niemcy tak pielęgnowali i w której niezliczona ilość naszych

cierpiała i umarła, nie wyszedł nigdy ani jeden kilogram

syntetycznej gumy! Ale teraz wieczne bajora, nad którymi unosi się tęczowy opar nafty, odbijają pogodne niebo. Rury, belki, kotły, jeszcze zimne od nocnego mrozu, ociekają rosą. Ziemia wykopana z rowów, sterty węgla, bloki cementu nasycają lekką mgłę zimową wilgocią. Dzisiaj jest dobry dzień. Patrzymy dokoła jak ślepcy, którzy odzyskali wzrok, i spoglądamy na siebie wzajemnie. Nigdy nie oglądaliśmy się w słońcu: niektórzy uśmiechają się. Żeby nie ten głód! Gdyż taka już jest natura ludzka, że przykrości i bóle doznawane jednocześnie nie scalają się w naszym odczuciu, lecz ukrywają się, mniejsze za większymi, zgodnie z ściśle określonym prawem perspektywy. To jest opatrznościowe i pozwala nam żyć w obozie. I to też jest powodem, dla którego tak często na wolności słyszy się, że człowiek jest nienasycony: a tymczasem chodzi tu nie tyle o ludzką niezdolność do stanu absolutnego zadowolenia, ile o zawsze niedostateczną znajomość złożonej natury kłopotów i nieszczęść, dlatego rozlicznym i hierarchicznie uporządkowanym przyczynom tych nieszczęść nadaje się wspólną nazwę głównej przyczyny, dopóki ona ewentualnie nie zniknie; wówczas z bolesnym zdumieniem dostrzega się, że poza nią jest inna; a w rzeczywistości cały szereg innych. Toteż gdy tylko ustąpiło zimno, które przez całą zimę wydawało się nam najgorszym wrogiem, zauważyliśmy, że jesteśmy głodni, i popełniając ten sam błąd, mówimy dzisiaj: „żeby nie ten głód!…” Ale jak można by pomyśleć, że się nie jest głodnym? Lagier jest głodem: my sami jesteśmy głodem, chodzącym głodem.

Po drugiej stronie drogi pracuje pogłębiarka. Jej chwytak nachylony nad wykopami wyszczerza zębate paszczęki, zatrzymuje się na moment, jakby wahając się w wyborze, potem rzuca się na gliniastą i miękką ziemię i pochłania ją żarłocznie, podczas gdy z

kabiny sterowniczej z pełnym zadowolenia sapaniem wznosi się w górę biały i gęsty dym. Potem chwytak podnosi się, robi pół obrotu, wyrzuca drugą stroną połknięty kęs i zaczyna od nowa. Oparci o łopaty, patrzymy zafascynowani. Przy każdym chwycie szczęki usta rozchylają się, jabłko Adama żałośnie wyraźne pod obwisłą skórą skacze w górę i w dół. Nie możemy oczu oderwać od widoku zażerającej się pogłębiarki. Sigi ma siedemnaście lat i odczuwa głód silniej niż wszyscy, mimo iż co wieczór dostaje trochę zupy od swego – prawdopodobnie nie bezinteresownego – protektora. Zaczął od opowiadania o swym domu i matce w Wiedniu, lecz potem ześlizgnął się na tematy kulinarne i teraz opowiada bez końca o jakimś obiedzie weselnym i ze szczerym żalem wspomina, że nie dokończył trzeciego talerza zupy fasolowej. Wszyscy krzyczą na niego, by zamilkł, ale już po kilku minutach Bela opisuje nam swoją wieś węgierską, pola kukurydziane i podaje przepis na słodką polentę z dodatkiem prażonego sorgo, słoniny, korzeni i… i napadają na niego, przeklinają go, a tu trzeci zaczyna opowiadać… Jak słabe jest nasze ciało! W pełni zdaję sobie sprawę, jak niedorzeczne są te fantazje głodowe, a jednak nie mogę oprzeć się prawom zwyczajowym i tańczy mi przed oczami pastasciutta, którą dopiero co skończyliśmy gotować: Wanda, Luciana, Franco i ja w Italii, w obozie segregacyjnym, kiedy nagle dowiedzieliśmy się, że nazajutrz mamy wyjechać, by przyjechać tutaj; jedliśmy ją właśnie

(taka była dobra, żółta, zawiesista) i przestaliśmy, głupcy, szaleńcy; gdybyśmy byli wiedzieli! I gdyby miało jeszcze raz się nam to samo wydarzyć… Absurd: jedną jedyną rzeczą pewną na tym świecie jest,

że nie wydarzy się nam to po raz drugi. Fischer, który przybył do nas ostatnio, wyjmuje z kieszeni zawiniątko opakowane z właściwą Węgrom pedantycznością, a w zawiniątku jest pół racji chleba: połowa porannego chleba. Wszystkim dobrze wiadomo, że tylko „duże numery” przechowują w kieszeni swój chleb, nikt z nas, weteranów, nie jest zdolny utrzymać go bodaj przez godzinę. Różnymi teoriami usprawiedliwiamy tę naszą niezdolność: chleb jedzony na raty źle się trawi; napięcie nerwowe, potrzebne do trzymania niezjedzonego chleba, gdy się jest głodnym, jest w wysokim stopniu szkodliwe i wyniszczające; czerstwy chleb szybko traci swą wartość odżywczą, dlatego im prędzej zostanie strawiony, tym jest pożywniejszy; Alberto twierdzi, że głód i chleb w kieszeni są kontrastami nie do pogodzenia, które automatycznie anulują się wzajemnie i nie mogą współżyć w tej samej istocie; w końcu większość zgodnie i słusznie utrzymuje, że żołądek

jest

najpewniejszą

kasą

pancerną,

chroniącą

przed

kradzieżami i oszustwem. – Moi, on m’a jamais volé mon pain!18 – mruczy Dawid, klepiąc się po zapadniętym brzuchu; nie może jednak oczu oderwać od Fischera żującego powoli i systematycznie, od „szczęśliwca”, który ma jeszcze od dziesiątej rano pół racji: – …

sacré veinard, va!19 Lecz dzisiejszy dzień radosny jest nie tylko z powodu słońca; w południe oczekuje nas niespodzianka. Oprócz normalnego posiłku porannego zastajemy w baraku cudowny kocioł pięćdziesięciolitrowy, taki jak te w kuchni fabrycznej, prawie pełny.

Templer spogląda na nas z triumfem: ta „organizacja” jest jego dziełem. Templer jest o cjalnym organizatorem naszego komando: dla zupy cywilów żywi tak subtelną czułość jak pszczoły dla kwiatów. Nasz kapo, który nie jest złym kapo, zostawia mu wolną rękę, i ma rację: Templer idzie po niedostrzegalnych śladach jak ogar i wraca z cenną wiadomością, że robotnicy polscy z Metanolu, o dwa kilometry dalej, zostawili czterdzieści litrów zupy, gdyż czuć ją było stęchlizną, albo że cały wagon rzepy stoi niestrzeżony na ślepym torze kuchni fabrycznej.

Dzisiaj jest pięćdziesiąt litrów, a nas piętnastu, łącznie z kapo i Vorarbeiterem. To wypada po trzy litry na głowę; jeden dostaniemy w południe, oprócz normalnej racji, a po dwa następne przyjdziemy kolejno po południu do baraku i wyjątkowo dostaniemy pięć minut przerwy w pracy, aby się najeść. Czegóż można pragnąć więcej? Nawet praca wydaje nam się lekka

wobec perspektywy dwóch gęstych i gorących litrów, które czekają na nas w baraku. Co jakiś czas przychodzi kapo i woła – Wer hat noch zu fressen? Nie są to żarty ani drwiny, bo istotnie, gdy tak jemy, stojąc, z

wściekłym pośpiechem, parząc sobie usta i gardło, nie mając czasu odetchnąć, można to nazwać „fressen”, żarciem zwierząt, a na pewno nie „essen”, sposobem ludzi, siedzących i spożywających z nabożeństwem przy stole. „Fressen” jest określeniem właściwym, ogólnie przez nas używanym.

Meister Nogala asystuje przy tym i przymyka oczy na nasze wydalanie się z pracy. On również robi wrażenie głodnego i gdyby

nie sprzeciwiały się temu konwenanse społeczne, może nie odmówiłby litra naszej cienkiej, ale gorącej zupy.

Przychodzi kolej na Templera, któremu drogą zgodnego plebiscytu przyznaliśmy pięć litrów z samego dna kotła. Templer bowiem jest nie tylko dobrym organizatorem, ale i wyjątkowym zjadaczem zupy i – rzecz jedyna w swoim rodzaju – potra zawsze

prewencyjnie, w oczekiwaniu ob tszego posiłku, naprzód opróżnić kiszki, co powoduje jego zdumiewającą pojemność żołądka.

Słusznie też dumny jest z tej niezwykłej właściwości, o której

wszyscy wiedzą, Meister Nogala również. Otoczony powszechną przyjazną wdzięcznością, dobroczyńca Templer zamyka się na pewien czas w latrynie, po czym rozpromieniony szybko wraca, by wśród ogólnej życzliwości skorzystać z owoców swego dzieła: – Nu, Templer, hast du Platz genug für die Suppe gemacht?20

Gdy słońce zachodzi, syrena obwieszcza Feierabend, zakończenie

pracy; a ponieważ wszyscy jesteśmy, przynajmniej na kilka godzin, nasyceni, nie wybuchają więc żadne kłótnie, wszyscy czujemy się dobrzy, kapo nie ma zamiaru nas bić i jesteśmy w stanie myśleć o naszych matkach i żonach, co zazwyczaj się nam nie zdarza. Przez kilka godzin możemy być tak samo nieszczęśliwi jak ludzie wolni.

 

POZA

DOBREM

I

ZŁEM

Mieliśmy nieuleczalną skłonność do dopatrywania się w każdym wydarzeniu znaku i symbolu. Już od siedemdziesięciu dni oczekiwaliśmy na Wäschentauschen, czyli na ceremonię zmiany

bielizny, i uporczywe plotki głosiły, że nie ma bielizny do wymiany, gdyż na skutek zbliżania się frontu Niemcy nie mieli możności sprowadzić nowego transportu i „dlatego” wyzwolenie jest już bliskie; a równocześnie rozeszły się wprost odwrotne wieści, jakoby to opóźnienie było niechybnym znakiem mającej niedługo nastąpić

całkowitej likwidacji obozu. Tymczasem zmiana bielizny odbyła się, i jak zwykle dyrekcja lagru dołożyła wszelkich starań, by stało się to nieoczekiwanie i we wszystkich barakach jednocześnie.

Trzeba bowiem wiedzieć, że w lagrze brak materiału, jest on więc cenny; i że jedyny sposób, w jaki możemy zaopatrzyć się w jakąś szmatę do wytarcia albo gałganek do ochrony nóg, polega na odcięciu brzegu koszuli w chwili zmiany bielizny. Jeżeli koszula ma długie rękawy, odcina się rękawy, o ile nie, trzeba się zadowolić prostokątnym kawałkiem wyciętym z tyłu, lub wypruciem jednej z niezliczonych łat. W każdym z tych wypadków potrzeba trochę czasu, by zdobyć igłę i nitkę i aby operacji tej dokonać umiejętnie, żeby uszkodzenie w momencie zwrotu nie rzucało się zanadto w

oczy. Brudna i podarta bielizna dociera w bezładnej masie do obozowego warsztatu krawieckiego, skąd po powierzchownej naprawie wędruje do dezynfekcji parowej (nie do prania!) i potem zostaje rozdzielona; stąd, aby nie dopuścić do wspomnianego

„okaleczenia” bielizny zużytej, wynika konieczność przeprowadzenia zmiany metodą jak największego zaskoczenia.

Ale, również jak zwykle, niepodobna było ustrzec się przed jakąś bystrą parą oczu, która dotarła pod brezent ciężarówki wyjeżdżającej z oddziału dezynfekcji, tak że w ciągu paru minut cały obóz wiedział o nieuchronnej Wäschentauschen, i co więcej, że tym razem będą to koszule nowe, pochodzące z transportu Węgrów, który nadszedł przed trzema dniami. Wiadomość wywołała natychmiastowy rezonans. Wszyscy

nielegalni posiadacze drugich koszul, ukradzionych lub „zorganizowanych”, albo nawet uczciwie nabytych za chleb, aby uchronić się przed zimnem lub zainwestować kapitał w momencie prosperity, rzucili się na giełdę w nadziei, że zdążą jeszcze wymienić

z powrotem za artykuły spożywcze swą zapasową koszulę, zanim napływ nowych koszul albo wieści o ich nadejściu zdewaluują de nitywnie cenę towaru. Giełda jest stale czynna. Mimo że każda zamiana (a raczej każda forma posiadania) jest wyraźnie zakazana i mimo że akcja oczyszczania terenu, często urządzana przez kapo i Blockältestera, zmusza do ucieczki wszystkich razem: kupców, klientów i gapiów, to jednak w północno-wschodnim zakątku lagru (czyli w zakątku najdalszym od baraku SS), gdy tylko nasze zastępy wrócą z pracy, odbywa się zgiełkliwe zgromadzenie, w lecie – pod gołym niebem, w zimie – w umywalni. Wałęsają się tu dziesiątkami, z niedomkniętymi ustami i błyszczącymi oczami zrozpaczone głodomory, pchane złudnym instynktem w miejsce, gdzie wystawione na pokaz towary wzmagają jeszcze bardziej kąśliwość głodu i czynność gruczołów ślinowych. W

najlepszym razie dysponują nędzną połówką racji chleba, którą z bolesnym wysiłkiem zaoszczędzili rano w niedorzecznej nadziei, że

tra im się okazja korzystnej wymiany z jakimś naiwnym osobnikiem, nieświadomym aktualnego kursu na giełdzie. Niektórzy ze zwierzęcą cierpliwością nabywają za połowę racji litr zupy, odchodzą na bok i systematycznie wybierają z niej parę kawałków ziemniaków z dna; po czym zamieniają ją znów na chleb, a chleb na nowy litr, i tak aż do całkowitego wyczerpania nerwów albo dopóki jakiś poszkodowany, złapawszy ich na gorącym uczynku, nie podda ich okrutnej karze wystawienia na pośmiewisko wszystkich zgromadzonych. Do tego samego gatunku należą ci, którzy przychodzą na giełdę sprzedać swą jedyną koszulę; wiedzą dobrze, co się stanie, kiedy przy najbliższej okazji kapo stwierdzi, że są nadzy pod pasiakiem. Kapo zapyta ich, co zrobili z koszulą; jest to pytanie czysto retoryczne, w celu formalnego przystąpienia do sprawy. Oni odpowiedzą, że koszulę skradziono im w umywalni; nie spodziewają się, by w tę odpowiedź, równie zwyczajową, ktokolwiek uwierzył; każdy bowiem kamień posadzki w lagrze wie o

tym, że w dziewięćdziesięciu wypadkach na sto ten, kto nie ma koszuli, sprzedał ją z głodu i że poza tym każdy za własną koszulę jest odpowiedzialny, gdyż należy ona do lagru. Kapo więc pobije ich, przydzielą im inną koszulę, a oni prędzej czy później zaczną wszystko od nowa. Na giełdzie, każdy na swoim zwykłym miejscu, usadawiają się zawodowi handlarze; przodują wśród nich Grecy, milczący i nieruchomi jak S nksy, przycupnąwszy na ziemi przy swych

miskach gęstej zupy, będącej owocem ich pracy, kombinacji i solidarności narodowej. Greków jest teraz bardzo niewielu, ale w

wybitny sposób wpływają na

zjonomię obozu i na jego

międzynarodowy żargon. Wszyscy wiedzą, że „caravana” znaczy miska, a „comedera es buena” to tyle, co zupa jest dobra; a słowem wyrażającym ogólne pojęcie kradzieży jest „klepsi-klepsi”, najwyraźniej pochodzenia greckiego. Te nieliczne niedobitki

żydowskiej kolonii w Salonikach, o podwójnym języku: hiszpańskim i helleńskim, reprezentują konkretną wszechludzką i świadomą mądrość, stop tradycji wszystkich śródziemnomorskich cywilizacji. A że ta mądrość przyjmuje w obozie formę systematycznej i naukowej kradzieży, napadów na ładunki i monopolu wymiennego na giełdzie, nie należy zapominać, że odraza do bezpodstawnej brutalności i zdumiewająca umiejętność zachowania przynajmniej potencjalnej godności ludzkiej sprawiały, iż Grecy stanowili w lagrze najbardziej spójną komórkę narodową i w tym aspekcie najkulturalniejszą. Na giełdzie możesz znaleźć specjalistów od kradzieży kulinarnych, w tajemniczo wzdętych pasiakach. Podczas kiedy cena zupy jest prawie ustalona (pół racji chleba za litr], kurs giełdowy rzepy, marchwi i ziemniaków bywa w najwyższym stopniu kapryśny i – oprócz innych czynników – zależy w dużej mierze od sprawności i przekupności dyżurnych strażników w magazynach. Obiektem sprzedaży jest machorka: są to odpadki tytoniu, rodzaj drewnianych włókien, sprzedawane w kantynach o cjalnie, w pięćdziesięciogramowych paczkach za „bony premiowe”, które Buna powinna przydzielać najlepszym pracownikom. Dystrybucja ta dokonywana jest nieregularnie, bardzo oszczędnie i bezczelnie niesprawiedliwie, tak że większość bonów ląduje bezpośrednio albo na skutek nadużyć zwierzchników u prominentów i kapo; mimo to

bony premiowe Buny są w obiegu na rynku obozowym w charakterze waluty, a wartość ich pozostaje w ścisłej zależności od klasycznych praw ekonomicznych. Bywały okresy, kiedy za bon premiowy płacono rację chleba,

potem rację plus ćwiartka racji, a nawet rację i jedną trzecią racji; był taki dzień, że bon miał wartość półtorej racji, lecz później nie dostarczono machorki kantynom i wówczas, z braku pokrycia, cena spadła nagle do jednej czwartej racji. Nowy okres zwyżki nastąpił z dość szczególnego powodu: zmiany strażników w Frauenblock, gdy nadszedł transport krzepkich dziewcząt polskich. Ponieważ bon premiowy upoważnia (kryminalnych i politycznych, nie Żydów, którzy zresztą nie podlegają ograniczeniu) do odwiedzania Frauenblocku, zainteresowani zaczęli momentalnie uprawiać paskarstwo, co wywołało nową, krótkotrwałą zresztą rewaluację bonów. Zwyczajni Häftlinge przeważnie nie starają się o machorkę po to, by ją palić; po największej części wychodzi ona z obozu i przedostaje się do cywilnych pracowników Buny. Schemat tej bardzo rozpowszechnionej „kombinacji” przedstawia się następująco: Häftling, zaoszczędziwszy w jakiś sposób rację chleba, inwestuje ją w machorkę; ostrożnie nawiązuje kontakt z cywilnym „amatorem”, nabywa machorkę gotówką, za ilość chleba większą od poprzednio ustalonej. Häftling zjada nadwyżkę zarobioną i znowu puszcza w obieg pozostałą rację. Spekulacje tego rodzaju stanowią łącznik między wewnętrzną ekonomią lagru a zasadami ekonomicznymi świata zewnętrznego; kiedy raz, nieoczekiwanie, brakło tytoniu do dystrybucji dla ludności cywilnej w Krakowie, fakt ten, przedostawszy się przez barierę z drutu kolczastego,

oddzielającego nas od zbiorowiska ludzkiego, wywołał natychmiastową konsekwencję w obozie, powodując zwyżkę netto kursu machorki, a tym samym bonów premiowych.

Wypadek powyższy należy do najbardziej schematycznych: inny jest bardziej skomplikowany. Häftling mianowicie nabywa za machorkę lub chleb albo nawet dostaje od cywila za darmo jakiś ohydny, podarty i brudny łachman-koszulę, zaopatrzony jednak w trzy dziury, w które na upartego mogą wejść ręce i głowa. Jeżeli tylko taki łach w trakcie Wäschentauschen nie nosi na sobie śladów wycinania, a tylko zużycia, jest tyle wart, co koszula, i może być wymieniony; co najwyżej ten, kto go zwraca, może otrzymać odpowiednią porcję kopniaków za to, że dopuścił do takiego zniszczenia urzędowej odzieży. Dlatego w lagrze nie ma wielkiej różnicy między koszulą godną tej nazwy a pełną łat szmatą; wspomniany wyżej Häftling nie będzie miał trudności w znalezieniu towarzysza – posiadacza koszuli nadającej się do przehandlowania, który to towarzysz z powodu czy to umiejscowienia swej pracy, czy niemożności porozumienia się,

czy własnej nieumiejętności nie ma kontaktów z cywilami i sam nie potra jej wycenić. Zadowoli się skromną ilością chleba i pójdzie na zamianę; zresztą najbliższe Wäschentauschen wyrówna tę różnicę, gdyż kryteria rozdziału bielizny dobrej czy złej są zupełnie dowolne. Ale pierwszy Häftling będzie mógł przemycić do Buny dobrą koszulę i sprzedać ją poprzedniemu – albo jakiemukolwiek innemu – cywilowi za cztery, sześć, niekiedy nawet dziesięć racji chleba. To tak wysokie oszacowanie stanowi cenę za poważne ryzyko, jakim jest wyjście z obozu w dwóch koszulach na grzbiecie, a powrót bez koszuli.

Istnieją różne wariacje na ten temat. Niejeden bez wahania da sobie wyrwać złote plomby z zębów, by je sprzedać w Bunie za

chleb lub tytoń; ale najczęściej taki handel odbywa się za pośrednictwem osoby trzeciej. „Duży numer”, to znaczy nowo przybyły więzień, który wprawdzie przyjechał niedawno, ale jest już dostatecznie upodlony głodem i nerwowym napięciem obozowego życia, wpada w oko „małemu numerowi”, gdyż posiada cenną protezę zębową; „mały” proponuje „dużemu” poddanie się wyrwaniu protezy za trzy do czterech racji chleba gotówką. Jeżeli „duży” zgodzi się, „mały” płaci, zanosi złoto do Buny i, o ile jest w stosunkach z cywilem godnym zaufania, że nie zrobi donosu ani nie oszuka, może na pewno zarobić od dziesięciu do dwudziestu i więcej racji, które zostaną mu wypłacone stopniowo, jedna lub dwie dziennie. Przy tej okazji warto podkreślić, że – odwrotnie, niż to się

dzieje w Bunie – cztery racje chleba są najwyższą ceną przy załatwianiu tych spraw w obozie, tutaj bowiem zasadniczo byłoby niemożliwością zawieranie umów kredytowych, ani też uchronienie większej ilości chleba przed łakomstwem innych i własnym głodem.

Handel z cywilami jest elementem charakterystycznym dla Arbeitslagru i – jak z tego widać – decyduje o jego życiu

ekonomicznym. Z drugiej strony, jest on przestępstwem, dokładnie przewidzianym przez regulamin obozowy, i zbliżonym do przestępstw „politycznych”; jako taki podlega szczególnie surowej karze. Häftling oskarżony o Handel mit Zivilisten, jeżeli nie posiada wpływowego poparcia, ląduje w Gliwicach III, w Janinie, w

Heidebrecku, w kopalniach węgla; praktycznie równa się to śmierci z wyczerpania w ciągu kilku tygodni. Oprócz tego jego cywilny wspólnik zostaje postawiony w stan oskarżenia przed władzami

niemieckimi i skazany na pobyt w Vernichtungslager, w takich samych jak nasze warunkach, a okres tej kary jest, o ile mi wiadomo, zmienny: od piętnastu dni do ośmiu miesięcy. Robotników podlegających tej karze rozbiera się tak samo jak nas, ale ich rzeczy osobiste idą na przechowanie do specjalnego magazynu. Nie tatuuje się ich i nie goli, dzięki czemu są łatwo

rozpoznawalni, lecz przez cały czas trwania kary wykonują taką samą pracę i podlegają takiej samej dyscyplinie jak my, z wyjątkiem, oczywiście, selekcji.

Pracują w oddzielnych Kommandos i nie mają żadnego rodzaju stosunków ze zwykłymi Häftlingami. Bo rzeczywiście dla nich lagier jest karą i jeśli nie umrą na skutek ciężkiej pracy czy choroby, najprawdopodobniej wrócą do ludzi; gdyby mogli kontaktować się z nami, stanowiłoby to wyłom w murze, poza którym umarliśmy dla świata, i rzuciłoby światło na tajemnicę, jaką dla ludzi wolnych jest nasze bytowanie. Dla nas natomiast lagier nie jest karą; przed nami nie ma określonego terminu i lagier dla nas jest po prostu sposobem

egzystencji, jaki nam bezterminowo został przydzielony w łonie społecznego germańskiego porządku.

W samym naszym obozie jeden sektor przeznaczony jest dla pracowników cywilnych wszystkich narodowości, którzy mają tu

spędzić krótszy lub dłuższy okres ekspiacji za niedozwolone stosunki z Häftlingami. Sektor ten oddzielony jest od reszty obozu drutem

kolczastym i nazywa się E-Lager, a jego mieszkańcy E-Häftlinge. „E” jest początkową literą Erziehung, co oznacza „edukację”. Wszystkie wyżej wymienione kombinacje oparte



na

kontrabandzie materiału należącego do lagru. Dlatego esesmani tak surowo tropią przemytników; nawet złoto w naszych szczękach jest

ich własnością, gdyż wyrwane czy żywym, czy zmarłym wcześniej

lub później znajdzie się w ich rękach. Zrozumiałe więc, iż dokładają wszelkich starań, aby złoto nie wyszło poza obóz. Lecz w stosunku do samej kradzieży zwierzchnictwo obozu nie ma żadnych zastrzeżeń. Dowodem tego wielce pobłażliwa postawa SS, jeśli chodzi o przemyt odwrotny. Ta sprawa jest dużo prostsza. Chodzi tu o paserstwo lub kradzież przeróżnych przyrządów, narzędzi, materiałów, produktów itd., z

którymi stykamy się codziennie w Bunie z racji naszej pracy; trzeba przynieść to wieczór do obozu, znaleźć klienta i dokonać zamiany

na chleb albo zupę. Ten rodzaj handlu kwitnie ob cie: jedynym i regularnie uprawianym sposobem zaopatrzenia lagru w przedmioty

konieczne dla normalnego życia jest właśnie kradzież w Bunie. Najbardziej typowymi artykułami są miotły, lakier, przewody elektryczne i smar do butów. Przykładowo opiszę handel tym ostatnim towarem. Jak już wspomniałem, regulamin obozowy nakazuje, aby buty codziennie rano były nasmarowane tłuszczem i wyglansowane i

każdy Blockältester jest odpowiedzialny wobec SS za przestrzeganie tego nakazu przez wszystkich ludzi z jego baraku. Można by na tej podstawie sądzić, że każdy barak rozporządza stałym przydziałem pasty do butów, lecz w rzeczywistości wcale tak nie jest: działa tu

całkiem inny mechanizm. Najpierw należy nadmienić, że każdy

barak dostaje co wieczór przydział zupy nieco większy niż ilość przepisowych racji; nadwyżka rozdzielona zostaje według uznania Blockältestera, który najpierw rozdaje prezenty swym przyjaciołom i protegowanym, a następnie wynagrodzenie zamiataczom, stróżom nocnym,

kontrolerom

stanu

zawszenia

i

wszystkim

innym

funkcjonariuszom-prominentom baraku. To, co jeszcze pozostanie (a każdy sprytny Blockältester urządza się tak, że zawsze zostaje), idzie właśnie na zakupy. Reszta rozumie się sama przez się: ci z Häftlingów, którym nadarzy

się okazja napełnienia menażki tłuszczem lub olejem do maszyn (albo czym innym: jakakolwiek czarniawa i tłusta substancja nadaje

się do tego celu), wróciwszy wieczór do obozu, robią systematyczny

obchód baraków w poszukiwaniu Blockältestera, który nie posiada tego towaru i pragnie zrobić zapas. Zresztą przeważnie każdy barak ma swojego stałego dostawcę, który ma zawarowane stałe dzienne wynagrodzenie, pod warunkiem, że dostarczy tłuszczu, gdy tylko rezerwa zacznie się wyczerpywać. Każdego wieczoru przed bramami Tagesräume ustawiają się

cierpliwie grupami dostawcy: godzinami stoją na deszczu i śniegu, rozmawiają półgłosem, z ożywieniem o sprawach dotyczących zmiany cen i wartości bonów premiowych. Co chwila ktoś odrywa się od grupy, biegnie na giełdę i wkrótce wraca z ostatnimi nowinami. Oprócz wymienionych powyżej niezliczone są artykuły możliwe

do „zorganizowania” w Bunie, które mogą być przydatne dla bloku albo są mile widziane przez Blockältestera, lub mogą wywołać ciekawość i zainteresowanie prominentów. Latarki, szczotki, mydło

zwyczajne i do golenia, pilniki, obcęgi, worki, gwoździe; upłynnia się alkohol metylowy służący jako lek, benzynę do prymitywnych zapalniczek – fenomenalnego rzemieślników obozowych.

i

zakonspirowanego

wyczynu

W tej złożonej sieci obustronnych kradzieży, podsycanych tępą wzajemną nienawiścią dowództwa SS i władz cywilnych Buny,

pierwszorzędną funkcję spełnia Ka-Be. Ka-Be jest słabszym punktem

oporu, miejscem, gdzie łatwiej jest ominąć regulamin i uchylić się przed nadzorem kapo. Wszyscy wiedzą, że sami pielęgniarze wypuszczają na rynek po niskiej cenie ubrania i buty nieboszczyków i selekcjonowanych, których wysyła się nago do Brzezinki, pielęgniarze i lekarze eksportują do Buny przydzielone sulfamidy, sprzedając je cywilom za artykuły spożywcze. Poza tym pielęgniarze znakomicie zarabiają na handlu łyżkami.

Lagier nie dostarcza nowo przybyłym łyżek, mimo że na pół płynnej zupy niepodobna konsumować inaczej. Łyżki wyrabiane są w Bunie, ukradkiem i w wolnych chwilach, przez Hafłlingów pracujących tam jako specjaliści w komandach ślusarskim i blacharskim. Są to ciężkie i toporne narzędzia, wykrojone z płyt blaszanych i obrobione młotkiem, często z zaostrzoną rączką, aby służyły od razu jako nóż

do krajania chleba. Sami fabrykanci sprzedają je bezpośrednio nowo przybyłym: zwykła łyżka kosztuje pół racji chleba, łyżka-nóż trzy czwarte racji. Otóż do Ka-Be wolno wejść z łyżką, nie wolno jednak z nią wyjść. Nim ozdrowieniec zdoła się ubrać przed wyjściem z Ka-

Be, jego łyżka już jest w rękach pielęgniarzy, którzy zaraz odsprzedają ją na giełdzie. Jeżeli do łyżek byłych pacjentów dodać pozostałe po zmarłych lub poddanych selekcji, pielęgniarze

wyciągają dziennie niemałą sumę ze sprzedaży pięćdziesięciu łyżek. Natomiast zwolnieni chorzy muszą wracać do pracy ubożsi o pół racji chleba, którą trzeba wydać na kupno nowej łyżki. Ka-Be wreszcie jest głównym klientem i paserem rzeczy

skradzionych w Bunie: z zupy przeznaczonej dla Ka-Be dobre dwadzieścia litrów dziennie zaoszczędza się, jako „kapitał złodziejski”,

na

zakup

od

specjalistów

najróżnorodniejszych

towarów. Jeden kradnie cienki wąż gumowy, który w Ka-Be zostanie zużytkowany jako hegar lub sonda żołądkowa; inny oferuje ołówki i atramenty kolorowe, potrzebne do skomplikowanej rachunkowości w kancelarii szpitalnej; i termometry, i przedmioty szklane, i

odczynniki chemiczne, które w kieszeniach Häftlingów przechodzą z magazynów Buny do izby chorych, gdzie znajdą zastosowanie jako materiał sanitarny.

Nie chciałbym grzeszyć nieskromnością, lecz muszę dodać, że pomysł skradzenia rolek papieru milimetrowego termografów z Działu Osuszania i o arowania ich naczelnemu lekarzowi Ka-Be, by mógł spożytkować je do wykresów temperatury, urodził się w

naszych – Alberta i mojej, głowach. Wniosek końcowy: do kradzieży w Bunie, karanej przez dyrekcję cywilną, upoważnia i zachęca SS; kradzież w obozie, surowo karana przez SS, uważana jest przez cywilów za normalną operację

wymienną; kradzież dokonana pomiędzy więźniami na ogół podlega karze, z tym jednak, że równie surowo ukarany zostaje złodziej, jak okradziony. Proszę więc Czytelnika o zastanowienie się, jakie znaczenie mogły mieć w lagrze nasze określenia „zło” i „dobro”,

„sprawiedliwość” i „niesprawiedliwość”; na podstawie podanego powyżej obrazu sytuacji i przytoczonych przykładów, niechaj każdy zechce osądzić, ile z naszej powszechnej ludzkiej moralności mogło przetrwać poza drutem kolczastym.

 

POTĘPIENI

I

21

ZBAWIENI

Takie to jest podwójne życie lagru, o którym już mówiłem i powiem jeszcze. W ten straszny sposób, zepchnięte na dno, żyły całe masy ludzi naszych czasów, lecz każdy z nich stosunkowo krótko; dlatego

może ktoś zapytać, czy rzeczywiście warto i czy będzie dobrze, aby o tych wyjątkowych warunkach życia ludzkiego zachowało się jakiekolwiek wspomnienie. Na pytanie gotów jestem odpowiedzieć twierdząco. Jestem głęboko przekonany, że żadne ludzkie doświadczenie nie jest pozbawione sensu i niegodne analizy i że nawet z tego osobliwego świata, o którym opowiadam, można wydobyć wartości zasadnicze, choć nie zawsze pozytywne. Pragnąłbym wykazać, że lagier był również i w znacznej mierze gigantycznym doświadczeniem biologicznym i społecznym. Zamknijcie za kolczastymi drutami tysiące osobników różnych wiekiem, sytuacją, pochodzeniem, językiem, kulturą i obyczajami, podporządkowując ich tym samym stałemu, kontrolowanemu, jednakowemu dla wszystkich i całkowicie prymitywnemu trybowi życia: żaden eksperymentator nie byłby w stanie wymyślić doskonalszego systemu dla ustalenia, co w zachowaniu człowiekazwierzęcia w walce o życie jest istotne, a co nabyte.

Nie wierzę w najprostszą i najłatwiejszą dedukcję: że człowiek jest z natury brutalnym egoistą i głupcem i kiedy wszelka nadbudowa cywilizacyjna runie, zachowuje się zgodnie ze swą naturą, że więc Häftling jest po prostu człowiekiem pozbawionym hamulców.

Uważam natomiast, że jedyny wniosek, jaki można w takiej sytuacji wyciągnąć, to iż pod wpływem konieczności i dręczących warunków zycznych wiele przyzwyczajeń i instynktów społecznych milknie. Natomiast godny uwagi wydaje mi się następujący fakt: wychodzi tu na jaw, że istnieją dwie szczególnie odrębne kategorie ludzi: przeklętych i zbawionych. Inne kontrasty (dobrzy i źli, mądrzy i głupi, tchórzliwi i odważni, pechowcy i szczęściarze) są znacznie mniej wyraźne, chyba mniej wrodzone, a przede wszystkim zawierają wiele złożonych odcieni pośrednich. Podział ten jest znacznie mniej widoczny w normalnym życiu; tu nieczęsto się zdarza, aby człowiek całkowicie się pogrążył, gdyż przeważnie nie jest sam i w swoich wzlotach i upadkach związany jest z losem innych ludzi; dlatego zupełnie wyjątkowo może dojść do bezgranicznej potęgi lub poprzez nieprzerwane pasmo klęsk popaść w całkowitą ruinę. Nadto, każdy posiada zazwyczaj takie zasoby duchowe, zyczne, czy nawet materialne, że zmniejszają one możliwość kompletnej porażki życiowej. Dodać jeszcze należy, że działanie prawa i poczucia moralnego, czyli prawa wewnętrznego, wybitnie osłabia tę możliwość; istotnie, za tym bardziej

cywilizowany uchodzi kraj, im mędrsze i skuteczniejsze są w nim prawa, nie dopuszczające do nadmiernej nędzy ani nadmiernej władzy. Ale w lagrze jest inaczej: tutaj walka o utrzymanie się przy życiu jest bezwzględna, gdyż każdy jest rozpaczliwie i okrutnie samotny. Jeżeli jakiś Null Achtzehn potknie się, nikt mu nie poda ręki; przeciwnie, niejeden przewróci go, bo nikomu nie zależy na tym, aby jeden więcej „muzułman”22 wlókł się co dzień do pracy; a jeśli ktoś mocą zażartej cierpliwości i przebiegłości znajdzie jakąś nową

kombinację, aby uchylić się od cięższej pracy lub wymyśli nową sztuczkę, dzięki której zdobędzie kilka gramów chleba, postara się

tajemnicę tych sposobów zatrzymać przy sobie i to zjedna mu szacunek i lęk otoczenia, z czego wyciągnie wyłączną osobistą korzyść; stanie się silnym i dlatego będą się go bali, a ten, kogo się boją, ma – ipso facto – szanse przeżycia. W historii i w życiu obserwujemy nieraz okrutne prawo brzmiące: „Temu, kto ma, będzie dane – temu, kto nie ma, będzie odebrane”. W lagrze, gdzie człowiek jest samotny, a walka o byt sprowadza się do pierwotnych sposobów, to niecne prawo jest jawnie obowiązujące i uznane przez wszystkich. Z typami łatwo przystosowującymi się, z osobnikami silnymi i przebiegłymi, każdy, nawet kapo, utrzymuje chętnie stosunki, niejednokrotnie niemal koleżeńskie, gdyż ma nadzieję, że może z czasem wyciągnie z tego jakąś korzyść. Ale z „muzułmanami”, z ludźmi bliskimi upadku, nie warto rozmawiać, bo wiadomo, że zaraz zaczęliby narzekać i opowiadać, co jadali w domu. Tym bardziej nie warto się z nimi przyjaźnić, gdyż nie mają w obozie wybitnych znajomości, nie jedzą

nic poza racją, nie pracują w pożytecznych komandach i nie umieją organizować. A w końcu wiadomo, że są tu przejściowo i że za kilka tygodni zostanie po nich jedynie garść prochu w jakimś pobliskim obozie, a numer zniknie z rejestru. Mimo że wcieleni w niezliczoną masę im podobnych i wleczeni z nią razem bezustannie, cierpią i wloką się w nieprzeniknionej wewnętrznej samotności i w samotności umierają lub znikają, nie zostawiając śladu w niczyjej pamięci. Skutki tego bezlitosnego procesu naturalnej selekcji można by wyczytać w statystykach ewidencji lagru. W Auschwitz w roku 1944

ze starych więźniów żydowskich (o innych tu nie mówię, gdyż inne

były ich warunki), kleine Nummer, „małych numerów”, poniżej 15000, przeżyło kilkuset; żaden z tych, którzy się uchowali, nie był zwykłym Häftlingiem, wegetującym w zwykłym komando, żyjącym z normalnej racji. Pozostali tylko lekarze, krawcy, szewcy, muzykanci,

kucharze, atrakcyjni młodzi homoseksualiści, przyjaciele lub współrodacy jakiegoś potentata obozowego; poza tym osobnicy szczególnie bezwzględni, silni i nieludzcy, wyniesieni (drogą nominacji przez dowództwo SS, które dokonując tego wyboru, wykazało diabelską znajomość ludzi) do godności kapo, Blockältestera i innych; i ci wreszcie, którzy choć nie pełnili specjalnych funkcji, potra li zawsze dzięki energii i przebiegłości organizować z powodzeniem, zyskując w ten sposób oprócz korzyści materialnej i poważania pobłażliwość i uznanie ze strony władców obozowych. Kto nie umie stać się organizatorem, kombinatorem, prominentem (jakże wymowne te szachrajskie określenia!), ten wkrótce zostanie „muzułmanem”. Trzecia droga istnieje w życiu, gdzie nawet jest normą – ale nie istnieje w obozie koncentracyjnym. Najprościej jest poddać się: wystarczy wypełniać wszystkie otrzymane rozkazy, jeść tylko swą rację, trzymać się dyscypliny pracy i obozowej. Doświadczenie wykazało, że tylko wyjątkowo można w ten sposób wytrwać dłużej niż trzy miesiące. Historia wszystkich „muzułmanów”, którzy idą do gazu, jest taka sama, a ściślej mówiąc, nie mają oni żadnej historii; stoczyli się po prostu po pochyłości aż na dno, jak strumienie, które zbiegają do morza. Znalazłszy się w obozie na skutek wrodzonej nieudolności, nieszczęścia czy jakiegoś pospolitego przypadku, zostali pokonani, zanim zdołali się przystosować; minęli się z czasem; zaczęli

rozumieć niemiecki i orientować się trochę w piekielnej gmatwaninie praw i zakazów, gdy ich ciało było już w rozkładzie i nic nie mogło ich uratować przed selekcją lub śmiercią z wycieńczenia. Ich życie jest krótkie, ale ich liczba nieskończona: to oni, Muselmanner, potępieni, są jądrem obozu; oni, anonimowa masa, wciąż odnawiana i zawsze jednakowa, półludzi, którzy maszerują i męczą się w milczeniu, bo zagasła w nich iskra Boża, bo zbyt wielka jest w nich pustka, by mogli naprawdę cierpieć. Trudno jest nazwać ich żywymi – trudno jest nazwać śmiercią ich śmierć, której nawet się nie boją, gdyż są zbyt zmęczeni, aby ją zrozumieć. Zaludniają oni moją pamięć postaciami bez oblicza i gdybym mógł ująć w jakimś obrazie całe zło naszych czasów, wybrałbym ten obraz, tak mi znajomy: wychudły człowiek, z pochyloną głową i zgiętym karkiem, z którego twarzy ani oczu nie można wyczytać ani cienia myśli. Jeżeli potępieni nie mają historii, a droga wiodąca do zagłady jest jedna i szeroka, dróg prowadzących do ocalenia jest wiele, są strome i nieprzewidziane. Główna szosa to – jak wspomniałem – Prominenz. Prominenten nazywają się funkcjonariusze obozu, poczynając od przełożonego Häftlingów (Lagerältester) poprzez kapo, kucharzy, pielęgniarzy, strażników nocnych aż do zamiataczy baraku i do kierowników latryn i pryszniców (Scheissminister i Bademeister). Najbardziej interesujący są tu prominenci żydowscy, gdyż, podczas gdy inni otrzymywali swe funkcje automatycznie, przy wejściu do obozu na mocy swej naturalnej wyższości, Żydzi musieli intrygować i twardo walczyć, by te funkcje otrzymać.

Prominenci żydowscy są specy cznym, smutnym i godnym uwagi okazem ludzkim. Cierpienia obecne, przeszłe i odziedziczone, w połączeniu z tradycyjnym wychowaniem we wrogości wobec

obcych, stworzyły z nich aspołeczne i nieczułe potwory. Są oni typowym produktem struktury lagru niemieckiego: zao arujcie jakimś osobnikom w stanie niewolnictwa uprzywilejowane zajęcie, względny dobrobyt i duże prawdopodobieństwo przetrzymania, żądając w zamian złamania solidarności i zdradzenia towarzyszy, a na pewno znajdzie się taki, który się zgodzi. Nie będzie podlegał powszechnemu prawu, stanie się nietykalny; toteż tym bardziej będzie obmierzły i znienawidzony, im większą władzą będzie dysponował. Jeżeli przyjdzie mu rządzić nieszczęśliwcami, z prawem życia i śmierci wobec nich, będzie okrutny i tyrański, bo zrozumie, że jeśli nie będzie takim w dostatecznym stopniu, to jakiś inny, uznany za zdatniejszego, zajmie jego miejsce. Ponadto, całą siłę swej nienawiści, nie mogącej się wyładować na gnębicielach, przeleje on bezmyślnie na gnębionych i dozna zadowolenia, gdy za zniewagę, otrzymaną z góry, zemści się na swych podwładnych. Zdaję sobie sprawę, jak to wszystko dalekie jest od tego, co zwykliśmy sobie wyobrażać: że uciśnieni łączą się solidarnie, jeżeli nie w oporze, to przynajmniej w cierpieniu. Nie wykluczam, że to może się zdarzyć, o ile ucisk nie przekroczy pewnej granicy lub jeżeli ewentualnie ciemięzca jest tak niedoświadczony albo tak wielkoduszny, że toleruje i patrzy przez palce na ten stan rzeczy. Stwierdzam jednak, że w naszych czasach, we wszystkich krajach, w których stanęła stopa obcego najeźdźcy, powstaje analogiczna sytuacja rywalizacji i nienawiści wśród ujarzmionych; a fakt ten, jak

wiele innych ludzkich spraw, ze szczególnie okrutną wyrazistością dał się zauważyć w lagrze.

O prominentach nie-Żydach niewiele jest do powiedzenia, jakkolwiek byli oni znacznie liczniejsi (żaden „aryjski” Häftling nie był pozbawiony choćby najskromniejszej funkcji). Że byli oni głupi i bestialscy, jest rzeczą naturalną, jeśli weźmie się pod uwagę, że byli to przeważnie zwykli kryminaliści, których wybrano specjalnie z więzień niemieckich, aby im powierzyć rolę nadzorców w obozach dla Żydów; i sądzę, że wybór ten był szczególnie staranny, gdyż trudno mi uwierzyć, żeby te nędzne okazy ludzkie, jakie widzieliśmy w akcji, miały reprezentować przeciętną próbkę, już nie Niemców w ogóle, ale nawet więźniów niemieckich. Trudniej natomiast jest pojąć, że prominenci polityczni w Auschwitz rywalizowali, jeśli chodzi o brutalność, ze zwykłymi przestępcami. Wiadomo jednak, że

w Niemczech określenie przestępstwa politycznego stosowane było również do takich czynów, jak potajemny handel, niedozwolone

stosunki z Żydówkami, kradzieże na szkodę funkcjonariuszy partii. „Prawdziwi” polityczni żyli i umierali w innych obozach, których

nazwy do dziś otoczone są smutną sławą, w powszechnie znanych, bardzo ciężkich warunkach, lecz pod wielu względami różniących się od opisanych powyżej. Lecz oprócz o cjalnych

funkcjonariuszy

istnieje

kategoria

więźniów, dla których los nie był od początku łaskawy i którzy własnymi siłami walczyli o utrzymanie się na powierzchni. Trzeba płynąć pod prąd; codziennie i każdej godziny dnia zwalczać

zmęczenie, głód, zimno i wypływającą z nich apatię; stawić czoło wrogom i nie mieć litości dla konkurentów; wysilić fantazję, uzbroić się w cierpliwość, napiąć wolę. Albo też zdusić wszelką godność i

zagasić ostatnie błyski sumienia, wystąpić do bitwy jak zwierzę przeciw innym zwierzętom, oddać się we władzę ukrytych

podziemnych sił, wspierających plemiona i jednostki w czasach okrucieństw. Niezliczone były sposoby, wymyślane i realizowane przez nas, aby nie umrzeć; tyle ich było, ile jest charakterów ludzkich. Wszystkie pociągały za sobą wyczerpującą walkę każdego

przeciw wszystkim, a niektóre wymagały sporo aberracji i kompromisów. Utrzymać się przy życiu, nie rezygnując ze swych zasad

moralnych,

nie

licząc

na

pośrednictwo

pomyślnego

przypadku, dane było jedynie bardzo niewielu jednostkom wyższym, predestynowanym na męczenników i świętych. Spróbuję więc zademonstrować na przykładach Schepschela, Alfreda L., Eliasza i Henriego, jakimi sposobami można osiągnąć

ocalenie. Schepschel żyje w lagrze od czterech lat. Od pogromu, który go wygnał z miasteczka w Galicji, widział, jak dokoła umierały dziesiątki tysięcy jemu podobnych. Miał ongi żonę i pięcioro dzieci, i dobrze prosperujący warsztat rymarski, ale od dawna przyzwyczaił się do myśli, że jest jedynie workiem, który trzeba od czasu do czasu napełniać. Schepschel nie jest zbyt silny ani zbyt odważny, ani zbyt podły, nie jest nawet szczególnie przebiegły i nie potra ł nigdy dojść do zajęcia, które by mu choć trochę ułatwiło życie, ograniczył się więc tylko do drobnych i sporadycznych sposobów, do „kombinacji”, jak się to tu nazywa.

Co pewien czas kradnie w Bunie miotłę i odsprzedaje ją Blockältesterowi; jeżeli uda mu się odłożyć trochę kapitału-chleba, pożycza narzędzia od swojego współziomka, który jest szewcem w bloku, i pracuje kilka godzin na własny rachunek; ze skręconego

drutu elektrycznego umie zrobić szelki; mówi mi Sigi, że widział go

w przerwie południowej śpiewającego i tańczącego przed domkiem robotników słowackich, którzy wynagradzają go za to czasem

resztkami swej zupy. Po tym, co powiedziałem, można by myśleć o Schepschelu z pełną

wyrozumiałości sympatią, jak o nędzarzu, w którym nie pozostało nic poza pokorną elementarną wolą życia i który dzielnie prowadzi swą skromniutką walkę, aby nie ulec. Ale Schepschel nie był istotą wyjątkową i kiedy nadarzyła się sposobność, nie zawahał się wydać na karę chłosty Mojszla, swego wspólnika w kradzieży kuchennej, w bezpodstawnej nadziei zasłużenia się w oczach Blockältestera i wysunięcia swej kandydatury na stanowisko pomywacza. Historia inżyniera Alfreda L. dowodzi między innymi, jak czczy jest mit o zasadniczej równości ludzi.

L. kierował w swojej ojczyźnie bardzo słynną fabryką produktów chemicznych i nazwisko jego było (i jest) znane w przemysłowych ośrodkach całej Europy. Był to silny mężczyzna około pięćdziesiątki; nie wiem, dlaczego został aresztowany, lecz do obozu wszedł tak,

jak wszyscy wchodzili: nagi, samotny i nieznany. Gdy go poznałem, był bardzo mizerny, ale twarz jego nacechowana była zdyscyplinowaną i surową energią; przywileje jego w tym czasie sprowadzały się do codziennego czyszczenia kotła robotników polskich; praca ta, na którą nie wiem, jakim sposobem uzyskał

monopol, dawała mu pół menażki zupy dziennie. Nie wystarczyło mu to na pewno do zaspokojenia głodu, mimo to nikt nigdy nie słyszał, by się skarżył. Przeciwnie: z tych niewielu słów, jakie wypowiadał, można było wnioskować o jakichś niezwykłych, tajemniczych dochodach, o stałej i korzystnej „organizacji”.

Znajdowało to potwierdzenie w jego wyglądzie. L. miał „wytyczne”: twarz i ręce utrzymywał w doskonałej czystości i

zdolny był do tak niesłychanego bohaterstwa, że nie czekając na zmianę bielizny raz na dwa miesiące, co dwa tygodnie prał koszulę (pragnę tu podkreślić, że prać koszulę to znaczy znaleźć na to mydło, czas i miejsce w przepełnionej umywalni; pilnować uważnie,

nie spuszczając ani na moment z oczu mokrej koszuli i wkładać ją, naturalnie mokrą jeszcze, w chwili spokoju, kiedy gasną światła); miał buty o drewnianej podeszwie, gdy szedł pod prysznic, i nawet

jego pasiak dostosowany był do gury, czysty i nowy. W zasadzie L. postarał się o wygląd prominenta na długo, zanim nim został: bo dopiero znacznie później dowiedziałem się, że cały ten ostentacyjny dobrobyt L. potra ł wypracować sobie z niewiarygodną

wytrzymałością, płacąc za każdy przedmiot i usługę chlebem ze swej racji, przysparzając sobie w ten sposób dodatkowych wyrzeczeń.

Plan jego był długofalowy, co jest tym bardziej godne uwagi, że podjęty został w środowisku nastawionym wyłącznie na stan prowizoryczny; i L. zrealizował go z surową dyscypliną wewnętrzną, bez cienia litości dla siebie, a tym bardziej dla towarzyszy, którzy

zechcieliby wejść mu w drogę. L. wiedział, że między mniemaniem innych, iż jest się ważnym, a staniem się takim rzeczywiście, droga jest krótka i że wszędzie, a szczególnie na tle ogólnie wyrównanego

poziomu lagru, wygląd budzący szacunek jest najlepszą gwarancją zdobycia tego szacunku. Wszystkie swe siły ześrodkował na staraniach, aby odróżniać się od stada: pracował z ostentacyjną gorliwością, upominając nawet przy okazji przekonująco i usilnie leniwych towarzyszy; unikał codziennej walki o lepsze miejsce w ogonku po posiłek i otrzymywał codziennie pierwszą, jak wiadomo,

najbardziej płynną rację, tak że karnością swą zwrócił na siebie uwagę Blockältestera. Dla tym większego zaakcentowania swej odrębności odnosił się zawsze do towarzyszy zgodnie ze swym

bezwzględnym egoizmem, z największą uprzejmością. Gdy utworzono, o czym później będzie mowa, komando

chemiczne, L. zrozumiał, że jego godzina wybiła; jego schludne ubranie i wychudła, owszem, ale wygolona twarz na tle stada niechlujnych i brudnych kolegów od razu wystarczająco przekonały

kapo i Arbeitsdienst, że ten oto jest naprawdę ocalony – potencjalny prominent; dlatego (temu, kto ma, będzie dane) bez wahania

awansowano go na „specjalistę”, mianowano głównym technikiem komanda i dyrekcja Buny zaangażowała go jako analityka w laboratorium w oddziale styrolu. Później powierzono mu egzaminowanie nowych nabytków w komando chemicznym w celu

zbadania ich przydatności zawodowej, co robił zawsze z najwyższą skrupulatnością, szczególnie w stosunku do tych, w których wyczuwał przyszłych współzawodników. Nie znam dalszego ciągu tej historii;

ale

jest

bardzo

prawdopodobne, że uniknął śmierci i żyje do dziś dnia swym zimnym i bezradosnym życiem absolutnego władcy. Eliasz

Lindzin,

141565,

wylądował

pewnego

dnia

w

niewyjaśniony sposób w komando chemicznym. Był to karzeł wzrostu najwyżej półtora metra, ale nigdy jeszcze nie widziałem istoty tak muskularnej. Gdy jest nagi, widzi się dokładnie każdy mięsień pod skórą, potężny i ruchomy jak żyjące własnym życiem stworzenie; wymiarach,

jego ciało, w powiększonych proporcjonalnie mogłoby być wspaniałym modelem do posągu

Herkulesa; tylko lepiej nie patrzeć na głowę.

Poprzez owłosioną skórę sterczą przeogromne szwy czaszki. Olbrzymia czaszka wygląda jak zrobiona z metalu lub kamienia; na

głowie widać czarną linię od ogolonych włosów o cal zaledwie nad brwiami. Nos, broda, czoło, kości policzkowe zarysowane twardo i

masywne, a twarz przypomina pysk barana, istoty stworzonej do tego, by być bitą. Emanuje z niego zwierzęca żywotność. Eliasz oglądany przy pracy jest niesamowitym zjawiskiem; majstrowie polscy, sami nawet Niemcy zatrzymują się nieraz, podziwiając Eliasza w akcji. Wydaje się, że nie ma dla niego nic

niemożliwego. Kiedy my z trudem dźwigamy worek cementu, on dźwiga dwa i trzy, i cztery, utrzymując je w równowadze nie wiadomo jakim sposobem, a idąc żwawo na krótkich, krępych nogach, spod niesionego ciężaru wykrzywia się, śmieje, klnie, wrzeszczy i śpiewa bez przerwy, jakby miał płuca z metalu. Eliasz pomimo drewniaków wspina się jak małpa po rusztowaniach i

pewnym krokiem biegnie po belkach wiszących w powietrzu; niesie sześć cegieł równocześnie na głowie; z kawałka blachy umie zrobić łyżkę, a z odłamków stali nóż; wszędzie potra znaleźć papier, suche drewno i węgiel i w momencie rozpalić ogień, nawet pod

deszczem. Jest krawcem, cieślą, szewcem, fryzjerem; pluje na nieprawdopodobną odległość; śpiewa, przyjemnym nawet basem, piosenki polskie i jidysz, nigdy przedtem nie słyszane; może

pochłonąć sześć, osiem i dziesięć litrów zupy, nie dostając ani wymiotów, ani biegunki, i zaraz potem brać się na nowo do pracy. Umie zrobić sobie sztuczny garb na plecach i paraduje po baraku pokracznie pokrzywiony, wykrzykując i deklamując coś

niezrozumiale ku radości władców obozu. Widziałem go, jak walczył z Polakiem wyższym od niego o całą głowę i jak powalił go na

ziemię silnym i precyzyjnym, jak z katapulty, uderzeniem głową w żołądek. Nie widziałem go nigdy odpoczywającego, nie widziałem go nigdy milczącego i spokojnego, nie widziałem go nigdy rannego ani chorego.

O jego życiu na wolności nikt nic nie wie; zresztą wyobrażenie sobie Eliasza jako wolnego człowieka wymagałoby ogromnego

wysiłku fantazji i domyślności. Mówi tylko po polsku i jakimś dzikim zniekształconym jidysz warszawskim; zresztą i tak byłoby niemożliwością skłonić go do sensownej rozmowy. Mógł mieć równie dobrze dwadzieścia jak czterdzieści lat; zazwyczaj twierdzi, że ma trzydzieści trzy i że spłodził siedemnaścioro dzieci, co nie jest nieprawdopodobne. Mówi bez przerwy na najróżniejsze tematy grzmiącym głosem, tonem krasomówcy, z gwałtowną mimiką istoty rozkojarzonej. Przemawia zawsze tak, jakby zwracał się do licznych

słuchaczy: i, rzecz naturalna, słuchaczy nigdy mu nie brak. Ci, którzy rozumieją jego wymowę, chłoną jego deklamacje, pękając ze

śmiechu, klepią go z entuzjazmem po twardych ramionach i zachęcają do dalszych występów; a on, zacietrzewiony i ociekający

potem, krąży jak zwierzę po klatce pośród słuchaczy, krzycząc to na tego, to na tamtego, naraz chwyta jednego za pierś swą małą

zakrzywioną łapą, przyciąga go do siebie siłą, pluje w zdumioną twarz napadniętego jakąś niezrozumiałą obelgą, po czym odrzuca go jak słomę wśród oklasków i śmiechu, wyciąga ramiona ku niebu jak mały prowokujący potworek i wygłasza dalej swą wściekłą i

wariacką przemowę. Jego sława jako wyjątkowego pracownika rozeszła się bardzo szybko i zgodnie z absurdalnym prawem lagru od tej chwili praktycznie przestał pracować. Majstrowie bezpośrednio angażowali

go do takich tylko prac, które wymagały doświadczenia i siły.

Niezależnie od tych usług zawiadywał w sposób bezczelny i gwałtowny naszą codzienną mozolną pracą, wymykając się często na jakieś tajemnicze wizyty i spotkania do niewiadomych zakątków warsztatu, skąd wracał z mocno wzdętymi kieszeniami, a nieraz i z widocznie pełnym brzuchem. Ełiasz jest z natury złodziejem: bezgrzesznym, gdyż kieruje nim instynktowna chytrość dzikiego zwierzęcia. Nigdy nie złapano go na

gorącym uczynku, ponieważ kradnie tylko wtedy, gdy nadarzy się bezpieczna okazja: lecz gdy się takowa nadarzy, Eliasz kradnie z tak nieuchronną koniecznością, z jaką spada rzucony kamień. Oprócz tego, że trudno go przyłapać, na nic nie zdałoby się karanie go za kradzieże, które są dla niego taką samą potrzebą życiową jak oddychanie i spanie. W tym miejscu można by zapytać, kim jest Eliasz jako człowiek. Czy jest szaleńcem, istotą niezrozumiałą i pozaludzką, która

przypadkiem spadła do lagru. Czy działa w nim atawizm odrębny od naszego współczesnego świata, lepiej natomiast przystosowany do pierwotnych warunków życia obozowego. Albo czy nie jest właśnie

wytworem obozu, tym, czym wszyscy się staniemy, o ile nie pomrzemy w obozie lub jeżeli sam obóz wcześniej się nie skończy. We wszystkich trzech przypuszczeniach jest trochę prawdy. Eliasz oparł się zniszczeniu zewnętrznemu, gdyż jest zycznie

niezniszczalny, oparł się zagładzie wewnętrznej, gdyż jest obłąkany. Dlatego przede wszystkim utrzymał się przy życiu: jest okazem ludzkim najlepiej przystosowanym, najbardziej nadającym się do tego sposobu życia.

Jeśli Eliasz odzyska wolność, znajdzie się na marginesie społeczności ludzkiej, w więzieniu lub w domu wariatów. Ale tu, w lagrze, nie ma ani zbrodniarzy, ani wariatów: zbrodniarzy, gdyż nie

istnieje tu prawo moralne, które by można przekroczyć, wariatów, bo los nas wszystkich jest zdecydowany i każdy nasz czyn w czasie i w przestrzeni zdeterminowany jako jedynie możliwy. W lagrze Eliasz kwitnie i triumfuje. Jest dobrym pracownikiem i dobrym organizatorem, z tego więc podwójnego tytułu nie grozi mu selekcja i cieszy się szacunkiem zwierzchników i towarzyszy. Dla tego, kto nie posiada trwałych walorów wewnętrznych, kto nie potra , w zgodzie ze swym sumieniem, zdobyć się na siłę konieczną do utrzymania się przy życiu, jedyną drogą ocalenia jest droga Eliasza: szaleństwo i zwierzęca przebiegłość. Z wszystkich innych dróg nie ma wyjścia. Po tym wszystkim, co powiedziałem, ktoś mógłby się pokusić o

wyprowadzenie wniosków, a nawet ustalenie norm naszego codziennego życia. Czy nie ma wszędzie dokoła nas Eliaszów, potencjalnych lub kompletnych? Czy nie widzimy obok nas ludzi, nieświadomych celu, do których żadna samokontrola ani głos sumienia nie mają dostępu? i żyją oni nie pomimo tych braków, lecz właśnie, jak Eliasz, dzięki nim? Problem jest poważny i nie będzie później rozwiązany, gdyż tematem mają tu być sprawy lagru, a o człowieku poza lagrem wiele już napisano. Ale jedno chciałbym jeszcze dodać: Eliasz, o ile można sądzić o tym z zewnątrz i o ile określenie to może mieć jakieś znaczenie, Eliasz prawdopodobnie był człowiekiem szczęśliwym. Henri natomiast jest jednostką wybitnie świadomą i cywilizowaną, a na temat utrzymywania się przy życiu w lagrze

posiada dokładną i przemyślaną teorię. Ma zaledwie dwadzieścia dwa lata; jest niesłychanie inteligentny, mówi po francusku,

niemiecku, angielsku i rosyjsku, ma doskonałe wykształcenie naukowe i klasyczne. Brat jego umarł w Bunie ubiegłej zimy, i z tą chwilą Henri przeciął wszystkie więzy przyjaźni; zamknął się w sobie jak w

skorupie i nieprzerwanie walczy o życie wszelkimi sposobami, jakie podsuwa mu bystry umysł i doskonałe wychowanie. Według jego teorii są trzy sposoby uniknięcia zagłady, które może zastosować człowiek godny imienia człowieka: organizacja, litość i kradzież. On sam stosuje wszystkie trzy. Nie ma lepszego niż Henri stratega, gdy chodzi o osaczenie („hodowanie”, jak on to określa) angielskich jeńców wojennych. W jego rękach stają się oni przysłowiowymi kurami znoszącymi złote jajka: wystarczy powiedzieć, że za jednego

papierosa angielskiego można być w lagrze najedzonym przez cały dzień. Pewnego razu widziano, jak Henri zajadał prawdziwe jajko na twardo.

Handel towarem produkcji angielskiej jest monopolem Henriego i to należy do organizacji; ale narzędziem, za pomocą którego dociera on do Anglików i innych, jest litość. Henri ma gurę i twarz delikatną i lekko perwersyjną, jak święty Sebastian z Sodomy: jego

oczy są czarne i wyraziste, nie ma jeszcze zarostu, jego omdlałe ruchy cechuje naturalna wytworność (jakkolwiek w razie potrzeby potra biegać i skakać jak kot, a pojemnością żołądka niewiele ustępuje Eliaszowi). Z tych swoich wrodzonych darów Henri doskonale zdaje sobie sprawę i wykorzystuje je z zimną umiejętnością człowieka posługującego się przyrządem naukowym: rezultaty są zaskakujące. W gruncie rzeczy chodzi tu o odkrycie:

Henri odkrył, że litość jako uczucie pierwotne i irracjonalne przyjmuje się bardzo dobrze, jeżeli ją zręcznie zaszczepić właśnie w pierwotnych duszach rządzących nami zwierzaków, tych samych, którzy nie wahają się powalić nas pięścią bez powodu, a powalonych na ziemię zdeptać; zorientował się w doniosłym

znaczeniu praktycznym tego odkrycia i na nim postanowił oprzeć swą przemyślność. Jak ichneumon paraliżuje wielkie włochate gąsienice, uderzając je w jedyny ich dostępny zranieniu splot nerwowy, tak Henri jednym rzutem oka szacuje klienta, son type23, rozmawia krótko, z każdym używając odpowiednich wyrazów, i type jest już podbity: słucha z

rosnącą sympatią, wzrusza się losem nieszczęśliwego młodzieńca i wkrótce metoda zaczyna owocować. Nie ma tak zatwardziałego osobnika, na którym Henri nie zdołałby zrobić wrażenia, jeśli się do tego przyłoży. W lagrze, a

także w Bunie, ma całą masę protektorów: żołnierzy angielskich, robotników cywilnych francuskich, polskich, ukraińskich, niemieckich „politycznych”, co najmniej czterech Blockältesterów, kucharza, nawet jednego esesmana. Ale ulubionym jego polem działania jest Ka-Be; do Ka-Be Henri ma wolny wstęp, doktor Citron i doktor Weiss są więcej niż jego protektorami: są przyjaciółmi i przyjmują go do szpitala, kiedy chce, i stawiają diagnozę, jakiej sobie życzy. Dzieje się to szczególnie, kiedy grożą selekcje i w okresach bardziej uciążliwej pracy; jak sam powiada, idzie tam „przezimować”. Dysponując tak znakomitymi przyjaciółmi, jasne, że Henri rzadko

ucieka się do trzeciej drogi: kradzieży, zresztą jest rzeczą zrozumiałą, że na ten temat niechętnie się zwierza.

W chwilach wytchnienia bardzo jest przyjemnie rozmawiać z Henrim. Jest to też użyteczne: nie ma rzeczy w obozie, o której by nie wiedział i o której nie umiałby rozmawiać we właściwy sobie zwięzły i logiczny sposób. O swoich podbojach mówi

wstrzemięźliwie i skromnie, jak o mało ważnych zdobyczach, lecz chętnie rozwodzi się nad wyjaśnieniem techniki, która pozwoliła mu zbliżyć się do Hansa – pytając go o syna walczącego na froncie, i do Ottona – pokazując mu blizny na łydkach. Rozmowa z Henrim jest pożyteczna i przyjemna; czasami też czuje się, że jest serdeczny i bliski, porozumienie z nim, a nawet przyjaźń wydają się możliwe, jest się o krok od wniknięcia w normalnie ludzką i bolesną głąb jego nieprzeciętnej osobowości. Lecz chwilę później jego smutny uśmiech stygnie i zmienia się w zimną, jakby wystudiowaną przed lustrem maskę; Henri przeprasza uprzejmie (…

j’ai quelque chose à faire, …j’ai quelqu’un à voir24) i oto znów rusza na polowanie i do bitwy daleki, twardy, zamknięty w swym pancerzu, wrogi wszystkim, nieludzko chytry i niezrozumiały jak Wąż z Księgi Rodzaju. Po wszystkich, nawet najserdeczniejszych, rozmowach z Henrim odczuwałem lekki posmak porażki; niejasne podejrzenie, że i ja w jakiś niedostrzegalny sposób byłem nie człowiekiem, lecz

narzędziem w jego rękach. Dzisiaj wiem, że Henri żyje. Dałbym wiele, aby poznać jego życie na wolności, ale nie pragnę spotkać go więcej.

 

EGZAMIN

Z

CHEMII

Kommando 98, tak zwane komando chemiczne, powinno by być

oddziałem specjalistów. W dniu, kiedy o cjalnie ogłoszono jego utworzenie, o szarym

świcie na placu apelowym grupa mizernych piętnastu Häftlingów zebrała się dokoła nowego kapo. I oto pierwsze rozczarowanie: był to znów „zielony trójkąt”, zawodowy przestępca – Arbeitsdienst nie uważał za rzecz konieczną, aby kapo komanda chemicznego miał być chemikiem. Daremnym wysiłkiem byłoby stawianie mu pytań, nie odpowiedziałby albo odpowiedziałby rykiem i kopniakami. Z drugiej strony, jego niezbyt silna sylwetka i wzrost niższy od przeciętnego działały uspokajająco. Wygłosił krótką przemowę niechlujną, koszarową niemczyzną i rozczarowanie okazało się usprawiedliwione. Więc to są chemicy: dobrze, a on jest Alex, i jeżeli myślą, że weszli do raju, to mylą się. Przede wszystkim aż do dnia rozpoczęcia produkcji komando 98 nie

będzie niczym innym jak komandem transportowym, należącym do magazynu chlorku magnezu. Poza tym, jeżeli myślą, że jako Intelligenten, intelektualiści, będą mogli kpić sobie z niego, Alexa Reichsdeutschera, no to, Herrgottsacrament, już on im pokaże, już on im… (i zaciśniętą pięścią i wyciągniętym palcem machnął w

powietrzu gestem niemieckiej groźby); a wreszcie niech nie wyobrażają sobie, że tu kogokolwiek oszukają, jeżeli któryś z nich przedstawił się jako chemik, nie będąc nim; egzamin – tak, moi panowie – w najbliższych dniach; egzamin z chemii przed

triumwiratem Oddziału Polimeryzacji: doktorem doktorem Probstem, doktorem inżynierem Pannwitzem.

Hagenem,

A teraz, meine Herren, dość już straciliśmy czasu, komanda 96 i 97 poszły już do pracy – naprzód marsz! – i zapamiętajcie sobie: kto nie utrzyma równego kroku, będzie miał ze mną do czynienia.

Taki sam kapo jak wszyscy inni. Wychodząc z lagru, maszeruje się przed orkiestrą i esesmanami po pięciu w szeregu, z beretem w ręce, z ramionami opuszczonymi wzdłuż bioder i sztywnym krokiem, i nie wolno mówić. Potem przechodzi się na trójki i wtedy można spróbować zamienić parę słów wśród stukotu dziesięciu tysięcy par drewnianych chodaków. Kim są moi towarzysze chemicy? Obok mnie maszeruje Alberto, słuchacz trzeciego roku: i teraz udało się nam być razem. Trzeciego po mojej lewej nigdy dotąd nie widziałem, wygląda na bardzo młodego, jest blady jak wosk i ma numer Holendrów. Plecy trzech idących przede mną są mi również obce. Niebezpiecznie jest odwracać się do tyłu, mógłbym zmylić krok albo potknąć się; próbuję jednak i w tej sekundzie dostrzegam twarz Issa Clausnera. Jak długo się maszeruje, nie ma czasu na myślenie, trzeba

uważać, żeby nie ściągnąć drewniaków z tego, kto człapie przed tobą, i żeby ten, kto człapie za tobą, nie ściągnął ich z ciebie; co moment musi się przeskakiwać przez jakąś dziurę lub omijać lepką kałużę. Wiem, gdzie jesteśmy, przechodziłem już tędy z moim poprzednim komando: jest to H-Strasse, ulica magazynów. Mówię to Albertowi; idziemy naprawdę do chlorku magnezu, to przynajmniej nie było bujdą. Przybyliśmy na miejsce, schodzimy na obszerny teren, wilgotny i pełen przeciągów; jest to siedziba komando, która tu nazywa się

Bude. Kapo dzieli nas na trzy drużyny: czterej mają wydobywać worki z wagonu; siedmiu transportować je dalej, a czterej umieścić je w magazynie: Alberto, ja, Iss i Holender. Nareszcie można rozmawiać i każdemu z nas to, co powiedział Alex, wydaje się snem wariata. Z tymi bezmyślnymi twarzami, tymi ogolonymi czaszkami, w tym haniebnym stroju – zdawać egzamin z chemii. I odbędzie się on, oczywiście, po niemiecku, będziemy musieli stanąć przed jakimś aryjskim blondynem, doktorem, w nadziei, że nie będziemy potrzebowali wycierać nosa, bo on może nie wie, że nie mamy

chusteczki, i na pewno trudno by było wyjaśnić mu to. I będzie nam towarzyszył nasz stary przyjaciel – głód, i z trudem utrzymać się będziemy mogli na zesztywniałych nogach, i on na pewno poczuje nasz odór, do którego już teraz przyzwyczailiśmy się, lecz który w pierwszych dniach prześladował nas: odór rzepy i kapusty – surowej, gotowanej i strawionej. To prawda, potwierdza Clausner. Tak bardzo więc Niemcy potrzebują chemików? Czy może to nowy podstęp, nowa sztuczka,

pour faire chier les Juifs?25 Czy zdają sobie sprawę z absurdalności i groteskowości doświadczenia, jakiemu chcą nas poddać, nas, bardziej martwych niż żywych, nas, prawie już obłąkanych w ponurym oczekiwaniu nicości? Clausner pokazuje mi dno swej menażki. Tam, gdzie inni wyryli swój numer, gdzie Alberto i ja wyryliśmy swe nazwiska, Clausner

napisał: Ne pas chercher à comprendre26. Mimo że myślimy o tym nie więcej jak parę minut dziennie, a i to w sposób powierzchowny i oderwany, wiemy dobrze, że wykończy nas selekcja. Ja wiem, że nie należę do tych, którzy potra ą

wytrzymać, jestem zbyt cywilizowany, myślę jeszcze za dużo i zżera

mnie praca. A teraz wiem też, że zdołam się ocalić, jeżeli zostanę specjalistą, a zostanę specjalistą, jeżeli zdam egzamin z chemii. Dzisiaj – naprawdę dzisiaj – kiedy siedzę przy stole i piszę, nie jestem całkiem pewny, że te rzeczy rzeczywiście się zdarzyły.

Minęły trzy dni, trzy zwykłe, niczym się nie upamiętniające dni, tak długie, gdy się je przeżywało, a tak krótkie, gdy się je już przeżyło, i wszystkich zmęczyło już myślenie o egzaminie z chemii. Komando zmniejszyło się do liczby dwunastu ludzi: trzech zniknęło w sposób tak normalny, może w sąsiednim baraku, może poza tym światem. Z dwunastu pięciu nie było chemikami; sami zwrócili się do Alexa, aby ich odesłał do poprzednich komand. Nie uniknęli bicia, ale nieoczekiwanie nie wiadomo jaka władza wyższa zadecydowała, aby pozostali, jako siły pomocnicze w komando chemicznym. Alex przyszedł do kantyny Chlormagnezu i wywołał nas siedmiu do zdawania egzaminu. I oto jak siedem niezgrabnych kurcząt za kwoką pniemy się za Alexem po schodkach, do Polimerisationsbüro. Jesteśmy na półpiętrze: na drzwiach tabliczka z trzema słynnymi nazwiskami. Alex puka z szacunkiem, zdejmuje beret, wchodzi; słychać spokojny głos; Alex wraca: – Ruhe, jetzt. Warten. – Czekać w milczeniu. Jesteśmy z tego zadowoleni. Gdy się czeka, czas mknie gładko i nie ma potrzeby popychać go naprzód, gdy się natomiast pracuje, każda minuta wlecze się wolno i z ciężkim trudem trzeba ją przebywać. Lubimy, gdy nam każą czekać, potra my godzinami czekać z całkowitą, tępą apatią pająka czuwającego na swej pajęczynie.

Alex jest zdenerwowany, spaceruje tam i z powrotem, a my, za każdym razem, gdy przechodzi obok nas, odsuwamy się. My również, każdy na swój sposób, jesteśmy niespokojni; tylko Mendi nie. Mendi jest rabinem, pochodzi z Rusi Podkarpackiej, tej

gmatwaniny narodowościowej, gdzie każdy mówi przynajmniej trzema językami, a Mendi mówi siedmioma. Zna się na niesłychanie wielu rzeczach, oprócz tego, że jest rabinem, jest też wojującym syjonistą, jest językoznawcą, doktorem praw i był partyzantem; nie będąc chemikiem, chce jednak spróbować: jest to mały człowieczek, uparty, dowcipny i odważny. Balla ma ołówek i wszyscy otaczają go. Nie jesteśmy pewni, czy będziemy jeszcze umieli pisać, chcemy spróbować. Kohlenwassersto e, Massenwirkungsgesetz. Dźwięczą koło mnie niemieckie określenia związków i praw chemicznych: wdzięczny jestem swemu mózgowi, tak niewiele zajmowałem się nim ostatnio, a jednak służy mi jeszcze tak dobrze. Oto Alex. Jestem chemikiem: co mam wspólnego z takim Alexem? Staje przede mną, grubiańskim ruchem poprawia mi kołnierz bluzy, zdejmuje mi beret i wciska go z powrotem na głowę, cofa się o krok, mierzy mnie spojrzeniem wyrażającym niesmak i odwraca się mrucząc: – Was für ein Muselmann Zugang! – jeszcze jeden niechlujny „muzułman”! Otwierają się drzwi. Trzej doktorzy zdecydowali, że rano załatwią sześciu kandydatów. Siódmego już nie. Tym siódmym jestem ja, mam najwyższy numer rejestracyjny. Dopiero w południe przychodzi po mnie Alex; co za pech, nie będę mógł skontaktować się z tamtymi i dowiedzieć się, „z czego pytają”.

Tym razem to już. Na schodach Alex patrzy na mnie spode łba, czuje się w pewnej mierze odpowiedzialny za mój mizerny wygląd. Nie cierpi mnie, dlatego, że jestem Włochem, że jestem Żydem i że

spośród wszystkich najdalszy jestem od jego kapralskiego ideału męskości. Drogą analogii, sam nic nie rozumiejąc i będąc dumny z tej swojej tępoty, okazuje najwyższy brak zaufania do moich możliwości zdania egzaminu. Wchodzimy. Jest tylko doktor Pannwitz. Alex, z beretem w ręce, mówi do niego półgłosem: – …Włoch, w lagrze dopiero od trzech miesięcy, już prawie wykończony. Er sagt, er ist Chemiker… – ale on, Alex, zdaje się mieć co do tego zastrzeżenia. Alex zostaje krótko i węzłowato odprawiony i odsunięty na bok, a ja czuję się jak Edyp wobec S nksa. Moje myśli są jasne i nawet w tej chwili zdaję sobie sprawę, że gra idzie o wysoką stawkę; a jednak czuję szaloną ochotę, aby zniknąć, umknąć przed tym doświadczeniem. Pannwitz jest wysoki, chudy, jasnowłosy; ma oczy, włosy i nos takie, jakie wszyscy Niemcy mieć powinni, i siedzi imponujący za

swym skomplikowanym biurkiem. Ja, Häftling 174517, stoję w jego gabinecie, który jest prawdziwym gabinetem, porządnym, czystym i błyszczącym, i wydaje mi się, że na wszystkim, czego bym miał dotknąć, zostawiłbym brudną plamę. Skończywszy pisać, podniósł wzrok i spojrzał na mnie. Od tego dnia, wielokrotnie i w różny sposób myślałem o doktorze Pannwitzu. Zadawałem sobie pytanie, jak wygląda funkcjonowanie jego ludzkiego wnętrza, jak wypełnia czas wolny od polimeryzacji i spraw teutońskiego sumienia; a nade wszystko, odkąd stałem się na nowo wolnym człowiekiem, pragnąłem spotkać go jeszcze kiedyś, i

nie przez zemstę, tylko przez wrodzoną mi ciekawość poznania duszy ludzkiej.

Gdyż to jego spojrzenie nie było spojrzeniem na drugiego człowieka, i gdybym mógł odkryć dogłębnie naturę tego spojrzenia, jakby rzuconego przez szklaną ścianę akwarium na mieszkańca innego świata, odkryłbym wówczas istotę wielkiego szaleństwa Trzeciej Rzeszy. To, co wszyscy myśleliśmy i mówili o Niemcach, ujawniło się od razu w tym momencie. Mózg rządzący tymi błękitnymi oczami i tymi wypielęgnowanymi rękami mówił: „To coś, co stoi tu przede

mną, należy do gatunku, który niewątpliwie należy zlikwidować. W danym wypadku trzeba najpierw upewnić się, czy nie zawiera w sobie jakiegoś elementu nadającego się do wykorzystania”. A w mojej głowie jak ziarnka w pustej dyni skakało: „Błękitne oczy i jasne włosy są zasadniczo niegodziwe. Jakiekolwiek porozumienie się wykluczone. Specjalizowałem się w chemii górniczej. Specjalizowałem się w syntezach organicznych. Specjalizowałem się…” I zaczęło się przesłuchiwanie, podczas gdy trzeci zoologiczny, Alex, ziewał i zgrzytał zębami w swym kącie.

okaz

– Wo sind Sie geboren? – mówi do mnie Sie, pan: doktor inżynier Pannwitz nie ma poczucia humoru. Niech go diabli wezmą: nie robi najmniejszego wysiłku, by mówić choć trochę zrozumiałym językiem.

– Doktoryzowałem się w Turynie w 1941, summa cum laude – i

podczas gdy to mówię, czuję wyraźnie, że on mi nie wierzy, prawdę mówiąc, ja sam w to nie wierzę, wystarczy spojrzeć na moje brudne i poranione ręce, na zabłocone spodnie galernika. A przecież to ja

jestem, właśnie ja, doktoryzowany w Turynie, a nawet szczególnie w tej chwili trudno wątpić w mą identyczność, gdyż wspomnienia chemii organicznej pomimo tak długiej bezczynności sypią się na żądanie z depozytu pamięci z nieoczekiwaną uległością; a przy tym,

to krążące w żyłach i rozgrzewające, upajające aż do ekstazy uczucie jasności umysłu, jakże je dobrze znam: ta gorączka przedegzaminacyjna, moja gorączka przed moimi egzaminami, ta spontaniczna mobilizacja wszystkich zdolności logicznych i wszystkich wiadomości, której koledzy szkolni tak mi zazdrościli.

Egzamin idzie dobrze. Z wolna zdaję sobie z tego sprawę i wydaje mi się, że urosłem. Teraz pyta mnie o temat pracy doktorskiej. Muszę zrobić gwałtowny wysiłek, aby wskrzesić te odcinki wspomnień, tak niesłychanie odległe; to tak, jakbym usiłował

przypomnieć sobie wydarzenia z poprzedniego wcielenia. Coś czuwa nade mną. Moje biedne stare miary stałych dielektrycznych budzą szczególne zainteresowanie w tym, pewnym swej egzystencji, jasnowłosym Aryjczyku: pyta mnie, czy znam angielski, pokazuje mi tekst Gattermanna, i to również jest absurdalne i niewiarygodne, że tam, po drugiej stronie drutu kolczastego, istnieje Gattermann identycznie podobny do tego, z którego uczyłem się w Italii, na czwartym roku, u siebie w domu. Już koniec. Podniecenie, podtrzymujące mnie przez cały czas egzaminu, opada naraz: ogłupiały i apatyczny wpatruję się w rękę o jasnej skórze, która niezrozumiałymi znakami wypisuje mój los na

białym papierze. – Los, ab! – Alex wyłania się zza kulis, znów podlegam jego

jurysdykcji. Stukając obcasami, kłania się Pannwitzowi, na co tamten odpowiada leciutkim ruchem powiek. Przez sekundę szukam

w myśli odpowiedniej formy pożegnania: na próżno, po niemiecku

umiem powiedzieć: jeść, pracować, kraść, umierać; umiem także powiedzieć: kwas siarkowy, ciśnienie atmosferyczne i generator

krótkofalowy, ale nie wiem, jak należy pożegnać wysoką osobistość. I oto znów jesteśmy na schodach. Alex pędzi po stopniach; ma skórzane podeszwy, gdyż nie jest Żydem, jest lekki, jak diabły ze Złych Dołów27. Patrzy na mnie z dołu krzywym okiem, podczas gdy

ja schodzę z zakłopotaniem i hałaśliwie w ogromnych i nie do pary chodakach, czepiając się poręczy jak starzec.

Zdaje się, że poszło dobrze, ale byłoby szaleństwem liczyć na to. Znam już dostatecznie lagier, aby wiedzieć, że nie wolno nigdy

pozwalać sobie na przewidywanie, zwłaszcza optymistyczne. Jedno jest pewne: że spędziłem dzień, nie pracując, więc w nocy będę nieco mniej głodny, a to jest jedyna konkretnie osiągnięta korzyść.

Aby wrócić do Bude, trzeba przejść przez plac zawalony złożonymi na kupę belkami i drutami metalowymi. Stalowy

przewód dźwigu przecina drogę, Alex chwyta zań, by go przeskoczyć. Donnerwetter, spogląda na swą rękę, czarną od lepkiego smaru. Tymczasem ja go dogoniłem: bez nienawiści i bez szyderstwa Alex wyciera rękę o moje ramię, spód i wierzch dłoni, by ją

oczyścić, i byłby bardzo zdumiony, nieodpowiedzialny zwierzak Alex, gdyby mu ktoś powiedział, że na podstawie tego odruchu ja go dziś osądzam: jego i Pannwitza, i wszystkich niezliczonych, takich jak oni, wielkich i małych, w Auschwitz i wszędzie.

 

ŚPIEW

ULISSESA

W sześciu drapaliśmy i oczyszczali wnętrze cysterny podziemnej;

światło dzienne dochodziło do nas jedynie przez małe drzwiczki wejściowe. Była to luksusowa praca, gdyż nikt nas nie pilnował,

tylko że w zimnie i wilgoci. Pył z rdzy palił nas pod powiekami, a usta i gardło wypełniał smakiem jakby krwi. Drabinka sznurowa, wisząca nad drzwiczkami, zakołysała się: ktoś nadchodził. Deutsch zgasił papierosa, Goldner obudził Sivadjana; wszyscy zaczęliśmy pilnie skrobać dźwięczną ścianę blaszaną.

Ale nie był to Vorarbeiter, tylko Jean, Pikolo naszego komando. Jean był studentem alzackim; mimo że miał już dwadzieścia cztery lata, był najmłodszym Häftlingiem w komando chemicznym. Dlatego przypadła mu w udziale funkcja Pikola, innymi słowy: gońca-pisarza kancelaryjnego; nadto do niego należało utrzymywanie czystości w baraku, dostawa narzędzi, mycie menażek i księgowość w godzinach pracy komanda.

Jean mówił biegle po francusku i po niemiecku; gdy tylko zobaczyliśmy jego buty na najwyższym stopniu drabinki, wszyscy przestaliśmy skrobać: – Also, Pikolo, was gibt es Neues? – Qu’est-ce qu’il-y-a comme soupe aujourd’hui?28 …w jakim humorze jest kapo? Co z tymi dwudziestoma pięcioma batami Sterna? Jaka dziś pogoda? Czy czytał gazetę? Jakie zapachy dochodzą z kuchni cywilnej? Która godzina?

Jean był bardzo lubiany w komando. Trzeba tu zaznaczyć, że funkcja Pikola stanowi bardzo wysoki stopień w hierarchii prominentów: Pikolo (który zazwyczaj nie ma więcej jak siedemnaście lat) nie pracuje ręcznie, ma wolną rękę, jeśli chodzi o dno garnka z zupą, i może cały dzień spędzać koło pieca: „dlatego”

ma prawo do dodatkowej połowy racji i może łatwo stać się przyjacielem i kon dentem kapo, od którego o cjalnie dostaje znoszone ubrania i buty. Otóż Jean był wyjątkowym Pikolem. Sprytny i silny zycznie, a jednocześnie łagodny i przyjacielski;

prowadząc uporczywie i odważnie swą indywidualną potajemną walkę przeciw obozowi i śmierci, potra ł jednak utrzymywać ludzkie stosunki z mniej uprzywilejowanymi towarzyszami; z drugiej strony, umiał tak zręcznie i wytrwale manewrować, że zapewnił sobie zaufanie kapo Alexa. Alex nie zawiódł pokładanych w nim nadziei. Okazał się brutalnym i podstępnym zwierzakiem, zamkniętym w szczelnej skorupie ignorancji i tępoty, w której wyłom stanowił jego węch i technika fachowego i doświadczonego szpicla. Nie ominął żadnej okazji demonstrowania z dumą swej czystości krwi i zielonego

trójkąta i ostentacyjnie traktował z wyniosłą pogardą swoich obdartych i wygłodzonych chemików: – Ihr Doktoren! Ihr Intelligenten! – chichotał codziennie, widząc ich tłoczących się z nadstawionymi menażkami przy rozdziale posiłków. Wobec majstrów cywilnych był nadzwyczaj uległy i służalczy, a z esesmanami łączyły go więzy serdecznej przyjaźni. Rejestr komanda i codzienny raport usług wyraźnie go onieśmielał i tę właśnie drogę obrał Pikolo, aby stać się mu potrzebny. Było to zadanie żmudne, delikatne i wymagające ostrożności, toteż całe

komando przez miesiąc z zapartym tchem śledziło tę grę; lecz w końcu skorupa jeża została przebita, a Pikolo ku niezadowoleniu

wszystkich zainteresowanych zatwierdzony w swej funkcji. Mimo że Jean nie nadużywał swego stanowiska, stwierdziliśmy już, że jedno jego słowo, powiedziane odpowiednim tonem i w odpowiedniej chwili, miało wielkie znaczenie; kilkakrotnie już zdołało ocalić któregoś z nas przed chłostą albo donosem esesmanom. Od tygodnia byliśmy przyjaciółmi; poznaliśmy się przy niezwykłej okazji alarmu lotniczego, lecz potem w żelaznych trybach lagru mogliśmy jedynie witać się ukradkiem w latrynach czy umywalni. Trzymając się ręką chwiejnej drabinki, wskazał na mnie:

– Aujourd’hui c’est Primo qui viendra avec moi chercher la soupe29. Aż do poprzedniego dnia pomagał mu Stern, zezowaty Transylwańczyk, ale popadł w niełaskę za jakieś miotły skradzione w magazynie i Pikolo poparł moją kandydaturę na pomocnika w

Essenholen, codziennej corvée30 dostarczania posiłków. Wydrapał się na zewnątrz, a ja za nim, mrugając oczami w świetle dnia. Było ciepło, a słońce wydobywało z tłustej ziemi lekki zapach lakieru i smoły, który przypominał mi jakąś plażę letnią z czasów dzieciństwa. Pikolo podał mi jeden z dwóch drągów i pod jasnym czerwcowym niebem ruszyliśmy w drogę. Zacząłem mu dziękować, ale przerwał mi: nie trzeba. Widać było Karpaty pokryte śniegiem. Oddychałem świeżym powietrzem, czułem się niezwykle lekki. – Tu es fou de marcher si vite. On a le temps, tu sais31. Po odebranie posiłku trzeba było iść kilometr drogi, a potem

wracać z pięciokilowym kotłem, zawieszonym na drągach. Była to

praca dosyć uciążliwa, lecz pociągała za sobą przyjemny spacer w jedną stronę bez ciężaru, a poza tym stanowiła zawsze pożądaną sposobność zbliżenia się do kuchni. Zwolniliśmy kroku. Pikolo był doświadczony, sprytnie wybrał okrężną drogę, tak że szliśmy przynajmniej godzinę, nie budząc

podejrzeń. Rozmawialiśmy o naszych domach, o Strasburgu i Turynie, o naszych lekturach, o naszych studiach. O naszych matkach: jakie podobne są do siebie wszystkie matki! Jego matka również robiła mu wyrzuty, że nigdy nie wie, ile ma pieniędzy w kieszeni; jego matka również byłaby zdumiona, gdyby wiedziała, że dał sobie radę, że dzień po dniu dawał sobie radę. Przejechał na rowerze esesman. To Rudi, Blockführer. Halt, baczność, zdjąć beret. – Sale brute, celui-là. Ein ganz gemeiner Hund. – Jest mu obojętne, czy mówi po francusku, czy po niemiecku? Obojętne, potra myśleć w obydwóch językach. Był miesiąc w Ligurii, podoba mu się Italia, chciałby nauczyć się włoskiego. Ja chętnie bym go uczył: nie możemy tego zrobić? Możemy. Nawet zaraz, to przecież wszystko jedno, najważniejsze jest nie tracić czasu, nie zmarnować tej godziny. Mija nas rzymianin, Limentani, powłóczy nogami i ma menażkę ukrytą pod bluzą. Pikolo dostrzega go, Limentani chwyta kilka słów z naszego dialogu i powtarza je ze śmiechem: – Zup-pa, cam-po, acqua32. Przechodzi Frenkel, szpieg. Trzeba przyspieszyć kroku, nigdy nie wiadomo, on szkodzi dla samej przyjemności szkodzenia. …Śpiew Ulissesa. Nie wiadomo, jak i dlaczego przyszedł mi on na

myśl: ale nie mamy czasu na wybór i ta godzina nie jest już godziną.

Jeżeli Jean jest inteligentny, zrozumie. Zrozumie; czuję się dziś na siłach, by mu pozwolić zrozumieć. …Kim jest Dante. Czym jest Komedia. Jakiego dziwnego i nieznanego uczucia doznaje się, gdy chce się w skrócie

wytłumaczyć, czym jest Boska Komedia. Jak jest podzielone Piekło, co to jest odwet. Wirgiliusz reprezentuje Rozum, Beatrice – Teologię. Jean słucha bardzo uważnie, a ja zaczynam powoli i wyraźnie: Tedy róg wyższy starego płomienia Poszepce i swym szczytem zamigota Jak płomień świecy z wiatrowego tchnienia. A jasny kiścień tam i sam się miota, Jakby to język ludzki przezeń gadał, Aż wyszły słowa z ognistego knota… Gdybym… Tu zatrzymuję się i usiłuję przetłumaczyć. Klęska: biedny Dante i biedny francuski język! Mimo to, zdaje się, że eksperyment powiedzie się; Jean podziwia przedziwne podobieństwo języków i podaje mi odpowiednie słowo dla określenia antica33. A po „Gdybym”? Nic. Dziura w pamięci. „Eneasz imię to grodowi nadał”. Znowu dziura. Wypływa na powierzchnię pamięci jakiś fragment, nie mający zastosowania: „…ni cześć starego ojca, ni miłości / Powinność, niegdyś szczęście lubej żony…” czy to rzeczywiście tak? …Więc na głębokie morze, na niezmierne, W jednej się puszczam łodzi…34

Tego tak, tego jestem pewny, jestem w stanie wyjaśnić Pikolo,

dlaczego misi me (puszczam się), to jest co innego niż je me mis35, to jest silniejsze i zuchwalsze, oznacza zerwanie więzi, rzucenie się poza barierę, my dobrze znamy ten impuls. Głębokie morze niezmierne: Pikolo podróżował po morzu i wie, co to znaczy, kiedy wolny, otwarty, swobodny horyzont zamyka się nad samym sobą i nie ma już nic, tylko woń morza: słodkie, tak okrutnie dalekie sprawy. Doszliśmy do Kraftwerk, gdzie pracuje komando zakładania kabli. Powinien tu być inżynier Levi. Oto on, sponad rowu widać tylko jego głowę. Daje mi ręką znak, to dzielny człowiek, nie widziałem nigdy, aby upadał na duchu, nie mówi nigdy o jedzeniu. „Morze niezmierne”. „Morze niezmierne”. Wiem, że rymuje się z „wierne”: „…druhów grono ze mną do końca posłuszne i wierne”, ale nie pamiętam, czy to przychodzi przedtem, czy potem. A także podróż, ta zuchwała podróż poza kolumny Herkulesa… jakie to smutne: zmuszony jestem opowiedzieć ją prozą: świętokradztwo. Ocalał mi jedynie jeden wiersz, lecz warto się nad nim zatrzymać: …Aby nie ważył człek puścić się dalej36. „Puścić się”: musiałem dostać się do lagru, aby zdać sobie sprawę, że to jest to samo wyrażenie, co poprzednio „w jednej się puszczam łodzi”. Ale nie wtajemniczam w to Jeana, nie jestem pewien, czy to spostrzeżenie jest takie ważne. Ileż jeszcze rzeczy byłoby do powiedzenia, lecz słońce już jest wysoko, zbliża się południe. Spieszę się, straszliwie się spieszę. Teraz uważaj, Pikolo, otwórz uszy i umysł, musisz koniecznie to zrozumieć:

Zważcie plemienia waszego przymioty: Nie przeznaczono wam żyć jak zwierzęta, Lecz poszukiwać i wiedzy, i cnoty.

Jak gdybym sam to słyszał po raz pierwszy: jak grzmot trąby, jak głos Boga. Przez chwilę zapominam, kim jestem i gdzie jestem. Pikolo prosi mnie, bym powtórzył. Jaki dobry jest Pikolo, zauważył, że sprawia mi tym przyjemność. Albo może jest w tym coś więcej: może mimo marnego przekładu i prozaicznego i skrótowego komentarza doznał objawienia, wyczuł, że go to dotyczy, że dotyczy to wszystkich ludzi cierpiących, a nas w

szczególności; i że dotyczy to nas obydwóch, którzy mamy odwagę rozprawiać o tych sprawach z drągami od kotła z zupą na ramieniu. A w mej gromadce ta lekka zachęta Także pragnienie podróży zapali… …i męczę się, lecz na darmo, aby mu wytłumaczyć, ile rzeczy mieści się w tym „zapali”. Tu znowu próżnia, tym razem nie do zapełnienia. „…Po pięćkroć dołem księżyca kolisko…”, czy coś podobnego: ale przedtem?… Nie mam żadnej idei, keine Ahnung, jak się tutaj mówi. Niech mi Pikolo daruje, zapomniałem przynajmniej cztery tercyny.

– Ça ne fait rien, vas-y tout de même37 Gdy zaś się góra ukazała bława Od odległości, postaci niezwykłej,

Jak w reszcie ziemi widzieć się nie dawa… Tak, tak, „postaci niezwykłej”, nie „niezwykła”. I góry, gdy widzi

się je z daleka… góry… o Pikolo, Pikolo, powiedz coś, mów, nie

pozwól mi myśleć o mych górach, które ukazywały się w mroku wieczornym, kiedy wracałem pociągiem z Mediolanu do Turynu!

Dość, trzeba jechać dalej, to są rzeczy, o których się myśli, lecz o których się nie mówi. Pikolo słucha i patrzy na mnie.

Oddałbym zupę dzisiejszą za możność połączenia „jak w reszcie ziemi widzieć się nie dawa” z zakończeniem. Staram się zrobić to za pomocą rymów, zamykam oczy, gryzę palce, ale nic nie pomaga, reszta jest milczeniem. Skaczą mi po głowie inne wiersze: „…z pola łez wianie buchnęło ogromne…”, nie, to co innego. Późno już, późno, doszliśmy do kuchni, trzeba skończyć: Trzykroć go strącał wir pełnego prądu,

Raz czwarty fala rufę w pion wyparła; Dziób pornął na dół i z przeznaczeń Sądu… Zatrzymuję Pikola, to nieodzownie konieczne i pilne, aby posłuchał, aby zrozumiał to „z przeznaczeń Sądu”, zanim będzie za

późno, jutro on lub ja możemy umrzeć albo nie zobaczyć się więcej, muszę mu powiedzieć, wyjaśnić mu średniowiecze, ten tak ludzki i

potrzebny, choć nieoczekiwany anachronizm, i coś innego jeszcze, coś gigantycznego, co ja sam dopiero teraz spostrzegłem w nagłym przebłysku intuicji, coś, co może jest przyczyną naszego losu, tego,

że tu dziś jesteśmy… Stoimy już w kolejce po zupę, w tłumie brudnych i obdartych nosicieli zupy z innych komand. Nowo przybyli tłoczą się za naszymi plecami. – Kraut und Rüben? – Kraut und Rüben. Oznajmiają o cjalnie, że dziś jest zupa z kapusty i rzepy: – Choux et navets. – Káposzta és répa. Toń się nad nami wieczyście zawarła.

 

WYDARZENIA

LETNIE

Przez całą wiosnę napływały transporty z Węgier, co drugi więzień był Węgrem, węgierski po jidysz stał się drugim językiem w obozie. W sierpniu 1944 my, przebywający tu od pięciu miesięcy,

zaliczaliśmy się już do weteranów. Jako takich nas, z komando 98, nie dziwiło, że ani dane nam obietnice, ani zdanie egzaminu z chemii nie dały żadnych rezultatów: nie zdziwiło to nas ani nie zasmuciło nadmiernie; w gruncie rzeczy wszyscy w pewnej mierze obawialiśmy się zmian: „Każda zmiana jest zmianą na gorsze”, tak brzmiało jedno z powiedzonek obozowych. Ogólnie zaś biorąc, niezliczone doświadczenia nauczyły nas, że wszelkie przewidywania są daremne: po co się męczyć przewidywaniem przyszłości, jeżeli

żadna nasza czynność, żadne nasze słowo nie mogą w najmniejszym stopniu wpłynąć na nią? Byliśmy już starymi Häftlingami: rozum nakazywał nam „nie starać się rozumieć”, nie wybiegać wyobraźnią w przyszłość, nie dręczyć się myślą, jak i kiedy to wszystko się skończy: nie zadawać pytań ani innym, ani sobie. Przechowywaliśmy wspomnienia naszego dawnego życia, ale dalekie i mgliste i dlatego tak bardzo słodkie i smutne, jakimi dla każdego są wspomnienia dzieciństwa i wszystkiego, co się skończyło. Natomiast moment przybycia do obozu był dla każdego z nas źródłem całkiem odmiennego rodzaju wspomnień, bliższych i bolesnych, stale odnawianych codziennym doświadczeniem jak rany otwierające się z każdym dniem na nowo.

Wieści krążące po warsztatach o lądowaniu sprzymierzeńców w Normandii, o ofensywie rosyjskiej i nieudanym zamachu na Hitlera wywołały gwałtowne, lecz krótkotrwałe fale nadziei. Każdy czuł, jak z dnia na dzień jego siły ulatniają się, chęć życia zanika, umysł tępieje; Normandia i Rosja były tak dalekie, a zima tak bliska; głód i

rozpacz tak konkretne, a cała reszta tak nierealna, że wydawało się niepodobieństwem, by mógł istnieć świat i czas poza naszym brudnym światem i poza naszym jałowym i nieruchomym czasem, którego kresu nie byliśmy już zdolni sobie wyobrazić. Dla żywych ludzi cząstki czasu mają zawsze wartość tym większą, im bogatsze są zasoby wewnętrzne tych, którzy go przeżywają; lecz dla nas godziny, dni i miesiące toczyły się ospale z przeszłości w przyszłość, coraz wolniej, jak coś nieważnego i zbytecznego, czego

staraliśmy się jak najprędzej pozbyć. Minęły czasy, gdy dni następowały po sobie żywotne, cenne i niepowtarzalne; nasza przyszłość rysowała się przed nami szara i niewyraźna jak zapora nie do przebycia. Dla nas – historia zatrzymała się. Ale w sierpniu 1944 zaczęły się bombardowania na Górnym Śląsku i trwały z nieregularnymi przerwami i nawrotami przez całe lato i jesień, aż do ostatecznego kresu. Potworny i pracowity wysiłek porodowy Buny zatrzymał się nagle, przeradzając się od razu w przerywaną i szaleńczą aż do paroksyzmu działalność. Dzień, w którym miała się rozpocząć produkcja syntetycznej gumy i który w sierpniu wydawał się już nieuchronnie bliski, był stopniowo odraczany, a w końcu Niemcy przestali o nim mówić.

Praca konstrukcyjna ustała, siły robocze tłumu wynędzniałych niewolników skierowano gdzie indziej, a ten tłum z każdym dniem stawał się coraz bardziej – choć biernie – oporny i wrogi. Po każdym nalocie trzeba było naprawiać nowe szkody, demontować i unieruchamiać delikatne maszyny, z trudem przed kilku dniami uruchomione, budować szybko kryjówki i schrony, które przy każdym nowym ataku okazywały się bezczelnie niewystarczające i nietrwałe. Sądziliśmy, że wszystko będzie lepsze od monotonii tych wściekle długich i jednostajnych dni, od tego systematycznego i

zorganizowanego szablonu w Bunie, gdy była na chodzie, ale gdy Buna zaczęła rozpadać się w kawałki – jakby pod wpływem jakiegoś przekleństwa, którym i my czuliśmy się objęci – musieliśmy zmienić zdanie. Trzeba było harować wśród kurzu i płonących gruzów i powaleni na ziemię wściekłością samolotów musieliśmy drżeć jak przerażone zwierzęta; wieczór wracaliśmy do obozu ledwie żywi ze zmęczenia i pragnienia w te nieskończenie długie i wietrzne wieczory polskiego lata, a w obozie zastawaliśmy kompletny zamęt: ani wody do picia i umycia się, ani zupy dla napełnienia pustych żołądków, ani światła, by móc ochronić swój kawałek chleba przed cudzą zachłannością i aby rankiem odnaleźć swe buty i ubranie w ciemnym i ryczącym piekle bloku. W Bunie szaleli cywilni Niemcy, wściekli jak człowiek pewny siebie, który budzi się z długiego snu o władzy i widzi, że zwaliła się w gruzy, i nie umie tego zrozumieć. I Reichsdeutsche z lagru, łącznie z politycznymi, w chwili niebezpieczeństwa odczuli na nowo

związki krwi. W nowo powstałej sytuacji splot nieporozumień i nienawiści doszedł do szczytu i znów poróżnił dwa obozy:

polityczni, razem z zielonymi trójkątami i SS widzieli albo wierzyli,

że widzą wypisane na każdej z naszych twarzy drwiny i nikczemną radość zemsty i odwetu. To ich pogodziło i wzmogło ich okrucieństwo. Żaden Niemiec nie mógł już teraz zapomnieć, że jesteśmy po

tamtej stronie; po stronie tych, którzy opanowali niemieckie niebo powyżej ognia zaporowego, tych, którzy, jak straszliwi siewcy, sypali wszędzie swój żywy ogień, wprowadzając codziennie rzeź nawet do ich domów, nigdy dotąd nienaruszanych domów ludności niemieckiej. Jeśli chodzi o nas, byliśmy zbyt wyniszczeni, żeby naprawdę się bać. Ci nieliczni, którzy umieli jeszcze słusznie myśleć i rozumować, czerpali z bombardowań nową siłę i nadzieję; ci, których głód nie doprowadził jeszcze do ostatecznej apatii, korzystali często z momentów ogólnej paniki dla przedsięwzięcia wypraw podwójnie zuchwałych (ponieważ, niezależnie od bezpośredniego ryzyka nalotów, kradzież popełniona podczas stanu wyjątkowego karana była powieszeniem) – do kuchni fabrycznej i do magazynów. Ale większość przyjęła nowe niebezpieczeństwo i nowe kłopoty ze zwykłą obojętnością: nie była to świadoma rezygnacja, lecz posępna tępota zwierząt ujarzmionych biciem, których to bicie już nie boli. Opancerzone schrony dla nas były wzbronione. Gdy ziemia zaczynała drżeć, wlekliśmy się odrętwiali, kulejąc, poprzez mgłę żrących dymów, aż na obszerne nieuprawne tereny, jałowe i niechlujne, mieszczące się w obrębie Buny; tam leżeliśmy bezwładnie, pokotem, jedni na drugich jak trupy, nie czując nic poza chwilową rozkoszą odpoczynku znużonych członków. Pustymi oczami patrzyliśmy na kolumny ognia i dymu wytryskające obok

nas – a w chwilach wytchnienia, nasyconych znanym każdemu Europejczykowi lekkim, groźnym brzęczeniem, wyszukiwaliśmy w setki razy wydeptanej ziemi korzonki cykorii i nędznego rumianku, przeżuwając je wolno i w milczeniu. W tym świecie z dnia na dzień coraz silniej wstrząsanym odgłosami bliskiego końca, wśród nowego terroru, nadziei i goryczy niewolnictwa, przyszło mi spotkać Lorenza. Historia mych stosunków z Lorenzem jest jednocześnie długa i krótka, jasna i zagadkowa; historia rodem z czasów i warunków, wymazanych już całkiem z obecnej rzeczywistości, i dlatego myślę, że będzie kiedyś rozumiana nie inaczej, niż dzisiaj rozumiemy wydarzenia legendarne i z zaprzeszłych czasów. Konkretnie mówiąc, sprowadza się ona do mało ważnej sprawy:

cywilny robotnik włoski przynosił mi codziennie przez sześć miesięcy kawałek chleba i resztki swego posiłku; podarował mi swój gęsto połatany sweter, napisał kartkę do moich w Italii i przyniósł mi odpowiedź. Nie zażądał ani nie przyjął za to wszystko niczego w zamian, gdyż był dobry i szczery i nie przypuszczał, że trzeba robić dobrze dla wynagrodzenia. Nie można nazwać tego rzeczą bez znaczenia. Mój wypadek nie był odosobniony; jak już mówiłem, inni spośród nas utrzymywali różnego rodzaju stosunki z cywilami i mieli z tego realne korzyści; ale były to stosunki innej natury. Nasi towarzysze mówili o nich takim samym dwuznacznym i pełnym podtekstów tonem, jakim kulturalni mężczyźni rozmawiają o swych stosunkach z kobietami: to znaczy jako o przygodach, z których ma się prawo być dumnym i godnym zazdrości, które jednak nawet dla najmniej subtelnego

osobnika graniczą z czymś mało godziwym i uczciwym, byłoby więc rzeczą nieprzyzwoitą i nietaktowną mówić o nich ze zbyt dużym upodobaniem. Tak właśnie Häftling opowiada o swoich

„protektorach” i „przyjaciołach” cywilnych: z ostentacyjną dyskrecją, nie wymieniając nazwisk, aby ich nie kompromitować, a także i przede wszystkim z obawy przed niepożądanymi rywalami. Najbardziej zblazowani, zawodowi uwodziciele, jak Henri, nie mówią o tym w ogóle; otaczają swe sukcesy aurą dwuznacznej tajemniczości i ograniczają się do wzmianek i aluzji tak wykombinowanych, aby sprawiać na słuchaczach niewyraźne i niepokojące wrażenie, iż cieszą się względami bezgranicznie potężnych i hojnych cywilów. A wszystko to w ściśle określonym celu: opinia szczęściarza, jak już wspomniałem gdzie indziej, jest w sposób zasadniczy użyteczna temu, kto umie ją sobie wytworzyć. Opinia uwodziciela, „zorganizowanego”, wzbudza jednocześnie zawiść, drwiny, pogardę i podziw. Kto pozwoli się zaskoczyć w trakcie jedzenia rzeczy „zorganizowanej”, zostaje bardzo surowo osądzony; dowodzi to wielkiego bezwstydu i braku taktu, a poza tym oczywistej głupoty. Taką samą głupotą i impertynencją byłoby zapytać: „Kto ci to dał? Gdzie to znalazłeś? Jak to zrobiłeś?”. Tylko „wysokie numery”, bezużyteczne i bezbronne głuptasy, nie znający całkiem reguł lagru, stawiają takie pytania; na takie pytania nie odpowiada się albo się odpowiada: Verschwinde, Mensch! Hau’ab, Uciekaj, Schiess’in den Wind, Va chier’; słowem, jednym z

niezliczonych odpowiedników levati di torno38, w jakie ob tuje żargon obozowy. Niejeden specjalizuje się w skomplikowanych i wymagających cierpliwości akcjach szpiegowskich, aby wytropić, jakiego to cywila

czy grupę cywilów opanował taki typ, i potem na różne sposoby stara się wysadzić go z siodła. Wynikają z tego niekończące się spory o pierwszeństwo, tym boleśniejsze dla przegranego, że prawie zawsze cywil już „obrobiony” jest bardziej rentowny, a zwłaszcza pewniejszy od takiego, który pierwszy raz styka się z nami. Taki cywil wart jest dużo więcej z oczywistych powodów, zarówno sentymentalnej, jak technicznej natury: zna już podstawy „organizacji”, jej reguły i niebezpieczeństwa, a poza tym wie, że potra przekroczyć barierę klasową. Bo w gruncie rzeczy my dla cywilów jesteśmy pariasami. Cywile

mniej lub bardziej wyraźnie, z różnymi odcieniami pogardy i politowania myślą, że skoro zostaliśmy skazani na takie życie, doprowadzeni do takiej sytuacji – musieliśmy splamić się jakimś olbrzymim, tajemniczym przestępstwem. Słyszą nas mówiących wieloma różnymi językami, których nie rozumieją i które brzmią dla nich tak groteskowo jak głosy zwierząt; widzą, do jak haniebnego

stanu niewolnictwa nas doprowadzono, że nie mamy ani włosów, ani honoru, ani nazwiska, że jesteśmy co dzień bardziej upodleni, i nigdy nie dostrzegają w naszych oczach ni cienia buntu, błysku wiary czy rezygnacji. Uważają nas za złodziejaszków i łajdaków, brudnych, obszarpanych i wygłodzonych i biorąc skutek za przyczynę, sądzą, że zasłużyliśmy na to upodlenie. Któż byłby w

stanie odróżnić nasze twarze, jedną od drugiej? dla nich jesteśmy Kazett, rodzaj nijaki w liczbie pojedynczej. Co oczywiście nie przeszkadza, że wielu z nich rzuca nam czasem

kawałek chleba lub ziemniaka albo daje nam po rozdziale Zivilsuppe w warsztacie swoje menażki do wyskrobania i zwrotu po umyciu. Robią to, żeby pozbyć się natrętnych spojrzeń jakiegoś głodomora

albo pod wpływem chwilowego impulsu humanitarnego, albo z prostej ciekawości, aby zobaczyć, jak nadbiegamy ze wszystkich stron i wyrywamy sobie wzajemnie kąsek, bez skrupułów jak dzikie zwierzęta, aż w końcu najsilniejszy go pochłania, a inni chwiejnym krokiem wycofują się upokorzeni. Otóż między mną a Lorenzem nigdy nie doszło do czegoś takiego.

O ile może mieć jakieś znaczenie chęć sprecyzowania przyczyny, z której właśnie moje życie, spośród tysiąca innych takich samych,

zdołało ocaleć, wierzę głęboko, że właśnie jemu, Lorenzowi, zawdzięczam fakt, iż żyję dotąd; i nie tyle ze względu na jego pomoc materialną, ile dlatego, że samą swoją obecnością, swoim tak

prostym i delikatnym sposobem okazywania dobroci przypominał mi stale, iż poza naszym światem istnieje jeszcze świat sprawiedliwy, żyje jeszcze coś i ktoś czysty i nieskalany, nie zdeprawowany i zdziczały, nie znający nienawiści i strachu; istnieje coś bardzo trudnego do zde niowania, jakaś nieuchwytna możliwość dobroci, dla której warto jednak utrzymać się przy życiu.

Osoby opisane na tych stronach nie są ludźmi. Ich ludzkość została pogrzebana lub oni sami ją pogrzebali na skutek zniewag doznanych lub wyrządzonych innym. Wszystkich, poczynając od nikczemnych i głupich esesmanów poprzez kapo, politycznych,

prominentów większych i mniejszych aż po niezróżnicowanych niewolników: Häftlingów, wszystkie szczeble tej niedorzecznej hierarchii, narzuconej przez Niemców, w paradoksalny sposób

jednoczy ta sama rozpaczliwa pustka wewnętrzna. Lecz Lorenzo był człowiekiem; jego człowieczeństwo było czyste i nieskażone, był poza tym negatywnym światem. Dzięki niemu udało mi się nie zapomnieć, że i ja jestem człowiekiem.

 

PAŹDZIERNIK

1944

Ze wszystkich sił walczyliśmy, aby zima nie nadeszła. Chwytaliśmy

się kurczowo wszystkich ciepłych chwil, za każdym razem, gdy zachodziło słońce, staraliśmy się zatrzymać je na niebie jeszcze trochę, ale na próżno. Wczoraj wieczór słońce nieodwołalnie schowało się za splotem brudnej mgły, kominów i drutów i dziś rano jest już zima. Wiemy, co to znaczy, gdyż byliśmy tu już ubiegłej zimy, a inni szybko się o tym dowiedzą. To znaczy, że w ciągu tych miesięcy,

między październikiem a kwietniem, na dziesięciu z nas, siedmiu umrze. Kto nie umrze, będzie cierpiał minuta po minucie, codziennie, przez wszystkie dni: od wczesnego ranka przed świtem

aż do wieczornego rozdziału zupy będzie musiał mieć stale napięte mięśnie, przestępować z nogi na nogę, uderzać rękami o żebra, by się rozgrzać. Będzie musiał pozbawiać się chleba, aby się zaopatrzyć w rękawice, i tracić godzinami sen, by je naprawić, gdy się podrą.

Ponieważ nie będzie można już jeść na otwartym powietrzu, będziemy musieli pochłaniać posiłki w baraku, stojąc, każdy na swoim skrawku podłogi, bo opieranie się o prycze jest wzbronione. Wszystkim otworzą się rany na rękach i ażeby otrzymać bandaż, trzeba będzie czekać co wieczór przez kilka godzin, stojąc w śniegu i na wietrze. Tak jak nasz głód tutejszy nie jest uczuciem kogoś, kto opuścił obiad, tak samo nasz sposób odczuwania zimna wymagałby specjalnej nazwy. Mówimy „głód”, mówimy „zmęczenie”, „strach” i

„ból”, mówimy „zima”, ale to jest coś innego. To są słowa wolne, stworzone i używane przez ludzi wolnych, którzy żyli, ciesząc się i cierpiąc u siebie w domu. Gdyby lagry potrwały dłużej, narodziłoby się nowe, surowe słownictwo; potrzeba takiego języka, by móc wyjaśnić, co to znaczy ciężko pracować cały dzień na wietrze i mrozie, mając na sobie jedynie koszulę, kalesony, bluzę i spodnie z płótna, a wewnątrz czując osłabienie i głód, i świadomość nadchodzącego końca. W taki sam sposób, w jaki widzimy resztkę gasnącej nadziei,

zastało nas dziś rano nadejście zimy. Zauważyliśmy to, wyszedłszy z baraku, by się umyć: nie było gwiazd, ciemne i zimne powietrze pachniało śniegiem. Na placu apelowym, o świcie, podczas zbiórki przed udaniem się do pracy, wszyscy milczeli. Ujrzawszy pierwsze

płatki śniegu pomyśleliśmy, że gdyby nam ktoś rok temu, o tej samej porze, powiedział był, że spędzimy jeszcze jedną zimę w łagrze, bylibyśmy się rzucili na druty wysokiego napięcia; i że jeszcze teraz moglibyśmy to zrobić, gdybyśmy logicznie myśleli, gdyby nie ta niedorzeczna, szaleńcza resztka nie wyznanej nawet przed sobą nadziei. Bo „zima” znaczy jeszcze coś innego. Ubiegłej wiosny Niemcy zbudowali na placu przed naszym lagrem dwa ogromne namioty. W każdym z nich przez cały ciepły sezon mieszkało ponad tysiąc ludzi; teraz namioty zwinięto i dwa tysiące nadliczbowych mieszkańców tłoczy się w naszych barakach. My, starzy więźniowie, wiemy, że Niemcy nie lubią takich niespodzianek wbrew regulaminowi i że niedługo nastąpi coś, co zmniejszy ten tłok.

Czuć zbliżające się selekcje. „Selekcja”: ten wyraz, skrzyżowanie łaciny i polskiego, po kilka, po wielekroć razy wpleciony jest w

rozmowy przybyszów; najpierw się go nie odróżnia wśród innych, potem zaczyna zwracać naszą uwagę, wreszcie prześladuje nas. Dziś rano Polacy mówią: „selekcja”. Polacy pierwsi wiedzą o wszystkim, lecz na ogół starają się swych wiadomości nie upowszechniać, gdyż wiedzieć coś, o czym inni nie wiedzą, może zawsze okazać się korzystne. Kiedy wszyscy dowiedzą się, że selekcja jest nieuchronna, wówczas to niewiele, o co ktoś mógłby się pokusić, aby uchylić się od niej (przekupić chlebem lub tytoniem jakiegoś lekarza czy prominenta; przejść z baraku do Ka-Be albo odwrotnie, w odpowiednim momencie) – będzie ich wyłącznym monopolem. W ciągu następnych dni atmosfera w lagrze i w warsztatach jest przesycona „selekcją”: nikt nic nie wie dokładnie, a wszyscy o tym mówią, nawet robotnicy wolni: Polacy, Włosi, Francuzi, których ukradkiem widujemy podczas pracy. Nie można powiedzieć, aby wywołało to falę przygnębienia. Nasze zbiorowe morale jest zbyt

niewyraźne i powierzchowne, by miało podlegać zmianom. Walka z głodem, zimnem i pracą zostawia mało czasu na myślenie, nawet jeśli chodzi o myślenie o selekcji. Każdy reaguje na swój sposób, ale prawie nikt nie przyjmuje żadnej z tych dwóch postaw, które wydawałyby się najmożliwsze do przyjęcia jako najrealniejsze, mianowicie albo rezygnacji, albo rozpaczy. Kto może, czyni odpowiednie kroki, ale takich jest niewielu, gdyż uniknąć selekcji jest bardzo trudno; Niemcy załatwiają te sprawy z wielką powagą i starannością.

Kto nie może zabezpieczyć się materialnie, stara się bronić w inny

sposób. W ubikacjach, w umywalni pokazujemy sobie wzajemnie klatkę piersiową, pośladki, uda, a towarzysze zapewniają nas: – Możesz być spokojny, to na pewno nie twoja kolej …du bist kein Muselmann… raczej ja… – i sami z kolei opuszczają nogawki spodni

i podnoszą koszule. Nikt nie odmawia drugiemu tej jałmużny: nikt nie jest tak pewny własnego losu, aby miał odwagę skazywać nań innych. Ja również okłamałem bezczelnie starego Wertheimera; powiedziałem mu, aby, gdy go zapytają, odpowiedział, że ma czterdzieści pięć lat i aby koniecznie dał się ogolić poprzedniego wieczoru, choćby go to miało kosztować ćwiartkę chleba; że nie powinien się obawiać, że zresztą wcale nie jest rzeczą pewną, iż chodzi o selekcję gazową: czy nie słyszał od Blockältestera, że niektórzy wybrani pojadą do Jaworzna, do obozu dla rekonwalescentów? To absurd, aby Wertheimer mógł mieć nadzieję: wygląda na sześćdziesiąt lat, ma ogromne żylaki i nie odczuwa już prawie głodu. A jednak kładzie się na pryczy spokojny i pogodny, a gdy ktoś go pyta, odpowiada moimi słowami; są one naszym obozowym hasłem w ostatnich dniach: ja sam powtórzyłem je tak, jak z drobnymi zmianami recytował mi je Chaim, który jest w łagrze od

trzech lat, a że jest silny i dobrze zbudowany, zachował zadziwiającą pewność siebie – i ja mu uwierzyłem. Na tej wątłej bazie i ja też przeżyłem wielką selekcję w październiku 1944 z niepojętym spokojem. Byłem spokojny, gdyż potra łem wystarczająco okłamywać samego siebie. Fakt, że nie zostałem wybrany, zawdzięczam przede wszystkim przypadkowi, i wcale nie dowodzi to, aby moja otucha była uzasadniona.

I monsieur Pinkert jest z góry skazany: wystarczy spojrzeć na jego oczy. Przywołuje mnie ruchem ręki i opowiada mi poufnie, iż dowiedział się – nie może mi powiedzieć, z jakiego źródła – o niewątpliwej tym razem nowinie: Stolica Apostolska za

pośrednictwem Międzynarodowego Czerwonego Krzyża… w końcu on osobiście gwarantuje, że zarówno dla niego, jak dla mnie jakiekolwiek niebezpieczeństwo jest absolutnie wykluczone: w cywilu był, jak wiadomo, attaché ambasady belgijskiej w Warszawie. Tak więc i te dni oczekiwania, które, gdy się o nich opowiada, wydaje się, powinny być udręką, przechodzącą wszelkie granice wytrzymałości ludzkiej, przeszły prawie nie inaczej niż wszystkie inne dni. Dyscyplina w lagrze i w Bunie nie została w najmniejszym stopniu rozluźniona, praca, głód i zimno pochłaniały bez reszty naszą uwagę. Dziś jest robocza niedziela, Arbeitssonntag: pracuje się do trzynastej, potem wraca się do obozu na prysznic, golenie i generalną kontrolę świerzbu i wszy, a w warsztacie potajemnie wszyscy dowiedzieliśmy się, że selekcja odbędzie się dzisiaj. Wiadomość przyszła, jak zwykle, otoczona wiązką sprzecznych i podejrzanych szczegółów: dzisiejszego ranka odbyła się selekcja w izbie chorych; siedem procent ogólnej liczby chorych, trzydzieści, pięćdziesiąt procent. W Birkenau od dziesięciu dni dymi komin krematorium. Trzeba było zrobić miejsce dla przybywającego olbrzymiego transportu z getta w Poznaniu. Młodzi mówią młodym, że wybrani zostaną wszyscy starzy. Zdrowi mówią zdrowym, że zostaną wybrani tylko chorzy. Wyłączeni będą specjaliści. Wyłączeni

będą Żydzi niemieccy. Wyłączone będą „małe numery”. Ty będziesz wybrany. Ja będę wyłączony. Dokładnie o trzynastej warsztaty opróżniają się i niekończący się

szary zastęp de luje przez dwie godziny przed dwiema stacjami kontrolnymi, gdzie codziennie liczą nas i przeliczają, i przed orkiestrą grającą przez dwie godziny bez przerwy, jak codziennie, marsze, do których musimy przy wejściu i wyjściu dostosować krok. Zdaje się, że wszystko odbywa się jak co dzień, komin kuchenny dymi jak zwykle, zaczynają już rozdzielać zupę. Lecz potem odezwał się dzwon i wówczas stało się jasnym, że to już. Dzwon ten bowiem dzwoni zawsze o świcie i wówczas jest on pobudką, ale kiedy dzwoni w ciągu dnia, ma to oznaczać Blocksperre, zamknięcie w baraku, a to zdarza się podczas selekcji, aby nikt przed nią nie umknął, i kiedy objęci nią idą do gazu, aby nikt ich nie widział odchodzących. Nasz Blockältester zna swój fach. Upewnił się, że wszyscy wrócili, kazał zamknąć drzwi na klucz, wręczył każdemu kartkę z numerem rejestracyjnym, nazwiskiem, zawodem, wiekiem i narodowością i wydał rozkaz, aby wszyscy rozebrali się zupełnie, zachowując na sobie jedynie buty. W ten sposób, nadzy i z kartką w ręce, czekać będziemy, aż komisja przybędzie do naszego baraku. Nasz barak jest czterdziesty ósmy, ale nie da się przewidzieć, czy zaczną od pierwszego, czy od sześćdziesiątego. W każdym razie przynajmniej przez godzinę możemy być spokojni i nie ma powodu, abyśmy nie mieli wejść pod koc na pryczy dla rozgrzania się. Niektórzy się już zdrzemnęli, kiedy piekielny wrzask rozkazów, przekleństw i odgłosy kopniaków dają znać, że komisja nadchodzi. Blockältester i jego pomocnicy z głębi dormitorium wyskakują z

pięściami i rykiem na tłum wystraszonych nagusów i wtłaczają ich do Tagesraum, czyli kancelarii dowództwa. Tagesraum jest to pokoik

o sześciu metrach na cztery: gdy pościg skończył się, Tagesraum wypełnia się ciasno zbitą, zwartą i gorącą masą ludzką, która zalewa najdokładniej wszystkie kąty i napiera na drewniane ściany, tak że aż trzeszczą. Teraz wszyscy jesteśmy w Tagesraum i nie tylko czasu, ale i miejsca brak nam na odczuwanie strachu. Te napierające ze wszystkich stron rozgrzane ciała budzą szczególne, lecz nie odrażające uczucie. Trzeba starać się podnosić w górę nos, by móc oddychać, i nie pomiąć ani nie zgubić kartki trzymanej w ręce. Blockältester zamknął drzwi prowadzące z Tagesraum

do

dormitorium, otworzył natomiast drzwi, które z Tagesraum i z dormitorium wychodzą na zewnątrz. Tu, przed jednymi i drugimi drzwiami, stoi sędzia naszego losu, a jest nim podo cer SS. Po prawej ma Blockältestera, po lewej – kwatermistrza baraku. Każdy z

nas, wychodząc nago z Tagesraum na zimne październikowe powietrze, musi przed nimi trzema, a między dwojgiem drzwi, przebiec kilka kroków, oddać esesmanowi kartkę i wrócić drzwiami do dormitorium. Esesman w ułamku sekundy pomiędzy dwoma

przebiegającymi, spojrzeniem na twarz i grzbiet każdego, decyduje o jego losie i z kolei oddaje kartkę albo temu z prawej, albo temu z

lewej, co oznacza dla każdego z nas życie lub śmierć. W ciągu trzech-czterech minut barak składający się z dwustu ludzi jest „załatwiony”, a po południu cały obóz liczący dwanaście tysięcy

ludzi. Wtłoczony w jatkę ludzką w Tagesraum, czułem, jak stopniowo

ustępuje nacisk ciał dokoła mnie, i wkrótce przyszła moja kolej. Tak

samo jak wszyscy przebiegłem energicznym i elastycznym krokiem, starając się trzymać wysoko głowę, pierś do przodu i napiąć, i uwydatnić muskuły. Kątem oka usiłowałem spojrzeć za siebie i wydało mi się, że moja kartka poszła na prawo.

Wracając do dormitorium możemy się z powrotem ubrać. Nikt nie zna jeszcze dokładnie swego losu, trzeba przede wszystkim ustalić,

czy kartki skazanych poszły na prawo, czy na lewo. Teraz już nie mają sensu przesądne obawy i oszczędzanie się wzajemne. Wszyscy tłoczą

się

dokoła

najstarszych,

najbardziej

wynędzniałych,

największych „muzułmanów”: jeżeli ich kartki poszły na lewo, to znaczy, że po lewej są skazani. Nim jeszcze selekcja się skończyła, wszyscy już wiedzą, że istotnie lewa strona była schlechte Seite, fatalną stroną. Naturalnie i tu są odchylenia. René na przykład, taki silny i młody, znalazł się po lewej: może dlatego, że nosi okulary, może dlatego, że chodzi trochę

pochylony jak ludzie krótkowzroczni, ale najprawdopodobniej przez proste przeoczenie: René przeszedł przed komisją bezpośrednio

przede mną i mogła nastąpić zamiana kartek. Zastanawiam się nad tym, mówię o tym z Albertem i obaj zgodnie dochodzimy do przekonania, że ta hipoteza jest prawdopodobna; nie wiem, co na ten temat będę myślał jutro i później: dzisiaj ta sprawa nie wywołuje we mnie nadmiernego wzruszenia. Podobna omyłka musiała zajść w wypadku Sattlera, krzepkiego wieśniaka transylwańskiego, który jeszcze trzy tygodnie temu był u siebie w domu; Sattler nie zna niemieckiego, nie zrozumiał nic z tego, co się przedtem działo, i łata sobie koszulę w kącie. Czy mam mu powiedzieć, że koszula nie będzie mu już potrzebna?

Takie omyłki nie są niczym dziwnym: badanie jest nadzwyczaj

szybkie i powierzchowne, a poza tym, dla administracji lagru nie tyle ważne jest, aby właśnie najbardziej bezużyteczni zostali

wyeliminowani, ile aby zwolniła się obliczona z góry procentowo pewna ilość miejsc.

W naszym baraku selekcja jest już zakończona, lecz w innych jeszcze trwa, pozostajemy więc zamknięci. Ale ponieważ tymczasem

nadjechały kotły z zupą, Blockältester postanawia i tak przystąpić do wydawania jej. Selekcjonowanym zostanie przydzielona podwójna racja. Nie dowiedziałem się nigdy, czy było to wynikiem

paradoksalnie miłosiernej inicjatywy Blockältestera, czy wyraźnym zarządzeniem SS, faktem jest jednak, że w ciągu dwóch czy trzech dni (czasami nawet znacznie dłużej) pomiędzy selekcją a wywiezieniem o ary Monowic i Auschwitz korzystały z tego

przywileju. Ziegler nadstawia menażkę, otrzymuje normalną rację, ale nie odchodzi i czeka. – Czego chcesz jeszcze? – pyta Blockältester, nic mu o tym nie wiadomo, jakoby Zieglerowi należał się dodatek, odpędza go kułakiem, ale Ziegler wraca i pokornie nalega: wszyscy widzieli, że został skierowany na lewo, niech Blockältester zechce sprawdzić kartki: ma prawo do podwójnej racji. Otrzymawszy ją, uspokojony, idzie jeść na pryczę. Teraz każdy skrupulatnie drapie łyżką dno menażki, aby wyskrobać z niej ostatnie resztki zupy, i ten dźwięczny, metaliczny odgłos

oznajmia koniec dnia. Z wolna nastaje cisza i wówczas z mojej pryczy na trzecim piętrze widać i słychać, jak stary Kuhn modli się

na głos, w berecie na głowie, kołysząc gwałtownie górną częścią tułowia. Kuhn dziękuje Bogu, że nie został wybrany. Kuhn jest szalony. Czy nie widzi, jak na pryczy obok Beppo, dwudziestoletni Grek, który pojutrze pójdzie do gazu i wie o tym, leży wyciągnięty i wpatruje się w lampkę, nie mówiąc nic i nie myśląc już o niczym? Czy Kuhn nie wie, że następnym razem

przyjdzie na niego kolej? Czy Kuhn nie rozumie, że dziś została popełniona nikczemność, której żadna modlitwa błagalna, żadne wybaczenie, żadna ekspiacja winnych, słowem nic, cokolwiek człowiek jest w mocy zrobić, wymazać nigdy nie zdoła? Gdybym był Bogiem, wyplułbym na Ziemię modlitwę Kuhna.

 

KRAUS

Kiedy deszcz pada, chciałoby się móc płakać. Jest listopad, pada od dziesięciu dni, a ziemia to jedno wielkie bagno. Wszystkie przedmioty drewniane czuć grzybami.

Gdybym mógł zrobić dziesięć kroków na lewo, tam jest szopa, byłbym osłonięty; wystarczyłby mi nawet worek dla okrycia pleców albo tylko nadzieja ognia, przy którym mógłbym się osuszyć, lub też suchy łach, by go włożyć na grzbiet pod koszulę. Między jednym uderzeniem łopatą a drugim myślę o tym, że posiadanie suchego łacha byłoby prawdziwym szczęściem. Bardziej już przemoknąć nie można; trzeba tylko starać się jak najmniej poruszać, a przede wszystkim nie robić nowych ruchów,

aby jakaś inna cząstka skóry nie zetknęła się niepotrzebnie z przemoczonym i lodowatym ubraniem. Szczęście, że dziś nie ma wiatru. Dziwne, jak zawsze w jakiś sposób człowiek odnosi wrażenie, że ma szczęście, że jakaś

okoliczność, choćby najdrobniejszej wagi, zatrzymuje nas na krawędzi rozpaczy i pozwala nam żyć. Pada deszcz, ale nie wieje wiatr. Albo pada deszcz i wieje wiatr, lecz wiesz, że wieczór czeka na ciebie dodatkowa zupa, i wówczas nawet owego dnia znajdujesz siłę, by dociągnąć do wieczora. Albo jeszcze: i deszcz, i wiatr, i zwykły głód, lecz wtedy myślisz, że gdybyś gdybyś naprawdę nie miał nic więcej w sercu znużeniem, jak czasami się zdarza, gdy wydaje dnie otchłani; otóż nawet wtedy myślimy, iż

naprawdę musiał, poza cierpieniem i ci się, że leżysz na każdej chwili, gdy

zechcemy, możemy dotknąć drutu wysokiego napięcia albo rzucić się pod przetaczany wagon i wówczas deszcz przestanie padać. Od dzisiejszego rana tkwimy w szlamie, stojąc na rozstawionych nogach i nie mogąc poruszyć nimi, w dwóch dziurach, wydrążonych w lepkim terenie, chwiejąc się przy każdym uderzeniu łopatą. Ja

jestem w połowie wykopu, Kraus i Clausner na dnie, Gounan nade mną, na powierzchni ziemi. Jedynie Gounan ma możność rozejrzeć się dokoła i co chwilę półsłówkami uprzedza Krausa, że należy przyspieszyć tempo lub ewentualnie odpocząć w zależności od tego, kto przechodzi drogą. Clausner dziobie oskardem, Kraus podaje mi ziemię łopata po łopacie, a ja tak samo podaję ją Gounanowi, który kupami odkłada ją na bok. Inni biegają tam i z powrotem z wózkami i wywożą ziemię, kto wie dokąd, to nas nie interesuje, dzisiaj całym

naszym światem jest ten otwór w błocie. Kraus zrobił niezręczny ruch, kupka błota leci i ląduje na moich kolanach. Nie pierwszy raz się to już zdarza; bez wielkiego przekonania upominam go, aby uważał: jest Węgrem, niemiecki zna bardzo słabo, po francusku nie rozumie ani słowa. Bardzo wysoki, ma zabawną, małą i krzywą twarz, i okulary; kiedy się śmieje,

wygląda jak dziecko, a śmieje się często. Pracuje intensywnie i energicznie; nie nauczył się jeszcze naszej podstępnej sztuki oszczędzania wszystkiego: oddechu, ruchów, nawet myślenia. Nie wie jeszcze, że lepiej narazić się na bicie, bo od kopniaków na ogół się nie umiera, ale z umęczenia tak, i to ciężko, a kiedy ktoś zrozumie to, jest już za późno. On jeszcze myśli… ach, nie, biedny Kraus, to nie jest rozumowanie z jego strony, tylko jakaś głupia uczciwość drobnego urzędnika; przywiózł ją tu z sobą i wydaje mu

się, że tu jest także korzystna, bo – jak wszyscy twierdzą – im kto więcej pracuje, tym więcej zarabia i je. – Regardez-moi ça!… Pas si vite, idiot!39 – wyklina na niego Gounan z góry, po czym przypomina sobie, że trzeba przetłumaczyć na niemiecki: – Langsam, du blöder Einer, langsam, verstanden?40 – Kraus może się nawet zaharować na śmierć, ale nie dzisiaj, kiedy

pracujemy łańcuchowo i kiedy od niego uzależniony jest rytm naszej pracy. Oto już syrena wieży karburowej, jeńcy angielscy wychodzą, jest pół do piątej. Potem przejdą dziewczęta ukraińskie, wtedy będzie piąta, będziemy mogli wyprostować plecy, po czym już tylko marsz powrotny, apel i kontrola wszy dzielić nas będą od wypoczynku. Zbiórka; Antreten ze wszystkich stron; ze wszystkich stron z błota wyłażą marionetki, prostują zgrabiałe członki, odnoszą narzędzia do baraków. Wydobywamy stopy z rowu, ostrożnie, żeby nie zostawić w nim chodaków, i chwiejnym krokiem, ociekający potem, idziemy ustawić się do powrotnego marszu. Zu dreien, po trzech. Chciałem zbliżyć się do Alberta, pracowaliśmy dziś oddzielnie, musimy opowiedzieć sobie, jak nam poszło – ale ktoś mnie zdzielił pięścią w żołądek i zostałem w tyle, patrzcie państwo! właśnie obok Krausa. Ruszamy. Kapo ostrym głosem wybija takt: – Links, links, links. – Z

początku bolą nogi, potem z wolna ciało się rozgrzewa i nerwy rozluźniają. Nawet przez to dzisiaj, które z rana wydawało się tak ciężkie do zniesienia i nieskończone, przebrnęliśmy minuta po minucie; teraz jest już załatwione i od razu zapomniane, nie jest już dniem, nie zostawiło śladu w niczyjej pamięci. Wiemy, że jutro będzie takie jak dzisiaj: może deszcz będzie padał trochę mniej lub trochę więcej albo może zamiast wykopywać ziemię pójdziemy do

karburu wyładowywać cegły. Albo może nawet jutro skończy się wojna, albo wszyscy będziemy zabici, albo przeniesieni do innego obozu, albo może dokona się któraś z tych wielkich przemian, które, odkąd lagier lagrem, niezmordowanie przepowiada się jako nieuchronne i pewne. Ale kto kiedy może poważnie myśleć o jutrze?

Pamięć jest ciekawym instrumentem: odkąd jestem w obozie, stale skaczą mi po głowie dwa wiersze, które ongi napisał jeden z mych przyjaciół: …aż w końcu pewnego dnia nie będzie już miało sensu mówić: jutro. Tu właśnie jest tak. Wiecie, jak w żargonie obozowym mówi się „nigdy”? Morgen früh, jutro rano. Teraz jest chwila links, links, links und links, chwila, w której nie wolno zmylić kroku. Kraus jest niezgrabny, już dostał kopniaka od kapo, gdyż nie umie maszerować w szeregu: a on właśnie zaczyna gestykulować i mruczeć w godnej pożałowania niemczyźnie – co takiego? – że chce mnie przeprosić za tę łopatę błota, nie zrozumiał jeszcze, gdzie jesteśmy, doprawdy trzeba przyznać, że ci Węgrzy to przedziwni ludzie. Trzymać krok i prowadzić skomplikowaną rozmowę po niemiecku to za dużo naraz, tym razem ja mu zwracam uwagę, że zmylił krok, spojrzałem na niego i poprzez zroszone deszczem okulary zobaczyłem jego oczy: to były oczy Krausa-człowieka. Wówczas wydarzyła się ważna rzecz i trzeba opowiedzieć o niej teraz może z tego samego powodu, z jakiego trzeba było, aby wydarzyła się ona wówczas. Miałem mianowicie długą przemowę

do Krausa kiepską niemczyzną, lecz powoli i odrywając sylaby i upewniając się po każdym zdaniu, że je zrozumiał. Opowiedziałem mu, że śniło mi się, jak siedziałem w swoim domu, w domu, gdzie się urodziłem, razem z rodziną, normalnie

przy stole, a na stole było dużo, ogromnie dużo rzeczy do jedzenia. A było to w lecie i w Italii: w Neapolu?… ależ tak, w Neapolu, jakie znaczenie mają takie szczegóły? I oto naraz zadzwonił dzwonek, a ja wstałem pełen niepokoju, poszedłem otworzyć i kogóż to widzę? Jego, tu obecnego Krausa Pali, z włosami, czystego i grubego, ubranego jak wolny człowiek i trzymającego pod pachą bochenek chleba. Dwukilowy, jeszcze gorący. Wówczas: Servus, Pali, wie geht’s?, i czułem się uradowany, wprowadziłem go i wyjaśniałem rodzinie, kim jest i że przyjeżdża z Budapesztu, i dlaczego jest taki przemoczony, gdyż był przemoczony tak samo jak teraz. I przyjąłem go jedzeniem i piciem, i wygodnym łóżkiem, bo była już noc, ale było tak rozkoszne ciepło, że momentalnie obaj wyschliśmy (tak, bo ja również byłem przemoczony). Jakim dobrym chłopcem musiał być Kraus w cywilu: nie uchowa się tu długo, to jasne jak teoremat matematyczny, wystarczy raz spojrzeć na niego. Przykro mi, że nie znam węgierskiego, oto bowiem wzruszenie, jakiego doznał, przerwało tamy i naraz wybucha powodzią dziwacznych słów węgierskich. Z tego wszystkiego zrozumiałem tylko swoje imię, lecz wnosząc z jego uroczystych gestów, można by przypuszczać, że przepowiada coś i przysięga. Biedny, niemądry Kraus. Gdyby był wiedział, że wcale nie śniłem właśnie o nim, że poza tą krótką chwilą dla mnie on również jest

niczym, jak wszystko tu jest niczym prócz głodu wewnątrz, a zimnem i deszczem na zewnątrz.

 

DIE

DREI

LEUTE

VOM

41

LABOR

Ile miesięcy upłynęło od naszego wejścia do obozu? Ile od dnia, kiedy zostałem wypisany z Ka-Be? A od egzaminu z chemii? A od

selekcji październikowej? Alberto i ja zadajemy sobie często te pytania i wiele jeszcze innych. Było nas dziewięćdziesięciu sześciu, gdyśmy przyjechali,

nas, Włochów z pociągu, sto siedemdziesiąt cztery tysiące; tylko dwudziestu dziewięciu spośród nas przeżyło do października, a ośmiu poszło do selekcji. Teraz jest nas dwudziestu jeden, a zima zaledwie się rozpoczęła. Ilu dożyje do następnego roku? A ilu do wiosny? Od kilku już tygodni naloty ustały; listopadowy deszcz zamienił się w śnieg i przykrył gruzy. Niemcy i Polacy chodzą do pracy w gumowych butach, ciepłych nausznikach i watowanych kombinezonach, jeńcy angielscy w swych prześlicznych futrzanych kurtkach. W naszym lagrze rozdano płaszcze jedynie niektórym uprzywilejowanym; my należymy do komanda specjalistycznego, gdzie w teorii pracuje się pod dachem; dlatego zostaliśmy w letnich ubraniach. Jesteśmy chemikami, więc pracujemy przy workach z fenilbetą42. Po pierwszych nalotach w pełni lata opróżniliśmy magazyn; fenilbeta przylepiała się pod pasiakami do spoconego ciała i żarła nas jak trąd; oparzona skóra płatami odpadała z twarzy. Po skończonych nalotach odnieśliśmy worki do magazynu. Kiedy

bomba padła na magazyn, schowaliśmy worki w piwnicy oddziału styrolu. Teraz magazyn naprawiono i trzeba było jeszcze raz

przenosić do niego worki. Nasz jedyny ubiór przesiąkł ostrą wonią fenilbety i towarzyszy nam ona dniem i nocą jak cień. Jak dotąd korzyści z przeniesienia nas do chemicznego komanda są następujące: inni otrzymali płaszcze, a my nie; inni noszą pięćdziesięciokilowe worki z cementem, a my sześćdziesięciokilowe z fenilbetą. I jakże tu można myśleć jeszcze o egzaminie z chemii i o złudzeniach ówczesnych? Przynajmniej czterokrotnie, w ciągu lata,

mówiło się o laboratorium doktora Pannwitza w Bau 939 i krążyły pogłoski, że spośród nas wybrani będą analitycy do oddziału polimeryzacji. A teraz dosyć, skończyło się. Nadszedł ostatni akt: zima się

zaczęła, a z nią nasza ostatnia bitwa. Nie ma już wątpliwości, że będzie ona ostatnia. Kiedykolwiek w ciągu dnia zdarzy się nam posłuchać głosu naszych ciał, postawić pytanie naszym członkom, odpowiedź jest jedna: nie wystarczy nam sił. Wszystko dokoła nas mówi o zniszczeniu i kresie. Połowa Bau 939 jest kupą pokręconych blach i kawałów tynku; z olbrzymich przewodów, w których przedtem szumiała przegrzana para, zwisają teraz ku ziemi bezkształtne błękitne sople, grube jak lary. Buna milczy teraz, a gdy wiatr stamtąd powieje i nadstawi się ucha, słychać nieustające głuche drganie podziemne: to zbliżający się front. Do lagru przybyło trzystu więźniów z łódzkiego getta, których Niemcy wywieźli przed natarciem Rosjan: aż do nas doszły głosy o legendarnej walce w getcie warszawskim i opowiedziano nam, jak już przed rokiem Niemcy zlikwidowali obóz w Lublinie: cztery karabiny maszynowe

w czterech rogach i podpalone baraki; świat cywilny nigdy się o tym nie dowie. Kiedy nasza kolej?

Dziś rano kapo zrobił, jak zwykle, podział na drużyny. Dziesięciu z Chlormagnezu; do Chlormagnezu: wychodzą, wlokąc się możliwie najwolniej, gdyż w Chlormagnezie praca jest strasznie ciężka – cały dzień stoi się po kostki w słonawej i lodowatej wodzie, która przesyca buty, ubranie i skórę. Kapo chwyta cegłę i rzuca ją w grupę idących, którzy niezgrabnie usuwają się, lecz nie przyspieszają kroku. To jest już prawie zwyczajem, powtarza się każdego rana i nie zawsze nawet dowodzi, że kapo robi to ze specjalnie złą wolą.

Czterej z Scheisshaus – do swojej roboty: odchodzą czterej przydzieleni do budowy nowej latryny. Trzeba bowiem zaznaczyć, że odkąd, po przybyciu transportów z Łodzi i z Transylwanii, liczba naszych Häftlingów przekroczyła cyfrę pięćdziesięciu, tajemniczy biurokrata niemiecki, który zawiaduje tymi sprawami, upoważnił nas do wzniesienia Zweiplatziges Kommandoscheisshaus, to znaczy dwuosobowego ustępu, przeznaczonego dla naszego komanda. Nie jesteśmy nieczuli na takie wyróżnienie, sprawia ono, że nasze komando jest jednym z niewielu, do których zaszczytem jest należeć; faktem jest jednak, że braknie nam przez to najprostszego pretekstu, by wychodzić z pracy i załatwiać kombinacje z cywilami.

Noblesse oblige43 – mówi Henri, który ma różne swoje powiedzonka. Dwunastu do cegieł. Pięciu do majstra Dahma. Dwaj do cystern.

Ilu nieobecnych? Trzech. Homolka przyjęty dziś rano do Ka-Be, Fabro zmarł wczoraj, François przeniesiony nie wiadomo dokąd i nie wiadomo dlaczego. Rachunek się zgadza; kapo notuje i jest zadowolony. Pozostaje tylko nasza osiemnastka od fenilbety, oprócz prominentów komando. I oto niespodzianka.

Kapo oznajmia: – Doktor Pannwitz powiadomił Arbeitsdienst, że

trzej Häftlingowie zostali wybrani do laboratorium. 169509, Brackier; 175633, Kandel; 174517, Levi. – Przez moment brzęczy mi w uszach i Buna skacze przed oczami. W komando 98 jest łącznie ze mną trzech Levich, ale Hundert Vierundsiebzig Fünfhundert na baraku

jestem tylko ja, nie ma najmniejszej wątpliwości. Jestem jednym z trzech wybranych. Kapo patrzy na nas ze złym uśmiechem. Belg, Rumun i Włoch: słowem, trzej Franzosen. Czy możliwe, aby właśnie trzej Franzosen mieli być wybrani do takiego raju jak laboratorium? Wielu towarzyszy winszuje nam, pierwszy Alberto ze szczerą radością, bez cienia zazdrości. Alberto nie kwestionuje szczęścia, jakie mi przypadło w udziale, przeciwnie: cieszy się z tego zarówno przez przyjaźń, jak i dlatego, że on również na tym skorzysta: nasze przymierze jest tak silne, że każdy „zorganizowany” kąsek dzielimy dokładnie na dwie równe części. Nie ma powodu zazdrościć mi, gdyż nie miał ani nadziei dostać się do laboratorium, ani wcale tego nie pragnął. Krew w jego żyłach krąży zbyt swobodnie, aby Alberto, mój nieposkromiony przyjaciel, mógł myśleć o przystosowaniu się do jakiegoś systemu; instynkt woła go gdzie indziej, ku innym rozwiązaniom, ku rzeczom nieoczekiwanym, improwizowanym, nowym. Ponad dobre zajęcie Alberto bez wahania przenosi ryzyko i walki „wolnego zawodu”. Mam w kieszeni kartkę z Arbeitsdienstu, na której jest napisane, że Häftling 174517 jako wyspecjalizowany robotnik ma prawo do nowej koszuli i kalesonów i każdej środy musi się golić. Poszarpana Buna leży pod pierwszym śniegiem sztywna i milcząca jak olbrzymi trup: codziennie wyją syreny Fliegeralarm; Rosjanie są w odległości osiemdziesięciu kilometrów. Centrala elektryczna

nieczynna, kolumny metanolu już nie istnieją, z czterech gazometrów acetylenowych trzy wyleciały w powietrze. Do naszego lagru napływają codziennie bezładne transporty więźniów „odzyskanych” ze wszystkich obozów z polskich ziem wschodnich;

niewielu z nich idzie do pracy, większość wywieziona zostaje od razu do Birkenau i do krematorium. Racje jeszcze bardziej zmniejszono. Ka-Be przelewa się, E-Häftlinge przynieśli do obozu szkarlatynę, dyfteryt i tyfus plamisty. Ale Häftling 174517 został awansowany na specjalistę i ma prawo do nowej koszuli i kalesonów i co środa musi być ogolony. Nikt nie może się poszczycić, że rozumie Niemców. Weszliśmy do laboratorium onieśmieleni, podejrzliwi i zdenerwowani, jak trzy dzikie zwierzęta, które wtargnęły do wielkiego miasta. Jaka czysta i błyszcząca posadzka! To laboratorium jest zadziwiająco podobne do każdego innego laboratorium. Trzy długie stoły do pracy zastawione setkami znanych przedmiotów. W rogu naczynia szklane do ściekania, waga analityczna, piec Herausa, termostat Hopplera. Woń uderza w me nozdrza jak trzaśnięcie biczem: lekka, aromatyczna woń, właściwa laboratoriom chemii organicznej. W momencie jawi się gwałtownie i brutalnie i natychmiast znika wielka mroczna sala uniwersytetu, czwarty rok, rozkoszne majowe powietrze w Italii. Herr Stawinoga wyznacza nam miejsca do pracy. Stawinoga to pół-Niemiec, pół-Polak, młody jeszcze, o twarzy energicznej, lecz jednocześnie smutnej i zmęczonej. On również jest doktorem: nie chemii, ale (ne pas chercher à comprendre)44 glotologii: mimo to, on właśnie jest kierownikiem laboratorium. Nie rozmawia z nami chętnie, lecz nie wydaje się wrogo nastawiony. Mówi do nas

monsieur, co jest zabawne i kłopotliwe. W laboratorium jest cudowna temperatura: termometr wskazuje 24°. Uważamy, że mogą nawet kazać nam myć szkło czy zamiatać posadzkę, czy nosić butle z wodorem, cokolwiek bądź, byle zostawiono nas tutaj, a problem zimy będzie rozwiązany. A potem, po powtórnym egzaminie, również i problem głodu nie powinien być trudny do rozwiązania. Czy naprawdę zechcą nas co dzień rewidować przed wyjściem? A gdyby nawet tak było, to czy również za każdym razem, gdy będziemy wychodzili do latryny? Na pewno nie. A tu jest mydło, benzyna, alkohol. Uszyję sobie ukrytą kieszeń wewnątrz bluzy i zrobię kombinację z Anglikiem, który pracuje w fabryce i handluje benzyną. Zobaczymy, czy bardzo surowy będzie nadzór: ale ja mam już rok lagru za sobą i wiem, że jeżeli ktoś chce kraść i przyłoży się do tego poważnie, nie istnieje nadzór ani rewizja, które mogłyby mu w tym przeszkodzić. Wygląda więc na to, że los wybrawszy nieoczekiwaną drogę, urządził tak, iż my trzej, obiekty zazdrości dziesięciu tysięcy skazańców, nie będziemy tej zimy ani marzli, ani głodowali: A to znaczy, że nie zachorujemy poważnie, że unikniemy odmrożeń i że ocalimy się przed selekcją. W tej sytuacji osoby mniej od nas doświadczone w sprawach lagru mogłyby łudzić się nadzieją, że przeżyją i doczekają się wolności. My nie, my wiemy, jak się rzeczy mają; to wszystko jest darem losu i jako takim należy cieszyć się nim możliwie jak najintensywniej i od razu; lecz co do jutra nie ma pewności. Za pierwsze naczynie, które stłukę, za pierwszy błąd w obliczeniach, za moment nieuwagi wrócę męczyć się na wietrze i w śniegu tak długo, dopóki tak jak inni nie będę nadawał się do pieca. A poza tym, kto może wiedzieć, co będzie, gdy przyjdą Rosjanie?

Bo Rosjanie przyjdą. Ziemia nocą i dniem drży pod ich nogami; milcząca Buna rozbrzmiewa stłumionym i głuchym, nieprzerwanym

już odgłosem artylerii. W powietrzu czuje się naprężenie i zuchwałość. Polacy przestali pracować, Francuzi chodzą znowu z podniesioną głową. Anglicy, przymrużając oko, witają nas ukradkiem – i nie zawsze ukradkiem – literą „V” z rozstawionych palców. Ale Niemcy są głusi i ślepi, opancerzeni swym uporem i rozmyślnym nieprzyjmowaniem do wiadomości faktów. Znowu oznaczyli datę rozpoczęcia produkcji gumy syntetycznej: ma to nastąpić 1 lutego 1945. Kopią schrony i okopy, naprawiają szkody, budują, walczą, rozkazują, organizują i zabijają. Co innego mogliby

robić? Są Niemcami; ich postępowanie nie jest przemyślane i zdecydowane, lecz wypływa z ich natury i losu, jaki sobie wybrali.

Nie mogliby postępować inaczej; jeżeli zrani się ciało umierającego, rana zacznie się zabliźniać, mimo że samo ciało umrze niedługo.

Każdego ranka teraz, przy podziale drużyn, kapo przed innymi wywołuje nas trzech z laboratorium, die drei Leute vom Labor. W obozie, wieczór i rano jestem jednym ze stada, lecz w ciągu dnia, przy pracy, mam dach nad głową i ciepło, nikt mnie nie bije; bez

większego ryzyka kradnę i sprzedaję mydło i benzynę i może dostanę bon na skórzane buty. Zresztą, czy to można nazwać pracą? Pracować – to znaczy popychać wagony, dźwigać belki, rozbijać kamienie, wykopywać ziemię, chwytać gołymi rękami zmarznięte żelazo. Ja tymczasem siedzę cały dzień, mam zeszyt i ołówek, dano

mi nawet książkę, abym sobie przypomniał metody analityczne. Mam szu adę, w której mogę schować beret i rękawiczki, a kiedy

chcę wyjść, wystarczy, abym uprzedził Herr Stawinogę, który nigdy

nie odmawia ani – jeżeli się spóźnię – o nic nie pyta; wygląda, jakby otaczająca nas ruina sprawiała mu zyczny ból. Towarzysze z komanda zazdroszczą mi, i mają rację; czyż nie powinienem uważać się za szczęśliwego? Ale gdy tylko rano ucieknę przed uderzeniami wściekłego wiatru i przekroczę próg laboratorium, zaraz zjawia się przy mnie stały towarzysz chwil

wytchnienia, Ka-Be i niedzielnego wypoczynku: ból wspomnienia, stara okrutna tęsknota za odzyskaniem dawnego człowieczeństwa, która skacze mi do gardła jak pies, w chwili gdy świadomość

dochodzi do głosu. Wówczas biorę ołówek i zeszyt i piszę to, czego nie mógłbym powiedzieć nikomu. Poza tym są tu kobiety. Od ilu miesięcy nie widziałem kobiety? Nierzadko spotykało się w Bunie robotnice polskie i ukraińskie w pantalonach i skórzanych kurtkach, tak masywne i grubiańskie jak mężczyźni. W lecie były spocone i czerwone, w zimie opatulone w grube okrycia; pracowały łopatą i kilofem i nie uważało się ich za kobiety.

Tu jest co innego. Wobec dziewcząt z laboratorium wszyscy trzej chcielibyśmy się zapaść pod ziemię ze wstydu i zakłopotania. Wiemy, jak wyglądamy; widzimy się wzajemnie, a czasem przeglądamy się w przejrzystym szkle. Jesteśmy śmieszni i

odrażający. Nasze czaszki są łyse w poniedziałek, a w sobotę pokryte krótkim czarniawym meszkiem. Twarze mamy opuchnięte i żółte, stale poznaczone szramami przez spieszącego się fryzjera, a

często sińcami i szkaradnymi bliznami; szyje mamy długie i sękate, jak oskubane kury. Nasze ubrania są nieprawdopodobnie brudne, poplamione błotem i smarem; spodnie Kandela sięgają mu do połowy łydek kościstych i włochatych, moja bluza wisi na mnie jak

na wieszaku. Jesteśmy oblepieni pchłami i często drapiemy się

bezwstydnie; upokarzająco często zmuszeni jesteśmy wychodzić do latryny. Nasze drewniaki są nieznośnie hałaśliwe i pokryte na

przemian warstwami błota i przepisowego tłuszczu. A poza tym my już przywykliśmy do własnego odoru, ale dziewczęta nie, i nie pomijają żadnej okazji, by nam to okazać. Nie jest to odór źle umytego ciała, lecz specy czny odór Häftlinga, słodkawy i mdlący; ten odór powitał nas, gdyśmy przybyli do lagru,

i uporczywie wydziela się z sypialni, kuchen, umywalek i latryn lagru. Przesiąka się nim od razu i niepodobna się go pozbyć: „taki młody i już śmierdzisz!”, takimi słowami zwykło się u nas przyjmować nowo przybyłych.

Nam dziewczęta wydają się nieziemskimi stworzeniami. Są tu trzy młode Niemki, a oprócz tego Fräulein Liczba, która jest magazynierką, i Frau Mayer, sekretarka. Mają gładką i różową skórę, ładne, czyste, w żywych kolorach sukienki, jasne włosy,

długie i starannie uczesane; mówią uprzejmie i z wdziękiem i zamiast, jak powinny, utrzymywać w porządku i czystości

laboratorium, palą papierosy po kątach, jedzą publicznie chleb z marmoladą, piłują paznokcie, tłuką masami szkło, a potem chcą na nas zwalić winę; zamiatając, biją nas po nogach. Z nami nie rozmawiają i kręcą nosem, kiedy widzą nas łażących po laboratorium, nędznych i brudnych, niezgrabnych i potykających się

w drewniakach. Raz poprosiłem Fräulein Liczbę o jakąś informację, a ona nie odpowiedziała mi, lecz zwróciwszy się z rozdrażnioną miną do Stawinogi, zaczęła mu coś szybko mówić. Nie zrozumiałem zdania, lecz wyraźnie podchwyciłem Stinkjude i skurcz chwycił mnie

za gardło. Stawinoga powiedział mi, że we wszystkich sprawach dotyczących pracy mamy zwracać się wprost do niego. Te dziewczęta śpiewają – jak śpiewają wszystkie dziewczęta we wszystkich laboratoriach świata, i to czyni nas głęboko nieszczęśliwymi. Rozmawiają między sobą: mówią o racjonowaniu, o swych narzeczonych, o swych domach, o zbliżających się świętach…

– Jedziesz w niedzielę do domu? Ja nie: podróż jest taka niewygodna… – Ja pojadę na Boże Narodzenie. Jeszcze tylko dwa tygodnie i znów Boże Narodzenie: nie do wiary, jak ten rok szybko minął!

…Ten rok szybko minął. W ubiegłym roku o tej porze byłem wolnym człowiekiem: na indeksie, ale wolnym, miałem nazwisko i rodzinę, niespokojny i chłonny umysł, zdrowe i żwawe ciało. Rozmyślałem o wielu najróżniejszych rzeczach: o swej pracy, o

końcu wojny, o istocie zła i dobra, o naturze rzeczy i prawach rządzących postępowaniem ludzkim; a także o górach, śpiewie, miłości, muzyce, poezji. Miałem niezmierne wrodzone i głupie zaufanie do łaskawości losu, a zabijanie i umieranie wydawało mi

się czymś dalekim i literackim. Moje przeżycia były wesołe i smutne, lecz wszystkich żałowałem, wszystkie były pełne treści i pozytywne; oczekiwałem

przyszłości

jak

wielkiego

bogactwa.

Z

mojego

ówczesnego życia pozostała mi tylko zdolność do odczuwania głodu i zimna; nie jestem już na tyle żywy, aby czuć, że się kończę. Gdybym lepiej mówił po niemiecku, mógłbym spróbować wytłumaczyć to wszystko Frau Mayer; ale na pewno nie

zrozumiałaby, a gdyby była tak inteligentna i tak dobra, by zrozumieć, nie zniosłaby mojej bliskości i uciekłaby, jak się ucieka

przed nieuleczalnie chorym lub skazanym na śmierć. Lub może dałaby mi bon na pół zupy cywilnej. Ten rok szybko minął.

 

OSTATNI

Już niedługo Boże Narodzenie. Alberto i ja kroczymy ramię w ramię

w długim szarym szeregu, pochyleni ku przodowi, by lepiej oprzeć się sile wiatru. Jest noc i pada śnieg; niełatwo jest utrzymać się na

nogach, jeszcze trudniej utrzymać krok i rytm: co chwilę ktoś przed nami potyka się i pada w czarne błoto, trzeba uważnie ominąć go i zająć z powrotem swe miejsce w rzędzie. Odkąd jestem w laboratorium, Alberto i ja pracujemy oddzielnie, w powrotnym marszu więc mamy sobie zawsze mnóstwo do powiedzenia. Zazwyczaj chodzi o rzeczy niezbyt wzniosłe: o pracę, o towarzyszy, o chleb, o zimno; od tygodnia jednak przybyło coś nowego: Lorenzo przynosi nam co wieczór trzy lub cztery litry zupy

cywilnych pracowników włoskich. By rozwiązać problem transportu, musieliśmy sprokurować sobie to, co tutaj nazywa się „menażka”, czyli miskę z cynkowanej blachy, raczej wiadro jak miskę. Blacharz Silberlust sfabrykował nam ją z dwóch kawałków

rynny, w zamian za trzy racje chleba: jest to wspaniałe naczynie, masywne i pojemne, przypominające wyglądem narzędzie z epoki neolitycznej. W całym obozie jedynie jakiś Grek posiada menażkę większą od naszej. Fakt ten oprócz korzyści materialnych przyczynił się wybitnie do podniesienia naszej pozycji społecznej. Menażka tych rozmiarów stanowi dyplom szlachectwa, jest znakiem heraldycznym: Henri staje się naszym przyjacielem i rozmawia z nami jak równy z równymi; L. odnosi się do nas pobłażliwie i po

ojcowsku; Eliasz zaś siedzi nam stale na karku i podczas gdy z jednej strony szpieguje nas wytrwale, chcąc wykryć tajemnicę naszej „organizacji”, z drugiej zamęcza nas niezrozumiałymi oświadczeniami solidarności i przywiązania i wylewa na nas całą litanię wyszukanych sprośności i przekleństw włoskich i francuskich, których kto wie, gdzie się nauczył, i którymi najwidoczniej pragnie nas uhonorować. Jeśli chodzi o moralny aspekt tego nowego stanu rzeczy, obaj z Albertem musieliśmy przyznać, że nie ma z czego być tak bardzo

dumnym; ale tak łatwo jest znaleźć usprawiedliwienie! Poza tym sam fakt, że mamy nowy temat do rozmowy, nie jest bez znaczenia. Omawiamy projekt sprawienia sobie drugiej menażki, żeby zawsze jedna była w obiegu i żeby w ten sposób wystarczyła nam jedna wyprawa dziennie do odległego zakątka warsztatu, gdzie pracuje Lorenzo. Mówimy o Lorenzo i o sposobie wynagrodzenia go; potem, jeżeli wrócimy, tak, oczywiście, zrobimy dla niego wszystko, co będzie w naszej mocy; ale po co mówić o tym? Zarówno on, jak my wiemy dobrze, że niełatwo będzie nam wrócić. Trzeba by zrobić coś od razu; może spróbujemy dać jego buty do naprawy w

warsztacie szewskim naszego lagru, gdzie naprawy są bezpłatne (wygląda to jak paradoks, ale o cjalnie w obozach zagłady wszystko jest bezpłatne). Alberto spróbuje: jest zaprzyjaźniony z głównym szewcem, może wystarczy kilka litrów zupy. Rozmawiamy o trzech naszych najnowszych przedsięwzięciach i obaj zgodnie ubolewamy nad tym, że zrozumiałe względy tajemnicy zawodowej nie pozwalają opowiedzieć o nich wszem wobec; a szkoda, gdyż nasz prestiż osobisty zyskałby na tym wiele.

Pierwsze z nich jest mojego autorstwa. Dowiedziałem się, że Blockältester 44 bloku potrzebuje mioteł i ukradłem jedną w

warsztacie: w tym nie byłoby jeszcze nic nadzwyczajnego. Trudność polegała na przemyceniu miotły do lagru podczas marszu powrotnego: rozwiązałem ją w sposób, jak sądzę, oryginalny: rozdzieliłem łup na wiklinę i trzonek, przecinając ten ostatni na dwie części; przyniosłem do obozu wszystkie składniki oddzielnie (dwa kawałki trzonka przywiązane do ud pod nogawkami) i wszystko złożyłem z powrotem w lagrze, do czego musiałem postarać się o kawałek blachy, młotek i gwoździe do spojenia

drewienek. Ta rekonstrukcja zajęła zaledwie cztery dni. Wbrew mym obawom, zleceniodawca nie tylko nie wzgardził moją miotłą, ale pokazał ją jako ciekawostkę przyjaciołom, którzy dali mi prawidłowe zamówienie na dwie jeszcze miotły „według tego samego wzoru”. Lecz Alberto ma coś innego w zanadrzu. Najpierw przygotował „operację pilnik” i już dwukrotnie zrealizował ją z powodzeniem. Zgłasza się w magazynie narzędzi, prosi o pilnik i wybiera raczej duży. Magazynier obok jego numeru rejestracyjnego wpisuje „pilnik” i Alberto wychodzi. Idzie prosto do zaufanego cywila (jeden z arcydrani triesteńskich, kuty na cztery nogi bardziej od samego diabła, pomaga Albertowi nie tyle dla interesu lub z lantropii, ile przez umiłowanie sztuki), który bez trudności zamienia na wolnym rynku duży pilnik na dwa małe, równej albo mniejszej wartości. Alberto oddaje „pilnik” w magazynie, a drugi sprzedaje. Wreszcie w tych dniach doprowadził do skutku swoje arcydzieło,

zuchwałą, nową i szczególnie wytworną kombinację. Należy zacząć od tego, że Alberto przed kilku tygodniami otrzymał specjalne

zlecenie: rankiem w warsztacie dostaje wiadro ze szczypcami,

śrubokrętami i kilkoma setkami tabliczek celuloidowych w różnych kolorach, które musi wmontować za pomocą odpowiednich śrubek do licznych i długich przewodów z wodą zimną i gorącą, parą, sprężonym powietrzem, gazem, naftą, próżnią itd., które we

wszystkich kierunkach przebiegają przez Oddział Polimeryzacji. Należy prócz tego dodać (i wydaje się, że to nie ma związku, ale czyż talent nie polega może na wynajdywaniu lub stwarzaniu związków między pojęciami pozornie obcymi sobie?), że dla nas, wszystkich Häftlingów, prysznic jest sprawą bardzo nieprzyjemną z różnych powodów (wody jest mało i zimna albo na odwrót wrząca, nie ma szatni, nie mamy ręczników, mydła i podczas przymusowej nieobecności łatwo zostać okradzionym). Ponieważ prysznic jest obowiązkowy, Blockältesterzy potrzebują systemu kontroli, który by pozwolił im stosować sankcje wobec tych, co chcieliby uchylić się od tego obowiązku; co więcej, zaufany funkcjonariusz staje w drzwiach i maca jak Polifem wychodzącego, by sprawdzić, czy jest mokry: mokry otrzymuje pokwitowanie, suchy – pięć uderzeń bykowcem. Następnego ranka można otrzymać chleb tylko za okazaniem kwitu prysznicowego. Uwagę Alberta przyciągnęły pokwitowania. Na ogół są to po prostu zwykłe karteczki papieru, po zwróceniu wilgotne, pomięte i nieczytelne. Alberto zna Niemców, a wszyscy blockältesterzy są Niemcami lub przeszli szkołę niemiecką: kochają porządek, systematyczność, biurokrację; ponadto będąc gburami porywczymi i skorymi do rękoczynów, równocześnie po dziecinnemu zachwycają się błyszczącymi i różnobarwnymi przedmiotami.

A oto wspaniałe rozwinięcie tak ustawionego tematu. Alberto wykradał systematycznie serie tabliczek w jednym kolorze; z każdej z nich wykrawał trzy płytki (potrzebne do tego narzędzie, korkociąg, ja „zorganizowałem” w laboratorium):

wyprodukowawszy dwieście płytek wystarczających dla jednego bloku, zgłosił się do Blockältestera i zaoferował mu Spezialität za fantastyczną kwotę dziesięciu racji chleba, sukcesywnie dostarczaną. Klient zgodził się z entuzjazmem i teraz Alberto rozporządza cudownym, modnym artykułem, nieodmiennie chodliwym we wszystkich barakach: dla każdego baraku inny kolor (żaden Blockältester nie zechce uchodzić za sknerę), a co ważniejsze, nie potrzebuje obawiać się konkurencji, gdyż on jeden ma dostęp do surowca. Czy nie jest to pięknie obmyślone? O tych to rzeczach rozmawiamy, wpadając z jednej kałuży w drugą, w błocie pod nogami i pod czarnym niebem. Rozmawiamy i maszerujemy. Ja niosę dwie próżne miski, Alberto dźwiga przyjemnie pełną menażkę. Jeszcze raz orkiestra, ceremonia „Mützen ab” – gwałtowne zerwanie beretów przed esesmanami; jeszcze raz Arbeit Macht Frei i meldunek kapo: – komando 98, zweiundsechzig Häftlinge, Starke stimmt – sześćdziesięciu dwóch więźniów, rachunek się zgadza. Ale kolumna nie rozwiązuje się, każą nam maszerować na plac apelowy. Będzie apel? To nie apel. Zobaczyliśmy ostre światło re ektora i dobrze znany pro l szubienicy. Jeszcze ponad godzinę szeregi wracały z głuchym stukotem drewnianych podeszew po zmarzniętym śniegu. Kiedy w końcu wszystkie komanda nadeszły, orkiestra nagle zamilkła, a chrapliwy głos niemiecki nakazał ciszę. Wśród tego niespodziewanego

milczenia dał się słyszeć inny głos niemiecki i w ciemnościach mówił długo i z wściekłością. Wreszcie w promień światła re ektora wprowadzono skazańca.

Cała ta inscenizacja, ten ceremoniał pełen zajadłej wściekłości nie są dla nas nowe. Odkąd jestem w obozie, trzynaście razy byłem świadkiem takich publicznych egzekucji; ale za każdym razem chodziło o zwykłe przestępstwa: kradzieże w kuchni, sabotaże, próby ucieczki. Dziś chodzi o co innego. W ubiegłym miesiącu jedno z krematoriów w Birkenau wyleciało w powietrze. Nikt z nas nie wie (i może nigdy się nie dowie), w jaki konkretnie sposób dokonano tego: mówi się o Sonderkommando, komando specjalnym, przydzielonym do komór gazowych i pieców, które to komando periodycznie jest likwidowane i starannie oddzielone od reszty obozu. Faktem jest, że w Birkenau kilkuset ludzi, równie bezbronnych i umęczonych niewolników jak my, znalazło w sobie siłę do działania, by okazać swą nienawiść. Człowiek, który zginie teraz na naszych oczach, brał w jakiś sposób udział w rewolcie. Mówią, że utrzymywał stosunki z

buntownikami z Birkenau, że przynosił broń do naszego obozu, że przygotowywał równoczesne powstanie i u nas. Umrze dzisiaj wobec nas wszystkich; a Niemcy nawet nie rozumieją, że ta samotna śmierć, śmierć, jaką mu zgotowali, okryje go sławą, a nie hańbą. Po skończonym przemówieniu Niemca, którego nikt nie był w stanie zrozumieć, odezwał się znowu pierwszy chrapliwy głos: – Habt ihr verstanden? – Zrozumieliście? Kto odpowiedział: Jawohl! Wszyscy i nikt; zdawało się, że nasza przeklęta rezygnacja ucieleśniła się bez naszego udziału, że wypowiedziała się kolektywnie gdzieś ponad naszymi głowami. Lecz

wszyscy usłyszeli krzyk umierającego; przekroczył on zastarzałe bariery apatii i uległości, ugodził żywą ludzką istotę wewnątrz każdego z nas: – Kameraden, ich bin der Letzte! – Towarzysze, ja jestem ostatni! Pragnąłbym móc zanotować, że po tych słowach w naszym nikczemnym stadzie odezwał się jakiś głos, jakiś szmer, jakiś znak uznania. Ale nic takiego nie nastąpiło. Staliśmy nadal nędzni i zgarbieni, z pochylonymi głowami, które odkryliśmy dopiero na rozkaz Niemca. Spust otworzył się, ciało zakołysało się straszliwie, orkiestra znów zaczęła grać, a my na nowo uformowani w kolumnę

przede lowaliśmy przed ostatnimi jeszcze drgawkami umierającego. Stojąc u stóp szubienicy, esesmani patrzą na nasz pochód obojętnym wzrokiem; ich dzieło dokonane, i dobrze dokonane. Teraz mogą przyjść Rosjanie: nie ma już wśród nas ludzi silnych, ostatni oto wisi nad naszymi głowami, a dla innych wystarczył stryczek. Mogą już przyjść Rosjanie; zastaną nas ujarzmionych,

wygasłych, w zupełności godnych śmierci, która na nas czeka. Zniszczyć człowieka jest trudno, prawie tak, jak stworzyć go; nie szło to łatwo, nie trwało krótko, ale zdołaliście tego dokonać, Niemcy. Ulegli już całkiem jesteśmy; z naszej strony nie macie się już czego obawiać: ani aktów buntu, ani słów wyzwania, ani nawet oskarżającego spojrzenia.

Wróciliśmy do baraku; Alberto i ja nie mogliśmy spojrzeć sobie w twarze. Ten człowiek musiał być silny, musiał być z innego metalu niż my, skoro to wszystko, co nas złamało, jego nie potra ło ugiąć.

Bo i my jesteśmy złamani, pokonani; nawet jeżeli umieliśmy się przystosować, nawet jeżeli nareszcie nauczyliśmy się zdobywać posiłek i przezwyciężać trud i zimno, nawet jeżeli powrócimy.

Wciągnęliśmy menażkę na pryczę, dokonaliśmy podziału, zaspokoiliśmy wilczy codzienny głód, a teraz gnębi nas uczucie wstydu.

 

HISTORIA

DZIESIĘCIU

DNI

Od wielu już miesięcy co pewien czas słychać było huk armat

rosyjskich, kiedy naraz 11 stycznia 1945 rozchorowałem się na szkarlatynę i znów wylądowałem w Ka-Be. Infectionsabteilung to

pokoik prawdę mówiąc bardzo czysty, z dziesięcioma pryczami na dwóch poziomach, jedną szafą, trzema stołkami i kubłem z sedesem. Wszystko razem trzy metry na pięć. Na górne prycze z braku drabinki niewygodnie było wchodzić, kiedy więc stan chorego pogarszał się, przenoszono go na niższą pryczę. Gdy tam przyszedłem, byłem trzynasty; z pozostałych dwunastu – czterech miało szkarlatynę: dwaj Francuzi, polityczni, i dwaj młodzi

Żydzi węgierscy, trzech dyfteryt, dwóch tyfus, a jeden szkaradną różę na twarzy. Ostatni dwaj mieli więcej chorób i byli niewiarygodnie wynędzniali. Miałem wysoką gorączkę. Na szczęście dostałem pryczę sam dla

siebie; położyłem się z ulgą; wiedziałem, że mam prawo do czterdziestu dni odosobnienia, a więc wypoczynku, a byłem w dostatecznie dobrej formie, aby nie obawiać się następstw szkarlatyny z jednej strony, a selekcji z drugiej. Dzięki długiemu już doświadczeniu w sprawach obozowych zdołałem zabrać ze sobą osobiste drobiazgi: spleciony kłąb drutu elektrycznego, łyżkonóż, igłę z trzema nitkami, pięć guzików i w końcu osiemnaście kamyczków do krzesania ognia, które ukradłem w laboratorium. Z każdego z nich, spiłowując go cierpliwie nożem,

można było zrobić trzy małe kamyczki, wymiarem nadające się do normalnej zapalniczki. Wartość ich oceniono na sześć do siedmiu

racji chleba. Cztery dni upłynęły mi spokojnie. Na polu padał śnieg i było bardzo zimno, ale barak ogrzewano. Otrzymywałem silne dawki

sulfamidów, męczyły mnie nudności i z trudem mogłem jeść; nie miałem też ochoty nawiązywać rozmowy. Dwaj Francuzi ze szkarlatyną byli sympatyczni. Pochodzili z Wogezów, do obozu przybyli przed kilku dniami z dużym transportem cywilów, zgarniętych przez Niemców przy wycofywaniu się z Lorena. Starszy z nich, szczupły i mały, miał na imię Arthur i był wieśniakiem. Drugi, jego towarzysz z pryczy, imieniem Charles, był nauczycielem i miał trzydzieści dwa lata. Zamiast koszuli, dostała mu się letnia koszulka sportowa, zabawnie krótka. Piątego dnia przyszedł fryzjer. Był to Grek z Salonik, mówił tylko pięknym hiszpańskim językiem, jakiego używają jego rodacy, lecz rozumiał po kilka słów ze wszystkich języków, jakimi mówiono w obozie. Nazywał się Askenazi i w obozie był już prawie trzy lata; nie wiem, jakim sposobem mógł otrzymać stanowisko Frisöra w Ka-Be: nie mówił ani po niemiecku, ani po polsku i nie był nadmiernie brutalny. Jeszcze nim wszedł, słyszałem, jak długo i z podnieceniem rozmawiał na korytarzu z lekarzem, jego współrodakiem. Wydało mi się, że ma niezwykły wyraz twarzy, lecz ponieważ mimika Lewantyńczyków jest różna od naszej, nie orientowałem się, czy jest przerażony, rozradowany, czy wzruszony. Znał mnie, a przynajmniej wiedział, że jestem Włochem.

Gdy przyszła kolej na mnie, z trudem zszedłem z pryczy. Spytałem go po włosku, czy są jakieś nowości: przerwał golenie, mrugnął okiem znacząco i uroczyście, zrobił ruch brodą w stronę okna, po czym, szerokim gestem dłoni wskazując zachód: – Morgen alle Kamerad weg. Spojrzał na mnie przez moment wytrzeszczonymi oczyma, jakby

w oczekiwaniu na me zdumienie, potem dodał: – Todos, todos45 – i zabrał się z powrotem do pracy. Wiedział o moich kamyczkach, więc ogolił mnie bardzo delikatnie. Wiadomość nie wzruszyła mnie nadmiernie. Od wielu już miesięcy ból, radość czy strach odczuwałem w ten charakterystyczny dla lagru sposób: jakby oderwany i niebezpośredni, który by można nazwać warunkowym; gdybym zachował – myślałem – swą dawną zdolność odczuwania, byłbym w tej chwili ogromnie wzruszony. Orientowałem się doskonale; obaj z Albertem od dawna przewidywaliśmy niebezpieczeństwa, jakie przyniosłaby ze sobą ewakuacja obozu i wyzwolenie. Zresztą nowina Askenaziego była jedynie potwierdzeniem krążących już od wielu dni pogłosek; a to że Rosjanie są w Częstochowie, o sto kilometrów na północ; a to że są w Zakopanem, o sto kilometrów na południe; a to że Niemcy przygotowują podminowanie Buny. Spojrzałem kolejno po wszystkich towarzyszach w pokoju i

zdałem sobie sprawę, że z żadnym z nich nie warto o tym mówić. Odpowiedzieliby mi: „No i co z tego?”, i na tym by się skończyło. Francuzi byli inni, jeszcze zieloni. – Wiecie? – zagadnąłem ich: – Jutro ewakuacja obozu.

Zasypali mnie pytaniami: – Dokąd pójdziemy? Pieszo?… Chorzy

także? A ci, co nie mogą chodzić? – Wiedzieli, że jestem starym więźniem i rozumiem niemiecki, wywnioskowali więc z tego, iż wiem na ten temat więcej, niż chcę powiedzieć. Nie wiedziałem nic więcej, powiedziałem im to, lecz wciąż zadawali mi pytania. Znudzili mnie. Ale cóż, byli w lagrze dopiero od kilku tygodni, nie wiedzieli jeszcze, że w lagrze nie zadaje się pytań. Po południu przyszedł lekarz Grek. Powiedział, że nazajutrz wszyscy ci chorzy, którzy mogą chodzić, dostaną obuwie i ubranie i razem ze zdrowymi wyruszą w dwudziestokilometrowy marsz. Inni zostaną w Ka-Be pod opieką mniej poważnie chorych. Lekarz był niezwykle wesoły, wyglądał jak pijany. Znałem go: był człowiekiem inteligentnym i wykształconym, wyrachowanym i egoistą. Dodał jeszcze, że wszyscy bez wyjątku dostaną potrójną rację chleba, co chorych wyraźnie rozradowało. Spytaliśmy go, co się stanie z nami. Odpowiedział, że prawdopodobnie Niemcy pozostawią nas własnemu losowi – nie, nie przypuszcza, by nas mieli zabić. Nie starał się nawet ukryć, że przypuszczał coś wprost przeciwnego, sama jego radość była znacząca. Był już wyekwipowany do podróży; gdy tylko wyszedł, dwaj

młodzi Węgrzy zaczęli z ożywieniem rozmawiać ze sobą. Byli już w stanie zaawansowanej rekonwalescencji, lecz bardzo osłabieni. Najwidoczniej bali się zostać z chorymi i zamierzali wyjść ze zdrowymi. Nie była to kwestia rozumowania: prawdopodobnie ja również, gdybym nie czuł się tak słaby, poszedłbym za głosem instynktu stadnego; strach jest niezmiernie zaraźliwy i człowiek pod wpływem przerażenia myśli przede wszystkim o ucieczce.

W obozie, na zewnątrz naszego baraku, wyczuwało się niezwykły ruch. Jeden z Węgrów wstał z pryczy, wyszedł i po upływie pół godziny wrócił obładowany brudnymi łachmanami. Musiał je ściągnąć z magazynu ubrań przeznaczonych do dezynfekcji. Obaj

Węgrzy ubierali się gorączkowo, wrzucając na siebie łachmany jeden po drugim. Było widoczne, że chcieli jak najprędzej postawić samych siebie wobec faktu dokonanego, zanim ten sam strach zmusi ich do cofnięcia się. Szaleństwem było pomyśleć, że tak słabi, jak byli obaj, potra ą choćby przez godzinę maszerować, w dodatku po śniegu i w tych powykręcanych buciskach, znalezionych w ostatniej chwili. Usiłowałem im to wytłumaczyć, ale spojrzeli na mnie wzrokiem zaszczutych zwierząt i nie odpowiedzieli. Tylko przez moment przeszło mi przez myśl, że mogli oni mieć rację. Wyszli niezgrabnie przez okno i widziałem, jak wśród nocy chwiali się niczym bezkształtne tobołki. Nie wrócili; dopiero znacznie później dowiedziałem się, że po paru godzinach marszu, gdy nie mogli już iść, esesmani dobili ich. Ja również potrzebowałem butów, to jasne. Minęła jednak chyba godzina, zanim zdołałem przezwyciężyć nudności, gorączkę i bezwład. Na korytarzu znalazłem jakąś parę (zdrowi obrabowali depozyt z butami i zabrali co lepsze: najgorsze, dziurawe lub każdy od innej pary, zalegały wszystkie kąty). Tam właśnie spotkałem Alzatczyka, Kosmana. W cywilu był korespondentem „Reutera” w Clermont-Ferrand; i on też znajdował się w stanie podniecenia i euforii. Powiedział do mnie: – Gdybyś miał wrócić wcześniej ode mnie, napisz do burmistrza Metzu, że jestem w drodze. Kosman znany był powszechnie ze swych znajomości z prominentami, jego optymizm więc wydał mi się dobrym znakiem i

rozgrzeszył mnie w mych własnych oczach z apatii. Schowałem buty i wróciłem do łóżka. Późną nocą przyszedł znów Grek lekarz z workiem na plecach i

przepustką. Rzucił mi na pryczę jakąś powieść francuską: – Masz, Włochu, poczytaj sobie. Oddasz mi, gdy się zobaczymy. – Do dziś nienawidzę go za te słowa. On już wtedy wiedział, że byliśmy skazani. Wreszcie, lekceważąc zakaz, przyszedł Alberto, by mnie pożegnać przez okno. Jako „dwaj Włosi” byliśmy nierozłączni, a towarzysze innych narodowości mylili nawet nasze imiona. Przez sześć miesięcy dzieliliśmy pryczę i każdy gram pożywienia „zorganizowany” poza racją; ale on przechodził szkarlatynę w dzieciństwie, nie mogłem go więc zarazić. Dlatego odszedł, a ja zostałem. Pożegnaliśmy się bez wielu słów: wszystkie nasze sprawy obgadaliśmy już niezliczoną ilość razy. Nie wierzyliśmy, że rozstajemy się na długo. Alberto znalazł parę grubych butów na skórze w przyzwoitym stanie, należał on do tych szczęściarzy, którzy zawsze potra ą znaleźć to, czego potrzebują. On również był wesoły i ufny, jak wszyscy ci, którzy wychodzili. To zrozumiałe; zbliżało się coś wielkiego i nowego; czuło się nareszcie niedaleko siłę, która nie była siłą Niemiec, wyczuwało się niemal materialnie trzeszczenie tego naszego przeklętego świata. A przynajmniej tak czuli zdrowi, bo chociaż zmęczeni i głodni, mogli się poruszać; lecz niewątpliwie ten, kto jest słaby, nagi lub obdarty, myśli i czuje inaczej, a w naszych mózgach dominowała paraliżująca myśl, że jesteśmy całkowicie bezbronni i w rękach losu. Wszyscy zdrowi (wyjąwszy takich, którym poradzono, aby w ostatniej chwili rozebrali się i skoczyli na pierwszą lepszą pryczę w

izbie chorych) wyszli nocą 18 stycznia 1945. Musiało ich być około dwudziestu tysięcy i pochodzili z różnych obozów. Prawie wszyscy

zniknęli podczas marszu ewakuacyjnego, Alberto również. Może ktoś kiedyś opisze ich dzieje. Zostaliśmy więc na naszych wyrkach sami, z naszymi chorobami i apatią silniejszą od strachu. W całym Ka-Be było nas może ośmiuset. W naszym pokoju zostaliśmy w jedenastu, każdy na własnej pryczy, tylko Charles i Arthur spali razem. Gdy ucichł zgiełk wielkiej machiny lagru, rozpoczęły się dla nas dni poza światem i poza czasem. 18 stycznia. W noc ewakuacji kuchnie obozowe funkcjonowały

jeszcze i następnego ranka odbyło się w izbie chorych ostatnie roznoszenie zupy. Instalacja centralnego ogrzewania została bez

obsługi i w barakach utrzymywało się jeszcze trochę ciepła, ale z każdą godziną temperatura opadała i stało się jasne, że niedługo zaczniemy marznąć. Na polu musiało być przynajmniej 20° poniżej zera, większość chorych miała tylko koszulę, a niektórzy nawet jej

nie mieli. Nikt nie znał dobrze sytuacji. Kilku esesmanów pozostało, niektóre budki strażnicze były jeszcze zajęte.

Około południa sierżant SS zrobił obchód baraków. W efekcie czego w każdym z baraków ustawiony został kapo, wybrany spośród

pozostałych nie-Żydów, który musiał natychmiast sporządzić listę chorych, z podziałem na Żydów i nie-Żydów. Sprawa wydawała się jasna. Nikt się nie zdziwił, że Niemcy do ostatniej chwili zachowali swe narodowe umiłowanie klasy kacji, żaden też Żyd nie wyobrażał sobie, że miałby doczekać następnego dnia.

Francuzi nie rozumieli nic i byli przerażeni. Niechętnie przetłumaczyłem im przemowę esesmanów; irytował mnie ich

strach: nie byli jeszcze ani miesiąca w lagrze, nie zaznali jeszcze prawie głodu, nie byli nawet Żydami, a tak się bali.

Zrobiono jeszcze rozdział chleba. Popołudnie spędziłem na czytaniu książki, którą mi zostawił lekarz: była bardzo interesująca i z dziwną dokładnością zapamiętałem ją. Zrobiłem też wypad do sąsiedniego oddziału w poszukiwaniu kołder, gdyż wielu chorych stamtąd wyszło, zostały wolne kołdry. Przyniosłem kilka dosyć

ciepłych. Gdy Arthur dowiedział się, że pochodzą z Oddziału Dyzenterii,

pokręcił nosem: – Y-avait point besoin de le dire46 – istotnie, były poplamione. Ja jednak byłem zdania, że wobec tego, co nas czeka, lepiej przynajmniej spać pod ciepłym okryciem. Noc

zapadła

szybko,

lecz

światło

elektryczne

jeszcze

funkcjonowało. Z pełnym spokoju przerażeniem zobaczyliśmy w rogu baraku uzbrojonego esesmana. Nie chciało mi się mówić, a lęk,

jakiego doznałem, był – jak już powiedziałem wcześniej – raczej powierzchowny i względny. Czytałem do późnej nocy. Zegarów nie było, ale musiała być dwudziesta trzecia, kiedy wszystkie światła zgasły, nawet re ektory w budkach strażniczych. Z daleka widać było snopy światła fotoelektrycznego. Na niebie zakwitła wiązka silnych świateł, które utrzymując się nieruchomo w powietrzu,

zimnym blaskiem rozświetliły teren. Dał się słyszeć huk samolotów. Potem zaczęło się bombardowanie. Nie było to niczym nowym. Zszedłem na ziemię, włożyłem buty na gołe nogi i czekałem. Na razie było to daleko, może nad Oświęcimiem.

Ale nagle rozległa się bliska detonacja i w ułamku sekundy druga

i trzecia, aż bębenki w uszach pękały. Sypały się szyby, barak zatrząsł się, łyżka, którą włożyłem w szparę drewnianej ściany, spadła na ziemię. Po czym wydawało się, że to koniec. Cagnolati, młody wieśniak również z Wogezów, widocznie nigdy nie widział nalotu: zszedł nago z pryczy, skulił się w kącie i wył.

Po kilku minutach stało się jasne, że tra ono w obóz. Dwa baraki

płonęły gwałtownie, dwa inne spopielały, lecz były to baraki puste. Dziesiątki chorych, nagich i w żałosnym stanie nadpłynęły do nas z

baraku zagrożonego ogniem, prosząc o schronienie. Niemożliwością było przyjąć ich. Nalegali, błagając i grożąc w różnych językach,

musieliśmy zabarykadować drzwi. Powlekli się gdzie indziej w blaskach pożaru, w topniejącym śniegu. Za niektórymi wlokły się rozwiązane bandaże. Naszemu barakowi nic nie groziło, chyba gdyby wiatr zmienił kierunek. Niemców już nie było. Budki strażnicze opustoszały. Teraz dochodzę do przekonania, że choćby dlatego, iż istniał

Auschwitz, nikt dzisiaj nie ma prawa mówić o Opatrzności; niemniej jest rzeczą pewną, że w owej godzinie mózgi nasze musnęło wspomnienie cudownych ocaleń biblijnych w momencie skrajnych przeciwności losu.

Nie dało się spać, przez wybitą szybę wdzierało się straszne

zimno. Przyszło mi na myśl, że powinniśmy postarać się zainstalować jakiś piecyk, „zorganizować” węgiel, drzewo i

żywność. Wiedziałem, że to wszystko jest konieczne, ale bez czyjejś pomocy nie zdobyłbym się na siłę, by to zrealizować. Porozmawiałem z Francuzami.

19 stycznia. Francuzi przyznali mi rację. Wstaliśmy we trzech o świcie. Czułem się chory i bezsilny, było mi zimno i bałem się. Chorzy patrzyli na nas z pełną szacunku ciekawością: czyż nie wiemy, że chorym nie wolno wychodzić z Ka-Be? A jeżeli nie wszyscy Niemcy wyszli? Ale nic nie powiedzieli, zadowoleni, że ktoś podejmie próbę. Francuzi nie mieli zielonego pojęcia o topogra i lagru, lecz

Charles był silny i odważny, a Arthur sprytny i obdarzony chłopskim zdrowym rozsądkiem. Wyszliśmy na lodowaty wicher i śnieg, niedostatecznie okryci kołdrami. To, co ujrzeliśmy, nie przypominało niczego, co kiedykolwiek w

życiu widziałem lub czego opis obił mi się o uszy. Lagier zaledwie przestał żyć, a już się rozkładał. Nigdzie ani

wody, ani światła; wydarte z zawiasów drzwi i okna miotały się na wietrze, wyrwane wiązania dachu jęczały, a popiół ze zgliszcz unosił się wysoko i daleko. Dzieło zniszczenia, dokonane przez bomby, kontynuowali ludzie, obdarci, wychudli, do szkieletów podobni

chorzy, którzy mogli się poruszać, wałęsali się wszędzie, jakby rojowisko robaków rozpełzło się po stwardniałej od mrozu ziemi. Rozgrabili wszystkie opustoszałe baraki, szukając żywności i drzewa, z bezmyślną furią zdewastowali pokoje znienawidzonych Blockältesterów, śmiesznie przyozdobione i do wczoraj jeszcze

niedostępne zwykłym Häftlingom, straciwszy władzę nad swymi wnętrznościami, zanieczyścili cenny śnieg, jedyne teraz źródło wody dla całego obozu. Dokoła dymiących ruin spalonych baraków grupy chorych

przykucały na ziemi, aby wyssać z niej resztki ciepła. Inni znaleźli gdzieś ziemniaki i piekli je na dogasającym żarze, wodząc dokoła

dzikim wzrokiem. Niewielu tylko miało siłę rozpalić prawdziwy ogień i stopniały pod nim śnieg zlewało do przypadkowo znalezionych naczyń.

Najszybciej, jak tylko się dało, poszliśmy w kierunku kuchni, ale ziemniaków prawie już nie było. Napełniliśmy nimi dwa worki, pozostawiając je pieczy Arthura. Charles i ja znaleźliśmy wreszcie w

gruzach Prominenzblocku to, czegośmy szukali: ciężki piec żelazny z rurą nadającą się jeszcze do użytku. Charles przybiegł z wózkiem i załadowaliśmy piec, po czym mnie zlecił odstawienie go do baraku, a sam wrócił po worki. Zastał Arthura omdlałego z zimna; zataszczył obydwa worki w bezpieczne miejsce, a potem zajął się przyjacielem. Ja tymczasem, z trudem trzymając się na nogach, pchałem, jak

mogłem, ciężki wózek. Zaturkotał motor i na pole obozowe wjechał na motocyklu esesman. Jak zawsze na widok tych tępych twarzy,

zalała mnie fala strachu i nienawiści. Za późno było ukryć się i nie chciałem porzucić pieca. Regulamin lagru nakazywał stanąć na baczność i odkryć głowę. Nie miałem beretu, a ruchy krępowała mi kołdra. Odsunąłem się kilka kroków od wózka i zrobiłem coś w rodzaju śmiesznego ukłonu. Niemiec minął mnie, nie widząc, skręcił koło baraku i odjechał. Dopiero później dowiedziałem się, jakie niebezpieczeństwo mi groziło.

Dotarłem wreszcie do naszego baraku i oddałem piec w ręce Charles’a. Nie mogłem złapać tchu, przed oczami skakały mi czarne plamy. Trzeba było piec uruchomić. Wszyscy trzej mieliśmy bezwładne

ręce, lodowaty metal przyklejał się do skóry palców, ale piec musiał koniecznie jak najprędzej funkcjonować, abyśmy się mogli zagrzać i

ugotować ziemniaki. Znaleźliśmy drewno, węgiel i nawet żar ze spalonych baraków. Kiedy wybite okno zostało naprawione, a piec zaczął wydzielać z siebie ciepło, wydawało się, że w każdym coś się odprężyło, i wtedy

Towarowski (Francuz polskiego pochodzenia, dwudziestotrzyletni,

chory na tyfus) zaproponował wszystkim chorym, aby każdy z nich dał po plasterku chleba nam trzem, którzy pracowaliśmy; propozycja została przyjęta. Jeszcze poprzedniego dnia podobne zdarzenie byłoby nie do

pomyślenia. Prawo lagru brzmiało: „Zjedz swój chleb, a jeżeli ci się uda, to i chleb swego sąsiada”, i nie dopuszczało wdzięczności. Był to więc najlepszy dowód, że lagier przestał istnieć. Taki był pierwszy odruch ludzki w naszym zbiorowisku. Myślę, że z tą właśnie chwilą zaczął się dla nas, żyjących, proces powolnego przeobrażania się z Häftlingów z powrotem w ludzi.

Arthur dość szybko przyszedł do siebie, lecz unikał narażania się na zimno: wziął na siebie pilnowanie pieca, obieranie ziemniaków,

sprzątanie pokoju i opiekę nad chorymi. Charles zaś i ja podzieliliśmy między siebie różne prace zewnętrzne. Pozostawała

jeszcze godzina dziennego światła – owocem naszej wycieczki poza barak było zdobycie pół litra spirytusu i słoika drożdży piwnych, wyrzuconych przez kogoś w śnieg; podzieliliśmy między wszystkich

gotowane ziemniaki i każdy na głowę dostał łyżeczkę drożdży. Przeszło mi przez myśl, że mogą one być lekiem przeciw awitaminozie. Nadeszła ciemność.

W

całym

obozie

jedynie

nasz

pokój

zaopatrzony był w piec, z czego byliśmy bardzo dumni. Wielu chorych z innych oddziałów tłoczyło się przed naszymi drzwiami,

lecz potężna sylwetka Charles’a zagradzała im drogę. Nikt, ani

spośród nich, ani spośród nas nie zastanawiał się, że wspólne przebywanie z naszymi chorymi groziło ogromnym niebezpieczeństwem i że w tych warunkach nabawienie się

dyfterytu oznaczało śmierć bardziej niezawodną niż skok z trzeciego piętra.

Ja sam, choć zdawałem sobie z tego sprawę, nie zatrzymywałem się przy tej myśli zbyt długo; od dawna już przyzwyczaiłem się uważać śmierć na skutek choroby za zjawisko możliwe, a w tym wypadku nieuniknione, na co – tak czy inaczej – nie mieliśmy

żadnego wpływu. I ani mi przez głowę nie przeszło, że mógłbym osiedlić się w innym pokoju czy w innym baraku, gdzie możliwość

zarażenia się byłaby mniejsza; tutaj był piec, nasze dzieło, i szło od niego cudowne ciepło, tu miałem łóżko, a wreszcie łączyły nas już jakieś więzy, nas, jedenastu chorych z Infektionsabteilung. Z rzadka słychać było bliższe i dalsze odgłosy artylerii, a od czasu do czasu trzask karabinów maszynowych. W ciemności, rozjaśnianej tylko błyskami żaru z pieca, Charles, Arthur i ja siedzieliśmy, paląc

papierosy z ziół aromatycznych, znalezione w kuchni, i rozmawiając o mnóstwie rzeczy przeszłych i przyszłych. Pośród niezmierzonej

równiny, pełnej mrozu i odgłosów wojny, w małym, ciemnym pomieszczeniu, rojącym się od zarazków, czuliśmy pokój ze sobą i ze światem. Byliśmy śmiertelnie zmęczeni, ale po tak długim czasie mieliśmy poczucie, że nareszcie zrobiliśmy coś pożytecznego; może tak czuł się Bóg po pierwszym dniu stworzenia.

20 stycznia. Gdy nadszedł świt, ja miałem dyżur przy rozpalaniu pieca. Poza ogólnym osłabieniem obolałe stawy przypominały mi co

moment, że mojej szkarlatynie daleko jeszcze było do końca. Na samą myśl, że w poszukiwaniu ognia w innych barakach muszę zanurzyć się w lodowatym powietrzu, skóra na mnie cierpła. Przypomniałem sobie o kamyczkach; polałem spirytusem kawałek

papieru i zabrałem się do cierpliwego zeskrobywania z kamyczka czarnego proszku na papier, potem zacząłem silniej już skrobać kamyczek nożem. I oto, wyrzuciwszy parę iskier, kupka prochu spłonęła i z papieru nasyconego alkoholem uniósł się blady płomień. Arthur z zachwytem zsunął się z łóżka i z ugotowanych poprzedniego dnia ziemniaków odgrzał po trzy na głowę; po czym wygłodzeni i drżący z zimna, Charles i ja, wyruszyliśmy znów do zrujnowanego obozu na poszukiwania. Żywności (to znaczy ziemniaków) zostało nam tylko na dwa dni; aby zdobyć wodę, musieliśmy topić śnieg, co z uwagi na brak dużych pojemników stanowiło uciążliwą operację, w wyniku której otrzymywaliśmy czarniawy i mętny płyn i trzeba go było ltrować.

W obozie panowała cisza. Inne wygłodzone widma krążyły podobnie jak my, przeszukując teren; z długimi brodami, podkrążonymi oczami, pożółkłe szkielety w łachmanach. Chwiejąc się na nogach, wchodzili i wychodzili z pustych baraków i wynosili z nich najprzeróżniejsze przedmioty: siekiery, wiadra, warzechy, gwoździe; wszystko mogło się przydać, a bardziej przewidujący przemyśliwali już nad korzystnym handlem wymiennym z Polakami

z okolicznych wiosek. W kuchni dwóch brało się za łby o ostatnie kilkadziesiąt zgniłych ziemniaków. Chwycili się wzajemnie za łachmany, potrząsając przeciwnikiem zabawnie powolnymi i niepewnymi ruchami i wymyślając w jidysz skostniałymi wargami.

Na podwórzu przed magazynem leżały dwa wielkie stosy kapusty i rzepy (dużej niesmacznej rzepy, podstawy naszego pożywienia). Były tak zamarznięte, że rozbić je można było tylko kilofem. Charles i ja zbliżyliśmy się i za każdym uderzeniem, wytężając wszystkie swe siły, wykopaliśmy z pięćdziesiąt kilogramów. Było tam jeszcze

coś innego: Charles znalazł paczkę soli i (une fameuse trouvaille!47) blaszankę z wodą, chyba pół hektolitra, w stanie zupełnie zamrożonym. Wrzuciliśmy to wszystko na wózek (takie wózki służyły przedtem

do rozwożenia posiłków po barakach; całe ich mnóstwo leżało wszędzie) i wróciliśmy, popychając go z trudem po śniegu. Tego dnia zadowoliliśmy się na razie gotowanymi ziemniakami i plasterkami rzepy, upieczonymi na piecyku, ale na dzień następny Arthur zapowiedział nam doniosłe nowości. Po południu wybrałem się do byłego ambulatorium w poszukiwaniu czegoś użytecznego. Uprzedzono mnie: wszystko było tam poprzewracane do góry nogami przez niedoświadczonych rabusiów. Ani jednej całej butelki, na podłodze kupa łachów, odchody, środki lecznicze i powykręcany nagi trup. Lecz coś jednak umknęło uwagi mych poprzedników: akumulator samochodowy. Dotknąłem nożem biegunów; wyskoczyła iskierka. Był naładowany.

Wieczór w naszym pokoju zabłysnęło światło. Leżąc na łóżku, widziałem przez okno długi odcinek drogi: od trzech dni nieskończoną falą uciekał Wehrmacht. Samochody pancerne, „tygrysy” zamalowane ochronnie na biało, Niemcy konno, Niemcy na motocyklach, Niemcy pieszo, uzbrojeni i rozbrojeni. Huk gąsienic słychać było w nocy znacznie wcześniej, niż pojawiły się wozy.

Charles pytał: – Ça roule encore?48

– Ça roule toujours49. Zdawało się, że to się nigdy nie skończy. 21 stycznia. Tymczasem skończyło się. O świcie 21 równina ukazała się naszym oczom pusta i surowa, biała jak okiem sięgnąć i z

latającymi nad nią krukami, śmiertelnie smutna. Omalże byłbym wolał widzieć na niej jeszcze coś poruszającego się. Nawet cywilni Polacy zniknęli, przyczaili się, kto wie gdzie. Miało się wrażenie, że nawet wiatr znieruchomiał. Pragnąłem jednej tylko rzeczy: zostać w łóżku pod okryciem, poddać się całkowitemu wyczerpaniu mięśni, nerwów i woli; czekać, aż się to skończy albo i nie skończy – wszystko jedno – jak martwy. Lecz Charles, żwawy, pewny siebie i przyjacielski Charles, rozpalił już w piecu i wzywał mnie do pracy: – Vas-y, Primo, descends-toi de là-haut, il y a Jules à attraper parles

oreilles…50 „Jules” nazywał się kubeł, który każdego ranka trzeba było wziąć za uchwyty, wynieść i wypróżnić w kloace; było to pierwsze zajęcie dzienne, a jeżeli weźmie się pod uwagę, że umycie rąk było niemożliwością i że trzej z naszych chorowali na tyfus, łatwo zrozumieć, jak przyjemna to była praca. Należało „zainaugurować” kapustę i rzepę. Podczas gdy ja poszedłem szukać drewna, a Charles śniegu do rozpuszczenia,

Arthur zmobilizował chorych zdolnych do siedzenia, aby pomogli w obieraniu jarzyn. Towarowski, Sertelet, Alcalai i Schenck odpowiedzieli na wezwanie.

Sertelet również był chłopem z Wogezów, miał dwadzieścia lat;

wyglądał nie najgorzej, ale głos jego z dnia na dzień nabierał złowrogiej intonacji nosowej, co wskazywało, że dyfteryt nieczęsto oszczędza swą o arę. Alcalai był to żydowski szklarz z Tuluzy, spokojny i rozsądny, miał różę na twarzy. Schenck był kupcem słowackim, Żydem; rekonwalescent po tyfusie, odznaczał się niesamowitym apetytem. Równie jak Towarowski, francusko-polski Żyd, głupi i gadatliwy, lecz użyteczny

dla naszej gromadki przez swój zaraźliwy optymizm. Kiedy więc chorzy, siedząc na swych pryczach, pracowali nożem, Charles i ja podjęliśmy poszukiwania jakiegoś możliwego pomieszczenia do czynności kulinarnych.

We wszystkich zakątkach obozu panował nieopisany brud. Wszystkie latryny przepełnione, bo naturalnie nikt się już nimi nie zajmował, chorzy na dyzenterię (a było ich przeszło stu)

zanieczyścili każdy kąt w Ka-Be, wszystkie wiadra, wszystkie kubły przeznaczone dawniej na posiłki, wszystkie blaszanki. Nie można było zrobić jednego kroku, nie patrząc pod nogi, w mroku niepodobieństwem było uważać. Pomimo że dokuczało nam przejmujące zimno, z przerażeniem myśleliśmy, co będzie, gdy przyjdzie odwilż; zarazki rozprzestrzenią się na całego, dławiący smród ogarnie wszystko, a na dodatek, gdy śnieg staje, będziemy kompletnie pozbawieni wody.

Wreszcie po długich poszukiwaniach znaleźliśmy w ubikacji, używanej ongi jako umywalnia, kilka piędzi posadzki nie zanadto zabrudzonej. Roznieciliśmy silny ogień, po czym

wydezynfekowaliśmy nad nim ręce, skrapiając je chloraminą wymieszaną ze śniegiem. Wieść, że zupa się gotuje, rozniosła się błyskawicznie w tłumie półżywych cieni; wejście zatarasowała zbita masa wygłodzonych

twarzy. Charles, uniósłszy w górę warzechę, wystosował do nich krótkie i jędrne przemówienie, które, choć po francusku, nie wymagało tłumaczenia. Większość rozproszyła się, ale jeden podszedł bliżej, był

paryżaninem, krawcem wysokiej klasy (tak twierdził), chorym na płuca. W zamian za litr zupy skłonny jest uszyć nam ubrania z niezliczonych kołder pozostałych w obozie. Maxime wykazał rzeczywiście dużą zręczność. Nazajutrz Charles i ja byliśmy posiadaczami marynarki, spodni i rękawic z szorstkiej tkaniny w żywych kolorach. Wieczór, po pierwszej zupie rozdzielonej z entuzjazmem i pożartej z chciwością, jakieś odgłosy naruszyły głęboką ciszę równiny. Leżąc na pryczach, zbyt zmęczeni, aby ulec niepokojowi, słuchaliśmy huku tajemniczej artylerii umiejscowionej – wydawało się – we wszystkich punktach horyzontu – i świstu pocisków nad naszymi

głowami. Dochodziłem do przekonania, że życie na zewnątrz jest piękne i że mogłoby być jeszcze piękne, i że byłoby doprawdy grzechem stracić je teraz. Zbudziłem drzemiących towarzyszy i gdy już byłem

pewny, że wszyscy słuchają, powiedziałem im, najpierw po francusku, potem jak umiałem najlepiej po niemiecku, że teraz wszyscy powinni myśleć o tym, by wrócić do domu i że powinniśmy robić wszystko i unikać wszystkiego, czego zrobienie i unikanie jest od nas zależne. Że każdy powinien czuwać nad swą menażką i

łyżką, żeby nikt nie dawał innym zupy, jaka mu ewentualnie zostanie; żeby nikt nie schodził z pryczy, chyba tylko za potrzebą; jeżeli ktoś czegoś potrzebuje, żeby zwracał się tylko do jednego z nas trzech; szczególnie Arthur obowiązany był przestrzegać dyscypliny i higieny i musiał pamiętać, że lepiej zostawić menażki i łyżki brudne, gdyż mycie ich może grozić zamianą naczyń chorego na tyfus na naczynia chorego na dyfteryt.

Odniosłem wrażenie, że chorzy zbyt byli obojętni na wszystko, aby przejmować się tym, co powiedziałem; ale liczyłem bezwzględnie na sumienność Arthura. 22 stycznia. Jeżeli odwagą jest narażanie się z lekkim sercem na poważne niebezpieczeństwo, Charles i ja tego ranka wykazaliśmy odwagę. Rozszerzyliśmy bowiem teren naszego rekonesansu aż po

obóz SS, bezpośrednio poza drutami wysokiego napięcia. Strażnicy obozu musieli uciec stąd w wielkim pośpiechu. Na stołach znaleźliśmy talerze z niedojedzonym, już zamarzniętym rosołem, który pożarliśmy z niesłychaną rozkoszą; pełne jeszcze ku e piwa przemienionego w żółtawy lód, szachownicę z rozpoczętą partią. W sypialniach całe mnóstwo cennych rzeczy. Zabraliśmy butelkę wódki, różne lekarstwa, dzienniki i tygodniki i cztery doskonałe pikowane kołdry, z których jedną mam dziś u

siebie w Turynie. Uradowani i nieświadomi niebezpieczeństwa, zanieśliśmy do siebie owoc naszej wyprawy i powierzyliśmy go „administratorowi” Arthurowi. Dopiero wieczór dowiedzieliśmy się,

co zaszło w pół godziny może po naszym wypadzie. Kilku esesmanów w rozsypce, ale uzbrojonych, weszło do opuszczonego baraku. Stwierdzili, że osiemnastu Francuzów

zainstalowało się w jadalni SS-Wa e. Zabili ich wszystkich systematycznie ciosem w kark, ułożyli potem sztywne ciała na

śniegu i odeszli. Osiemnaście trupów leżało aż do nadejścia Rosjan; nikt nie miał siły ich pogrzebać. Zresztą we wszystkich barakach były teraz łóżka zajęte przez trupy, sztywne jak drewno, których nikt nie usiłował ruszyć. Ziemia była zanadto zmarznięta, aby można było wykopać w niej doły; moc trupów leżała pokotem w okopach, ale cały ten stos wystawał z wydrążenia, okrutnie widoczny z naszych okien. Drewniana ściana oddzielała nas tylko od oddziału chorych na

dyzenterię. Dużo tu było konających, dużo zmarłych. Posadzkę pokrywała warstwa zmarzniętych ekskrementów. Nikt nie miał już siły wyjść spod okrycia, by szukać pożywienia, a ten, kto zrobił to wcześniej, nie wrócił pomóc towarzyszom. Na jednym łóżku, spleceni ze sobą, by lepiej oprzeć się zimnu, właśnie tuż przy przyległej do nas ścianie, leżeli dwaj Włosi: słyszałem ich często rozmawiających, lecz ponieważ ja mówiłem tylko po francusku, nie zwrócili na mnie uwagi. Tego dnia usłyszeli przypadkiem moje imię wymówione po włosku przez Charles’a i od tej pory nie przestawali jęczeć i błagać. Oczywiście, że chciałbym im pomóc, mając po temu środki i siły;

choćby dlatego, by nie słyszeć ich denerwujących krzyków. Wieczór, po ukończeniu wszystkich prac, pokonując zmęczenie i wstręt, powlokłem się po omacku przez brudny i ciemny korytarz do ich oddziału z menażką wody i resztkami naszej zupy dziennej. Skutek był taki, że od tej pory cały biegunkowy oddział poprzez cienką ścianę wołał dniem i nocą moje imię, wymawiając we wszystkich europejskich językach, a imieniu towarzyszyły niezrozumiałe

błagania, których w żadnym wypadku nie mogłem zaspokoić.

Chciało mi się płakać, omal ich nie przekląłem. Noc przyniosła brzydkie niespodzianki. Lakmaker leżący pod moją pryczą był to nieszczęsny wrak ludzki. Był (raczej był ongi) siedemnastoletnim holenderskim Żydem,

wysokim, chudym i łagodnym. Leżał w łóżku od trzech miesięcy, nie wiem, jakim sposobem uniknął selekcji. Chorował kolejno na tyfus i szkarlatynę; do tego jeszcze dołączyła się poważna wada serca i ohydne rany z odleżyn, tak że mógł leżeć jedynie na brzuchu. A przy tym wszystkim – przeraźliwy apetyt; mówił tylko po holendersku, nikt z nas nie był w stanie go zrozumieć. Może przyczyną wszystkiego była zupa z kapusty i rzepy, której

Lakmaker na swe życzenie zjadł dwie racje. W środku nocy zaczął jęczeć, po czym spadł z łóżka. Chciał pójść do latryny, lecz był zbyt słaby i upadł na ziemię, jęcząc i krzycząc na cały głos. Charles zapalił światło (akumulator okazał się opatrznościowy) i

wówczas mogliśmy przekonać się, jak ciężki był to przypadek. Całe łóżko chłopca i posadzka były powalane. Fetor stał się nie do wytrzymania w tak małym pomieszczeniu. Nie mieliśmy żadnego zapasu wody ani kołder i sienników do zmiany. A ten nieszczęśnik był potężnym rozsadnikiem zarazków tyfusowych; nie można też było naturalnie zostawić go całą noc na posadzce, jęczącego i drżącego z zimna wśród odchodów. Charles zszedł z pryczy i w milczeniu ubrał się. Ja trzymałem światło, a on powycinał nożem wszystkie poplamione miejsca w kołdrze i w sienniku; z macierzyńską delikatnością podniósł Lakmakera, wytarł go, jak mógł, słomą z siennika i położył na przesłanym łóżku w jedynej pozycji, w jakiej biedak mógł leżeć;

zeskrobał posadzkę kawałkiem blachy, rozpuścił trochę chloraminy i skropił nią dla odkażenia wszystko i siebie samego. O mojej abnegacji świadczyło zmęczenie, jakie musiałbym pokonać, aby zrobić to, co on zrobił. 23 stycznia. Nasze ziemniaki skończyły się. Od kilku dni krążyły po barakach pogłoski, że gdzieś poza drutem kolczastym, niedaleko obozu, znajduje się ogromny spichlerz z ziemniakami. Albo jakiś nieznany pionier musiał drobiazgowo przeszukać teren, albo ktoś znał dokładnie miejsce: faktem jest, że rankiem 23 część drutu kolczastego leżała na ziemi i procesja nędzarzy wychodziła i wracała przez ten otwór. Charles i ja wyszliśmy na siną, omiataną wiatrem płaszczyznę. Przekroczyliśmy obaloną barierę.

– Dis donc, Primo, on est dehors!51 Istotnie: pierwszy raz od dnia, kiedy mnie uwięziono, czułem się wolny, bez uzbrojonych strażników, bez zasieków z drutu między mną a mym domem. O jakieś czterysta metrów od obozu leżał skarb: ziemniaki. Dwa długie rowy pełne ziemniaków, pokryte ziemią i słomą dla ochrony przed mrozem. Nikt już nie umrze z głodu.

Ale wydobycie ich nie było lekką pracą. Obmarznięta powierzchnia terenu była twarda jak marmur. Kilof ostro pracował, by przebić skorupę i odsłonić depozyt; ale większość poszukiwaczy

wolała wejść do otworów opuszczonych przez innych i zagłębiwszy się w nich, rzucać ziemniaki towarzyszom, stojącym na zewnątrz. Jednego starego Węgra zaskoczyła tam śmierć. Zesztywniał podczas akcji: głowa i ramiona przysypane ziemią, brzuch w śniegu,

a ręce ruchem zgłodniałego wyciągnięte ku ziemniakom. Jego następca odrzucił na bok trupa i podjął pracę w poszerzonym otworze.

Z tą chwilą nasz wikt polepszył się. Do ziemniaków gotowanych i zupy ziemniaczanej dodaliśmy naszym chorym naleśniki według przepisu Arthura: skrobie się surowe ziemniaki, łączy z gotowanymi i roztartymi, mieszankę tę smaży się na rozpalonej blasze. Miały smak sadzy. Nie mógł się jednak ucieszyć nimi Sertelet, którego stan pogarszał się. Nie tylko, że mówił coraz bardziej przez nos, lecz tego dnia nie

potra ł przełknąć należycie żadnego pożywienia: coś mu się popsuło w gardle i każdy kęs groził uduszeniem. Poszedłem po lekarza węgierskiego, który jako chory pozostał w baraku naprzeciwko. Gdy usłyszał o dyfterycie, cofnął się parę kroków i kazał mi wyjść. W celach czysto propagandowych zaaplikowałem wszystkim wstrzykiwanie oleju kamforowego do nosa. Zapewniłem Serteleta, że sprawi mu to ulgę; próbowałem sam siebie o tym przekonać. 24 stycznia. Wolność. Konkretne jej wyobrażenie dawał nam wyłom w drucie kolczastym. Gdy się zastanowić nad tym dogłębnie,

znaczyło to: koniec z Niemcami, selekcjami, pracą, kopniakami, apelami, a później może – powrót. Lecz przekonywanie siebie o tym wymagało wysiłku, a nikt nie miał czasu, by się nań zdobyć. Dokoła było tylko zniszczenie i śmierć. Góra trupów naprzeciw naszego okna przesypywała się już poza rów. Pomimo ziemniaków wszyscy byli w najwyższym stopniu

wyczerpani: żaden chory w obozie nie wracał do zdrowia, wielu natomiast dostawało zapalenia płuc i biegunki; ci, którzy nie byli w stanie poruszyć się albo nie mieli do tego dość energii, leżeli na swych pryczach odrętwiali, skostniali z zimna i nikt nawet nie zauważał, gdy umierali. Inni byli przerażająco zmęczeni: po miesiącach i latach spędzonych w lagrze ziemniaki nie mogły dodać sił człowiekowi. Kiedy ukończywszy gotowanie, Charles i ja zawlekliśmy dwadzieścia pięć litrów codziennej zupy z umywalni na salę, musieliśmy,

zasapani, rzucić się na prycze, podczas gdy Arthur, sumienny i pracowity, dokonywał rozdziału, zostawiając skrupulatnie trzy racje jako rabiot pour les travailleurs52 i trochę resztek pour les Italiens d’à

côté53. W drugim, również przyległym do naszego pokoju zakaźnych, zamieszkałym w większości przez gruźlików, sytuacja była całkiem inna. Wszyscy, którzy czuli się na siłach, poszli zainstalować się w innych barakach. Poważniej chorzy i słabsi umierali samotnie jeden po drugim.

Wszedłem tam pewnego ranka, aby pożyczyć igłę. Na jednej z wyższych pryczy rzęził jakiś chory. Usłyszał mnie, usiłował usiąść, po czym zawisł nade mną głową w dół, z zesztywniałym torsem i ramionami i zbielałymi oczami. Sąsiad z niższej pryczy automatycznie wyciągnął ręce w górę, by go podtrzymać, i zaraz spostrzegł, że tamten nie żyje. Osunął się z wolna pod jego ciężarem, a tamten ześlizgnął się na ziemię i tak pozostał. Nikt nie znał jego nazwiska. Ale w baraku nr 14 zaszło coś niezwykłego. Mieścili się tam chorzy po operacji, niektórzy z nich w niezłym stanie.

Zorganizowali

oni

wyprawę

do

obozu

angielskich

jeńców

wojennych, który prawdopodobnie został ewakuowany. Impreza okazała się nadzwyczajnie owocna. Powrócili ubrani w mundury khaki, z wózkiem pełnym nigdy nie oglądanych cudów: margaryny, proszków budyniowych, słoniny, mąki sojowej i wódki. Tego wieczoru cały barak 14 śpiewał. Nikt z nas nie czuł się na siłach, aby przejść dwa kilometry do obozu angielskiego i wrócić z ciężarem. Ale pośrednio ta szczęśliwa

wyprawa okazała się korzystna dla wielu. Nierówny podział dóbr spowodował nowy rozkwit przemysłu i handlu. W naszej przepojonej atmosferą śmierci sali narodziła się fabryka świec z knotem, nasyconym kwasem bornym, odlewanych w formach z

kartonu. Bogacze z baraku 14 pochłaniali całą naszą produkcję, płacąc za nią słoniną i mąką. Ja sam znalazłem w Elektromagazinie blok czystego wosku; pamiętam nieprzyjazne spojrzenia tych, którzy widzieli, jak go wynoszę, i dialog, jaki się wywiązał: – Co chcesz z tym zrobić? Nie miałem zamiaru wyjawiać tajemnicy: słyszę jeszcze, jak odpowiedziałem słowami, jakie często słyszałem od weteranów

obozowych, szczycących się chętnie, że są „dobrymi więźniami”, ludźmi zdolnymi, dającymi sobie zawsze radę: – Ich verstehe verschiedene Sachen…54

25 stycznia. Tym razem przyszła kolej na węgierskiego chemika,

około pięćdziesiątki, wysokiego, chudego i małomównego, nazwiskiem Somogyi. Tak samo jak Holender, był on rekonwalescentem po tyfusie i szkarlatynie; ale przyplątało się

jeszcze coś nowego. Dostał silnej gorączki. Od pięciu chyba dni nie powiedział ani słowa: tego dnia otworzył usta i rzekł stanowczym tonem: – Pod siennikiem mam rację chleba. Podzielcie ją we trójkę między siebie. Ja już jej nie zjem. Nie wiedzieliśmy, co mu odpowiedzieć, ale chleba na razie nie tknęliśmy. Połowa twarzy nabrzmiała mu. Jak długo był przytomny,

zamknął się w twardym milczeniu. Ale wieczór i przez całą noc i dwa następne dni bez przerwy milczenie ustąpiło majaczeniu. Przeżywając swój ostatni, bez dna, sen o uległości i niewolnictwie, przy każdym wydechu szeptał: Jawohl; regularnie i rytmicznie jak maszyna. Jawohl, przy każdym ruchu umęczonych żeber, tysiące razy, tak że pragnęło się potrząsnąć nim, zadusić go, a przynajmniej, żeby zmienił to słowo na inne. Nigdy tak dobrze jak wówczas nie pojąłem, jak mozolna jest śmierć człowieka.

Na zewnątrz ciągle wielka cisza. Kruków mnóstwo przybyło i wszyscy wiedzieli dlaczego. Długie przerwy w dialogu artylerii. Wszyscy kolejno mówili, że Rosjanie przybędą niedługo, zaraz; wszyscy to oznajmiali, wszyscy byli tego pewni, nikomu jednak nie udawało się wierzyć w to głęboko! Kto bowiem przebywa w lagrach, ten odzwyczaja się od nadziei, nawet od zaufania do własnego rozumu. W lagrach myślenie jest niepotrzebne, gdyż wypadki rozwijają się najczęściej w sposób nieprzewidziany; i szkodliwe, gdyż powoduje zdolność odczuwania, które jest źródłem bólu i które dzięki jakiemuś przezornemu prawu naturalnemu ulega stępieniu, gdy cierpienie przekracza pewną granicę.

Równie jak radość, strach, ból nawet, tak samo męczy oczekiwanie. 25 stycznia, od ośmiu dni odcięta od kontaktów z tym okrutnym światem, który bądź co bądź był światem, większość z nas była w stanie zbyt wielkiego wyczerpania, by móc nawet oczekiwać. Wieczorem przy piecu Charles, Arthur i ja jeszcze raz odczuliśmy, że stajemy się ludźmi. Mogliśmy mówić o wszystkim. Z entuzjazmem słuchałem opowiadania Arthura, jak spędza się niedziele w Provencheres w Wogezach, a Charles o mało nie płakał, gdy mu opowiadałem o zawieszeniu broni w Italii, o burzliwych i rozpaczliwych początkach partyzantki, o człowieku, który nas zdradził i o naszym aresztowaniu w górach. W ciemnościach, za i ponad nami, ośmiu chorych łowiło każde nasze słowo, nawet ci, którzy nie rozumieli francuskiego. Tylko Somogyi zajadle zapewniał śmierć o swej uległości. 26 stycznia. Przebywaliśmy w świecie trupów i widm. Ostatnie ślady człowieczeństwa zniknęły obok nas i w nas. Praca nad zezwierzęceniem nas, rozpoczęta przez Niemców triumfujących, dokonywała się dzięki Niemcom pokonanym.

Człowiekiem jest ten, kto zabija, człowiekiem jest, kto popełnia niesprawiedliwość lub ulega jej; nie jest człowiekiem ten, kto zagubiwszy wszelkie hamulce wewnętrzne, dzieli łóżko z trupem. Kto czeka, aby jego sąsiad umarł nareszcie, aby zawładnąć jego ćwiartką chleba, jest – nawet bez własnej winy – bardziej obcy pojęciu myślącego człowieka niż nieokrzesany Pigmej lub najokrutniejszy sadysta. Cząstka naszej osobowości tkwi w duszach istot otaczających nas: oto dlaczego nieludzkie są przeżycia w epoce, kiedy człowiek był

przedmiotem w oczach drugiego człowieka. My trzej w dużej mierze ocaliliśmy się, za co żywimy dla siebie wzajemną wdzięczność; dlatego moja przyjaźń z Charles’em oprze się upływowi czasu. Ale tysiące metrów ponad nami, pomiędzy szarymi chmurami, odbywały się skomplikowane i cudowne pojedynki powietrzne. Ponad nami nadzy, bezsilni, bezbronni ludzie naszych czasów zadawali sobie wzajemnie śmierć za pomocą najbardziej wyra nowanych narzędzi. Jednym ruchem palca mogli spowodować zniszczenie całego obozu, uśmiercić tysiące ludzi; podczas gdy cała wspólna nasza energia i wola nie potra łaby przedłużyć ani o jedną minutę życia żadnego z nas. Piekielna sarabanda skończyła się w nocy i znowu pokój rozbrzmiewał monologiem konającego. W pełni nocy obudziłem się nagle. L’pauv’vieux55 zamilkł: umarł. W ostatnich konwulsjach rzucił się z pryczy; usłyszałem, jak kolanami, biodrami, plecami i głową uderzył o ziemię. – La mort l’a chassé de son lit56 – skomentował Arthur. Nie mogliśmy go naturalnie wynieść na pole w nocy. Nie pozostało nam nic innego, jak zasnąć z powrotem.

27 stycznia. Świta. Na posadzce kupa nędznych zastygłych członków; coś, co było Somogyim. Są pilniejsze zajęcia: nie można się umyć, nie możemy go dotykać, dopóki nie ugotujemy i nie zjemy. A poza tym… nen de si dégoutant que les débordements57, mówi słusznie Charles; trzeba wypróżnić

kubeł. Żywi są bardziej wymagający – zmarli mogą zaczekać. Zabraliśmy się do pracy, jak co dzień.

Rosjanie nadeszli, kiedy Charles i ja nieśliśmy Somogyi’ego niedaleko za barak. Był bardzo lekki. Wyrzuciliśmy go na szary

śnieg. Charles zdjął beret. Przykro mi było, że nie mam beretu. Spośród jedenastu z Infektionsabteilung, Somogyi był jedynym, który umarł w ciągu tych dziesięciu dni. Sertelet, Cagnolati, Towarowski, Lakmaker i Dorget (nie mówiłem o nim dotychczas; był przemysłowcem francuskim, który po operacji zapalenia otrzewnej zachorował na dyfteryt nosowy) zmarli w kilka tygodni później w rosyjskiej prowizorycznej izbie chorych w Oświęcimiu. W Katowicach w kwietniu spotkałem zdrowych Schencka i Alcalai’ego. Arthur dojechał szczęśliwie do rodziny, a Charles wrócił do swego zawodu nauczyciela; wymieniliśmy długie listy i mam nadzieję, że spotkam go kiedyś.

  Tytuł oryginału Se questo è un uomo © Copyright 1958, 2005 Giulio Einaudi editore, Torino © Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Literackie, Kraków 2008 ISBN 978-83-08-04257-1 Redaktor serii Lucyna Kowalik Redakcja Maria Rola Korekta Barbara Borowska, Ewa Kochanowicz, Urszula Srokosz-Martiuk Projekt okładki i stron tytułowych Robert Kleemann Redakcja techniczna Bożena Korbut Książkę wydrukowano na papierze Ecco Book 70 g, vol. 2,0 Printed in Poland Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o., 2008 ul. Długa 1, 31-147 Kraków bezpłatna linia informacyjna: 0 800 42 10 40 księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl e-mail: [email protected] fax: (+48-12) 430 00 96 tel.: (+48-12) 619 27 70 Skład i łamanie: Infomarket Druk i oprawa: Opolgraf SA

 

Przypisy [←1] Cytat z Piekła Dantego (przyp. tłum.). Ten i dalsze cytaty przeł. E. Porębowicz. [←2] (fr.) Nie jesteście w domu. [←3] Dante, Piekło. [←4] (niem.) W ten sposób jesteś czysty. [←5] (niem.) W ten sposób doprowadzasz się do ruiny. [←6] (niem.) Czystość to zdrowie. [←7] (niem.) Wesz to twoja śmierć. [←8] (niem.) Po ustępie, przed jedzeniem, umyj ręce, nie zapomnij. [←9] (wł.) Kim jesteś? [←10] (niem.) Ty, Żydzie, wykończony. Ty niedługo gotowy do krematorium. [←11] (niem.) Gdzie jest reszta?

[←12] (niem.) On nie chce zrozumieć. [←13] (fr.) Chodź, mały, chwytaj. [←14] (fr.) Czy jest pan Francuzem? [←15] (fr.) Gdybym miał jakąś pies, nie wygonię go na pole. [←16] (fr.) Na przyszły rok do domu! [←17] (fr.) …do domu poprzez komin! [←18] (fr.) Mnie jeszcze nigdy nie ukradziono chleba! [←19] (fr.) …idź, cholerny szczęściarzu! [←20] (niem.) No, Templer, zrobiłeś dosyć miejsca na zupę? [←21] Autor w tytule nawiązuje do określenia z dantejskiego Piekła (przyp. tłum.). [←22] Takim słowem – Muselmann – nie wiem, z jakiego powodu, starzy więźniowie nazwali słabych, niezdatnych, przeznaczonych do selekcji (przyp. autora). [←23] (fr.) swój typ

[←24] (fr.) …mam pewną rzecz do załatwienia… muszę się z kimś widzieć… [←25] (fr.) żeby Żydzi zrobili w portki [←26] (fr.) Nie starać się zrozumieć. [←27] określenie z Piekła Dantego (przyp. tłum.) [←28] (fr.) Jaka zupa będzie dzisiaj? [←29] (fr.) Dzisiaj Primo pójdzie ze mną po zupę. [←30] (fr.) pańszczyzna [←31] (fr.) Oszalałeś, po co idziesz tak prędko. Mamy czas, wiesz o tym. [←32] (wł.) zu-pa, o-bóz, wo-da [←33] stara, starożytna – fr. antique [←34] Wszystkie cytaty pochodzą z XXVI pieśni Piekła Dantego. [←35] (fr.) wyruszam [←36] Cytat niedosłowny, z uwagi na powiązanie z tekstem (przyp. tłum.).

[←37] (fr.) To nic nie szkodzi, jedź i tak dalej. [←38] (wł.) wynoś się [←39] (fr.) Patrzcie no na niego!… Nie tak prędko, idioto! [←40] (niem.) Pomału, ty tępaku, pomału, zrozumiano? [←41] (niem.) Trzej pracownicy z laboratorium. [←42] Skrót związku chemicznego o nazwie: fenilbetanaftilamina. [←43] (fr.) szlachectwo obowiązuje [←44] (fr.) nie starać się zrozumieć [←45] (hiszp.) wszyscy [←46] (fr.) Nie trzeba było o tym mówić. [←47] (fr.) wspaniałe znalezisko! [←48] (fr.) Jadą jeszcze? [←49] (fr.) Jadą ciągle.

[←50] (fr.) Wstawaj no, Primo, trzeba Julka chwycić za uszy… [←51] (fr.) Spójrz, Primo, jesteśmy poza obozem! [←52] (fr.) podwójna porcja dla pracujących [←53] (fr.) dla Włochów z pokoju obok [←54] (niem.) Znam się na wielu rzeczach… [←55] (fr.) biedny stary [←56] (fr.) śmierć wygnała go z łóżka [←57] (fr.) nie ma nic obrzydliwszego jak przelewający się kubeł

 

PODRÓŻ

Spis treści

NA DNIE WTAJEMNICZENIE KA-BE NASZE NOCE PRACA DOBRY DZIEŃ POZA DOBREM I ZŁEM POTĘPIENI I ZBAWIENI EGZAMIN Z CHEMII ŚPIEW ULISSESA WYDARZENIA LETNIE PAŹDZIERNIK 1944 KRAUS DIE DREI LEUTE VOM LABOR OSTATNI HISTORIA DZIESIĘCIU DNI
Levi Primo - Czy to jest człowiek

Related documents

213 Pages • 47,974 Words • PDF • 1.4 MB

213 Pages • 47,974 Words • PDF • 1.4 MB

1 Pages • 284 Words • PDF • 413.9 KB

224 Pages • 174,544 Words • PDF • 2.8 MB

4 Pages • 1,079 Words • PDF • 821.3 KB

9 Pages • 1,978 Words • PDF • 753.3 KB

313 Pages • 65,146 Words • PDF • 2.2 MB

12 Pages • 2,584 Words • PDF • 95.4 KB

175 Pages • 32,177 Words • PDF • 899.6 KB