Stankiewicz Piotr - My fajnopolacy.pdf

199 Pages • 53,880 Words • PDF • 1.2 MB
Uploaded at 2021-09-24 11:23

This document was submitted by our user and they confirm that they have the consent to share it. Assuming that you are writer or own the copyright of this document, report to us by using this DMCA report button.


Spis treści Karta tytułowa Karta redakcyjna Wstęp Część I Podpierdolka polskim small talkiem Polski folwark I ty zostaniesz gwiazdą Facebooka Kapitan Sullenberger na pokładzie tupolewa Polska realpolitik to oksymoron Pornografia negatywności

Część II Niemożliwość polskiego Olivera Manowce mesjanizmu Bez Jacka Stonoga jako dzieło sztuki

Część III To moja droga Głęboki szabat, czyli sztuka odpoczynku Nieznośna ciężkość znaczeń I tobie trudno współczuć Zdradliwy smak wintydżu Lata powyżej zera Trzy minuty w Polsce

Część IV Oda do dawnych butów Koniec pokoleń podległości Macierzyństwo, podmiejskość, samochody #Metoo Ucieknijmy ze średnioklasowej utopii My, fajnopolacy

Posłowie Przypisy Okładka

Projekt okładki i stron tytułowych Paweł Panczakiewicz Redaktor prowadzący Joanna Proczka Redakcja merytoryczna Agata Paszkowska-Pogorzelska Redaktor techniczny Marcin Adamczyk Korekta Joanna Proczka Joanna Kłos Copyright © by Dressler Dublin sp. z o.o., Ożarów Mazowiecki 2019 Copyright © by Piotr Stankiewicz 2019 Wydawnictwo Bellona ul. J. Bema 87 01-233 Warszawa tel. +48 22 620 42 91 www.bellona.pl Dołącz do nas na Facebooku: www.facebook.com/Wydawnictwo.Bellona Księgarnia internetowa www.swiatksiazki.pl Dystrybucja Firma Księgarska Olesiejuk Sp. z o.o. 05-850 Ożarów Mazowiecki, ul. Poznańska 91 e-mail: [email protected], tel. 22 733 50 10 www.olesiejuk.pl ISBN 978-83-11-15730-9 Skład wersji elektronicznej [email protected]

dla N.W.S.

Wstęp

Z

apraszam do wspólnej podróży przez Polskę pierwszej połowy XXI wieku, w 30. rocznicę III Rzeczpospolitej. Znajdziecie w tej książce epicki pejzaż polskości, daleko już wykraczający poza klucz z „21 polskich grzechów głównych”. Choć nie znaczy to, że nie będzie czasem gorzko. Będzie, ale na tym nie poprzestaniemy. Spojrzymy na Polskę naszych czasów, taką, jaką znamy, ale przede wszystkim na tę, której nie chcemy znać, ale którą trzeba poznać, jeśli chcemy iść do przodu. A chcemy i potrafimy. I musimy. Spotkamy w tej podróży i Zbigniewa Stonogę, i Jana Pawła II. Za sterami tupolewa posadzimy kapitana Sullenbergera, odwiedzimy wieś pod Oleśnicą, Johna Olivera, Facebooka i sztetl. Zważymy w ręku starą nokię, spojrzymy w przyszłość planety i w przyszłość kraju, zanurzymy się w alkoholu, ruszymy samochodem z młodą matką (na trzeźwo!), poruszymy wreszcie temat napięć społecznych, no i zmierzymy się z bucami. I raz po raz będziemy spotykać fajnopolaków, szukać ich i gubić, aż wreszcie – mam nadzieję – przez pryzmat tego wszystkiego uda nam się ostatecznie zrozumieć, kim oni tak naprawdę są. Oni, czyli my. Zapraszam!

I

Podpierdolka polskim small talkiem

„Głucha jesteś?” „Oto cały Piotruś…” „Troszkę się przytyło!” „Wolniej się nie dało?” „Nieźle się dorobiłeś!” „Ze mną się nie napijesz?” „Cioci nie zaprosisz?” „Tobie to nic powiedzieć nie można...” „Bo ty zawsze…”

N

iech każdy, kto nigdy nie słyszał podobnych słów i kto ich nigdy nie wypowiedział, pierwszy wyrwie tę stronę i wyrzuci książkę do kosza. Ale po tym apelu jestem o nią spokojny. Wszystko zostanie na swoim miejscu, bo my, Polki i Polacy, znamy te odzywki aż za dobrze. One są standardem naszych rozmów. My, Polki i Polacy, nie bardzo rozumiemy small talk i niespecjalnie go lubimy. Trochę się nawet śmiejemy, że niby jest taki płytki, głupawy i w ogóle o niczym. W tym temacie jesteśmy lepsi od Amerykanów i wszelkich Anglosasów, nie tracimy czasu na puste słówka, wolimy treściwe rozmowy, słowiańską głębię, szczerość i metafizykę. Niestety, ta nasza głębia metafizyki sprowadza się głównie do wzajemnej podpierdolki. Mamy bowiem swój własny small talk, naszą alternatywną wersję, którą znamy na wylot. Jest nim bierna agresja i drobna, a nieustanna złośliwość, ciągłe podgryzactwo, którego nawet nie zauważamy, jest tak powszechne. Słowem – podpierdolka, czyli rozmowa i załatwianie wszelkich spraw w taki sposób, żebym na pewno to ja poczuł się lepiej, a druga osoba – gorzej.

Zaznaczę od razu, że tu nie chodzi o narzekanie. Bo owszem, istnieje przekonanie, że Polacy to naród narzekaczy i smętalsów, że nie ma nic bardziej polskiego niż wieczne niezadowolenie. To jest oczywiście prawda, ale pikuś prawda. Bowiem narzekanie, przy wszystkich swoich mankamentach, może być całkiem uroczą konwencją, budującą więź i porozumienie. Z podpierdolką jest niestety odwrotnie: ona żadnej więzi nie buduje, a każdą podcina. Nikogo nie zbliża, a wszystkich poróżnia. I to właśnie podpierdolka, a nie narzekanie, jest polskim small talkiem, w pełnym znaczeniu tego słowa, w jego amerykańskim sensie, takim trochę gadaniem dla gadania, niby na pusto, ale jednak tak, żeby budować swoją pozycję. W sytuacjach, w których trochę wypada coś powiedzieć, trochę trzeba, a trochę nie wiadomo co, tudzież wiadomo co, ale nie wiadomo jak, my, Polki i Polacy, najlepiej się czujemy, wymieniając złośliwości. Widać to szczególnie w rodzinie, bo wśród obcych przechodniów, towarzyszy podróży pendolinem albo windą będziemy się jeszcze jakoś hamować. Z najbliższymi jest odwrotnie: uważamy, że w dobrym stylu jest sobie nawzajem przypierdolić. Nie chcę przez to powiedzieć, że bliskość między ludźmi polega w Polsce na tym, że sobie wzajemnie dopieprzamy... ale prawie. Bardzo często bliskość to po prostu wolność, by sobie wzajemnie dogryzać. W Polsce jest przecież powszechne, że ojciec, nie umiejąc powiedzieć dziecku: „Wszystko się ułoży, życie jeszcze przed tobą, kocham cię”, powie mu: „Dorośniesz, to zobaczysz, jak cię życie przetrzepie”. To może się wydawać absurdalne, bo to przecież dokładne odwrócenie zamierzonej treści. Ale tak to właśnie działa – czy właśnie nie działa. Ojciec chce wesprzeć, wyrazić miłość, ale nie umie, więc wypowiada się tak, jak umie, i wywraca sens do góry nogami. Jest w tym dziwaczne, tajemnicze oczekiwanie, że dziecko ma się domyśleć, co ojciec chciał przez to powiedzieć. I wziąć sobie do serca to, co niby zamierzał przekazać, a nie to, co faktycznie powiedział. Niejako na własny koszt dziecko ma sobie przetłumaczyć to koszmarne, niby-żartobliwe dopierdolenie-ostrzeżenie na... słowa wsparcia. Wzajemna podpierdolka jest dla nas wypełniaczem,

wykorzystaniem czasu i przestrzeni, a zarazem środkiem do wyrażenia myśli, których nie umiemy wyrazić. To, czego nie umiemy albo nie chcemy powiedzieć, ubieramy w bierno-agresywne lub aktywnie-złośliwe opakowanie i jakoś to idzie. Jak zwięźle oddać po polsku myśl następującą: „Jest mi przykro, że musiałem na ciebie czekać. Możemy następnym razem zacząć punktualnie?”. Coś za dużo tu słów... Nie prościej jest warknąć: „Zegarka to nie masz?!”…? Kto nigdy się tak nie wyrażał, kto nigdy tego nie słyszał – niech pierwszy wyrwie stronę. Ale wiem, że nikt jej nie wyrwie. Bo w Polsce nie powiemy przecież: „Słuchaj, to będzie oficjalne spotkanie, więc ubierz się, proszę, elegancko”. Powiemy: „...No chyba nie chcesz się tak ubrać?”. Nie powiemy: „Proszę pani, w naszym szpitalu godziny odwiedzin zaczynają się od 12:00. Zapraszamy wtedy, mama na pewno się ucieszy”. Powiemy: „A oczu to nie masz?! Tu przecież pisze, że od dwunastej!”. Nie powiemy: „Synku, nie wiem, co wyjdzie z tych badań, trochę się boję”. Powiemy: „Czego się głupio pytasz, a co miał lekarz powiedzieć, więcej nie wie”. Nie powiemy: „Dużo myślę o waszej przyszłości, może usiądźmy kiedyś i pogadajmy o waszych planach?”. Powiemy: „Zegar tyka, córuś, młodsza nie będziesz. Chyba nie jesteś jakaś bezpłodna?”. I wreszcie, nie powiemy: „Wszystko będzie dobrze, będziemy was zawsze kochać i wspierać”. Powiemy: „Jak powiesz babci, że jesteś takim odmieńcem, to ją tym zabijesz”. Taka właśnie podpierdolka jest polskim small talkiem i chyba nim na zawsze pozostanie. Jakakolwiek zmiana jest bardzo trudna, pejzaż jest szczelnie zabetonowany. Każdy optymista i reformator połamie sobie tu zęby i załamie ręce. Dlaczego? Przede wszystkim dlatego, że podpierdolka jest w nas ultragłęboko zakorzeniona i że się odtwarza. Jeżeli coś w ogóle wysysamy z mlekiem matki, to podpierdolkę właśnie. Ona jest naszym instynktem samozachowawczym. Dlatego ogólnikowe wezwanie „nie podpierdalaj somsiada swego” nic tu nie zmieni. Nie chodzi bowiem

tylko o to, kto komu w danej chwili dogryza, ale też o to, że kluczową polską umiejętnością psychospołeczną, instynktem jakby, jest stała gotowość na bycie podpierdolonym. Bez tej gotowości w Polsce się ginie. A w miarę bezpieczną pozycję, chroniącą nas przed podpierdoleniem przez innych, możemy stworzyć, sami ich podpierdalając. Przed imprezą świąteczną, przed obiadem rodzinnym muszę się przecież napiąć, cieleśnie i mentalnie, muszę się przygotować na podpierdolkę, która niechybnie nastąpi. Muszę trzymać gardę, muszę być gotowy na odbicie ciosu, ale też na prewencyjne podpierdolenie innych zawczasu. Bez tego zginę, nie będzie rozmowy, nie będzie książki, nie będzie niczego. Poza tym, skala. Bierna agresja i jawna podpierdolka są w Polsce tak wszechobecne, że po prostu nie widać z nich wyjścia. Tu nie ma okna życia. Nawet gdybyśmy się wszyscy naraz obudzili, gdybyśmy doznali nagle wszystkich olśnień świata i zaprotestowali, nauczyli się grzecznie stopować, gdybyśmy z dnia na dzień postanowili być dla siebie mili i podmiotowi, to i tak by nie wyszło. Pokonałaby nas arytmetyka, bo dziewięćdziesiąt pięć procent wszystkich naszych polskich rozmów musielibyśmy wyrzucić do kosza. Musielibyśmy stać się narodem milczków, przestać ze sobą w ogóle rozmawiać. Kto nie wierzy, może łatwo poćwiczyć – podpierdolki mamy pod dostatkiem. Bo gdzie właściwie postawić granicę, kiedy powiedzieć stop? Gdy rozmówca już naprawdę przegnie? To nie ma sensu, nie zostaniemy zrozumiani, wyjdziemy na czepialskich i ogólnie dziwnych. Można więc inaczej: stawiać opór zawsze, gdy coś zazgrzyta, nie pasuje nam i nas dotknie. To jednak znaczy w praktyce, że musielibyśmy przerywać po każdym słowie naszego rozmówcy. Nie byłoby żadnej rozmowy, trzeba by oprotestowywać każde zdanie, buntować się między wszystkimi wersami. Wszelka komunikacja stałaby się niemożliwa. Nie mówiąc już o tym, że nie da się nagle tak po prostu zaprotestować. Wszyscy jesteśmy zakładnikami tego, że dotąd nam to nie przeszkadzało, że to już tysiące razy… I co, nagle miałoby zacząć nas to drażnić? Siedzimy w tym po czubki głów, wszyscy mamy wobec polskości głęboki syndrom sztokholmski. I nagle od dzisiaj mielibyśmy

tępić podpierdolkę? Ciężko jest przerzucić wajchę ot tak, po latach, dekadach, życiorysach spędzonych w Polsce. Jak to zresztą miałoby konkretnie wyglądać? Ktoś wysyczałby do nas pytanie-niepytanie: „Wolniej się nie dało?!” – i jak właściwie powinniśmy odpowiedzieć? Czy jest tu możliwy jakikolwiek ruch, który rozerwałby spiralę? Nie ma. I nieprzypadkowo nie ma, bo przekleństwo podpierdolki to czarny gambit, otwarcie, po którym nie ma dobrych posunięć. Sytuacja jest z góry przegrana, a każde zagranie złe. Ale idźmy po kolei. Słyszymy: „Wolniej się nie dało?!”. Jest kilka wariantów odpowiedzi. Można – teoretycznie – wytłumaczyć wszystko od zera, dać tę książkę do przeczytania. Do tego potrzeba jednak zacięcia ewangelicznego (czy męczeńskiego). Jest to bowiem najprostsza droga, by wyjść na idiotę, walnąć głową w żelazobeton. Nikt nie chce słuchać wykładu w tramwaju, każdy strzepnie rękę przed natrętem, wysiądzie na przystanku o nazwie „Polacy to wariaci”. Rzecz jasna, możemy spróbować streścić wykład w jednej ripoście, grzecznie, a stanowczo zawężając nasz stosunek do sprawy. Tutaj byłyby możliwe zagrania w rodzaju: „Nie życzę sobie, byś mówił do mnie tym tonem!” czy „Jest mi przykro, gdy używasz takich słów”. To też są jednak zwroty donikąd, bo wiadomo, co usłyszymy w odpowiedzi. Usłyszymy, że jesteśmy przewrażliwieni, że mamy wyluzować, nabrać dystansu. Że trzeba znać się na żartach i tak dalej. Podśmiechujków będzie nie mniej, tylko więcej. I znowu się nic nie zmieni. Pozostaje więc ostatnia reduta, czyli potraktować bierną agresję jak prawdziwą agresję. Odpowiedzieć ostro i zdecydowanie. Pełna garda, obrona przez atak, ani kroku w tył. Ta strategia, dość intuicyjna, nierzadko godna polecenia, a często jedyna dostępna, też do niczego nie prowadzi. Pierwszy powód jest zasadniczy: odpowiadając ukąszeniem na ukąszenie, schodzimy do poziomu tego, kto zaczął. Tym samym przechodzimy na stronę przeciwnika, a ilości wkurwu na świecie nie zmniejszamy, lecz powiększamy. Problem stary jak świat: oko za oko czyni świat ślepym.

Najgorsze jest jednak to, że gdyby odpowiedzieć twardo, to druga strona, choć może i czasem ustąpi, to nigdy nie zrozumie. Dotrze do niej oczywiście język siły, bo to jedno w Polsce dociera doskonale. Ale dlaczego akurat teraz po niego sięgnęliśmy? Oni przecież zachowywali się zwyczajnie, normalnie, bo podpierdolka jest normą. Normą jest też jej grzeczne łykanie, przechodzenie do porządku dziennego. Zareagować, sprzeciwić się – to jest dopiero odstępstwo. Jeśli zareagujemy, jeśli się sprzeciwimy, oni będą dalej uważać, że są bez winy i że to my jesteśmy ponad miarę i bez przyczyny nieuprzejmi. Obie strony uważają się za poszkodowane, możliwa jest tylko eskalacja. Podpierdolka trwa i trwać będzie.

Polski folwark

J

est taki esej Andrzeja Ledera „Relacja folwarczna”[1]. Esej jak cios bokserski, prosty i mocny w odbiorze. Leder pisze, że to, jak się do siebie w Polsce odnosimy, kim dla siebie jesteśmy, co i komu w Polsce wolno – to wszystko jest jak na folwarku. Wszyscy wyszliśmy z folwarków, ale folwark z nas – ciągle nie. Czym jest folwark? Nie tym, że kosa uderza w łan pszenicy, a wozy z sianem zjeżdżają z pola, gdy ma się ku zachodowi (ku Zachodowi ciągle ma się słabo). Nasz folwark to nie byle polnische Wirtschaft. Jest znacznie gorzej: folwark jest tym, co mamy w głowach. Oczywiście nikt nikogo nie zamyka dziś w dyby (kredytobiorcy nie zgodzą się z tym stwierdzeniem), ale dominującym, wszechobowiązującym standardem stosunków w Polsce jest sytuacja mocnej, wyraźnej hierarchii, nierzadko opartej wprost na przemocy. Chciałoby się powiedzieć, że my, Polki i Polacy, nie bardzo umiemy ustawić społeczeństwo inaczej niż pionowo, nie umiemy myśleć w kategoriach innych niż „ci na górze, tamci na dole”. A jeśli uda nam się znaleźć na górze którejś z dostępnych drabin społecznych, wtedy gros czasu i energii zajmuje nam ciągłe zaznaczanie tej pozycji i jej obrona, nawet wtedy, gdy nie trzeba i nie ma przed kim jej bronić. W każdej sytuacji musimy mieć wyraźnie określone, kto jest wyżej, a kto niżej. Czasem to jest zarysowane subtelnie, a czasem mocniej. Z reguły mocniej i bardziej prostacko. Idee równości i solidarności, wszystkie te szalone pomysły przywleczone z Zachodu po rewolucji francuskiej, a nawet ta o niebo wcześniejsza, chrześcijańska myśl, że każdy człowiek ma tę samą, przyrodzoną godność, wszystkie te idee mają w Polsce pod górkę. Gleba folwarku jest nieprzychylna takim przeszczepom. Mamy przecież swój sposób urządzenia świata i swoje sposoby na

załatwianie spraw. Mamy folwark: pana na włościach, który wszystkich trzyma krótko (a dziewczyny za tyłek), ekonoma, który obije kogo trzeba, a przede wszystkim chłopa, który niby na to wszystko wyrzeka, ale ma swój ułożony, swojski świat. Powiecie, że przesada, albo gorzej, że tylko metafora. Może tak, pewnie nie wszędzie tak jest. Trudno jednak zaprzeczyć, że chamskobrutalne stosunki oplatają Rzeczpospolitą jak sieć, z której trudno się wyrwać. Są wszędzie: kwitną w hipsterskich knajpach i szklanych wieżowcach, na szacownych uczelniach, w korporacjach i wśród tych niby-wrażliwych inteligentów. I oczywiście w niemal każdym polskim miejscu pracy. Czym w ogóle miałaby być Polska bez folwarku i jak by miała wyglądać? Trudno to sobie nawet wyobrazić. Można odnieść wrażenie, że pogubilibyśmy się w Polsce zupełnie, gdyby nie ów porządek góra-dół. „Góra” może różnie wyglądać, choć przede wszystkim jest to oczywiście kasa. Kto ma jej dużo, ten będzie w Polsce pomiatał, gardził, a przynajmniej nie zauważał tych, którzy mają jej mało. Ale nie tylko, a nawet przede wszystkim nie to. Polak z dyplomem będzie niewykształconych miał za gorszych od siebie, a ten ze znajomościami gardził tymi, którzy ich nie mają. Co najsmutniejsze, człowiek wrażliwy i oczytany będzie patrzył z góry na tych, którzy wrażliwości i półek z książkami mają mniej. Do samego patrzenia to się, niestety, nie ogranicza. Ci z nas, którzy są na czele tej czy innej hierarchii, nie umieją inaczej niż tylko stale to podkreślać. Samo „bycie wyżej” mało komu wystarcza, trzeba jeszcze ciągle o tym mówić, nakręcać innych i siebie czy wręcz wyszukiwać urojone zagrożenia tylko po to, żeby móc się przed nimi bronić. W tym miejscu kończy się często nasza polska aktywność. Jesteśmy tak zajęci ciągłym udowadnianiem, że to właśnie my jesteśmy na górze, że nie starcza nam sił i werwy, a przede wszystkim chęci, żeby zrobić coś konstruktywnego, twórczego, nowego. Nie bardzo umiemy sobie wyobrazić, by „bycie na górze” mogło oznaczać coś innego niż okopywanie się na tej górze, wrastanie w nią, dowodzenie, że to właśnie nam należy się na niej miejsce. Co gorsza, nie umiemy tego robić inaczej niż dociskając tych, którzy są niżej. Tutaj mamy ślepą plamkę wyobraźni – wszystko potrafimy, ale nie to.

Mało jest w Polsce przestrzeni na bycie realnie życzliwym dla tych, którzy są niżej, bo cała treść hierarchii sprowadza się dla nas do pomiatania tymi, którzy są pod nami. I to samo w drugą stronę. Ci z nas, którzy są akurat niżej (życiowo, finansowo, towarzysko, pod jakimkolwiek względem), w głębi duszy dobrze wiedzą, jaki los ich czeka – zostaną potraktowani z buta przez tych, którzy akurat są wyżej. Nikt nie umie pomyśleć, żeby to mogło wyglądać inaczej, nikt się niczego więcej nie spodziewa. Dla wszystkich jest z góry (i z dołu) jasne, że Polska hierarchią stoi i że w tej hierarchii nie ma miejsca na subtelności. Jak to mówi Leder, czyjaś ręka odruchowo sięga po bat, a czyjś grzbiet się sam pod nim schyla. Smutne przykłady można mnożyć w nieskończoność. Nie przypadkiem przecież wszystkie polskie przedsięwzięcia polityczne, nawet jeśli zaczynają się jako platformy obywatelskie, to kończą się jako projekty nieuchronnie wodzowskie, skupione na wszechwładnym liderze i całkowicie od niego zależne. Polska jest krajem kulturowo autorytarnym, a szacunek dla demokracji, wspólne podejmowanie decyzji i słuchanie głosu słabszych, cóż… nie są w Polsce zbyt popularne. Podobnie z ruchem #metoo. Można spytać, dlaczego on się przyjął w Polsce tak słabo, dlaczego właściwie Polskę ominął? Ale można też odwrócić to pytanie w duchu podpierdolki: czego myśmy się właściwie spodziewali? Przecież jest oczywiste, że kobiecie można lekceważąco tłumaczyć, co jej „przystoi”, co jest dla niej dobre, można ją nieustannie oceniać, wmawiać jej, że „prowokowała” albo że „sama sobie winna”, można systemowo nie wierzyć jej słowom, a jeśli nie da się już zaprzeczać faktom, to „ukarać” za gwałt żenującym wyrokiem dwóch lat w zawieszeniu i to chyba tylko dlatego, że nie da się dać mandatu jak za przekroczenie prędkości... Takie jest przecież prawo natury, prawo folwarku, panie, kto to widział, żeby było inaczej?! Spójrzmy z jeszcze innej strony. Jest takie angielskie słówko peer, które oznacza... właśnie, jest bardzo znaczące i nieprzypadkowe, że nie ma polskiego odpowiednika. Oczywiście, można niby tłumaczyć, że peer to „ktoś nam równy”, ale ten dookólny, nienaturalny przekład

kompletnie nie oddaje głębokiego sensu, jaki to pojęcie ma w anglofońskim widzeniu świata. Weźmy tylko dwa przykłady: jury of one’s peers albo peer review. Niby da się po polsku wytłumaczyć, że chodzi o osądzanie czy ocenianie przez „równych sobie”, ale to brzmi dziwnie, obco, jasne jest, że w Polsce czegoś takiego nie ma. W naszych ideach, w naszym języku nie ma takiego odwołania do gruntownej, strukturalnej równości między ludźmi. Na folwarku to tak nie działa. Na folwarku wiadomo, że jest chłop i że jest pan na zagrodzie, relacja folwarczna, naga siła i przaśna mitologia. Peer to gruszka na wierzbie, ciekawostka z zagranicznej książki. *** W jednym z najtrafniejszych punktów swojej książki o „Prześnionej rewolucji” (a jest ich wiele!) Leder pisze, że folwark, który rządzi naszymi głowami, najlepiej widać w miejscu pracy. Każdy, kto kiedykolwiek dla kogoś w Polsce pracował, ma takie doświadczenie za sobą (moi współpracownicy stanowią, rzecz jasna, chlubny wyjątek – ci przeszli, teraźniejsi i przyszli). Stosunek pracodawcy do pracownika w Polsce nie jest stosunkiem stron, które umawiają się, że pewna praca zostanie kupiona za pewną kwotę pieniędzy. Jest to raczej stosunek właściciela folwarku do pańszczyźnianego chłopa, któremu nie wiadomo dlaczego trzeba zapłacić. Widać to jednak nie tylko w pracy. Folwark ma się świetnie w naszym życiu towarzyskim i społecznym, widać go w tym, jak specyficznie działa w Polsce to, co Anglosasi nazwali networkowaniem. Ciekawe, że samo słowo networking może budzić dwuznaczne uczucia, kojarzyć się z cynizmem i śliskim karierowiczostwem. Czyste rozumienie networkingu, takie à l’américaine, jako twórcze, świadome i korzystne dla wszystkich budowanie międzyludzkich powiązań, brzmi w Polsce jakoś dziwnie i obco. Dlaczego? Niektórzy powiedzą, że przyczyną jest „niski poziom zaufania społecznego” w Polsce. Ale czy istnieje większy banał? Ta diagnoza

jest koszmarnie ogólnikowa, jest odrapanym sloganem, który nie chwyta już nic istotnego. Zwłaszcza, że w Polsce, jak wszędzie na świecie, spontaniczne akty życzliwości i wsparcia jak najbardziej występują i mają się dobrze. Co ciekawe, działają one tym lepiej, im bardziej są bezkontekstowe i im mniej znaczą – tak społecznie, jak politycznie. Najchętniej będziemy dobrzy tam, gdzie interakcja wolnych elektronów i wyrazy samorodnej woli. Przytrzymamy drzwi windy, dorzucimy się do zbiórki, a nawet ją dla kogoś zorganizujemy, jeśli trzeba. Ale jeśli ktoś, kto jest od nas wyżej w hierarchii, zacznie być dla nas przesadnie miły... wtedy poczujemy się dziwnie. Niekomfortowo. To jest ten arcypolski motyw: od tego, kto nade mną, podświadomie oczekuję pogardy, a w najlepszym razie chłodnawej obojętności. Jeżeli ktoś z góry szczerze wyciąga do nas dłoń, wtedy czujemy, że coś jest nie tak. Zaczniemy szukać niecnego motywu. Dostrzeżemy w tym – jak trafnie zauważa Leder – albo kpinę, albo podstęp, a od siebie dodam, że najchętniej i jedno, i drugie. Kopać tych, co na dole, podlizywać się tym, którzy na górze, kiss up, kick down – to nie jest w Polsce aberracja, to niestety raczej standard, logika systemu. Nie jest przyjęte, żeby, by tak rzec, dawać w dół. Życzliwość, owszem, jest spotykana, ale jako pomocna dłoń między przechodniami o nieustalonym statusie. Nikt jednak nie oczekuje, że będzie ona realnie płynęła po wszystkich stopniach drabiny społecznej. To jest właśnie myślenie folwarczne: na folwarku nie ma przecież potrzeby, żeby pan był życzliwy wobec chłopa. I jeśli ktoś zachowa się inaczej, wyjdzie poza schemat, wtedy od razu czujemy się nieswojo. Nie wiemy, jak zareagować. W Polsce nie ma takiej konwencji, brakuje nam skryptu na faktyczną, bezinteresowną życzliwość. Przeczy to oczywiście samej idei networkingu, który karmi się właśnie domniemaniem przychylności. Poznaję ze sobą Piotra i Pawła, oni zaprzyjaźniają się ze sobą, ta relacja jest czymś nowym, odrębnym i niezależnym ode mnie. Nie mam bezpośredniej korzyści z tego, że oni się teraz znają, że może coś razem zrobią, zawodowo lub prywatnie. Ale i tak mnie to cieszy, bo pozytywny jest sam fakt, że coś nowego zaistniało i że pomogłem to stworzyć. Nie przeliczam tego na

oczywistą gratyfikację, nie jestem transakcyjny. To jest twórcze, optymistyczne podejście do siatki ludzkich relacji wokół mnie. Szczególnie wyraźnie widać to wtedy, kiedy moja pozycja towarzyska jest – z jakiegoś powodu – wyższa niż Piotra i Pawła. Jeżeli mam szersze kontakty, to mogę łatwiej dawać przez samo to, że jestem w stanie połączyć ludzi ze sobą, zaproponować nowe koneksje, podsunąć okazje. Tak to powinno działać w idealnym świecie: chętnie zapraszam, poznaję, wciągam i łączę. Niestety, idealny świat, jak zwykle, jest poza Polską. W Polsce budowanie pozycji społecznej polega na ogół na czymś dokładnie odwrotnym – ludzi, od których się czuję wyżej, wyłączam, odcinam, przemilczam. Przestaję zapraszać, odpisywać na wiadomości i maile. Budowanie pozycji w Polsce potrafi być czystą negatywnością. Nie polega ono na tworzeniu nowych relacji, ale właśnie na wygaszaniu starych, na odwracaniu się do ludzi plecami. Oto folwark właśnie: bycie „wyżej” oznacza dla nas tylko i li prawo do ignorowania tych, którzy są „niżej”. To się wszystko niestety powtarza i idzie przez pokolenia. Z jednej strony są ci, którzy mądrego wyboru życiowego dokonali już w łonie matki, bo dobrze wybrali sobie rodziców i urodzili się wysoko. Oni od początku rozumieją, jak to działa, i nie mają z tym żadnego problemu. Po prostu naturalnie i intuicyjnie nie odbierają telefonów od tych, którzy są nie dość fajni. Z drugiej strony mamy zaś tych, którym na jakimś etapie udał się awans materialny, społeczny czy choćby towarzyski. Oni mają za sobą to najzupełniej miażdżące, definiujące doświadczenie kołatania latami, wydzwaniania, gdy nikt nie odbiera telefonu. Gdy się więc w końcu tym czy innym sposobem przebiją, gdy sami znajdą się na górze, wtedy z najgłębszą rozkoszą przestaną wreszcie odbierać te męczące telefony „z dołu”. Bo czy jest coś przyjemniejszego niż odkuć się za to, co nas samych spotykało? Tak to się właśnie dzieje, nie zawsze świadomie, ale się dzieje. Na wszystko to nakłada się kolejny smutny fakt – możliwości sukcesu i życiowego awansu są w Polsce z zasady i definicji mętne. Owszem, w Polsce da się odnieść sukces i pójść do góry. Ale nigdy z góry nie wiadomo, jak to zrobić. Na pytanie pierwsze i podstawowe, a więc „jak żyć, panie

premierze?”, mamy dwie odpowiedzi. Jedni powiedzą, że trzeba wstawać wcześnie i pracować ciężko, cierpliwie robić swoje, ufać systemowi, a wszystko będzie dobrze. Ciężką pracą się ludzie bogacą, od pucybuta do milionera, w milionera z kundla w rok. Wiadomo. Druga odpowiedź jest natomiast taka, że to wszystko gówno prawda, bo wyżej dupy nie podskoczysz, a mobilność społeczna jest żadna. Kto się na polskim folwarku urodził dziedzicem, ten zostanie panem na włościach, a kto się urodził chłopem – chłopem pozostanie. Praca do grobowej deski, awansu ani widu, ani słychu, o kołaczach nie wspomnę. Popularność gorzkich thriller-reportaży o rynku pracy (książki m.in. Gitkiewicz, Fejfera, Szymaniaka) dowodzi, że ta druga odpowiedź jest już nie mniej popularna niż pierwsza. Te dwie opowieści to dwie ważne półprawdy. Bo awans, sukces i życiowe spełnienie, owszem, są w Polsce limitowane, ale jednak możliwe. Natomiast nie są przewidywalne. Nie poddają się logice, nie da się narysować jasnej ścieżki, która do nich prowadzi. Polski folwark tak już właśnie działa – i właśnie dlatego wciąż działa – że ci, którzy odnieśli jakiś sukces, sami na ogół nie wiedzą, jak im się to udało. A skoro nie wiedzą, to na wszelki wypadek podpierdalają tych, którym się nie udało. Szanse na awans są małe, ale wyraźnie mętne, dlatego też tak ważne dla systemu są złote historie tych, którym się udało. Ktoś wyrwie się z Leszna do Bayernu Monachium albo z Ełku na Mokotów i jego historia staje się dla wszystkich aspiracją, marzeniem, że można i niby wiadomo jak. Tylko że właśnie nie wiadomo… Nikomu niczego nie odmawiając, sukces w Polsce o wiele za rzadko opiera się na profesjonalizmie i pracy, a o wiele za często na łutach przypadku i szczęścia, na znalezieniu się w odpowiednim miejscu i czasie, o różnych klasowo-kastowych układzikach nie wspominając. Doświadczeniem pokolenia nie jest wytyczona droga i zaufanie do kierunkowskazu, ale szukanie jakiejkolwiek drogi, która gdzieś by w ogóle wiodła. Ci z nas, którzy się jakoś zbliżą do swoich rozświetlonych celów, nigdy nie są do końca pewni, dlaczego im się to udało. O tym właśnie pisze Leder w „Prześnionej rewolucji”: klasa średnia, dominująca w Polsce siła społeczna, jest fundamentalnie niepewna źródeł swego

sukcesu. Zająwszy w dość przypadkowy sposób puste miejsce po ziemiaństwie i Żydach, cierpi zarówno na wieczny syndrom impostora, jak i na jego przeciwieństwo. Z jednej strony jest nieustannie niepewna, nie wie, skąd się wzięła, nie szuka jednak odpowiedzi, bo boi się demaskacji, nie wie, czy dorasta do roli. Zarazem jednak nie umie docenić swoich faktycznych osiągnięć i zasług, które przecież ma. Nie potrafi ich nawet zobaczyć, nie umie być dumna z tego, z czego dumna być powinna. To dotyczy tak klasy średniej jako całości, jak i każdego z nas z osobna. I to się powtarza w nieskończoność. Wilczki młodego kapitalizmu nie wiedzą, czym sobie zasłużyły, że dostały w 1989 roku szansę od losu, więc nigdy nie przestaną twierdzić, że ci, którzy jej nie dostali, sami są sobie winni. Ktoś inny załapał się na studia i pracę w Warszawie, albo się nawet w niej urodził, więc wytrwale szydzi ze „słoików”, którzy dopiero co przyjechali. Ktoś studiuje prawo, więc nie powie „dzień dobry” osobie sprzątającej na uczelni, a ktoś ma mieszkanie po babci, więc żartuje z tych, którzy nie mają, tak jakby babcię z mieszkaniem można było dostać w każdym sklepie z babciami. Lekceważymy tych, którzy nie mają przywilejów, które my mamy, i lekceważymy tych, których uznamy za nie dość fajnych. Albo inwestujemy w fajnopolskość, w lycrę, pulsometr, lemondkę do triatlonu. Lśniące filtry na Instagramie i wyjazdy ponad stan. Nie wiem, co to znaczy należeć do polskiej klasy średniej, bo nikt nie wie, tu nie ma skryptu, sytuacja jest niezmiennie otwarta, a moralny niepokój – wieczny. Życie w Polsce nigdy nikomu nie da pewności (o gwarancji nie mówiąc), że to tędy i że to już. A więc tym mocniej podbiję bębenek, jaki to niby jestem fajny. Lycra, lemondka, pulsometr. *** Szczególnym przypadkiem są zawody wolne i choć trochę twórcze. Pisarze, dziennikarze, artyści, cały ten tłumek wiecznie czekający na

sławę, która zależy od tego, czy telefon zadzwoni, czy nie. Tu jest wszystko wzmocnione w soczewce i w potędze, bo te branże z natury stoją nieprzewidywalnością, opierają się na tym, czy zlecenie wpadnie, czy nie wpadnie, czy temat się przyjmie, a książka spodoba. Stąd krygowanie się, cała ta nieprzerwana gra i drżenie, byle nie wypaść źle i z obiegu. Stąd ta nieusuwalna niepewność, jak, z kim i wobec kogo, byle się dobrze wzmożyć, byle się wstrzelić, byle wszyscy kiwnęli głową, że tak właśnie. Od tego nie da się uciec, bo sól tej ziemi w tym, że się nie da przewidzieć. Trochę jak na Facebooku: cała gra idzie o to, żeby trafić w to, co naszym – równie niepewnym siebie – odbiorcom się wydaje, że akurat tego dnia wypada usłyszeć. Wśród ludzi inteligencji i kultury folwarczny sposób bycia kwitnie niestety w najlepsze. Polski pracodawca pomiata pracownikiem, polityk – wyborcą, a bogaty – biednym, ale nie tylko. Spora część polskiej kultury również polega na pomiataniu, pogardzaniu, przemilczaniu. I dowodzeniu wyższości. Polski intelektualista zachowuje się z reguły tak, jakby jego najwyższym celem było pokazać, że jest mądrzejszy od innych. Zarówno on osobiście, jak i szerzej, że jego grupa społeczna posiadła jedną i ostateczną prawdę, przed którą reszta świata powinna uklęknąć. Pokazać, że jest się lepszym, mądrzejszym, bardziej uprzywilejowanym. Wstyd przyznać, ale do tego sprowadza się nad Wisłą spora część twórczości intelektualnej, kulturowej, wszelkiej. Oczywiście, to jest najmniejsze zaskoczenie świata, ale zarazem jest to zaskoczenie, a przynajmniej rozczarowanie, bo przecież to po twórczości i kulturze spodziewalibyśmy się więcej. Niestety, tego „więcej” ciągle nie dostajemy. W Polsce idee służą głównie do okładania się po głowach i do udowadniania, kto jest na górze. A powinny być przecież obietnicą, marzeniem o tym, że mogłoby być inaczej. Twórczość powinna być próbą zbudowania innego świata, lepszego niż ten skrzeczący tutaj. Próbą wyjścia ze ścierniska brutalnej hierarchii. To wyjście rzadko się jednak otwiera w Polsce. A my, odbiorcy kultury, my, którzy czytamy, słuchamy i oglądamy, często tylko tego oczekujemy, żeby nam dowiedziono, że jesteśmy mniejsi i mniej wrażliwi, żeby nam rozdziawiono usta i pozostawiono

w uległości. Nie mówiąc już o tym, że polscy twórcy często okazują się prywatnie równie folwarczni jak inni. Nie wszyscy, oczywiście. Ale wystarczająco wielu. Na koniec – pętla. Najczarniejsze doświadczenie folwarku jest wtedy, gdy spotykamy kogoś, kto dużo mówi o tym, że folwark jest zły, że trzeba się z niego otrząsnąć, przeciwstawić, wymyślić wszystko na nowo. A potem, przy bliższym spotkaniu, okazuje się, że jest on taki sam jak wszyscy, tak samo jałowo-hierarchiczny, że też całuje do góry, a kopie tych, którzy są niżej. Ktoś prowadzi prospołeczną organizację, która ma zmieniać świat na lepsze, ale na razie zatrudnia na śmieciówkach, a pracownice wiedzą, że z szefem lepiej nie zostawać sam na sam. Ktoś jest badaczem zjawisk przemocy, ale sam mobbuje podwładnych na uczelni. Ktoś odgrywa natchnionego pisarza, który obiecuje nowe światy, ale czytelników traktuje po chamsku. To się zdarza ciągle i nagminnie. Czy dotyczy też podpisanego niżej – nie mnie osądzać.

I ty zostaniesz gwiazdą Facebooka

C

hcesz być fajnopolakiem, to masz obowiązki fajnopolskie: musisz być obecny w social mediach. Wyrazistość w internecie nie jest jednak łatwa w obsłudze, dlatego przygotowałem specjalny poradnik o zachowaniu na Facebooku. Jest obszerny i uniwersalny, więc sprawdzi ci się niezależnie od tego, czy specjalizujesz się w przypowieściach z pociągu, etnografii taksówkarzy, komentarzu politycznym czy hasztagach #DreamHoliday, #NoFilter, #ILoveMyJob. A więc zaczynajmy! Pierwsza zasada jest prosta: wrzucaj na Facebooka dużo winningówki, rzeczy klarownych i zwycięskich. Musisz poinformować cały świat, jak bardzo wygrywasz życie: awanse w pracy, wakacje na Malediwach (a przynajmniej w Maroku), wyróżnienia, opalenizna, kolorowe drinki. To jest słodka sól social mediów, punkt wyjścia i wstęp do wszystkiego. To chyba jasne, więc przejdźmy od razu do punktu drugiego, a właściwie – kontrapunktu. Bo owszem, musisz być jednoznacznym wygrywem... ale z umiarem. Właściwie poprowadzona fajnopolska opowieść to ta, która ma leciusieńko zaciągnięty hamulec. Bardzo nieznacznie, o tyle tylko, żeby było widać, że umiesz go używać, że panujesz nad sytuacją. Musisz nie tylko opowiadać, że wygrywasz życie, ale też dawać do zrozumienia, że je kontrolujesz. Dlatego bądź wyrazisty i zdecydowany, ale nie jedź po bandzie, a jeśli jedziesz, to się o nią tylko ocieraj i zaraz wracaj. Facebook nie lubi półcieni, ale nie lubi też bezpowrotnych konsekwencji. To jest bardzo specyficzna, ulotna kombinacja internetu, który ceni logikę cepa, ale już niekoniecznie nadmierną spójność. Mocna kontrowersja, rozbuchana przesada, bezwstydne przemilczenie – trzy razy tak, trzycyfrowe lajki. Ale prawdziwy zgrzyt metafizyczny, to już niekoniecznie. Zawsze

zapewniaj ścieżkę bezpiecznego lądowania, opakowuj konwencją. Jakakolwiek by ona nie była, może być bardzo różna, ale musi być i musisz nad nią panować. A najważniejsza konwencja jest taka, że wrzucasz na Facebooka sukcesy, ale nigdy nie piszesz, co za nimi stoi. Chwal się żniwami, nie orką. Nie pisz o pocie, krwi i zniechęceniu, o dniach rozpaczy wbitej w sufit. Z przytupem wrzucaj niusa o fajnopolskim weselu, stypendium w Stanach albo etacie w Googlu. Ale nigdy nie pisz o siódmym złamanym sercu, odrzuconym wniosku grantowym czy rozmowie o pracę, po której „mają oddzwonić”. Pokazać się jako człowiek sukcesu – to dopiero połowa sukcesu. Druga połowa, większa i ważniejsza, to zrobić wrażenie, że przyszedł on bez wysiłku, ot tak po prostu, bo zwycięstwa mamy we krwi. Tacy po prostu jesteśmy, że nam się wszystko udaje. Zamazuj drugi plan, bojkotuj konkret, nie ujawniaj szczegółów. Ludzie czekają na jasne bomby z natychmiastowym zapłonem, a nie na zegarmistrzowską opowieść o szlifowaniu kulki. A więc bezlitośnie objawiaj swoje sukcesy spragnionemu światu – sukcesy w pracy, miłości, towarzystwie, wszędzie tam, gdzie chcesz być fajnopolski. Nie bądź w tym nijaki, nie bądź pośrodku. Nie bądź skromny, to znaczy bądź... ale w ten specyficzny, facebookowy sposób, czyli bezwstydnie pisz o wszystkim, co ci się udało, przytrafiło, spełniło. Dyskusyjne wygrane, przypadkowe zyski i pyrrusowe zwycięstwa śmiało przedstawiaj jako wielkie triumfy. I jasno dawaj do zrozumienia, że wiesz, że te sukcesy są sukcesami. Podkreślaj, że jesteś zaszczycony, że taki zaszczyt, że wow, wow, że wysadziło ci głowę. Sprzedawaj sukces i snuj bezwstydną opowieść, ale niech ona nie wisi w próżni. Pokazuj, że dobrze wiesz, co ten sukces znaczy, że go rozumiesz, doceniasz, że będziesz umiał skorzystać. Że wiesz co, jak, gdzie i komu, że mieścisz się w formie i że ta forma po prostu na ciebie czekała. Twoje zwycięstwo to nie dzikość barbarzyńców, którzy wdarli się do Rzymu i przewracają kolumny. To ma być godne przyjęcie koronacji na papieża, musisz pokazać, że odnajdujesz się w świecie tych, którym się udało, i że rozumiesz reguły nim rządzące. To jest jedna droga. Druga jest dokładnie odwrotna, ale równie

dobra. Unikaj tonacji „wow”, triumfalnego wjazdu na newsfeedy. Pisząc o sukcesach, bądź możliwie zblazowany, nieledwie znudzony, każdą literą i między wszystkimi wersami dawaj do zrozumienia, że to jest normalne, że grasz i wygrywasz. Ty świata nie zdobywasz, ty zawsze go miałeś u stóp. Nie wstępujesz w szeregi ludzi sukcesu, bo zawsze w nich byłeś. Stąd najsmaczniejsza ambiwalencja: zarazem szpanujesz sukcesem, jak i jesteś skromny. Epatujesz swoim „ja”, a zarazem nie epatujesz niczym. Smakujesz swoje ego i przechwalasz się, ale – w tym cała perwersja – zaprzęgasz do tego skromność, pokazujesz, że jesteś tak fajny i obeznany, że w małym palcu masz reguły rządzące światem i społeczeństwem. Rzecz jasna, nie samym sukcesem, awansem i trafnym filtrem człowiek żyje – czasem żyje też intelektem. Facebook służy do wymiany idei, czytaj: do sprawnego powielania prawdy czasu i mądrości etapu. Chodzi oczywiście o to, żeby pokazać, jacy jesteśmy oczytani, mądrzy i ogólnie in. Zasada jest prosta: jeśli chcesz uchodzić za mądrego (a chcesz), to pisz na Facebooku o rzeczach, które są tuż przed krzywą zdarzeń. Bądź tą osobą, od której wszyscy dowiadują się o nowych trendach, tematach i tendencjach. Idealnie jest, kiedy mieszkasz, a przynajmniej regularnie bywasz – ot, powiedzmy, przypadkiem – choćby w Nowym Jorku i pod ręką masz rzeczy, którymi Polska zacznie się ekscytować dopiero jutro. Wtedy nic łatwiejszego, podnosisz wątki z ulicy i je pompujesz. Co się nosi, jak się je, o czym rozmawia i co hejtuje. I oczywiście, nie musisz się w tym celu przeprowadzać nad rzekę Hudson. Chodzi o zasadę. Sztuka w tym, żeby pisać o kwestiach, które wyprzedzają mainstream, ale wyprzedzają go tylko trochę. O pół kroku, nie o pięć. Nie pisz o tym, co jest radykalnie nowe, bo ludzie wcale nie chcą autentycznej świeżości, a jedynie jej powiewu, ciekawostki w wygodnym opakowaniu. Nie pisz o tym, co autentycznie wyprzedza swój czas, bo to wcale nie będzie wyglądać odkrywczo i nikogo nie zainspiruje. To będzie wyglądać tylko dziwnie. A ty nie chcesz być prorokiem, nie chcesz być poetą wyklętym. Chcesz być fajnopolakiem. Tylko tyle i aż tyle. Dlatego pisz tylko o tym, co, owszem, nowe, ale o czym już wiesz, że jest na wznoszącej. Nie wygrywa ten, kto jest

w awangardzie naprawdę, ale ten, kto umiejętnie udaje, że mody wychodzą właśnie od niego. Jeśli jednak nie bywasz w Nowym Jorku, nie jesteś wróżbitą wirali i sejsmografem społecznych poruszeń, to nie lękaj się, nic straconego. Facebook potrzebuje też mięsa armatniego, czyli tych, którzy mają i wygłaszają gładkie opinie. Na nich również możesz wypłynąć, byle z głową. Nie wyprzedzasz fali? W porządku, śmiało płyń na niej... ale udawaj, że wcale nie płyniesz. Wygłaszaj mainstreamowe, uładzone opinie, ale wygłaszaj je tonem wielkiego odkrycia. Trzymaj się głównego nurtu, ale święcie udawaj, że to odważna samodzielność. Płyń z najszerszym prądem, ale dawaj przy tym do zrozumienia, że to twój własny i heroiczny wybór. I w ogóle sprawiaj wrażenie, że to ty jesteś źródłem rzeki. I w ogóle: udawaj. Bądź rezerwuarem wygodnych opinii, podsuwaj ludziom to, co sami chcą myśleć, ale o czym jeszcze nie wiedzą, że chcą. Objaśniaj świat i nie przejmuj się, jeśli nie wiesz, jak go objaśnić: patrz punkt wyżej. Zgrabnie powtarzaj obiegowe opinie, ale powtarzaj je w sam czas. Wytwórz w ludziach odruch, że to na twój komentarz do zdarzeń czekają, że to na twój profil się kierują, żeby się dowiedzieć, co należy myśleć, a jeszcze lepiej, żeby się dowiedzieć co się w danej sprawie myśli. Ale uwaga: jeśli lubisz dzielić się ze światem tym, co naprawdę myślisz, to strzeż się tego „naprawdę”. W fajnopolskim świecie wszelkie „naprawdę” jest znacznie mniej istotne niż „się”, więc jeśli koniecznie chcesz myśleć po swojemu, to stawiaj myślom ograniczenie. Prowadzenie rozumowań do końca nie jest wcale taką znów cnotą. Lepsza jest myśl dyskretnie urwana, lepszy jest argument ucięty w pół niż pociągnięty konsekwentnie, do wniosków nieoczywistych, niepokojących i – bójmy się Boga – prawdziwe radykalnych. Tego nikt nie lubi i to cię fajnopolakiem nie uczyni. Osobnym wyzwaniem jest czasowy wymiar Facebooka, a więc czas reakcji na to, co się dzieje na świecie i w twojej własnej bańce. Dobre wyczucie czasu jest kluczowe, a „dobre” znaczy po prostu jak najszybsze. Na Facebooku obowiązuje ścisły Neruda: lepiej wcale niż za późno. Jeżeli chcesz napisać o czymś aktualnym, musisz napisać

w ciągu doby, najdalej dwóch. Ktoś się rodzi, ktoś umiera, kogoś wybierają, ktoś abdykuje, ktoś dostaje nagrodę, a ktoś wyrok. Chcesz skomentować? Doskonale. Ale od razu. Okienko czasowe jest wąskie, jeśli się nie zmieścisz, przemilcz temat. Masz tylko kilkadziesiąt godzin i jest to raczej krótkie kilkadziesiąt. I nie przejmuj się tym, że wszyscy napiszą wtedy mniej więcej to samo. To nie ma znaczenia, nie wolno ci się żenować, musisz napisać na własny rachunek. Wybierają Dudę, piszesz o Dudzie, Polacy odpadają z mistrzostw, piszesz, że odpadli. Jest zaćmienie Słońca, piszesz setny post o Słońcu. Otwierają pieprzone muzeum lotnictwa, piszesz o muzeum lotnictwa, kurwa ich mać. Nie masz skrupułów, powtarzasz banał, klik, udostępnij, lajk, komć, szer i tak to się kręci. Jedna wskazówka dla zaawansowanych: pisząc komentarz do bieżączki, możesz zawsze zacząć od półśrednio znudzonego „wiem, że wszyscy o tym mówią...” albo „wiem, że stare”. To jest świetny chwyt, trudny do odbicia. Da on do zrozumienia, że jesteś w samym środku zdarzeń. Tym „wiem, że stare” najlepiej jest zagaić rozmowę wtedy, gdy informacja wcale nie jest stara, gdy temat jest jeszcze gorący i najzupełniej świeży. Nowość wybuchła pół godziny temu, pół świata jeszcze o niej nie wie, a ty już piszesz o niej tak, jakby to były zeszłoroczne śniegi. Tak trzeba żyć! Ale uwaga, memento! Jest przypadek specjalny: kiedy umrze ktoś znany, wtedy wymagania czasowe się zaciskają. Musisz napisać o takiej śmierci od razu. Nie masz kilkudziesięciu godzin, masz najwyżej kilkanaście. Czas jest kluczem absolutnym, natomiast to, co napiszesz, nie ma żadnego znaczenia. Umiera pisarz czy piosenkarz – wystarczy, że napiszesz, że wychowałeś się na jego dziełach. Że czytasz go od przedszkola, słuchasz od kołyski, że był ci przewodnikiem i mistrzem, kapitanem, moim kapitanem, sterem i okrętem. To jest opcja minimum. Ale jest też opcja exclusive. Jeżeli miałeś to szczęście i znałeś szanownego zmarłego osobiście, to oczywiście o tym właśnie piszesz. Choćby to była znajomość karykaturalnie żadna. Raz się ze zmarłym przywitałeś czy trąciłeś kieliszkiem, śmiało pisz: „znałem”, „piłem”. Przez dobę po śmierci sławy żenada nie obowiązuje.

To samo działa w świecie ciągle żywych. Staniesz się gwiazdą Facebooka, jeśli dla swoich znajomych będziesz łącznikiem, dojściem do świata ludzi bardziej znanych i lubianych niż ty sam jesteś. Czytaj: jeśli będziesz zręcznie udawał, że jesteś dojściem. Imprezujesz co weekend z Andrzejem Chyrą? To jesteś w domu! Ale jeśli nie, to niech cię głowa nie boli, bo wcale nie świeczniki i jedynki portali są najważniejsze. Najważniejsze, by sprawiać wrażenie, że jesteś pasem transmisyjnym, bursztynowym szlakiem, osobą kontaktową dla ludzi ciekawych innych ludzi. Oni muszą wiedzieć, że to właśnie przez twoje konto podłapią plotkę, usłyszą strzępki, że to na twoim profilu mogą spotkać nie byle kogo. A więc dyskretnie dawaj do zrozumienia, gdzie się obracasz i z kim trzymasz. Sugeruj szczegóły, ale nie zdradzaj za dużo. Bądź włączający, ale bez przesady. Wszyscy mówią o otwartości i inkluzywności, ale nikt ich tak naprawdę nie daje, natomiast każdy polubi osobę, która o nich okrągło mówi. Ludzie przylgną do ciebie, jeśli dasz im namiastkę dostępu. A żeby miękko w ten dostęp wejść, a zarazem dyskretnie postawić się ponad logiką śmiertelników, nie zaczynaj od orzeczeń, ale od równoważników zdań. Nie pisz: „spotkałem...”, „zjadłem śniadanie z...”, tylko: „spotkanie z...”, „śniadanie z...”. To jest wyższy stopień gramatycznego wtajemniczenia, bo, używając pełnych zdań, otwierasz się zbytnio na niepotrzebne pytajniki. Jeśli napiszesz „spotkałem się z tym czy owym”, to znaczy, że spotkałeś się w jakimś miejscu, czasie i ciągu zdarzeń, coś do tego doprowadziło, coś było przedtem, coś potem, być może nawet, odpukać, o to spotkanie zabiegałeś. Tego zaś nie chcesz sugerować i dlatego równoważnik twoim przyjacielem. „Rano spotkanie z X.Y.” – dyskretna, a wyraźna bariera jest od razu zarysowana, granica między tobą a nieborakami, którzy muszą się starać, żeby w ich życiu cokolwiek się w ogóle wydarzyło. Ty się starać nie musisz, tobie to przychodzi naturalnie, miłe okoliczności przydarzają się same, bez wysiłku z twojej strony. Twoje życie jest sukcesem nie dlatego, że się napociłeś, a dlatego, że obracasz się w kręgach, w których sukces przychodzi sam. Ale studź zapał neofity i nie przesadź z tym wszystkim, bo Facebook nie lubi cynizmu. To znaczy lubi, ale nie taki, który widać. Natomiast

niedwuznacznie kocha jasne i wylewne emocje, pozytywne, łatwe wzruszenia. Więc często-gęsto wrzucaj rzeczy, z którymi można się utożsamić jednym kliknięciem, niech cię nie obrzydza kapiący lukier i wszelka cukierkowatość. Tania emocjonałka jest najtwardszą walutą. Zaczynaj od słodkich obrazków, na które nikt nie zrobi „wrrr”, i regularnie zawijaj do wygodnych przystani międzyludzkich, gdzie łatwo zazdrościć, zachwycić się, wymienić lajkiem. Odważnie żegluj przez żenadę, nie cofaj się przed serce-szczypiącym banalikiem. Zawsze powtarzaj dobre wiadomości, rzecz jasna, nie tylko twoje własne (ślub, sukces, stypendium), ale mów też o osiągnięciach innych, chwal, winszuj, gratuluj. W ogóle, puszczaj w obieg wszystko, co świadczy, że ludzie są dobrzy. Ktoś pomógł koteczkom, a ktoś chorym dzieciom, małżeństwo Lewandowskich dało pięć tysięcy na dom opieki, strażnik miejski przeprowadził kaczki przez szosę, strażacy skosili trawnik starszej pani. Znów chce się żyć na tej planecie! I zawsze doceniaj wkład innych w to, co tobie wyszło, choćby on się sprowadzał do udostępnienia, bo wypada. Cokolwiek robisz, cokolwiek ci się uda, zawsze podkreślaj, kto pomógł, pisz, taguj i włączaj. Znów pokażesz, że jesteś o ćwierć kroku przed innymi, że wiesz, że wypada i nie zbierasz braw dla siebie. Choć oczywiście zbierasz. Ale robiąc to nie wprost, zbierzesz ich tylko więcej. Na koniec jedno tabu, którego nie wolno ci nigdy naruszać. Otóż nigdy, przenigdy nie podważaj i nie analizuj zasad rządzących Facebookiem. On potrzebuje przekazów jasnych, prostych i dosłownych. My, Polki i Polacy, i tak już ten amerykański wynalazek trochę przekabaciliśmy na swoją powikłaną modłę, ale wciąż tylko trochę. On nigdy nie polubi stopniowania półcieni, gradacji podtekstu i zakamarków ironii. Na Facebooku nie dyskutuj o samym Facebooku, bo, tak jak z każdą ideologią i każdym ludowym opium, mamy nie tylko przestrzegać zasad, ale też udawać, że ich nie widzimy. A najlepiej naprawdę ich nie widzieć. Powtarzając przykład, jeśli umrze ktoś znany, to wypada w ciągu parunastu godzin napisać bezceremonialne wyznanie czołobitności. Jeśli jednak przyjdzie ci do głowy napisać, że taka chińszczyzna pamięci jest dość żenująca... to absolutnie tego nie rób! Na Facebooku nie ma miejsca na wytykanie

ludziom, że coś źle robią na Facebooku. Dlatego nigdy nie pisz tam takiego tekstu jak ten.

Kapitan Sullenberger na pokładzie tupolewa

Z

nacząca przepaść dzieli dwa zdarzenia lotnicze z przełomu dwóch pierwszych dekad naszego tysiąclecia. Dzieli je rok i Atlantyk, a wydaje się, że zdarzyły się na różnych planetach. Przypomnijmy tym, którzy nie pamiętają: 15 stycznia 2009 roku samolot linii US Airways wystartował z lotniska LaGuardia w Nowym Jorku w planowym rejsie do Charlotte w Karolinie Północnej. W drugiej minucie lotu, niecały kilometr nad Bronksem, wleciał jednak w stado bernikli kanadyjskich. Ptaki wpadły do silników, które zgasły i już nie zapaliły. Nowego 11 września udało się jednak uniknąć. Po 208 sekundach lotu ślizgowego nad jedną z największych metropolii świata kapitan Sullenberger w bezprecedensowym, nieortodoksyjnym manewrze zwodował samolot na rzece Hudson, na wysokości Pięćdziesiątej Ulicy. Nikt tego dnia nie zginął. Z drugiej strony, cóż, niecałe piętnaście miesięcy później tupolew polskich Sił Powietrznych nie trafił w pas lotniska Smoleńsk Północny i rozbił się w okolicznym lesie. Zginęli wszyscy na pokładzie, w tym prezydent Polski Lech Kaczyński z żoną, generałowie z dowództwa polskiej armii i wielu urzędników państwowych. Szkoda, naprawdę szkoda strzępić... klawiatury i życia, żeby porównać te dwa wypadki. Dwa sposoby życia, dwa style komunikacji i współpracy, dwa światy, które się ze sobą nie dogadają. Przykro jest o nich mówić w jednym akapicie, smutno porównywać zapisy obu czarnych skrzynek. Z jednej strony błyskotliwa współpraca załogi i kontroli lotu („Tower, stop your departures, we got an emergency returning”), z drugiej, cóż, załoga tupolewa i wieża w Smoleńsku, które momentami zupełnie się nie rozumiały, bo jedni mieli problemy z rosyjskim, a drudzy z angielskim. Tragedia jest zawsze tragedią, choć czasem ma morał, a czasem nie.

Morał Smoleńska jest morałem odwiecznie polskim, jest on jasny i był znany, jeszcze zanim tupolew wystartował z Okęcia i zanim CASA wzięła kurs na Mirosławiec. Polska rozpaczliwie potrzebuje procedur, sprawnych systemów, pamięci instytucjonalnej i wszystkich tych nudnych, a zarazem absolutnie magicznych rzeczy, które sprawiają, że samoloty dolatują do celu, a statki nie toną. Niczego nie potrzeba nam bardziej niż wszystkich tych banałów, które pozwalają ludzkiemu światu działać i nie zacinać się. I które sprawiają, że nasze przedsięwzięcia mogą oprzeć się na czymś więcej niż na barkach i desperackiej woli jednostek. Taka puenta i trąba, a kto nie czytał – ten bomba. Tyle smutnych oczywistości. Wróćmy jednak nad rzekę Hudson, a wyłowimy z niej coś jeszcze. W 2016 roku wszedł na ekrany film Clinta Eastwooda pt. „Sully”, który opowiadał całą tę historię. Skupiał się jednak nie tyle na niedoszłej katastrofie z 15 stycznia, ale na tym, co działo się później. Opowiadał o dochodzeniu, pracy komisji i sugestiach, które wyszły tak w mediach, jak w śledztwie, że kapitan Sully mógł zrobić jeszcze więcej, niż zrobił. W szczególności, chodziło o to, że miał (czy właśnie nie miał?) wystarczająco dużo czasu i wysokości, by zawrócić na lotnisko i wylądować tam cało i sucho. Warto się temu przyjrzeć, bo filmowi Sullenberger i pierwszy oficer Skiles bronią się według linii, która jest dokładnie odwrotna od tego, do czego jesteśmy przyzwyczajeni w Polsce. Jak to zwykle bywa, mamy napięcie między procedurami, twardymi danymi odczytu i przewidywaniami komputera z jednej strony, a czynnikiem ludzkim z drugiej. W filmie jest scena, w której członek komisji stwierdza, że „kapitan tylko wykonywał procedury”, a więc w domyśle, że nie zrobił nic heroicznego. I wtedy pierwszy oficer broni swojego kapitana, mówiąc, że właśnie nie wykonywał procedur ściśle i za to mu chwała. Bo włączenie zasilania awaryjnego jest dopiero piętnastą czynnością na checkliście dostarczonej przez Airbusa, a intuicja podpowiedziała Sully’emu, żeby zrobić to od razu – i właśnie dzięki temu zdołał uratować samolot. Spoiler: pod koniec filmu okazuje się oczywiście, że to kapitan miał rację i że to jego ocena, intuicja i umiejętności ocaliły 155 osób na

pokładzie. Przesłanie filmu Eastwooda jest na wskroś humanistyczne. Mówi on, że nawet (a zwłaszcza!) w czasach wszędobylskiej technologii i automatyzacji procedura nigdy nie jest wszystkim, bo zawsze musi zostać miejsce dla żywego człowieka. To człowiek ocenia sytuację, podejmuje decyzję i jest w stanie poradzić sobie w okolicznościach niestandardowych, tych, których nie zrozumieją nasi młodzi, krzemowi przyjaciele. Problem w tym, że to nie jest przesłanie, którego powinniśmy słuchać w Polsce. Przedstawione w filmie dochodzenie w sprawie lotu US Airways 1549 jest dokładną odwrotnością naszego polskiego dochodzenia w sprawie katastrofy w Smoleńsku. U Amerykanów okazało się, że w zaskakującej, nieprzewidzianej sytuacji same procedury to za mało, bo potrzebny jest jeszcze człowiek, który odnajdzie się tam, gdzie gubią się instrukcje. System musi podać rękę czynnikowi ludzkiemu, musi temu człowiekowi ufać. Film barwnie to przedstawia w kulminacyjnej sekwencji: podjęta „komputerowo”, pozornie logiczna decyzja powrotu na lotnisko LaGuardia skończyłaby się katastrofą. Udało się jej uniknąć dlatego, że samolotem nie kierowała komputerowa racjonalność, tylko kapitan Sullenberger. U nas, niestety, wciąż jest odwrotnie. Polskie katastrofy były i są dlatego, że nie wierzymy własnym podręcznikom. Ciągle nie umiemy się nauczyć, że większość sytuacji to standardy, na które najlepszy jest system i checklista. Bo to nie prawda nas wyzwoli, ale procedura. I w tym sensie film o Sullym jest z innego świata. On uczy, że zbyt kurczowe trzymanie się procedur bywa czasem niezdrowe. Problem w tym, że my, w Polsce, ciągle nie zrozumieliśmy, że nietrzymanie się ich w ogóle jest groźne zawsze. W trochę autorasistowskim, a trochę kompulsywnoporównawczym stylu chciałoby się powiedzieć, że widać tutaj, jak daleko z tyłu jesteśmy za Amerykanami. Oni uczą się już, jak twórczo przełamywać procedury, a my jeszcze się nie nauczyliśmy ich przestrzegać. Oni są już na etapie humanizowania swoich procedur, my wciąż nie sprocedurowaliśmy sami siebie. To jest o tyle smutne, że „Sully” przywraca wiarę w człowieka.... ale nie nam, Polakom. Nam wciąż daleko do momentu, w którym

będziemy mieli prawo cieszyć się z tego, że złamiemy procedurę. My jej nie umiemy świadomie i twórczo przekroczyć, bo nie umiemy jej przestrzegać. I w tym sensie cud z rzeki Hudson nie jest naszym cudem. A Polska wciąż nie jest krajem dla Sullenbergerów.

Polska realpolitik to oksymoron

J

an Sowa powiedział w jednym z wywiadów, że nowoczesna Polska to oksymoron. Mocno powiedziane. Niektórzy powiedzą, że za mocno. Podoba mi się jednak słowo „oksymoron”, szczególnie w polskim kontekście. Pasuje ono do naszej polityki, a szczególnie do polskiego snu o realpolitik. Mówiąc konkretnie: nasze marzenia o skutecznej realpolitik prowadzonej przez nasze państwo są wewnętrznie sprzeczne. Ale dlaczego? I o co w ogóle chodzi? Realpolitik to – wedle elementarnych definicji – polityka uprawiana pragmatycznie, oparta o trzeźwą kalkulację okoliczności i możliwości, ocenę sytuacji i interesów stron. Realpolitik to polityka, w której podstawową rolę grają fakty, realia i siły, a nie wartości etyczne, ideały czy zobowiązania. Realpolitik jest oczywiście przeciwstawiana polityce, którą się uprawia (albo przynajmniej o której się mówi) w sposób idealistyczny czy moralistyczny. Różnice są jasne: z punktu widzenia polityki „idealistycznej” realpolitik to wyrachowanie czy wręcz cynizm, a z punktu widzenia realpolitik polityka „idealistyczna” będzie nieuchronnie oceniania jako naiwność. Realpolitik nie jest i nigdy nie była mocną stroną państwa polskiego. By się o tym przekonać, warto jednak zacząć od dołu. Bowiem, jako żywo, nie jest prawdą, że my, Polki i Polacy, jako społeczeństwo i jako ludzie po prostu, nie umiemy oceniać, planować i działać realistycznie. Umiemy! Realizm graniczący z cynizmem, świadomość brutalnych reguł gry życiowej – to wszystko jest nam nader dobrze znane. Widać to szczególnie na styku życia prywatnego i publicznego. Od przynajmniej ćwierci tysiąclecia żyjemy w realiach państwa, którego nie lubimy i któremu fundamentalnie nie ufamy. Wykształciliśmy w sobie głęboki i organiczny odruch antyzaufania do wszelkich polskich instytucji. Nie ufamy państwu, nie wierzymy, że

zrobi ono cokolwiek dobrze, nie wierzymy, że bezproblemowo wywiąże się ze swoich obowiązków wobec nas, obywateli. To jest stały i niezmienny wątek życia w Polsce, tak oczywisty, że czasem niezauważalny. I dotyczy wszystkich stron sceny politycznej. Przecież nawet stuprocentowy patriota, najprawdziwszy Polak nie otwiera niespodziewanego listu ze skarbówki z uśmiechem na twarzy. Jednak ten pragmatyczny realizm w ocenie możliwości państwa polskiego, realizm, który każdy uprawia na swój prywatny rachunek, nie przekłada się w ogóle na „realpolityczność” zewnętrznych działań tegoż państwa. Coś tu się fundamentalnie gubi w tłumaczeniu. Jako jednostki potrafimy być krystalicznie trzeźwi i praktyczni... ale państwo nad nami zawisłe ciągle działa nierealnie i niepraktycznie. Rzeczpospolita Polska nie tylko nie umie być mądrzejsza niż suma doświadczeń swoich obywateli, ale wręcz coś, co my mamy, gubi. Stąd też złośliwa, ale niepokojąco trafna definicja: realpolitik to ten rodzaj polityki, której Rzeczpospolita Polska uprawiać nie umie. Taka negatywność nie jest oczywiście niczym nowym. Deficyt twardej kalkulacji w polskiej polityce, szczególnie zagranicznej, a jednocześnie przerost w niej pierwiastka idealistycznego czy wręcz mesjańskiego, plus narzekanie na to wszystko, to jedna z polskich tradycji. Już w 1946 roku Stefan Kisielewski pisał w świetnym tekście, że Powstanie Warszawskie było skutkiem tegoż właśnie deficytu i przerostu. Tekst nosił tytuł „O odwiecznym konflikcie polskim”[2], a więc już wtedy problem był „odwieczny”. Narzekaliśmy przedwczoraj, narzekamy i dziś. I pewnie będziemy jutro. To narzekanie nie jest oczywiście przypadkowe. My nie umiemy uprawiać realpolitik, ale wciąż za nią tęsknimy. To nie jest bynajmniej tak, że jesteśmy spójnymi, pełnymi wiary idealistami. Przeciwnie: bardzo chcielibyśmy, by nasze państwo umiało trzeźwo kalkulować i pragmatycznie działać. Ciągle wyobrażamy sobie, jakby to wspaniale było, gdyby potrafiło… Tyle, że ono ciągle nie umie i raczej w przewidywalnej przyszłości się nie nauczy. Ta tęsknota jest szczególnie widoczna po prawej stronie sceny politycznej. Autorzy tacy jak Rafał Ziemkiewicz czy Piotr Zychowicz często wzdychają w swoich tekstach (abstrahując od wszystkiego

innego) do polskiej realpolitik. Ci autorzy odmieniają interes i siłę przez wszystkie przypadki, rozkoszują się wyrażeniami takimi jak „gracze polityki”, „koncert mocarstw”, z lubością powtarzają, że „Wielka Brytania nie ma przyjaciół, tylko interesy”, i niezmiennie dopowiadają, że Polska powinna się prowadzić tak samo. To jest bardzo ciekawy moment: polityka prawicowa jest tu rozumiana nie jako sprzeciw wobec wartości nieprawicowych, ale jako protest przeciwko wartościom w polityce w ogóle. Ważniejsze jest dążenie do realpolitik, nagie siły i iluzja polityki wyzbytej ideowych pryncypiów. I nic to, że z tego dążenia wychodzi na ogół dreptanie w miejscu. Warto zauważyć, że właśnie w kategoriach marzenia o realpolitik da się spojrzeć na całe to wielkie przechwycenie, które trwa obecnie w polskiej (i nie tylko) polityce – przechwycenie przez prawicę języka i pojęć bynajmniej nie przez prawicę stworzonych. To właśnie w imię realpolitik prawicowi autorzy przejęli takie pojęcia jak choćby „narracja”. Dostrzegli, że jest ono skuteczne, że dobrze opisuje realia medialno-polityczne, a skoro tak, to – na mocy realpolitik – warto po nie sięgnąć i użyć do swoich celów. W tym kontekście warto myśleć o akcjach takich jak #RespectUs, #GermanDeathCamps czy nawoływaniach po prawej stronie internetu, by dyskutować na Twitterze po angielsku i w ten sposób sprzedawać światu polską opowieść. Przekonanie, że „prawda sama się obroni”, przekonanie zgoła niepragmatyczne, a charakterystyczne dla pewnych przynajmniej odmian konserwatyzmu, zostaje tu odrzucone właśnie w imię pragmatyki i obrony interesów. Trudno uciec od wrażenia, że polskie marzenie o realpolitik jest resentymentalne – szczególnie gdy jest opowiadane przez prawicę. Polski konserwatysta owszem, chce realpolitik, ale bynajmniej nie dla niej samej. Chce jej przede wszystkim jako antidotum na nasz niepoprawny, fałszywie rozumiany idealizm. I choć w niechęci do tego ostatniego ma mnóstwo racji, to ucieczkowe pojmowanie realpolitik jako recepty na wszystko sprawia, że tęsknota za nią staje się niezdrowa i przesadzona. A żeby to pokazać, podajmy konkrety. Zacznijmy z najgrubszej rury, a więc od „Paktu Ribbentrop-Beck”[3] Piotra Zychowicza.

Autor snuje w tej książce wizję historii alternatywnej, w której Polska ramię w ramię z III Rzeszą bierze udział w ataku na ZSRR, ocala samą siebie przed upadkiem, a polskich Żydów przed Holocaustem, a potem w odpowiedniej chwili odwraca sojusze i kończy wojnę jako zwycięzca po stronie aliantów. Ten scenariusz jest jednak – poza wszystkim innym – nie tyle realnie możliwą trajektorią historyczno-polityczną, ale dziką fantazją o tym, że fajnie by było, gdybyśmy umieli być tak diaboliczni jak Niemcy. Oczywiście, nie tak diabolicznie źli, ale tak przebiegli i silni. Zychowicz opowiada coś, o czym mu się wydaje, że to już jest realpolitik, i do tej wizji stara się wstecznie nagiąć historię. Czytając jego książkę, mam jednak wrażenie, że ona nie mówi o tym, o czym twierdzi, że mówi, czyli o niespełnionych scenariuszach historii. Jest ona raczej zapisem pewnej wizji bez mała metafizycznej, wizji, w której my, Polacy, jesteśmy jak Niemcy, ba, w której Niemcami jesteśmy. Taka metafizyka jest zaś najzupełniej odległa od jakiejkolwiek realpolitik. Weźmy teraz wojnę już nie światową, a dyplomatyczną, tę z Izraelem z początku 2018 roku. Trochę już wody upłynęło w Jordanie i Wiśle, więc przypomnę: Polska znowelizowała ustawę o IPN, dodając do niej zapis, że grzywna i kara więzienia do lat 3 grozi temu, „kto publicznie i wbrew faktom przypisuje Narodowi Polskiemu lub Państwu Polskiemu odpowiedzialność lub współodpowiedzialność za popełnione przez III Rzeszę Niemiecką zbrodnie nazistowskie”[4]. Prawo to miało obowiązywać niezależnie od obywatelstwa osoby, która śmiałaby „przypisać wbrew faktom”, oraz nie tylko w Polsce, ale na całej planecie. Jak zawsze, chodziło trochę o Grossa, trochę o „polskie obozy”, a ogólnie o to, że Rzeczpospolita Polska umyśliła sobie, że chciałaby sprawić, by obcokrajowcy mówili o niej dobrze. Wprowadziła więc w tym celu prawo, które miało to wymusić. Co się stało później – wiadomo. Nastąpiła katastrofa dyplomatyczna dość jednoznaczna i na wielu frontach, a szczególnie na tym, na którym autorom ustawy ponoć zależało. O polskim podejściu do historii zaczęto mówić gorzej, nie lepiej, popularność hasła „polskie obozy” poszybowała w górę, a krytyka spadła zewsząd. Ta historia to trochę Polska w pigułce: widać w niej wiele naszych

problemów, w tym manię naśladowania – polscy politycy skopiowali to, co im się wydaje, że robią ich zachodni koledzy, gdy uprawiają realpolitik. Wyszło, jak wyszło, czyli jak zawsze przy modernizacji przez kserokopiarkę. Skopiowano nie dość, że nieumiejętnie, to jeszcze powierzchownie. To jedno. Po drugie, ustawa o IPN to również przykład innej naszej bolączki, a więc tej przedziwnej polityki nibyzagranicznej, ale uprawianej na użytek gruntu krajowego. Deklarujemy coś na zewnątrz po to, by zademonstrować siłę (wątpliwą) na scenie wewnętrznej. Po trzecie wreszcie, ustawa chciała zrobić coś, co z założenia było niemożliwe, również z powodów formalnych. To zaś jest z definicji sprzeczne z samą ideą realpolitik. Ustawa chciała przecież karać za zdefiniowane po polsku i w Polsce przestępstwa, ale poza polską jurysdykcją. Tak było w niej napisane, ale zarazem dla wszystkich i od samego początku było jasne, że nie chodziło w niej o to, żeby naprawdę ścigać argentyńskich dziennikarzy, którzy napiszą coś złego o Polsce. To była ta typowo polska – to już po czwarte – wiara w magiczną moc słów. Ustawa o IPN to nie był akt prawodawstwa, ale raczej magii. Stwórzmy pewien dokument, prezydent go podpisze, a świat stanie się od razu przyjaźniejszym miejscem. Niestety, nie stanie się. Świat tak nie działa, a w szczególności nie tak działa realpolitik. Tak to właśnie wygląda. Ci z nas, którzy śnią o realpolitik (jakkolwiek ją rozumieją, czy właśnie – jak jej nie rozumieją), nie umieją wprowadzić jej w czyn. Czy to jednak znaczy, że nasze nadzieje są zupełnie pogrzebane? Nie! To znaczy tak, ale w sposób jeszcze bardziej zawikłany. Bo przecież są wśród nas również ci, którzy realpolitik rozumieją i potrafią. Gdzie oni są? Na ogół nie w rządzie. Z reguły niżej, w stowarzyszeniach, fundacjach, NGO, które potrafią robić wspaniałą, mrówczą robotę. Nierzadko się zdarza (i to nie jest przypadek, ale standardowe modus operandi polskiego państwa), że one w praktyce realizują dokładnie to, czego chcieliby ci, którzy o realpolitik potrafią tylko mówić: umieją budować sieć kontaktów i płaszczyznę porozumienia, popychać sprawy do przodu, sprawiać, że rzeczy się dzieją, i tak mieszać w bieżącym tyglu, by lepić zaczyn postępu.

Niestety, w oficjalnych działaniach polskiego państwa takie wysiłki się na ogół nie mieszczą. Czasem są wręcz potępiane jako „pedagogika wstydu” albo „antypolska narracja na zagranicznych finansach”. A na pewno nie są uznawane za realpolitik. W tym cały paradoks: miłośnicy realpolitik nie umieją jej sami przeforsować, ale gdy udaje się to innym, to jej nie akceptują. Nasza polska miłość do skuteczności w polityce jest bardzo jednostronna. Interesuje nas nie tyle skuteczność po prostu (jak w definicji skuteczności), ale skuteczność obwarowana zastrzeżeniami, uzyskana w jeden, wąsko i arbitralnie określony sposób. Tego zaś, co nie mieści się w naszym ciasnym wyobrażeniu, nie uznajemy. Mimo że tego właśnie domaga się realpolitik. Tak się to wszystko spala w blokach, staje niedasizmem, przedsięwzięciem nieudanym na starcie. Pomyślmy o naszych sąsiadach na północy i wschodzie. Usłyszymy niejednokrotnie argument, w jakiejś wersji „idei jagiellońskiej” czy „Międzymorza”, że Polska powinna czy mogłaby być przewodnikiem, liderem regionu, orędowniczką demokratyzacji na Białorusi czy sojuszniczką Ukrainy albo wręcz jej ambasadorem w brukselskich progach. To podejście, w punkcie wyjścia niby zgodne z realpolitik, nie przekłada się jednak na żadne konkretne działania, które miałyby zbliżyć nas do jego realizacji. Jest nawet gorzej – Polska nie tylko niewiele robi dla tych potencjalnych partnerów, ale systematycznie ich do siebie zniechęca. Okopujemy się na świętym szańcu wyższości, chcielibyśmy, by nasi sąsiedzi i możliwi sojusznicy sami dostrzegli, że jesteśmy dla nich wybawieniem. Oni oczywiście ani myślą iść tą drogą, bo mają albo zupełnie różne interesy od nas, albo zupełnie inną optykę, a najczęściej jedno i drugie, czego my z kolei nie chcemy widzieć i kółko się zamyka. Widać to nie tylko w polityce, ale też w mediach. Zwróćcie uwagę – piszę te słowa na początku roku 2019 – jak absurdalnie mało uwagi polskie media poświęcają temu, co się dzieje na Ukrainie. Kilka lat temu wybuchła wojna w Europie, na terytorium naszego sąsiada. Czy potrafilibyście powiedzieć, opierając się na przekazach głównych mediów, co tam teraz się właściwie dzieje? Jak wygląda sytuacja we wschodnich częściach kraju, tam, gdzie proklamowały się Doniecka

i Ługańska Republika Ludowa? Ja bym nie potrafił. Mainstreamowe media zrezygnowały z opowiadania o Ukrainie i gdyby nie niszowi reporterzy, relacje na Twitterze i źródła zagraniczne, nie wiedzielibyśmy zgoła nic. A czy jest lepszy dowód poczucia wyższości niż brak zainteresowania? Nie mamy na czym budować realpolitik wobec Ukrainy, bo nie uważamy jej w ogóle za ciekawą. Sytuacja tym bardziej dziwna, że standardem jest raczej długofalowe zainteresowanie metropolii byłymi koloniami, choćby Brytyjczyków – Ameryką, a Francuzów – Algierią. Ten sam schemat, tyle że z odwrotnym wektorem, działa w naszej relacji z partnerami silniejszymi, szczególnie z USA. Niektórzy z nas (nawet, a może zwłaszcza ci, którzy tak wiele mówią o realpolitik) kompletnie nie rozumieją, jak silnym graczem są Stany Zjednoczone i jak nieznacząca jest Polska z amerykańskiego punktu widzenia. Tych szczególnie łatwo jest kupić. Wystarczy, że prezydentowi Trumpowi uda się przeczytać z kartki kilka sztampowych zdań o przyjaźni i docenieniu, a część polskiej sceny politycznej wpadnie w ekstazę, że oto sojusz z USA jest znów wieczny i nienaruszalny. Druga część sceny w miarę rozumie, że twarda polityka imperium skwapliwie korzysta z naszej polskiej słabości do szumnych słów. Niestety, to zrozumienie przekłada się co najwyżej na krytykę lub medialną kpinę, a nigdy na realne działanie i konkretny zysk. Słowem, wszyscy solidarnie robimy tę laskę Amerykanom, tyle że niektórzy się do tego przyznają, a inni nie. Nikt tak naprawdę nie wie, jak z tych kolan wstać. Tak samo z wizami, to znaczy z ich brakiem, którego dotąd nie udało się przeforsować. I w ogóle ze wszystkim. Wspomniana już wojna Rosji z Ukrainą przełamuje porządek geopolityczny, ale w nowym rozdaniu nie tylko nie udaje nam się nic ugrać dla siebie, ale właściwie nie bierzemy w nim udziału. Lądujemy w nader wątpliwej wojnie irackiej – nie bardzo wiadomo, po co i za co. Sprawiamy Amerykanom ośrodek przesłuchań na Mazurach i jedyne, co z tego mamy, to niesławne pudło z kilkunastoma milionami w gotówce. Ani to nie uszczęśliwi tych, którzy chcieliby polityki opartej na wartościach („tortury są złe”), ani tych, którzy chcieliby realpolitik („jeśli się sprzedać, to drogo”). Stracić cnotę, a rubla nie

zarobić – to nie wyjątek, ale gorzki standard polskiej polityki.

Pornografia negatywności

D

ziało się to we Wrocławiu, na festiwalu Nowe Horyzonty. Festiwale filmowe to jedna z tych rzeczy, które kiedyś były fajnopolskim lansem, a dzisiaj stały się trochę koniecznością. Kiedyś mówiło się przecież, że „duży ekran” to ekran kinowy, ale to się już zdezaktualizowało, bo w porównaniu z laptopowym, tabletowym, czy, nie daj Bóg, telefonowym, nawet ekran telewizora jest duży. Tak więc, jeśli ktoś chce oglądać filmy klasycznie, na dużym ekranie w tradycyjnym sensie, wtedy nie ma zmiłuj, musi jeździć na festiwale. Zwykła, codzienna oferta kinowa zjechała już zbyt nisko, by opłacało się wydawać na jeden bilet tyle, co na miesiąc Netfliksa. Festiwale filmowe stały się nie tylko świętem filmów, ale też rzadką okazją do bycia w kinie w ogóle – jednym z niewielu szańców, jaki się ostał wobec hollywoodzkiej łupanki. A więc Wrocław, Nowe Horyzonty, wspaniałe lato 2017 roku. Premiera „Dzikich róż” Anny Jadowskiej. Nie będę spojlerował filmu, jedyna istotna informacja jest taka, że dzieje się on współcześnie, na dolnośląskiej prowincji, gdzieś na bezdrożach powiatu oleśnickiego. Po projekcji było spotkanie z twórcami filmu, podniosłem rękę i tak się jakoś złożyło, że pierwszy zostałem poproszony o głos. Nie zadałem właściwie pytania, za to powiedziałem mniej więcej coś takiego: „Państwo wybaczą, ale opcja Pułka. Człowiek po obejrzeniu tego filmu ma ochotę wyjść z kina i utopić się w Odrze. To jest polski »Gruz 200«, a »Ostatnia rodzina« Matuszyńskiego czy nawet »Lewiatan« Zwiagincewa to przy »Dzikich różach« wesołe kino familijne. Widzę na tym festiwalu, że izraelski film o Holocauście potrafi być bardziej konstruktywny czy wręcz weselszy niż polski film o polskiej wsi. »Dzikie róże« pokazują świat po najzupełniejszej klęsce, a każda płaszczyzna ludzkiego doświadczenia jest w nim

doświadczeniem nieszczęścia. Nie ma w tym filmie grama radości, nikt się nigdy nie uśmiecha, miłość umarła, rodzina nie działa, wspólnota nie istnieje, państwo wycofało się z prowincji, bieda piszczy i nawet religia jest ponurą wydmuszką. Słowem, film przedstawia świat folwarczno-przemocowy w stanie czystym”. Reżyserka odpowiedziała, żebym się nie topił (nie zrobiłem tego) i że ona wolałaby jednak pozostać optymistką. Potem padło następne pytanie, ktoś z prawej strony sali powiedział: „Odebrałem to inaczej niż przedmówca. Dla mnie film był bardzo prawdziwy”. I tu się zatrzymajmy, bo to jest świetny punkt rozbieżności. Nie chodziło mi bowiem o to, że „Dzikie róże” są filmem złym. Przeciwnie, artystycznie są bez zarzutu, aktorstwo mnie przekonało, opowieść jest znacząca, a zdjęcia piękne. Mój pomówca trafnie to ujął: ten film jest przejmująco prawdziwy. I na tym właśnie polega problem: przedstawia prawdziwie i wiernie, ale przedstawia świat wyzbyty wszelkiej nadziei. To jest sedno sprawy, bo oba komentarze były słuszne – i ten o beznadziei, i ten o prawdziwości. Gdzie ta prawdziwość? Obiecałem nie spojlerować, więc nie chcę wchodzić w szczegóły fabuły, powiem tylko, że szczególnie przekonujące były dla mnie dialogi i wierność naszej codziennej podpierdolce: „Ty zawsze musisz wszystko popsuć!”, „Nienawidzę tego domu!”, „Choć dzisiaj byś się nie popisywała!”, „Szkoda, że nie umarłaś w tym szpitalu!”, „Jesteś kurwą tak jak twoja matka!”. Jako się rzekło: kto wychował się w Polsce, a nie słyszał podobnych odzywek, niech pierwszy rzuci kamieniem. Bo to jest prawda i to jest Polska: zaciśnięte usta, przemocowe relacje, rodzinna patologia. Kompletna nieumiejętność komunikacji, którą film świetnie pokazuje. A więc owszem, jest prawdziwy, i owszem, to jest film bardzo dobry w swej konwencji. Problemem jest ta konwencja. Bo jest w niej prawda, ale jednostronna. Czy ściślej: w podaniu tej prawdy jest coś smutno jednostronnego. Inny przykład, z tego samego festiwalu. Przegląd kilku filmów krótkometrażowych zrobionych przez młodych, polskich filmowców obu płci (mniejsza już o tytuły i nazwiska). Pierwszy krótki metraż. Pierwsze ujęcie… i już wiemy, co będzie dalej. Znów szare, zapadnięte polskie twarze. Rzecz dzieje się

na jakimś koszmarnym targowisku skrzyżowanym z bieda-rajdem samochodowym. Bohaterowie się snują, od pierwszej minuty widać, że relacja między nimi jest katastrofalnie zła. Kobieta kupuje nieświeżego hot-doga, wymiotuje, po czym wpada pod samochód i umiera. Koniec filmu. W tym momencie szept z fotela obok: „Jeżeli drugi będzie taki sam, to wychodzimy”. Niestety, był. Drugi krótki metraż, pierwsze ujęcie – polski smutek. Mężczyzna o zaciętej twarzy wali młotkiem w zdezelowaną pralkę. Pralka się rozpada. Tryska woda. Kilkuletnia dziewczynka komentuje to słowami: „No i się zesrało”. Minutę później dowiadujemy się, że siostra dziewczynki jest ciężko chora, a mama musi wyjechać na czas nieokreślony do pracy za granicę. Na pogrzebach bywa weselej niż w polskim filmie. I wyszliśmy. Oczywiście, nie opieram się na jednym długim metrażu i półtora krótkiego. Jest też przecież wspomniana „Ostatnia rodzina”, która również nurza się w bezpowrotnym pesymizmie. Jest Marek Koterski i jest oczywiście Wojciech Smarzowski, o którym można by w tym kontekście długo. Nie chodzi więc tylko o te kilka filmów ani nawet tylko o kino, ale szerzej, o ten polski schemat artystyczny, który się już nam utarł tu i ówdzie. Schemat ściśle pesymistyczny, a przy tym prosty: przedstawiamy najgłębsze dno polskości, najczarniejszy autorasizm, ostateczną beznadzieję, z której nikt nie może ani już nawet nie próbuje się wydostać. Takie swojskie gonzo, polskie samoponiżenie. Nurzanie się, które się wyczerpuje w samym nurzaniu. I w porządku, to jest potrzebne. To jest przecież spora część prawdy o Polsce: jesteśmy krajem biednym, przemocowym i mentalnie autorytarnym, jesteśmy sproszkowanym społeczeństwem, które solidarność zna tylko z plakatu, a słabszymi programowo pomiata. Jest w Polsce mnóstwo zła, to jest wszystko prawda. A wywlekanie na wierzch nawet najsmutniejszych prawd jest wartością samą w sobie i też jest rolą sztuki i zadaniem twórcy. Ale który to już raz? Coraz większa grupa polskich twórców zachowuje się tak, jakby zachłyśnięcie się jakąś odmianą smarzowszczyzny było ostatnim i najwyższym wcieleniem artystycznego powołania. I owszem,

„Wesele” Smarzowskiego jest dziełem olśniewającym (kto uważa inaczej, tego pozywam na walkę konną albo pieszą do krwi ostatniej kropli z żył, czyli na quiz ze znajomości filmu, zasady są okrutnie proste, to znaczy okrutne i proste, ale ostrzegam, że z pamięci recytuję promień skrętu dziesięć koma czterdzieści, numer rejestracyjny Halina Halina Halina Grzegorz trzy zero jeden, auto jest własnością Gerd Müller, obywatel Niemiec, zamieszkały w Hamburgu, ulica Klostraße [czyli Kiblowa] 23). A więc tak, „Wesele” Smarzowskiego jest majstersztykiem, w którym nie wolno zmienić przecinka. Ale czy to znaczy, że już zawsze mamy oglądać i czytać wariacje na jego temat? To jest przytyk tak do Smarzowskiego, jak i do całego zastępu twórców, którzy raz weszli po uszy w autorasizm i wyjść z niego nie mogą. Nie na tym przecież polega twórczość, żeby bez końca kopiować sprawdzone wątki. Dlaczego robimy z tego samograj? Taplanie się w beznadziejnym świecie warczących na siebie Polaków staje się dla nas katarynką, która nam wystarcza i przy której snujemy swój chocholi taniec, nie szukając już wyjścia. A najdotkliwszy problem jest tam, gdzie deklarowana wrażliwość społeczna dziwnie gładko redukuje się do swojej karykatury, do odhaczenia kilku obowiązkowych motywów z rubryki „twórczość zaangażowana”. Podejście niby empatyczne, niby czułe wobec bohaterów, niby – jak to trafnie zauważył mój pomówca – bardzo prawdziwe. A jednak oderwane, zdystansowane, trąci niejednym „izmem”, a co najmniej klasizmem. Jest coś bardzo niepokojącego w tym, jak pornografia biedy, ludzkiego nieszczęścia i strukturalnej beznadziei staje się tym, co nazywamy w Polsce sztuką.

II

Niemożliwość polskiego Olivera

Ż

yjemy w ciekawych czasach (czy są jeszcze czasy, które nie są ciekawe?), w których dziennikarstwo popadło w kryzys nieznany poprzednim dekadom, ba!, stuleciom. Czytelnicy i słuchacze porzucili gazety, radioodbiorniki i telewizory na rzecz interenetu, a pieniądze podążyły za nimi. W wyschłym krajobrazie po ich odpływie widać jeszcze reduty kilku co szlachetniejszych tytułów, które walczą z podmywającymi wpływami polityki i przekleństwem kliktywności. Broni się jeszcze „Tygodnik Powszechny” czy inny „New York Times”. Jest to walka szlachetna – sam biorę w niej udział. Ale nie o tym teraz. Okazało się, że klasyczne media, czyli te, w których autoryzuje się wypowiedzi, sprawdza źródła i stara się udawać bezstronność, nie poradziły sobie w dzisiejszym świecie. Nie umieją sprostać wyzwaniom nowoczesności, opisywać świata Twittera i fake newsów – świata, w którym prawda jest większą zagadką niż w pytaniu Piłata, a weryfikacja najprostszych faktów – wyzwaniem. Nikt już nie siada przed telewizorem o 19.30. A jeśli siada, to nie wiem, w jakim celu. Dziwnym, a zarazem szczęśliwym trafem z tego pobojowiska wyłonili się inteligentni satyrycy – i to jest jasna, a nawet wesoła plama na tym pejzażu. Wbrew temu, co się czasem myśli, to nie media społecznościowe podniosły upuszczoną pałeczkę, ale telewizyjni komicy, przynajmniej w USA: Samantha Bee, Trevor Noah, John Oliver, Seth Meyers, Stephen Colbert i inni. Jeżeli wiecie, o kim mówię, to świetnie. Jeżeli nie wiecie – gorąco polecam. Ubaw gwarantowany – i nie tylko ubaw. To jeden z ciekawszych paradoksów, że programy komików okazały się nagle poważniejsze niż programy poważne. Czy to dlatego, że tweety dochodzące z Białego Domu stały się tak surrealne, że trudno rozmawiać o nich na serio? Cokolwiek jest tego przyczyną,

programy satyryków są dziś twardszą ostoją zdrowego rozsądku niż programy informacyjne. I nie tylko rozsądku. Rzeczywistości też. W znacznym stopniu przejęły one funkcję telewizji informacyjnej. Programy najlepszych amerykańskich satyryków są przecież satyrą tylko z nazwy. Tak naprawdę są wszystkim po trochu: informacją i kpiną, analizą społeczną, spojrzeniem na ręce władzy i szerszą perspektywą. Problem jest tylko taki, że tej formy w Polsce nie ma. Generalna degrengolada medialna jest nemezis ogólnoświatowym, ale programy satyryczne, w tym głębokim, amerykańskim sensie, to jest coś, co bardzo trudno jest przenieść do Polski. To się za każdym razem nie udaje. To jest przeszczep, który zawsze się nam wierci, żeby go odrzucić. Dlaczego? Zapraszam do studium przypadku. „Make Poland Great Again” – słyszeliście? Pamiętacie? Nic straconego, spieszę przypomnieć. „Make America Great Again” to hasło Donalda Trumpa z wyborów w 2016 roku (co będzie w 2020 roku – to się okaże). „America” podmienione na „Poland”, czyli aluzja do „wstawania z kolan” i innych retorycznych popisów polskich rządów, to tytuł programu satyrycznego robionego w 2017 roku przez duet satyryków Jakobe Mansztajna i Rafała Żabińskiego, znanych jako autorzy humorystyczno-parodystycznego bloga „Make Life Harder”. Ten program to – niestety! – kolejny argument za tym, że przeniesienie do Polski tego typu humoru medialnego, lekkiego, a zarazem nasyconego ważką treścią, jest niemożliwe. Tutaj jest Polska, tutaj nie działają instytucje. Tutaj sumieniem narodu są z konieczności poeci... ale nie komicy. Dlaczego? Chłopakom z „Make Life Harder” nie odmawiam talentu i pracy, życzę im dobrze, choć to, co robią, to niespecjalnie moja bajka. Ich satyry wywoływały niejeden uśmiech, dopóki były na piśmie („Nie są już lata 90., pewnych rzeczy już nie wypada, czy po to świecimy ajfonami na Openerze, żeby Polska nam teraz przegrywała z Senegalem w meczu otwarcia?”), ale zmiana medium na jawne audio-wideo im nie posłużyła. Dlaczego? To nie jest ich wina. Nie poradzili sobie, bo nie mogli. Ta materia jest bardzo trudna do przejścia w Polsce i po polsku. Pierwsza przyczyna jest oczywista: follow the money. Nawet najlepsi

prowadzący nic dobrego nie zrobią, gdy kasy mało. Telewizja, nawet (a zwłaszcza!) ta internetowa, nie wybacza niczego i nikomu. Jeden śmieszny filmik można sobie nakręcić z ręki albo w garażu, ale cokolwiek poważniejszego domaga się trzech rzeczy: kasy, kasy, kasy. Nie da się zrobić late night show po godzinach ze szwagrem. To jest coś, co z definicji jest na bogato albo nie ma tego wcale. Czy „Make Poland Great Again” spaliło się w blokach, bo miało za mały budżet? Wydawałoby się, że nie. Studio było przecież całkiem jak w Hollywood, prowadzący mieli skrojone garnitury, były najazdy kamery, wszystkie pozory solidności były zachowane. Problem, jak zwykle, tkwi jednak nie w szczegółach, ale w backstage’u. Bowiem budżet musi być słony, ale tej soli nie może być czuć. Pięć szóstych sukcesu komickiego show opiera się na riserczerach i copywriterach mrówkujących za kulisami. I tutaj, niestety, odzywa się nasza polska skłonność do imitowania Zachodu przez kserokopiarkę. Kopiujemy to, co widać po wierzchu, licząc, że zadziała tak samo. I kończy się tak, jak się kończy (gdyby Polskę poznawać po tym, jak zaczyna, to jeszcze nie byłoby tak źle). Nawet gdy program dotyczy ważnych spraw, nawet gdy sypią się żarty z przemysłu leśnego w Puszczy Białowieskiej, to dostajemy głównie trociny. Optycznie, rekwizycyjnie i koncepcyjnie „Make Poland...” było podobne – uderzająco podobne – do programów Johna Olivera i innych. Tak samo stała kamera, prowadzący siedzieli tak samo, to samo mieli za plecami. Śmieszne filmiki o dziku z Karwi wyświetlały się w okienku po lewej, wszystko jak w oryginale. A mimo to próba transplantacji tej amerykańskiej formy na polski grunt nieuchronnie wpada na pole minowe. Kto je postawił? Oczywiście, my sami. Jednym z najświętszych marzeń duszy Polaka jest powtórzyć to, co jest na Zachodzie. Stać się zachodnim, europejskim, normalnym. To jedna z najjaśniejszych dróg sukcesu w Polsce. Wziąć to, co rok czy pięć lat temu stworzono w Europie Zachodniej albo w Stanach, i zrobić to samo, ale po polsku. Polska awangarda jest przecież na ogół niczym innym jak kopią z dobrym timingiem tego, co chwilę wcześniej wymyślono na Zachodzie. Kto wstrzeli się z opowiedzeniem w Polsce tego, o czym ćwierkają wróble

w Central Parku, ten zyska mołojecką sławę. Proste na papierze, trudne w wykonaniu. Drzwi do tak osiągniętego sukcesu są bowiem wąskie, a ścieżka kręta. Owszem, nie ma dla Polaka nic świętszego i wspanialszego niż zrobić coś tak, jak to robi się na Zachodzie. Ale zarazem nie ma nic bardziej kompromitującego niż zrobić to nieudolnie. Udana kopia Zachodu to przedmiot najwyższych westchnień, ale nieudana kopia – to najczarniejszy z koszmarów. Balansowanie na tej krawędzi jest trudne i mało komu się udaje. Co więcej, to jest samospełniająca się zła przepowiednia. Tak bardzo chcemy kopiować, że nas to przytłacza i uniemożliwia rozwinięcie własnych skrzydeł. I to właśnie widać w „Make Poland...”. Chłopcy się starają, robią, co mogą, trudno odmówić im zacięcia, ale nieuchronnie widać, że udają, że starają się naśladować coś, co nie jest ich. I gdzie jak gdzie, ale w humorze widać to najlepiej, bo tutaj lekkość jest wszystkim. A nieustanne napięcie przytłacza każdy dowcip. Przeniesienie do Polski zachodnich form nie udaje się oczywiście wtedy, kiedy jest wyłącznie ich powielaniem. Nie zrobi dobrej kopii ten, kto nie myśli o niczym więcej niż o kopii. I tu wkrada się teza ostrożnie optymistyczna: transfery kulturowe mogą się przyjąć, o ile zawierają wkład własny. Muszą dodawać magiczne „coś” od siebie, przekształcać, transponować. „Make Poland…” nie wisi przecież w próżni, nie jest pierwszą próbą przeniesienia tego formatu do Polski. Sięgnijmy do rzeczy dawnych a nieoczywistych: były przecież np. występy Wojciecha Cejrowskiego, który – zanim odleciał w dalekie Ekwadory polityki – starał się robić taki właśnie program po swojemu. Jego przaśność i wulgarność, które przeszły później w rasizm i ogólną nienawiść do wszystkich i wszystkiego, można przecież rozumieć jako lokalny, polski koloryt na amerykańskiej sztancy. Z drugiej strony były też programy – żeby jeszcze trochę odkurzyć minione dekady – choćby Wojciecha Jagielskiego czy Alicji Resich-Modlińskiej, którzy starali się robić po polsku inny fragment late night shows, mianowicie wywiady z gośćmi. Jest to osobne wyzwanie i nieoczywista sztuka, bo taka rozmowa nie jest przecież wywiadem zupełnie na serio. Jest raczej improwizowanym stand-upem rozpisanym na dwa głosy, w którego

konwencję musi umieć wejść tak prowadzący, jak i gość. To się czasem spektakularnie nie udaje, tak jak wtedy, gdy u Stephena Colberta był nieprzystawalnie poważny Cillian Murphy, tudzież, w wersji polskiej, kiedy Jagielski zaprosił Jacka Kaczmarskiego. To ostatnie spotkanie jest naprawdę godne obejrzenia. Jest w nim i groteskowy monolog Jagielskiego o „fińskim wieloboju”, i absurdalna próba wtłoczenia Kaczmarskiego, z całą jego „wschodniością” i słowiańskim bardyzmem, w ramy programu, który polega na opowiadaniu cienkich dowcipów. Czy jest jakiś pozytywny przykład? Jest. „Federacja” Adama Federa, nadawana w Nowa TV. Niby to samo, a jednak nie to samo. I widać to już w pierwszym kadrze: w tle latają świnie ze skrzydłami i Pałace Kultury przerobione na rakiety. Element silnie surrealny wychodzi w pierwszej linii. Co więcej, Feder jest jednym z tych ludzi, którzy wiecznie wyglądają, jakby byli na kacu, co idealnie wpasowuje się w klimat show. „Federacja” bezbłędnie dodaje do anglosaskiej mikstury elementy polskie, patrzy trochę z boku, z lekkością, która nie traktuje własnych żartów całkowicie serio. Widzimy świadomość konwencji, a nie sumienne kopiowanie. Problem ze zrobieniem late night show po polsku jest zasadniczy i wisi na fundamentalnych różnicach kulturowych. Schodzimy tym samym do mrocznego podziemia rzeczy tajemniczych i trudnych do uchwycenia. Na pewno się da i warto poruszyć kwestię pierwszej poprawki do konstytucji, która jest w Stanach (poprawka, nie konstytucja), ale której, cóż, nie ma w Polsce. Druga poprawka, ta o noszeniu broni, jest na tyle święta, że giną w jej imieniu dziesiątki tysięcy ludzi rocznie. Ale pierwsza jest jeszcze świętsza. Gwarantuje ona wolność słowa i prasy i sprawia, że rejestry wolności, granice tego, z czego można się śmiać, są w Stanach postawione znacznie szerzej niż u nas. Polska też jest niby wolnym krajem, ale nie jest to zagwarantowane aktem prawnym tej wagi. Dzięki tej poprawce i tradycji wolności słowa, która za nią stoi, amerykańscy komicy mogą sobie pozwolić na dużo, dużo więcej. Ich polscy epigoni idą pod tym względem na ukos, w sposób, wydawałoby się, niemożliwy. Potrafią nużyć jałowym podgryzaniem polityków

wagi muszej, ale zarazem – jeśli porównać z Amerykanami – to podgryzanie jest najzupełniej grzeczne, delikatne, w kagańcu. Polacy nie zbliżą się nawet do tego, na co pozwalają sobie John Oliver czy Stephen Colbert. Zbliżyć się im nie pozwolą ani prawnicy producenta, ani paragrafy o zniesławieniach, ani wszyscy rodzimi specjaliści od kwestii smaku. Przypomnę tylko, że wyżej wymienieni regularnie śmieją z tego, że prezydent Donald Trump jest gruby, źle wygląda nago, a żona go unika. Trudno sobie wyobrazić tak bezlitosny program w Polsce. Jest i druga strona medalu. To poprawność polityczna, która w Stanach jest traktowana znacznie bardziej serio niż u nas. Jest też znacznie bardziej powszechna, więc nic dziwnego, że niepowstrzymana natura ludzka szuka ujścia poza jej ramy i znajduje je u komików i satyryków właśnie. Pozwala się im na więcej, jak wszystkim błaznom, sowizdrzałom i jurodiwym w historii. W Polsce jest odwrotnie. Polityczną poprawnością nigdy się specjalnie nie przejmujemy, więc nie potrzebujemy odskoczni. A mówiąc precyzyjniej, oczywiście, mamy w Polsce żarty niepoprawne politycznie (nawet dużo za dużo). Ale one są po prostu niepoprawne i tylko takie. Nie ma w nich tego magicznego karnawału, który umieją wygrywać Amerykanie. I który nadaje subtelniejszy sens żartom dosadnym czy jawnie głupim. U nas to, co głupie, jest po prostu głupie. Polski system językowo-pojęciowy, cała nasza tradycja kabaretu, rozumienie ironii i rytmy komizmu są inne niż w Stanach, ale łatwo o tym zapominamy. To jest kolejne niebezpieczeństwo bezmyślnego kopiowania tego, co zobaczymy na Zachodzie. Zapominamy, że to, co tam widzimy, to tylko front-end długich i ciemnych procesów, które sprawiają, że tamten świat działa tak, jak działa. Wydaje się nam, że przeniesienie go do Polski będzie łatwe. Pieczołowicie kopiujemy układ kamer i wygląd studia, ale nie chcemy widzieć, że w Stanach ironia jest dużo bardziej dosłowna od naszej, a polski dowcip znacznie bardziej aluzyjny od amerykańskiego. Ba, nawet suchar, rzecz tak, wydawałoby się, ogólnoludzka, inaczej brzmi na obu brzegach Atlantyku. U nas suchar tylko boli, natomiast Oliver czy Meyers (zwłaszcza ten drugi) umieją grać w tym tajemniczym rejestrze,

w którym suchar śmieszy właśnie swoją nieśmiesznością. Dowcipy nieudane czy przesadzone są najzupełniej celowe, a reakcja na to, co nietrafione, też staje się częścią show. Co to wszystko znaczy? Mam nadzieję, że na tym etapie (książki, życia, Polski) jasne jest już, że nie głoszę, że niemożność importu cudzoziemskich satyr dowodzi gorszości Polski. Dowodzi natomiast, że Polska jest specyficzna. Bowiem wszystko jest specyficzne, każdy jest jakiś i każdy jest skądś. Przyswojenie tej lekcji to już większa połowa tego, czego mogą nas nauczyć komicy z kraju nad Hudson i Missisipi. Inność humoru nie znaczy jednak, że w Polsce nie da się zbudować społeczeństwa obywatelskiego czy ścieżek rowerowych. „Inny” nie znaczy „gorszy”. Znaczy natomiast, że nie ma sensu powielanie kultury kserokopiarką.

Manowce mesjanizmu

P

olski mesjanizm: wszystkiego, co chcecie o nim wiedzieć, ale nie wiecie, że chcecie, dowiecie się z książki młodego krakowskiego filozofa Pawła Rojka pt. „Liturgia dziejów”[5]. A ode mnie dowiecie się teraz, co z tym mesjanizmem jest nie tak i dlaczego nie jest on dobrym pomysłem na dalszy rozwój Polski i świata. Ale dlaczego właściwie mówić dziś o mesjanizmie? Sam ten temat może budzić zdziwienie – i nie przypadkiem. Większość z nas kojarzy go z zakurzonym podręcznikiem do polskiego i rozdziałem o romantyzmie, w którym mesjanizm był zajawką Adama Mickiewicza i paru innych. Wydawałoby się, że nie ma po co do tego wracać, gimnazjum przecież „przeszło, prześniło się dawno, nikt się już nie cieszy z końca godziny”. Ale to nie do końca tak. Mesjanizm to wizja znacznie szersza niż tylko kod romantyków sprzed dwóch stuleci. Jak pisze Rojek, nie da się bez mesjanizmu zrozumieć Jana Pawła II, a nie trzeba chyba dowodzić, jak przemożny wpływ wywarł ten ostatni na naszą polską rzeczywistość. Jest wokół nas dużo więcej mesjanizmu, niż się wydaje. Również dziś, a może nawet szczególnie dziś. Warto mu się przyjrzeć, a „Liturgia dziejów” jest tu znakomitym pretekstem. Na początku jest słowo, czyli na początku jest tytuł. Pełny tytuł książki Rojka to „Liturgia dziejów. Jan Paweł II i polski mesjanizm” i to jest od razu jej główna, podwójna teza. Polski mesjanizm znajduje najpełniejszy i najgłębszy wyraz u Jana Pawła II i na abarot, myśl Jana Pawła II nabiera najszerszego znaczenia dopiero w kontekście polskiego mesjanizmu. Od razu zaznaczam, że bynajmniej nie z tą dubeltową tezą będą się tutaj spierał. Nie twierdzę, że Jan Paweł II i polski mesjanizm nie potrzebują się wzajemnie, twierdzę natomiast, że mesjanizm jako taki jest filozofią niekonstruktywną czy wręcz

groźną. Czym on w ogóle jest? Podtrzymuję słowo: wszystkich jędrnych szczegółów dowiecie się z książki Rojka, bo – słowo pochwały, nim nadejdą gromy – jest ona pomyślana klarownie i napisana jasnościowo. Rojek nie popada w żadne z kuszących grzechów filozofii, nie odpływa w mętności czy niepotrzebne hermetyzmy. To jest ta wspaniała szkoła pisania, która ceni przejrzystą tabelkę, a nie zdanie piętnastokrotnie złożone. Rojek pisze z rozmachem, ale nie odcina się od soków i ciekawostek z życia politycznego i bieżącego. Krótko mówiąc, jest to po prostu dobrze napisana książka. Ale wracając do mesjanizmu. Jest to pewna polsko-katolicka wizja odnowy świata, która ma już długą historię, a która w ostatnich latach przeżywa nowy rozkwit. Detale są obszerne i skomplikowane, istnieją też najróżniejsze warianty i podkombinacje. Rojek wylicza – między innymi – mesjanizm integralny, rodzinny i mesjanizm pracy, dzieli go na millenaryzm, misjonizm i pasjonizm. Jest się czym zajmować. Najogólniejszą definicję Rojek podaje, cytując Józefa Ujejskiego: cztery części składowe, elementy (czytaj: żywioły) idealnego mesjanizmu to „(1) przewidywanie i oczekiwanie wielkiej zmiany, mającej rychło nastąpić; (2) wiara, że ta zmiana doprowadzi ludzkość lub zbliży ją przynajmniej do socjalnej i moralnej doskonałości […]; (3) że dokona się [ta zmiana] za sprawą narodu czy klasy, którym się takie posłannictwo mesjanistyczne, na mocy ich zasług czy cierpienia czy woli Bożej, zapowiada; nadto jeszcze najczęściej (4) przewidywanie i przepowiadanie, że okres mesjanistyczny przyjdzie poprzedzony przez okres katastrofalny”[6]. Tyle definicja. Mam nadzieję, że nie nadużyję teraz prawa mesjanistycznego laika do uproszczeń, jeśli powiem, że kluczową kategorią, jaką proponuje Rojek, jest „królestwo Boże na ziemi”. Sprowadzenie, stworzenie (?) go jest punktem docelowym mesjanizmu, tą doskonałością społeczno-moralną, o której mówi Ujejski. Kiedy ona nastanie, pierzchną troski i cierpienia udręczonej ludzkości. Czym jest królestwo Boże na ziemi? W tym miejscu stajemy przed wysokimi schodami. Z pewnością nie jest ono – to by była zbyt łatwa,

nieuczciwa krytyka – mistycznym bytem, oderwanym od rzeczywistości. Mesjanizm to nie bujanie w obłokach, to nie eskapizm i nie Tebaida. Mesjanizm ma bardzo doczesne, światowe ambicje. Jest w tej opowieści mnóstwo podkreśleń, że nie chodzi o żadne zaświaty, ale jak najbardziej o ziemię – tak, tak – tę ziemię. Widać wyraźnie, że ta tradycja rozkwitała w wieku XIX, a nie w V, czuć flirt z nowoczesnymi ideami, choćby z „Równością, Wolnością i Braterstwem”[7]. Problem w tym, że królestwo Boże na ziemi, rozumiane jako „ziemski ideał społeczny”, jako koncepcja radykalnie chrześcijańska radykalnie wyklucza niechrześcijan. W podwójnym sensie: semantycznym i praktycznym. Po pierwsze, niechrześcijanom będzie bardzo trudno zrozumieć, na czym to królestwo ma w ogóle polegać. Rojek pisze jasno i wyraźnie, a mimo to cały czas ma się poczucie, że główna treść mesjanizmu jest gdzieś między wersami, za szybą, za jakimś szklanym sufitem czy pod szklaną podłogą, pod którą trudno zajrzeć. Mesjanizm jest ideologią tak głęboko chrześcijańską, że wbrew swoim najświętszym założeniom nie może się sprawdzić jako propozycja uniwersalna. Nie da się jego treści wyłożyć niechrześcijanom, nie da się go zrozumieć bez wiary, która elementy niewytłumaczalne rozświetla jako oczywiste. I to jest problem semantyczny. Problem praktyczny jest natomiast taki, że nie bardzo wiadomo, jak mesjanizm miałby wyglądać w praktyce. Można odnieść wrażenie, że mesjańskie wektory prowadzą w sprzecznych kierunkach. Mesjanizm chce być praktyczny i doczesny ze wszystkich sił, chce zmieniać bieżący świat ziemski i społeczny. Ale bardzo trudno jest jego język przełożyć na konkretne zalecenia. Płomień niby jest, ale nie wiadomo, z czego sklecić pochodnię. A jak już się udaje coś przetłumaczyć na język powszechnie dostępnego konkretu, to wypada on dość blado. Czytamy wprost, że „współczesny polski mesjanizm powinien polegać na realizacji katolickiej nauki społecznej”[8]. A więc jednak tylko to? Dużo wysokiego zwodzenia, po czym lądujemy w tym, co znamy skądinąd. I nie chodzi tu nawet o zastrzeżenia do katolickiej nauki społecznej jako takiej (o tym zaraz). Przede wszystkim to jest moment

rozczarowania, trochę jak wtedy, gdy mały chłopiec w wesołym miasteczku wsiada do rakiety, której reklama zapewnia, że „to będzie jak w kosmosie”, po czym okazuje się, że cały ten kosmos sprowadza się do tego, że na telewizorku wyświetlają się „Wojownicze żółwie ninja”. Co więcej, katolicka nauka społeczna jako taka to jedno, a jej polska praktyka to drugie. W polskich realiach lubi się ona bowiem redukować do antykobiecych praw i lęku przed postępem. A więc jutrzenka swobody, słońce zbawienia... a gdy ono wzejdzie, dostajemy władzę w ręce biskupów plus zamiłowanie do nieszczęść. Im dokładniej pytamy, tym bardziej się okazuje, że tak właśnie wygląda mesjanizm na poziomie konkretnych polityk. Ten problem krąży nad „Liturgią dziejów” i pod tym względem nie jest dobrze. Nie jest dobrze, a nawet jest zupełnie źle, bo mesjanizm ma tę nieuchronną właściwość, że lokuje nas na kursie i ścieżce do wspomnianego „okresu katastrofalnego”. Co sam zresztą śmiało przyznaje. Wróćmy do słów Ujejskiego. Elementem mesjanizmu jest dla niego „przewidywanie i przepowiadanie, że okres mesjanistyczny przyjdzie poprzedzony przez okres katastrofalny”[9]. To niewątpliwie niepokoi. Pamiętajmy bowiem, że idee mają konsekwencje, a wiara w dziejową konieczność katastrof, nawet jeśli nieco abstrakcyjna, będzie powoli ściekać w praktykę i budzić oczekiwanie na te katastrofy. A skoro one muszą nadejść, to po co właściwie się starać im zapobiegać? Skoro okres katastrofalny jest nieuchronny, to po co sprawdzać, czy lotniska rezerwowe w Mińsku i Witebsku są otwarte, po co dbać, żeby opona w prezydenckiej limuzynie była wymieniona na czas? Nie jest oczywiście przypadkiem, że katastrofa w Smoleńsku była mocnym impulsem dla mesjanistów i że „nieoczekiwanie uaktywniła tkwiące głęboko w polskim myśleniu kategorie [mesjanistyczne]”[10]. Z pewnością uaktywniła. Pytanie, czy należy się z tego cieszyć. Trudno w imię tych abstrakcji rezygnować ze zdroworozsądkowopragmatycznej logiki, wedle której „kategorie myślenia” powinny służyć raczej zapobieganiu katastrofom, a nie ich przepowiadaniu. W tym znaczeniu mesjanizm wydaje mi się po prostu groźny. Jeżeli

droga do królestwa Bożego prowadzi przez kolejne Smoleński, Szczekociny i nożowników na scenie WOŚP, to z takiego królestwa może i bezpieczniej być wykluczonym. *** Wiara w dobroczynne skutki okresu katastrofalnego jest złowieszcza, ale nie bierze się znikąd. Bierze się z przekonania o twórczej mocy cierpienia, co wymaga jeszcze szerszej krytyki. Mesjanizm opiera się bowiem na założeniu, że cierpienie jest żywiołem konstruktywnym, siłą pozytywną i twórczą, jak również nieuchronną w procesie postępu i budowania lepszego świata dla lepszego człowieka. Droga wzwyż prowadzi przez ból, cierpienie i nieszczęście, nie da się bez nich obejść, ba, obchodzić ich nie należy. Ale na szczęście tutaj mylą się solidarnie i Rojek, i Jan Paweł II. Nie jest oczywiście prawdą, że w cierpieniu nie da się doszukać żadnych pozytywnych stron. Trudno zaprzeczyć, że cierpienie uczy pokory, wrażliwości na krzywdę innych i dalej, że pozwala nam dostrzec, że świat nie jest wcale takim miłym i różowym miejscem, jak to się niektórym wydaje. Ale czy to sprawia, że waga się przechyla i że cierpienie uznajemy za wypadkowo dobre? Nie. Nie ma wątpliwości, że elementy destruktywne zdecydowanie w nim przeważają i czego byśmy się nie doszukali po stronie plusów, w ostatecznym rachunku cierpienie i tak jest zawsze złe, a każde zmniejszenie jego ilości w świecie – jest dobre. Mesjanistyczna pochwała cierpienia rozbija się o ten sam problem logiczny, o który potknęliśmy się wcześniej: jest bardzo trudna nie tylko do przyjęcia, ale w ogóle do zrozumienia dla kogokolwiek poza wąskim trzonem głębokiej wiary. Jeżeli Rojek pisze, że „według papieża [cierpienie] nie musi być karą za grzechy, lecz może być udziałem w kapłańskiej misji Chrystusa”[11], to pierwsza część zdania jest błędna, a druga totalnie hermetyczna. Po pierwsze, w większości wypadków cierpienie nie jest karą za cokolwiek, ani za grzechy, ani za błędy, moralne czy taktyczne, ani za nic innego. Najczęściej jest po

prostu ślepym trafem, wyrokiem maszyny losującej ciemnego, irracjonalnego świata. Po drugie, na czym właściwie ma polegać współudział – poprzez cierpienie – w kapłańskiej misji Chrystusa? Mniemam, że nie rozumie tego większość chrześcijan, a co dopiero mają powiedzieć niechrześcijanie? Niechrześcijanin po prostu nie wie, co zrobić z takim stwierdzeniem, może najwyżej je przeczytać, kiwnąć głową, po czym zostanie sam ze swoim cierpieniem. Ono nie zmniejszy się o jotę w wyniku wygłoszenia tej formuły. A intencja mesjanistów jest przecież klarowna: to ma działać dla wszystkich. Tylko że nie działa. Większość ludzkości pozostaje tu za burtą. Najlepiej to widać tam, gdzie Rojek cytuje przemówienie Jana Pawła II z audiencji generalnej w 1983 roku: „W planie Bożym każdy ból jest bólem rodzenia, przyczyniającym się do narodzin nowej ludzkości. […] Chrystus […] uczynił z niego świadectwo miłości i twórczy akt w budowaniu lepszego świata”[12]. Rojek komentuje to następująco: „Okazuje się, że przyjęcie cierpienia wraz z Chrystusem przyczynia się do budowy królestwa Bożego na ziemi. Cierpienie daje okazję ludziom do okazywania sobie pomocy i budowania cywilizacji miłości, przygotowuje wiernych do życia w tym królestwie”[13]. Każde z tych stwierdzeń jest fałszywe. I warto to pokazać punkt po punkcie. Mit: Każdy ból jest bólem rodzenia, przyczyniającym się do narodzin nowej ludzkości. Prawda: Nie każdy ból jest bólem rodzenia. Z miażdżącej większości bólów nie rodzi się nic. Owszem, niektóre rodzaje cierpienia faktycznie wiążą się z tym, że coś nowego powstaje, tworzy się lub rodzi. Poród człowieka jest najbardziej oczywistym przykładem. Wydaje się jednak, że nasze ludzkie myślenie zostało strasznie skażone tą biologiczną osobliwością, że wydanie na świat nowego osobnika naszego gatunku jest doświadczeniem bolesnym. A jesteśmy przecież pod tym względem w głębokiej mniejszości. Dla ogromnej większości istot żywych rozmnażanie się nie jest niczym nieprzyjemnym: sosna nie płacze, gdy sadzonka kiełkuje, a mamy żółwicy nie boli, gdy żółwięta

wykluwają się z jaj. U nas, ludzi, jest oczywiście inaczej, poród jest trudny i bolesny, co nas popchnęło do wiary w tę dziwaczną metaforę o „bólach rodzenia”. Nie odzwierciedla ona jednak żadnej ogólnej prawdy o świecie, a jedynie bardzo wyjątkowe skojarzenie, związane z biologią naszego gatunku. Co więcej i przede wszystkim, koszmarnie nieuzasadniony, nieuprawniony i w ogóle głęboko nie na miejscu jest wielki kwantyfikator, którego użył papież, stwierdzając, że każdy ból jest bólem rodzenia. Są przecież cierpienia, z których nic się nie rodzi i z których żadne dobro ani w ogóle nic nowego nie powstaje. I to jest ogromna większość. Stwierdzenie, że „każdy ból jest bólem rodzenia”, jest tak uderzająco fałszywe, że aż trudno pojąć, jak można to w ogóle na serio powiedzieć. Przecież twierdzić, że każdy ból jest bólem rodzenia, to twierdzić, że każde cierpienie coś tworzy. Jan Paweł II niestety nie żyje, więc może ktoś inny wyjaśni za niego, co nowego i co dobrego (sprawa jest poważna, więc przykład też niech będzie poważny) urodziło się z bólu żydowskich matek zabitych razem z dziećmi w komorach gazowych Oświęcimia? Przecież jeśli każdy ból miałby być bólem rodzenia, to ten też. A więc co, co konkretnie się wtedy urodziło, jakie dobro, jakie w ogóle cokolwiek? Czekam na odpowiedzi na lądzie, wodzie i w powietrzu, drogą tradycyjną lub mailową. Co rodzi się z cierpień zapomnianego staruszka umierającego na raka? Co dobrego z tego wynika, co się tworzy, co nowego powstaje? A przypominam, że nie jesteśmy sami na tej planecie, więc nie wypada się w tej rozmowie ograniczać do ludzi. Zanim przeczytacie do końca to zdanie, tysiące zwierząt zostaną zgładzone w rzeźniach, miliony zostaną zjedzone na wolności przez drapieżniki, umrą z głodu i chorób. Co nowego się z tego tworzy, co się rodzi, co w ogóle wynika, poza kolejnym obrotem biologicznej machiny? Nic nie wynika. I to jest właśnie prawdziwa treść cierpienia: radykalny bezsens, czysta negatywność. Jeżeli policzyć, to cierpieniem twórczym jest może jedno cierpienie na bilion, a cała reszta, otchłanna większość cierpień, jest taka właśnie: bezużyteczna, bezpłodna, bezsensowna.

Mit: Cierpienie daje okazję ludziom do okazywania sobie pomocy i budowania cywilizacji miłości. Prawda: Daje taką okazję głównie w teorii i na papierze. W praktyce cierpienie zabija instynkty społeczne i proludzkie, niszczy empatię i solidarność. Cierpienie zacieśnia nasze horyzonty działania, zasklepia nas w sobie, zamyka na innych. Człowiek jest tak skonstruowany, że dopiero po zaspokojeniu pewnego minimum potrzeb własnych (w tym potrzeby o nazwie „jako taka wolność od cierpienia”) jest w stanie wyjść poza siebie, nieść pomoc i miłość innym. Poniżej tego minimum jesteśmy pierwsi do wszystkich zbrodni. Kto uważa inaczej, ten nie jest szczery sam ze sobą. Albo i gorzej: ten zaklina rzeczywistość i abstrahuje od faktów. Reasumując, nasze pierwsze zadanie to stworzyć człowiekowi warunki do tego, żeby miał okazję być dobrym, a nie te warunki celowo pogarszać, żeby dać mu okazję się wykazać. W mesjanizmie jest niestety obecna raczej ta druga tendencja. Co więcej, z tak rozumianą „cywilizacją miłości” jest coś fundamentalnie nie tak. Jeżeli ona nie umie wzrosnąć sama z siebie, bez „okazji”, jaką daje cierpienie, jeżeli droga do niej prowadzi zawsze przez nieszczęście czy inny okres katastrofalny, to nie jest wcale oczywiste, czy powinniśmy ku niej iść. Co więcej, taka cywilizacja miłości jest strasznie reaktywna. Nie jest bowiem tworzona sama dla siebie, ale dopiero w odpowiedzi na ziemskie cierpienia i poprzez nie. Czy byłaby w ogóle potrzebna, gdyby tych cierpień jakimś trafem nie było? Czy jest w ogóle celem samym w sobie? Parafrazując słowa Catherine Durant z 13 odcinka 2 sezonu „House of Cards”, przecież „mieliśmy być ludźmi po to, by zająć się tworzeniem, a nie ciągłym gaszeniem pożarów i naprawianiem szkód”. Mit: Chrystus […] uczynił z [bólu] twórczy akt w budowaniu lepszego świata. Prawda: Nie uczynił. Może próbował, ale się nie udało. Tak przed Chrystusem, w Chrystusie i po Chrystusie, cierpienie jest netto destruktywne. Jeżeli są w nim jakieś plusy dodatnie, to zawsze toną w ciemnej otchłani bólu, który nic poza sobą nie widzi, odciąga od

wszelkiego życia, nie zostawia miejsca na nikogo i nic innego, na żadną sprawczość, żadne działanie. Wypadkowa cierpienia jest zawsze negatywna i niczego się nie zbuduje, promując je. A już na pewno nie zbuduje się lepszego świata. Mit: [Cierpienie] przygotowuje wiernych do życia w tym królestwie [Bożym na ziemi]. Prawda: Jak powiedziałem wyżej, to jest bardzo niepokojące podejście. Bo dlaczego właściwie do królestwa Bożego mamy się przygotowywać poprzez cierpienie? Jak w ogóle wygląda to królestwo, jeżeli każą nam się do niego przygotowywać jak na wojnę? Jeżeli przygrywką do królestwa Bożego na ziemi są Szczekociny, Smoleński i inne apokalipsy, to jak będzie wyglądać rzecz główna? Do szczęścia i miłości nie musimy się na ogół przygotowywać, cierpiąc i zaciskając zęby. *** Naturalnym losem idei jest, że degenerują się w praktyce, a pierwsze na odstrzał idą elementy mętne. Jeżeli obiektywna treść mesjanizmu wyraża się w społecznej nauce Kościoła i wierze w okres katastrofalny, a wszystko ponad to jest enigmatyczne i dostępne dla wybranych, to nie ma się co dziwić, że mesjanistyczna praktyka będzie się wyrażać w pochwale dla wszechwładzy episkopatu i mistyki smoleńskiej. To spore rozczarowanie, ale nie takie znów zaskoczenie. Ale jest i prawdziwa niespodzianka. Otóż laik, który nie zna powiązań, koneksji środowiskowych i realiów politycznych, może odnieść pierwsze wrażenie, że mesjanistyczne królestwo Boże na ziemi niewiele się różni od świata zdrowej skandynawskiej socjaldemokracji. Wspomniałem już wcześniej, że mesjanizm blisko flirtuje z „ideami znanymi skądinąd”, i to jest właśnie ten punkt. Na pierwszy rzut oka królestwo Boże na ziemi może wyglądać jak całkiem miły dla oka świat, w którym wszystkim jest dobrze, szpitale i przedszkola są wspaniałe i bezpłatne,

wszędzie dojedziemy wygodnym pociągiem, a Puszcza Białowieska stoi, jak stała. Mesjanizm nie zgłasza chyba obiekcji wobec niczego z wymienionych. Czy królestwo Boże na ziemi nie okazuje się więc zaskakująco zbieżne z deklaracjami programowymi umiarkowanego postępu w granicach prawa? Ta myśl jest zarazem zupełnie absurdalna, jak i absurdalnie trafna. Są miejsca, w których tradycja mesjanistyczna i lewicowoprogresywna okazują się zaskakująco zbieżne. Przeczytamy bowiem u Rojka o bliskości między ideałami pracy organicznej a mesjanistami różnych maści, czy o postaci Stanisława Szczepanowskiego (1846– 1900), który był „najważniejszą figurą neomesjanizmu, a także jednym z pionierów industrializacji w Galicji, budował kolej w Kołomyi […] [i] prowadził ożywioną działalność społeczną i polityczną”[14]. Albo o Kazimierzu Odrzywolskim (1860–1900), który „zakładał fabryki […], budował osiedla robotnicze i szkoły ludowe, wydawał popularne książki historyczne i organizował wykłady mesjanistów”[15]. Ideały mesjanizmu i ideały elektryfikacji okazują się mieć ku sobie. A jeszcze bliżej bywają w XX wieku. Analizując przemówienie Jana Pawła II o budowie kościoła w Nowej Hucie w latach 60., Rojek nie cofa się przed konkluzją, że papież „potężnym gestem włączał […] peerelowską industrializację do dzieła budowy królestwa Bożego na ziemi”[16]. I dalej, jeszcze ciekawiej: „gest [Jana Pawła II] można porównać chyba tylko z propozycją zapomnianego emigracyjnego mesjanisty Bogdana Wielkopolskiego, by po zwycięstwie nad komunistami postawić na szczycie Pałacu Kultury i Nauki im. Józefa Stalina w Warszawie posąg Najświętszej Maryi Panny”. Niewątpliwie potężne gesty, ale warto wrócić z tych obłoków na ziemię. Zarysowany wcześniej obrazek nieskażonej przyrody i bezpłatnych przedszkoli jest (jak to zwykle w Polsce) Skandynawią skopiowaną przez kserokopiarkę, a więc odwzorowaniem powierzchni przy pominięciu istoty. Różnica między królestwem Bożym na ziemi a światem postępu jest oczywiście taka, że postęp woła o emancypację, a mesjanizm nic o żadnej emancypacji – kobiet, mniejszości, wszystkich nieuprzywilejowanych – nie mówi. Mesjaniści

obruszyliby się pewnie, wołając, że jak najbardziej mówi, więcej, może by nawet powiedzieli, że cały mesjanizm to nic innego, jak jedna wielka emancypacja. Tak jednak oczywiście nie jest, bo rezerwuje on podmiotowość dla wąsko wybranych i głęboko wierzących, a więc tych, którzy już w punkcie wyjścia są uprzywilejowani. A nawet i dla nich sens tej podmiotowości jest – jak starałem się pokazać – dość ulotny. Całej reszcie mesjanizm ma do zaoferowania wielkie nic, czyli zwykłe, odgórne poklepywanie po ramieniu. Emancypacja zaś, zgodnie z rzymskim źródłosłowem, oznacza uwolnienie się spod władzy czyjejś ręki. Jeśli jednak ktoś naprawdę zgadza się, bym się wyemancypował, to zgadza się nie tylko na to, że wezmę odpowiedzialność za swój los i swoją opowieść, ale też godzi się z tym, że moje decyzje, kroki i dalszy rozwój prędzej czy później wydadzą mu się nielogiczne, błędne, szkodliwe czy absurdalne. W szczególności musi on zaakceptować, że ja się być może obrócę przeciwko niemu. I nie ma prawdziwego wsparcia dla emancypacji bez takiej zgody udzielonej zawczasu. Chciałoby się napisać, że udzielonej z góry, ale właśnie o to chodzi, że nie z góry. Tego wszystkiego próżno szukać w mesjanizmie. Tak w teorii, jak i w praktyce. Sięgając po oczywisty przykład: jasne jest, że w przyjemnym dla wszystkich, niepokalanym świecie skandynawskopodobnym pigułki EllaOne będą dostępne bez recepty, a może nawet z refundacją. A w królestwie Bożym na ziemi? Zgaduję, że będą zdelegalizowane jako grzech śmiertelny. *** Pod koniec „Liturgii dziejów” mieszają się (harmonijnie) rozważania geopolityczne i religijne. W opowieści mesjanistów polski rok 1989 jest, rzecz jasna, wyjściem z dyktatury, ale zarazem wejściem na ścieżkę ku „zachodniemu liberalizmowi”, a przede wszystkim porzuceniem trzeciej drogi, drogi do królestwa Bożego na ziemi oczywiście. Mesjaniści ubolewają, że po 1989 roku Polki i Polacy

radośnie i bez namysłu wskoczyli na ścieżkę liberalną, machnąwszy ręką na ścieżkę chrześcijańską. Rojek argumentuje, że pokazywał ją wtedy Jan Paweł II, tyle że właśnie w okolicach 1989 roku Polacy przestali go słuchać. W tym tkwi głębszy sens „skremówkowania” papieża za życia. Po to właśnie rozniecono szaleństwo jego kultu w latach 90. i w latach powyżej zera, żeby się ogłuszyć i móc przestać go słuchać. Rojek mocno podkreśla paradoks: papież przestał być słuchany właśnie wtedy, gdy historia otworzyła okna i pojawiła się realna możliwość, by Polskę urządzić bardziej po katolicku. Rojek przytacza mocne wypowiedzi Jana Pawła II z lat 90., kiedy ten z rozgoryczeniem stwierdzał, że stał się w Polsce persona non grata. Ironia względności, ale też sedno koncepcji „zabiliśmy proroka” wysuniętej kiedyś przez środowisko Klubu Jagiellońskiego. Trudno uniknąć refleksji, że – przy wskazanych rozbieżnościach – jest to znów zaskakująco analogiczne do żalu młodej polskiej lewicy, że w 1989 roku bezmyślnie skreślono wszystkie inne wizje niż najtrywialniejsze skopiowanie zachodniego neoliberalizmu. Mesjanistom nie w smak liberalizm, czyli sekularyzacja, in vitro i małżeństwa dla wszystkich. Młodej lewicy z kolei nie w smak neoliberalizm, czyli kapitalizm prawem wilka, rozdęte nierówności i rejterada państwa z Polski powiatowej. Obie strony łączy jednak rozczarowanie tym, co stało się po roku 1989, łączy je zawód tą bezmyślnością, z jaką nasz kraj potoczył się w XXI stulecie. Obie strony boli po prostu stracona szansa, tchórzostwo przed drogą bardziej twórczą i własną. W samym zakończeniu książki widać jeszcze inny problem z mesjanizmem, problem już nie tyle z jego treścią, ale bardziej z jego statusem w polskim pejzażu idei. Rojek stawia bowiem sprawę jako „mesjanizm albo nic”. Przyjmuje, że mesjanizm jest jedynym możliwym polskim wkładem do ogólnoświatowej kultury. To wyraźnie przebija z tego tekstu: albo Polska poniesie w świat płomień katolicyzmu i będzie awangardą królestwa Bożego na ziemi, albo… będzie niczym. Będzie nędzną kopią nie wiadomo czego, wątpliwą krzyżówką dwóch światów, ani wystarczająco wschodnią, by być ciekawą, ani wystarczającą zachodnią, by być „normalną”.

Nie zgadzam się, oczywiście, z konkluzją, że mesjanizm jest jedynym, co Polska może dać światu. Tak jak nie zgadzam się, że metafizyka jest niepotrzebna i przeterminowana. Przeciwnie – jest niezbędna i jestem jej wielkim krzewicielem, czego dowiecie się najdalej z moich kolejnych książek. Tak jak jednak metafizyka nie polega i nie może polegać na cierpieniu i autodeprecjacji, tak polskość nie może się dać zamknąć w oczekiwaniu na kolejny „okres katastrofalny”. To jest właśnie kluczowe pytanie dla nas: jak wymyśleć polskość na nowo, jak wypełnić Polskę nowoczesną treścią (mówiąc Lederem i Sową), unikając zarazem taniej „ponowoczesnej nostalgii” (mówiąc Rojkiem)? Ten dojmujący wszystko-albo-niczyzm mesjanizmu ma wymiar nie tylko polityczny, ale i religijny. Rojek kończy książkę ładnym obrazem, przywołując odjazd kamery w zakończeniu „Nostalgii” Andrieja Tarkowskiego: „Bohater filmu siedzi z psem na progu wiejskiej chaty. Kadr powoli się rozszerza i dostrzegamy, że chata wraz z okolicą znajduje się w otoczeniu olbrzymich, postrzępionych ścian gotyckiej świątyni”[17]. I od razu proponowana interpretacja Rojka: „Ten poruszający obraz jest jednak dwuznaczny, nie wiadomo bowiem, czy żyjemy wśród opuszczonych ruin, czy raczej na porzuconej budowie. Sądzę, że te dwie interpretacje doskonale oddają różnicę między apokaliptyzmem a mesjanizmem. Chrześcijaństwo zbudowało kiedyś w Europie wspaniałą cywilizację, po której dziś zostały tylko niezrozumiałe ściany. Jedni uważają, że są to ruiny wskazujące na nieuchronne niepowodzenie każdej próby przemienienia świata doczesnego według zasad chrześcijaństwa, drudzy sądzą natomiast, że są to raczej resztki niedokończonej budowli, wskazujące na małoduszność zniechęconych niepowodzeniami robotników. Ci pierwsi uważają, że chrześcijanie nie powinni zakorzeniać wszystkiego w doczesności, lecz żyć apokaliptyczną nadzieją na odmianę wszystkiego poza czasem. Ci drudzy wierzą, że mają realizować pewną misję w doczesności – przemieniać rzeczywistość, czynić ją bardziej boską i bardziej ludzką”[18]. I świetnie: wiemy, na czym stoimy (choć nie wiemy, czy na budowie, czy na ruinach). Na końcu książki Rojek stwierdza

oczywiście, że chodzi właśnie o to, żeby wciąż wierzyć, że to jest przedsięwzięcie w budowie, i żeby chrześcijaństwo nie porzucało swoich mesjańskich, doczesnych ambicji w tym świecie. I wskazuje analogię: przypomina programowe ograniczenie się środowiska „Znaku” do „chrześcijańskiego minimalizmu społecznego” w latach powojennych. Opisuje to jako strategiczny odwrót, dokonany „w obliczu dominacji ideologii komunistycznej”[19]. Hipotetyczne porzucenie mesjanizmu dzisiaj, czyli porzucenie przez chrześcijan ambicji przekształcania świata na swoją modłę i skupienie się na eskapistyczno-apokaliptycznym rozumieniu religii (wedle modelu „wszystko przemieni się dopiero u końca czasów”), byłoby dla niego manewrem podobnym, ale w o wiele większej skali i odpowiednio trudniejszym do wybaczenia, bo dokonanym w „nieporównanie bardziej sprzyjających [chrześcijaństwu] warunkach”. Książka Rojka jest wołaniem, że tego właśnie chrześcijaństwo robić broń Boże nie powinno. Ale właśnie: powinno! Trzeba wyjść poza tę alternatywę, że albo polsko-katolicki mesjanizm, albo pustka, martwy świat i „zanik widzialnego chrześcijaństwa”[20]. Nie jest bowiem prawdą, że „religia […] jeśli nie jest wszystkim, jest niczym”. Proponuję pociągnąć dalej tę metaforę budowy: jeżeli mówimy o projekcie tej skali, to trzeba pamiętać, że przestrzeń publiczna, w której taki kosmiczny gmach ma być budowany, jest dobrem wspólnym. Potrzebna jest więc demokratyczna zgoda na taką przebudowę... a sądzę, że większość z nas wcale nie chce projektu aż tak radykalnego. Jakże zresztą ma być inaczej, skoro w latach 90. dzielnie przeciwstawiliśmy się na tym froncie samemu Janowi Pawłowi II? Cieszę się, że mamy w sobie ten opór, bo przekształcanie świata na mesjanistyczną modłę – jak się starałem pokazać – niesie ze sobą więcej zagrożeń niż nadziei. Zamykam więc „Liturgię dziejów” z wnioskiem dokładnie odwrotnym niż przesłanie autora. Z korzyścią dla Polski i świata byłby nie przyrost, ale właśnie redukcja pierwiastków mesjanistycznych w chrześcijaństwie. Na ewentualne zbawienie i odnowę u końca czasów można by wtedy oczekiwać spokojniej, a naprawę świata doczesnego oddać tymczasem tym, którzy nie

wierzą ani w okresy katastrofalne, ani w uszlachetniającą moc cierpienia.

Bez Jacka

Lecz nawet, gdy mnie diabli wezmą, Poświadczy świętych figur rząd, Że jeden garbus karku nie zgiął. „Quasimodo”

C

zuję, jak blednie moja twarz błazeńska, właśniem przeczytał o stracie Smoleńska, ale gdzie Smoleńsk, gdzie Kraków?” – śpiewał przed laty Stańczyk-Gintrowski w piosence tria KaczmarskiGintrowski-Łapiński. Prorocze słowa o katastrofie smoleńskiej? Prorocze o tyle, że losy bardów lubią splatać się z losami Polski. Dzień śmierci Kaczmarskiego (10 kwietnia 2004 roku) przepowiadał, jak na polskiego poetę przystało, ważkie dla kraju zdarzenia, a jego grób (kwatera C31-I-17) i pomnik ofiar katastrofy smoleńskiej niemalże ze sobą sąsiadują na warszawskich Powązkach Wojskowych. Śmierć Zbigniewa Łapińskiego, 2 kwietnia 2018 roku, wypadła w 13. rocznicę śmierci Jana Pawła II, a jeśli komuś mało, to zauważę jeszcze, że Łapiński umarł w Wielki Poniedziałek, a Kaczmarski – w Wielką Sobotę. Tyle numerologii. Co zostało z twórczości Kaczmarskiego? Na szczęście nie tylko „Mury”. Sytuacja jest przyjemnie skomplikowana i warto się jej przyjrzeć dokładniej. Losy Jacka Kaczmarskiego ściśle przeplatają się z historią Polski ostatniej ćwiartki XX wieku. Pierwszą i największą sławę poeta zyskał na przełomie lat 70. i 80., w karnawale pierwszej Solidarności i w brzemiennych latach ją poprzedzających. Pozycję symbolu i legendy utrwaliły lata 80., kiedy obecny był w kraju na przemycanych kasetach i falach Radia Wolna Europa. Później przyszły pierwsze, tryumfalne trasy koncertowe po Polsce początku lat 90. A potem sprawa zaczęła się komplikować. Z jednej strony, Kaczmarski już w III

Rzeczpospolitej zyskał sobie nowe grono wiernych słuchaczy, którzy czytali i słuchali wszystkiego, co napisał i zaśpiewał. Z drugiej strony, naturalną koleją rzeczy, spora część, a właściwie większość miłośników opozycyjnej legendy nie słuchała już nowych utworów, zachowując jednak – co bardzo charakterystyczne – sentyment dla jego wcześniejszej twórczości. Nie jest więc prawdą, że Kaczmarski się w wolnej Polsce „skończył”, bo dla wielu dopiero wtedy się zaczął. Ale jest prawdą, że zasięg jego oddziaływania zmalał. Dla wielu Polek i Polaków średniego i starszego pokolenia Kaczmarski żyje jako autor „Obławy” (napisanej w 1974 roku), „Murów” (1978) czy „Naszej klasy” (1983/87), nie istnieje natomiast – i nigdy nie istniał – jako autor „Marcina Lutra” (1991), „Niech” (1995) czy „Przepowiedni Jana Chrzciciela” (napisanej – pozwólmy sobie na datę dzienną – rankiem czasu polskiego, 11 września 2001 roku). Słowem, piosenki napisane po roku 1989 też mają swoich wyznawców, ale jest ich zdecydowanie mniej. Sam zainteresowany miał – jak się wydaje – do tej sytuacji stosunek dość ambiwalentny. Niejednokrotnie podkreślał, że woli mniejsze grono wiernych słuchaczy od odbioru szerszego, ale uwięzionego w filtrze politycznym. Rozumiał też, że rola dawnego barda opozycji jest w wolnym kraju specyficzna, a postać barda jako takiego – dwuznaczna w nowych realiach kulturowych. Rozumiał to i w III RP długo miejsca nie zagrzał. Tak naprawdę nigdy nie wrócił do Polski na dobre: ledwie przeprowadził się nad Wisłę z Monachium, a już wyjechał do Australii, ledwie z Australii wrócił, a już umarł. Przemian w odbiorze jego piosenek nie da się jednak wytłumaczyć wyłącznie długim cieniem opozycjonisty. To nie jest tak, że „nie miał o czym śpiewać, skoro mury już runęły” i że zainteresowanie nim spadło tylko dlatego, że straciła rację bytu „walka”, do której, jakoby, „zagrzewał”. Sytuacja byłaby nudna i oczywista, gdyby taka właśnie była. I nie byłby to żaden temat do opisania. Do odkrycia i przemyślenia jest tu jednak dużo więcej. Uprawiany przez Kaczmarskiego model sztuki, czyli chanson de texte – śpiewana przy akompaniamencie gitary piosenka o ważkich słowach i nieuchronnie egzystencjalnym wymiarze – jest,

z dzisiejszego punktu widzenia, zjawiskiem kultury coraz bardziej „wschodniej”. Co to znaczy? Rzecz jasna, śpiewać pod gitarę można pod każdą długością geograficzną, ale zjawisko „barda”, czyli brodatego mężczyzny z gitarą, który śpiewa o rzeczach posępnych, a przynajmniej poważnych, jest fenomenem typowym dla Europy Środkowej i Wschodniej. Jest to oczywiście fenomen radziecki, gdzie mieliśmy Wysockiego, Okudżawę czy Galicza, polski (Kaczmarski, Gintrowski i inni), czeski (Karel Kryl), a najdalej enerdowski (Wolf Biermann). Jednak na dawnej żelaznej kurtynie to zjawisko się kończy. Są oczywiście bardowie francuscy, Brassens czy Brel, a długa tradycja analogicznej pieśni w języku angielskim została nawet w 2016 roku uhonorowana Nagrodą Nobla dla Dylana. Jest jednak różnica między tymi zachodnimi tradycjami a peerelowskim Kaczmarskim, radzieckim Wysockim czy czechosłowackim Krylem. U tych ostatnich obecny jest ów nieusuwalny ton wschodnioeuropejskiej ponurej powagi, bo „bardyzm” jest z definicji poważny czy lepiej, nie tyle poważny (są przecież mało poważne, a zarazem mało ponure piosenki Kaczmarskiego, takie jak „Jak pierdolę blues”), co niezbywalnie serio. Jest w tych piosenkach pewna zasadnicza i niezmazywalna sieriozność, która odróżnia je od piosenek śpiewanych na Zachodzie. „To moja droga z piekła do piekła” i „Imagine there’s no heaven” to dwa różne światy, mimo że oba są piosenkami i oba są serio. „Wschodniość” uprawianej przez Kaczmarskiego sztuki była względnie przezroczysta tak długo, jak długo Polska była politycznie i kulturowo ukierunkowana właśnie na Wschód. Chciałoby się dodać, że oficjalnie ukierunkowana, ale właśnie nie tylko oficjalnie. Nie wszyscy o tym chcą dzisiaj pamiętać, ale PRL był zwrócony w stronę Rosji nie tylko odgórnym przymusem. Polscy artyści szeroko czerpali z kultury rosyjskiej, studiowano w Moskwie, słuchano Wysockiego, Okudżawy czy Anny German. W tamtych realiach postać „barda” była czymś oczywistym. I dopiero na tle tej oczywistości Kaczmarski wyróżniał się dodatkowym paradoksem. On bowiem uprawiał sztukę wschodnią (co długo było przezroczyste), ale bardzo szybko stał się zarazem człowiekiem „z Zachodu” (co przezroczyste nie było nigdy).

Krzysztof Gajda w swojej kanonicznej biografii podkreśla, że już pod koniec lat 70. Kaczmarski jako student jeździł do Włoch, bywał, widział i zwiedzał. Przede wszystkim jednak całe lata 80. spędził na emigracji, jeżdżąc po świecie z koncertami i pracując w Radiu Wolna Europa. Dla Polaków w kraju był więc „głosem Zachodu” dosłownie i w przenośni. Tę aurę światowości roztaczał też w latach dziewięćdziesiątych, przynajmniej wczesnych. Kiedy dzisiaj spojrzy się na (dostępne na YouTubie) materiały dokumentujące pierwszą po latach polską trasę koncertową w roku 1990, widać wyraźnie, że Kaczmarski jest na nich... jedyną osobą w miarę dobrze ubraną. Emanują z niego nie tylko opary alkoholu, ale też urok zachodniej schludności i profesjonalizmu. Widać ciuchy kupione za zachodnioniemieckie marki w monachijskim sklepie, widać, że był takim ówczesnym Robertem Lewandowskim. Szczególnie na tle publiczności, która wygląda dokładnie tak, jak mogła wyglądać polska publiczność wczesnym a upalnym latem w rok po wyborach kontraktowych, gdy szarość i zbrodnie na modzie były dominantą. Zarazem jednak – i to jest punkt kluczowy – śpiewając z Zachodu, Kaczmarski nie śpiewał przecież o współczesnym Zachodzie. Nie ma w jego piosenkach nic o Madonnie czy Nirvanie, nic o Baader-Meinhof czy reformach epoki Thatcher. Kaczmarski był „Wschodem z Zachodu”, czy inaczej, Wschodem chwilowo autoryzowanym przez Zachód i go udającym, ale udającym tylko trochę. Nie znaczy to bynajmniej, że Kaczmarski współczesnej kultury zachodniej nie znał czy nie śledził. Przeciwnie, wiemy z materiałów biograficznych, że orientował się doskonale, znał, czytał, słuchał, oglądał. Ale nic z tego się nie przedostawało do jego piosenek. Zachodnia współczesność po prostu nie mieściła się w sztuce, którą tworzył. Nie jest to, nawiasem mówiąc, ani przypadek, ani novum w polskiej kulturze. Tradycja polskich emigracji jest długa, bogata i ważna, ale nie jej przegląd mam teraz na myśli, ale konkretną postać: Zbigniewa Herberta. To nie jest połączenie z kosmosu, bo związki Kaczmarskiego i Herberta, tak artystyczne (piosenki do tekstów Herberta i piosenki do niego adresowane), jak i światopoglądowe (obaj, choć na różnych

etapach życia, ubierali przecież w słowa myśli i uczucia kręgów opozycyjnych), są rozległe i subtelne. Tym bardziej warto zauważyć, że Kaczmarski powtarza trajektorię mentalności emigracyjnej Herberta. Zbigniew Herbert, Książę Poetów, Pan Cogito-Podróżnik całym sobą i całą swoją eseistyką opowiadający klasyczną kulturę europejską z założenia i w punkcie wyjścia całkowicie odrzucał współczesność tejże Europy. Cały Herbert jest przecież o tym, jaka kultura zachodnia była, a nie o tym, jaka jest. Jego postawa jest programowo anachroniczna. Polecam tutaj wspaniałą biografię pióra Andrzeja Franaszka, a jako jeden mocny dowód z tekstu – ważną scenę z „Barbarzyńcy w ogrodzie”, w którym na początku „Kamienia z katedry” Herbert wysiada na dworcu w Paryżu (było to 25 maja 1958 roku o godzinie 22.55). Jaką książkę ma pod ręką? „Przewodnik po Europie” wydany we Lwowie w roku 1909! Książkę sprzed pół wieku i dwóch wojen światowych! Jak ochoczo przyznaje sam Herbert: „Pochodziła ona z okresu, kiedy po mieście jeździły omnibusy ciągnione przez trzy białe konie”[21]. To nie jest przypadek. To klucz, który ustawia tonację całości. Świadomy wybór epoki, skierowanie spojrzenia wstecz. Wszedł w tę rolę Herbert, w dwadzieścia lat później wszedł w nią Kaczmarski. Ten złożony, ale netto korzystny dla Kaczmarskiego obraz był perspektywistyczny tylko do 1989 roku. Rodzaj sztuki, oczywisty w zgrzebnych latach 80., przestał taki być w chwili otwarcia Polski na Zachód, w momencie wejścia neoliberalizmu i nowych technologii. Bard i jego pieśni stały się tylko jedną możliwością z wielu, a „wschodniość” Kaczmarskiego przestała być niepostrzeżona, przeciwnie, szybko zaczęła rzucać się w oczy. Stosunek geopolityczny jest jasny: po latach współżycia ze Wschodem Polska mogła wreszcie pójść do łóżka z Zachodem i udowodnić, że to jego zawsze pragnęła i jemu była oddana. Stąd też wszelka „zachodniość” z miejsca stała się fajna i godna naśladowania (przypominam, że mówimy tu o latach 90.). Z drugiej strony, „wschodniość”, wszystko, co kojarzyło się ze światem poradzieckim czy ogólnie z minioną epoką, zostało uznane za niefajne, przaśne, nierozwojowe. Taki właśnie topór zawisł nad całą piosenką bardowską, a Jacek Kaczmarski oberwał przynajmniej jego

obuchem. I nie jest przypadkiem, że późniejszymi kontynuatorami opcji bardowskiej są autorzy tacy jak Jacek Kowalski, zanurzony w sarmatyzmie, czy Leszek Czajkowski, zanurzony w antysemityzmie. Problem nie w tym, że sam Kaczmarski w III RP co najwyżej bywał i że nie zdążył dostroić swojej twórczości do nowych czasów. Chodzi o to, że sama idea takiej piosenki pod gitarę jest do głębokiego aggiornamento, a więc upgrade’u, fundamentalnie niezdolna. Schemat „bard z gitarą i ciężkim tekstem” przestał być czytelny szczególnie dla pokoleń czasów niepodległości, dla ludzi młodych, tych, którzy są mili sercu każdemu artysty. Kilkanaście lat od śmierci Kaczmarskiego to jest już cała epoka. Dość powiedzieć, że umarł on przed wejściem Polski do UE, przed pierwszym PiS-em, przed pojawieniem się mediów społecznościowych i smartfonów, o Netfliksie nie wspominając. Pod tym względem kontakt z jego piosenkami to jest naprawdę rozmowa z innym światem, światem, w którym Heisenberg to tylko nazwisko fizyka, a mem to termin z książki Dawkinsa. Przesunięcia są ogromne i nie da się od nich abstrahować. Dotyczą nie tylko świata, w którym żyjemy, ale też roli twórcy, który się w tym świecie obraca. Na dowód – eksperyment. Weźmy rap. Jest to wzorzec tym razem najzupełniej zachodni, nie jest więc przypadkiem, że Kaczmarski delikatnie a skocznie podkpiwał z niego na swojej ostatniej płycie w 2001 roku. Stawiam tu wszystko przeciwko niczemu, że nie zaczną masowo słuchać Kaczmarskiego ci młodzi ludzie, którzy słuchają na co dzień, dajmy na to, raperów Taco Hemingwaya i Quebonafide. Dlaczego? Oto streszczenie polskiej kultury na motywach obrotów sfer doczesnych. W latach 80. śpiewano piosenkę Gintrowskiego do tekstu Leszka Szarugi: Gdy tak siedzimy nad bimbrem, Ojczyzna nam umiera. Gniją w celach koledzy, Wolno się kręci powielacz.

Lata powyżej zera przyniosły naturalną parodię epoki heroicznego kapitalizmu: Gdy tak siedzimy nad wódką, Ojczyzna nam rozkwita. Gniją w biurach koledzy, Powoli się kręci kapitał. Aż wreszcie rok 2016 i Taco Hemingway: Biodra kręcą się jak wosk I przejmują salon. Różnica jest niezmierzona, estetyczna, ale nie tylko – to jest już zasadnicze przesunięcie wrażliwości. Trudno nie uznać Kaczmarskiego za eksperta od alkoholu, ale jeszcze trudniej jest wyobrazić sobie, by w jego piosence znalazły się przechwałki, że dostał ofertę miliona złotych za udział w reklamie wódki (a to właśnie słyszymy w piosence „Reżyseria: Kubrick” Taco). Nie trzeba też długo szukać, by dowiedzieć się, że życie rodzinne Kaczmarskiego dalekie było od ideału, eufemistycznie ujmując. Ale i tak jest nie do pomyślenia, by padły u niego wersy takie jak: „suko, stać mnie”, jak to ma miejsce w piosence wymienionych wcześniej raperów. Właściwie postawione pytanie o Kaczmarskiego brzmi więc tak: czy jest on artystą anachronicznym? Podobnie jak u Herberta, głęboko ambiwalentny stosunek do współczesności rezonuje w jego twórczości i w jakiejś mierze definiuje ją, a przynajmniej jej odbiór. W pierwszym i trywialnym sensie można oczywiście powiedzieć, że owszem, z dzisiejszego punktu widzenia Kaczmarski jest anachroniczny, a jego piosenki są nieaktualne, bo są po prostu stare. Kaczmarski nie miał szansy opisać ostatniego piętnastolecia, więc siłą rzeczy nie podjeżdża mu Uber, nie podlatuje tania linia lotnicza, a jego wersy nie są puste jak materac Airbnb. Zamach na WTC („kształt twój niemal nieuchwytny, żarzy się obrysem mroku”) i Polska

w przedsionku Unii Europejskiej („zgrzytnie orzeł w godle, ja w tym kraju mam się podle”) to ostatnie wydarzenia, do jakich mógł się odnieść. Reszta zmartwień, tych, które dzisiaj wydają się nam tak palące, już go nie dosięgnęła. I to bardzo go od nas oddala, bo „jakiż z ciebie partner dla nas, żywych, niezakończonych, więc jeszcze wszechmocnych?” Żeby zrozumieć Kaczmarskiego, trzeba jednak zrozumieć, że nawet gdyby żył do dziś, to i tak by nie śpiewał o bieżączce współczesnej kultury. Nie znajdziemy w jego piosenkach Franka Underwooda czy pastiszu Beyoncé przede wszystkim dlatego, że umarł na długo przed tym, jak „House of Cards” wszedł na ekrany laptopów, a KnowlesCarter na światowe sceny. Jednak gdyby żył, to i tak nie odwoływałby się do seriali ani do muzyki, którą uznałby za „komercyjną”. Był bowiem artystą anachronicznym z wyboru i założenia. Sam siebie tak zresztą określał. Jego twórczość i sposób odwoływania się do kultury od samego początku były zawsze o krok wstecz (celowy!) wobec tego, co aktualnie było dostępne. Kaczmarski reprezentował „stary świat”, w którym nawiązania kulturowe robiło się do obrazów Boscha, pieśni Villona i filmów Tarkowskiego. To jest dla Kaczmarskiego niezwykle charakterystyczne. Jego piosenki, owszem, są naładowane po brzegi nawiązaniami i aluzjami, ale nigdy do kultury bieżącej, a już przenigdy do popularnej. Zawsze jest to kultura choć trochę „dawna” i „wyższa”, wzięta z czasów, kiedy podział na wyższą i niższą miał jeszcze jakiś sens. Kompletnie nieobecny jest u Kaczmarskiego pierwiastek postmodernizmu, który tyle znaczy dzisiaj. Kaczmarski uwielbiał tradycyjnie rozumiane pastisze i parafrazy, ale nie ma u niego tej ultranowoczesnej skłonności do miksowania wszystkiego ze wszystkim. Ironia, śmieszkowanie, trolling, od których aż kipi kultura współczesna, są mu najzupełniej obce. Kaczmarski jest antypodą Jasia Kapeli i nawet gdy stara się udawać rzeczony rap lub śpiewać o postmodernizmie, to nie ma to z rapem czy postmodernizmem wiele wspólnego. On twardo stoi po stronie swoiście rozumianego decorum, które z dzisiejszej perspektywy wydaje się coraz bardziej arbitralne. Wszystko to składa się na złożony obraz, który ukazuje nam Jacka Kaczmarskiego jako artystę wielokrotnie paradoksalnego. Dla tych,

którzy pamiętają schyłek PRL-u, jest on sentymentem do własnej młodości, a to uczucie nie zniknie przecież, dopóki żyje pokolenie. Dla ludzi z szerokiego (acz coraz starszego) przedziału wiekowego pamięć i szacunek dla Kaczmarskiego są ogromne i niezmienne. Ten artysta wciąż potrafi łączyć, tak jak łączył za życia, czego niebanalnym przykładem jest artykuł wspomnieniowy na dziesięciolecie śmierci napisany wspólnie przez braci Jacka i Jarosława Kurskich, chyba najbardziej politycznie poróżnione rodzeństwo w Polsce. Rzecz jasna, potrafi też żywiołowo dzielić. „Mury” były jedną z najczęściej śpiewanych piosenek na marszach KOD-u, kłótnie o to, kto ma do nich moralne prawo, były na porządku dziennym, a moim nieskrywanym marzeniem jest zobaczyć kiedyś dwie demonstracje, które zaśpiewają „Mury” przeciwko sobie wzajemnie. Może się zresztą doczekam, bo już się kiedyś zdarzyło, że marsz środowisk prawicowych epatował redakcję „Gazety Wyborczej” „Murami” śpiewanymi z ulicy, na co wspomniany Jarosław Kurski, wicenaczelny „GW”, odpowiedział… pełną mocą „Zbroi”, puszczonej przez potężne głośniki „Agory”. Jedni sięgają więc po tę twórczość, bo chcą wzmocnić swój polityczny przekaz pseudodowodem, że „gdyby Kaczmarski żył, to na pewno byłby po naszej stronie”. Z kolei młodzi artyści sięgają po niego, szukając kogoś, od kogo warto się odbić. Odbywają się coraz to nowe koncerty i festiwale poświęcone Kaczmarskiemu, wychodzą nowe wydania jego poezji i prozy, książki o nim i wciąż nowe kombinacje starych nagrań. Zespoły takie jak Habakuk czy Strachy na Lachy wydają własne aranżacje jego piosenek, istnieje też zjawisko szczególne, są mianowicie zespoły i wykonawcy, którzy specjalizują się wyłącznie lub niemal wyłącznie w repertuarze Jacka Kaczmarskiego. Wszyscy oni regularnie występują i mają swoją publiczność. Słowem, trudno uznać Kaczmarskiego za artystę zapomnianego. Nie mówiąc już o tym, że rządy PiS-u przyniosły mu uhonorowanie, zdawałoby się, ostateczne, w postaci nazwanej na jego cześć ulicy w warszawskim Mordorze. Nie jest jednak oczywiste, czy przecinana wstęga i akademia ku czci ucieszyłyby twórcę, dla którego naturalnym środowiskiem były drugie obiegi, kluby studenckie, quasi-konspiracyjne koncerty

i szmuglowane kasety. W końcu artysta, a zwłaszcza artysta opozycyjny, umiera dwa razy: najpierw gdy umiera naprawdę, a potem, kiedy jego imieniem nazywają ulicę. Dzieje się tak szczególnie w Polsce, kraju, który przyzwyczaił nas do tego, że jeśli coś ma być „żywe” i „naprawdę”, to musi przychodzić z dołu i ze sprzeciwu. Przeciwko władzy, a przynajmniej przeciwko mainstreamowi. Dzisiejszy problem z Kaczmarskim jest bowiem kapitalną ilustracją tego, co Jarosław Kuisz nazywa pokoleniami podległości, a więc sposobu myślenia i funkcjonowania ludzi ukształtowanych w realiach kraju niesuwerennego, czyli w Polsce ostatniej ćwierci tysiąclecia. Spora część sceptycyzmu i obojętności wobec Kaczmarskiego to obojętność na tych właśnie gruntach: pokoleniu wychowanemu w Polsce niepodległej Kaczmarski wydawać się może obcy, bo podległy, owładnięty drżeniem politycznym, duchem konspiracji i sprzeciwu, koniecznością zaangażowania, które nie zostawia miejsca ani na czystą metafizykę, ani na czystą codzienność. Ironią losu jest tutaj, że Kaczmarski wybrał sobie rodzaj sztuki, który wtedy pozwalał mu mówić niepodlegle o sprawach globalnych i metafizycznych. Jednak dziś, w optyce młodszych pokoleń, jest on właśnie dowodem podległości. Z tego wszystkiego trudno mu się wyzwolić, bo autor umarł, a proces trwa. Wtłoczenie w ramy podległości widać choćby w tym, że słuchalność Kaczmarskiego jest wyraźnie przechylona ku opcji prawicowo-narodowej. Mówią o tym solidarnie tak fakty i statystyka, jak też wytrwała obserwacja uczestnicząca z kaczmarskich fanzonów. To na wydarzeniach patriotyczno-narodowych jego piosenki rozbrzmiewają częściej niż gdzie indziej, jest on chętniej słuchany przez konserwatystów, a pamięć o nim jest najchętniej kultywowana po tejże stronie sceny. Piosenki Kaczmarskiego regularnie słychać na upamiętniających rocznicę stanu wojennego imprezach w okolicy 13 grudnia, a w 2016 roku można było nawet z tej okazji pójść na – nie zmyślam! – patriotyczny koncert jego piosenek na zamku w Liwie. Co jeszcze ciekawsze, nagranie „Pieśni konfederatów” z tekstem Słowackiego, wykonywanej przez dwóch Jacków, Kaczmarskiego

i Kowalskiego, odtwarzano na miesięcznicach smoleńskich („choćby na smokach wojska latające / nas nie zatrwożą!”). Ba, w grudniu 2015 roku zdarzyło się, że Kaczmarski ubarwiał… galę bokserską ku czci Anny Walentynowicz. Naprawdę tak było: w ramach obchodów 15lecia gdańskiego IPN-u w klubie bokserskim „Ring3city” odbyła się gala boksu, a na niej cztery walki w formule White Collar Boxing, do których pięściarze wychodzili przy akompaniamencie piosenek Kaczmarskiego. W tym kontekście nie jest oczywiście przypadkiem, że jeden z festiwali kaczmarofilskich nosi nazwę „Kaczmarski Underground”. To jest właśnie myślenie pokoleń podległości w rozkwicie: powtarzanie wzorców głębokiej konfrontacji, walki, protestu. Najchętniej politycznego, a jeśli się nie da politycznie, to przeciwko mainstreamowi, przeciwko temu, co oficjalne, odgórne i aktualne. Brzmi to trochę ponuro i zamykająco. Trzeba jednak pamiętać, że z pokoleń podległości będziemy się już tylko wyzwalać, krok po kroku i rok w rok. Stąd też ostatnie słowo jest optymistyczne, tak dla Kaczmarskiego, jak dla innych twórców w podobnej sytuacji. Bo owszem, pamięć szwenda się dzisiaj po różnych drogach. Owszem, Kaczmarski ciągle nie może wyzwolić się z gorsetu solidarnościowca. Owszem, autor „Quasimodo” i Quebonafide to postaci z różnych planet. Trzeba jednak pamiętać, że rzeczy stają się dziś retro dużo szybciej niż kiedykolwiek wcześniej, a naszym dzieciom i wnukom wszystko będzie się wydawało tak samo odległe, czy to będzie gitara schyłkowego PRL-u, czy auto-tune wczesnej Polski niepodległej. Artysta taki jak Kaczmarski, anachroniczny podwójnie i z założenia, będzie oczywiście przegrywał z bieżącą produkcją kulturalną, szczególnie z tą, która jest tylko aktualna. Nic się jednak nie starzeje szybciej niż nowoczesność: sporo z dzisiejszych olśnień całkiem szybko straci swój blask, a Kaczmarskiemu już nic nie ubędzie. Rodzaj sztuki, jaką uprawiał, skazuje go na defensywę na froncie krótkoi średnioterminowym, ale daje zarazem spore szanse wyjść na plus w dalszej perspektywie.

Stonoga jako dzieło sztuki

Czy to kiedykolwiek stanie się stare? jeden z komentarzy pod „Wielką Improwizacją”

25

października 2015 roku, Warszawa. Zbigniew Stonoga jest rozczarowany wynikiem założonego przez siebie KWW Stonoga we właśnie zakończonych wyborach do Sejmu. 42 731 głosów to wynik niemal 20-krotnie niższy niż próg wyborczy, co oznacza koniec marzeń o karierze parlamentarzysty. Nieznany problem techniczny przerywa sfrustrowanemu Stonodze nagranie komentarza dla swoich fanów, ale druga próba, zaczynająca się od słów: „Coś się popsuło i nie było mnie słychać”, przechodzi do historii. Stonoga wygłasza niesamowitą, 256-sekundową odezwę do narodu, w której w najwulgarniejszych słowach obraża wszystkich i wszystko: polityków i wyborców opozycji byłej i obecnej, wszystkich Polaków en masse. Poszczególne sformułowania („To jest dramat, kurwa”, „Nie warto było robić nic”, „Będą wam odbierały smak życia”) wejdą na stałe do potocznego języka polskiego, a sama przemowa doczeka się setek remiksów z podłożoną muzyką od Wojciecha Kilara po Britney Spears i dziesiątków milionów wyświetleń na YouTubie. Dla samego Stonogi będzie to jednak początek końca kariery. W szczytowym momencie znana postać medialna z aspiracjami sejmowymi, człowiek, który odgrażał się, że założy własnego Facebooka, od jesieni 2015 roku będzie się borykał z narastającymi kłopotami prawnymi, z procesami o przywłaszczenie mienia i obrazę majestatu. Nocą z 6 na 7 maja 2017 roku zamkną się za nim bramy aresztu, gdzie przebywa po dziś dzień[22]. Trudno jest opowiedzieć o Stonodze, niełatwo zamknąć go

w słowach, ciężko jest powiedzieć, kim on właściwie jest. Cała jego niezwykłość w tym, że z niebywałą śmiałością przekracza wygodne ramki naszego ułożonego życia. Na pewno jest (był?) biznesmenem, kontrowersyjnym youtuberem, niespełnionym politykiem i spełnionym skandalistą. Kimś pomiędzy Stańczykiem a sowizdrzałem, między Grzegorzem Braunem a detektywem Rutkowskim. Wszystkim i każdym naraz. Miszmaszem, który więcej nam mówi o nas samych, niżbyśmy chcieli przyznać. Żeby było jasne: Zbigniew Stonoga nie jest godny naśladowania. To oczywiste, że mówi rzeczy nienawistne, antysemickie, wulgarne i po prostu straszne. Nie da się jednak Stonogi łatwo skreślić, zapomnieć o nim, wyrzucić poza nawias. Jasne, można powiedzieć, że to wariat, ewenement, który nas, fajnopolaków, nie dotyczy, że to jest jakieś bredzenie z marginesu, które nic o nas nie mówi. Można się obruszać, pytać, po co w ogóle o Stonodze pisać, oburzać się, że nie wypada, że to nie tutaj, że to nie tak. Jest to jednak nieuczciwe. Stonoga jest esencją rozrywki naszego narodu, który wciąż to miksuje, tworzy nowe wersje, ogląda miliony razy. A zarazem trochę się wstydzi przyznać, że ogląda. Ale jak to często bywa, w późniejszych godzinach imprezy, gdy poziom alkoholu w butelce opada, a poziom szczerości rośnie, przełamujemy się i nagle się okazuje, że wszyscy takiego Stonogę świetnie znamy, wszystkie wersje, najdrobniejsze szczegóły. Stonoga jest poniekąd antyfajnopolakiem, jest ucieleśnieniem wszystkich tych rzeczy, które chcielibyśmy od siebie odepchnąć, a które wciąż fascynują. Nic dziwnego, że jest ich wiele i że są sprzeczne ze sobą. Powyborcze przemówienie, sławna odezwa Stonogi do narodu, nazywane jest czasem przekornie „Wielką Improwizacją” i skupia w tych swoich czterech minutach wszystko, co najczarniejsze. Nie da się znaleźć na Polskę i Polaków cięższych i gorszych słów niż te, które tam padają... a my i tak z dziką przyjemnością oglądamy, szerujemy, powtarzamy te grepsy. W „21 polskich grzechach głównych” nazwałem tę postawę autorasizmem: my, Polki i Polacy, jesteśmy nad wyraz skorzy do słuchania (i mówienia!) źle o samych sobie. Żart, mem czy książka o tym, że Polacy są marni, zawistni i podli, zawsze

się w Polsce przyjmie. „Wielka Improwizacja” Stonogi jest apogeum tego autorasizmu. A jej dzika, niesłabnąca popularność jest najlepszym dowodem, że autorasizm nie jest tylko kolejnym autorasistowskim stereotypem, ale twardą podstawą polskiego życia. Czego w „Wielkiej…” nie ma? Jest wszystko. Jest obwinianie „polskiego, głupiego społeczeństwa”, że nie doceniło dobrej nowiny politycznej, jaką zaproponował Komitet Wyborczy Wyborców Stonogi. Jest – ledwie godziny po zamknięciu urn! – przepowiednia zjawiska nazwanego później symetryzmem: „Platforma was tak nie wyruchała, jak wyrucha was PiS”. Jest też niepokojąco trafna analiza zjawiska fajnopolskości: „wasze pierdolone karty kredytowe to jest wasz majestat, wasza godność. Robota, kurwa, w korporacji i karta z debetem. To wy, kurwa, Polacy”. Pada tam też zdanie następujące: „To właśnie jest ta kurwa Polska, przez taką kurwę Polskę, przez was, kurwa, chuje, nic się w tym kraju nie zmieni, bo jesteście chuj warci”. Jako wciąż jeszcze autor „21 polskich grzechów głównych” nie mogę nie zaznaczyć, że to z kolei piękny esencjalizm narodowy: problemy naszego kraju są wywodzone nie z folwarku, geopolityki czy jakiejkolwiek sprawdzalnej rzeczywistości, ale z esencji Polaka, z jego wrodzonej, ułomnej natury. Polak jest po prostu człowiekiem niskiej jakości, genetycznie „chuj wartym” i w tym pierwsza i ostatnia przyczyna wszystkiego. Przede wszystkim jednak, Stonoga nazywa Polskę kurwą. I to jest naprawdę niebywały moment. Samo nazwanie własnego kraju „kurwą” to już niemało, szczególnie w Polsce, czyli w kraju nieustannie wzmożonego, wysokiego patriotyzmu. „Kurwą” staje się tu nie tylko państwo i jego instytucje, nie tyle ojczyzna, ale właśnie „matczyzna”. Pełny sens frazy „w tej kurwie, Polsce” ujawnia się, gdy przypomnimy sobie o obrazie Matki Polki. Sięgamy tu naprawdę głęboko, do tej Polski jako kobiety-matki, a zarazem żony i kochanki z obrazu Malczewskiego, która całuje kolejnego powstańca ruszającego na poniewierkę. Całe narodowe tabernakulum stapia się tu w jedno, a Stonoga jednym gestem tę matkę-żonę-kochankę-ojczyznę, pierwszą świętą narodowej mitologii, nazywa „kurwą”. Jesteśmy na mrocznych antypodach oficjum, trochę

u de Sade’a, a trochę w piosence Poparzonych Kawą Trzy: „dziwką oraz świętą – byłaś dla mnie wszystkim”. Przepastność tego „wszystkim” zmienia się po wyborczej klęsce w jedną, wszechogarniającą „kurwę”. A to i tak jeszcze nie wszystko. Pod sam koniec „Wielkiej Improwizacji”, w niedorzecznym, graniczącym z szaleństwem momencie, Stonoga mówi: „Głupie polaczki, kurwa, was do Auschwitz tylko zaprowadzić, kurwa, piecyki włączyć”. Antysemityzm nie jest oczywiście w Polsce niczym niezwykłym, to jasne, nie byłoby więc zaskoczeniem, gdyby był w „Wielkiej Improwizacji” obecny obficiej. Pojawia się jednak tylko dwukrotnie i, by tak rzec, nie w pierwszej linii. Jeden raz to owo Auschwitz, do którego jeszcze wrócimy, a drugi raz w słynnym zdaniu: „Nie na Korwina, nie na Stonogę, tylko na jakieś kurwy, Petru, Żydów w dupę jebanych, kurwa, na Kukizów popierdoleńców głosowali”[23]. Jest to znana polska figura retoryczna: Żyd jest wrogiem Polski, a wróg Polski jest Żydem. Zastanawiające jest jednak, że ów Żyd pojawia się tutaj mimochodem, tylko jako element dłuższego wyliczenia, na równi z byłym liderem .Nowoczesnej i politykami z Kukiz’15. A przecież mieszkamy w Polsce, więc w tak czarnym wyrzygu nienawiści, jakim jest „Wielka Improwizacja”, spodziewalibyśmy się antysemityzmu w roli przynajmniej głównej, jeśli nie dominującej. A jednak Żydzi pojawiają się tylko mimochodem, jako oczywisty Zły, którego trzeba wymienić, ale na którym nie można się zatrzymać. Stonoga idzie tak daleko, że nawet nienawiść antysemicka mu nie wystarcza. On bierze motyw antysemicki i czyni go motywem antypolskim, nienawiść do Żydówwrogów-Polski zmienia – niejako z powrotem – w nienawiść do samych Polaków I mamy oczywiście to „was do Auschwitz”. Wezwanie, żeby tych albo owych wysyłać do oświęcimskich pieców, również nie jest w Polsce niczym nowym. Rodzimi antysemici lubią wysyłać tam Żydów, a kryzys uchodźczy ostatnich lat wygenerował w polskim internecie mnóstwo komentarzy w rodzaju: „Zapraszamy imigrantów do nas, infrastrukturę – tu zdjęcie krematoriów – już mamy”. Stonoga przebija jednak wszystko i wszystkich, bo proponuje wysłać do

Auschwitz... Polaków. Mamy unicestwić sami siebie. Wezwanie do autoludobójstwa jest ruchem osobliwym i oryginalnym, nawet w bogatym pejzażu antysemityzmu, autorasizmu i ogólnego hejtu. To jest apogeum, pierwszy i ostatni dowód, że Stonoga jest przekroczeniem przekroczeń. *** Stonoga wypowiada się i działa w sposób niemożliwy do podrobienia, nie mieści się w ramach mieszczańskiej cywilizacji, tej, która lubi ramki, ograniczenia i definicje. Stonoga to stały skok w to, czego nie wolno. Szarym członkom klasy średniej intuicja podpowiada z reguły – mniej lub bardziej trafnie – gdzie się zatrzymać, na co uważać, co jeszcze wolno, a czego system już nie zniesie. U Stonogi tak to nie działa. On jest defiladą po bandzie, nieustannym przełamywaniem ograniczeń i logiki. Stonoga jest tym naszym kolegą z liceum, którego nigdy nie dało się przegadać i przy którym zawsze zapominaliśmy języka w gębie, co wkurzało, ale też fascynowało. Jest grzesznym snem stand-upera i komika, bo umie najwulgarniejszą tyradę wygłosić tak, że publiczność ciągle chce słuchać. Jest warchołem nadającym na żywo z Rzeczpospolitej szlacheckiej, ale doskonale ogarniętym w realiach internetu, szeroko obecnym na Facebooku, YouTubie, wszędzie. Jest wreszcie człowiekiem, który umiejętność bullshitowania doprowadza do samej granicy znaczeń. Umie nie tylko rozdymać własne osiągnięcia, przechwalając się tym, co jest, ale też posiadł magiczną umiejętność chwalenia się tym, czego jeszcze nie ma. Jednak to nie radykalizm, a barok czyni Stonogę bezkonkurencyjnym. Stonoga jest jednym z tych ludzi, którzy są w trudnej, ale bardzo pociągającej relacji z logiką i polszczyzną. Jest niewątpliwie polskim nativem, ale mówi po polsku dziwnie, w co drugim zdaniu wskakując w nieoczywiste fleksje i skojarzenia. Po polsku z reguły rodziny zakładamy, a u Stonogi je „zawiązujemy”. Zwykle mówimy, że „politycy kłamią”, a u Stonogi – „mamią miliony”.

I on potrafi tak cały czas. „Improwizacja” jest nie tylko „Wielka”, ale i ciągła. Stonoga wzywa, by z grobu wstali „Hitler albo Putin” (tak właśnie!), zamykany jest do więzienia „w dniu pogrzebu św. Mikołaja” i obwinia władze RP o to, że „osierocił [swojego] syna w dniu ślubu”. W jego przepowiedniach Polska – pod rządami PiS – wyglądać będzie „jak Afganistan”, a Zakład Karny nr 2 w Łodzi jest „Instytutem Dr. Mengele”, w którym „prowadzi się eksperymenty na ludziach” i w którym panuje „niewypowiedziany głód”. Można go jednak zaspokoić „chlebem produkowanym przez piekarnię Bogusz”. Zaprzeczycie, że cienka jest granica między warcholstwem a poezją? Stonoga jest nieustanną transgresją, niezmordowanym podważaniem tego, co i jak wolno. Dopóki był na wolności, nie mieścił się w niczym. Niektórzy z nas dzwonią po alkoholu do byłych partnerek i partnerów, a Stonoga lubił po pijanemu dzwonić do Sejmu lub ABW i żądać dowiezienia pizzy. Wszystko oczywiście nagrywał i niestrudzenie wrzucał do internetu. Dzwonił po kuriach i wyzywał księży, śledził nielubianych przez siebie polityków na ulicach Warszawy i kręcił z tego live’y. Obiecywał prokuratorom, że „zarzuty sam im postawi”, obrażał wszystko i wszystkich, a prezydentowi Dudzie życzył po jego inauguracji, by „ta prezydentura była wypełniona goryczą”. Kampania wyborcza samego Stonogi (jak wiemy, niespecjalnie udana) to było osobne kuriozum. Zdarzyło się, że kandydat chciał bić się z publicznością na jednej z debat. No i był ten niesłychany spot, w którym Stonoga z grupą innych mężczyzn stał w samych majtkach przed Pałacem Kultury, w tle leciało „Miasteczko Bełz”, obraz był czarno-biały, a Stonoga mówił, że „ten kraj jest antyludzki, półnagi i drwią z niego”. Od kiedy siedzi w więzieniu, jego aktywność ograniczyła się siłą rzeczy do Facebooka, prowadzonego chyba za czyimś pośrednictwem (choć koneserzy znają też krótki sequel „Wielkiej Improwizacji”, wykrzyczany ze spacerniaka – szukajcie pod „Zbigniew Stonoga drze się zza krat więzienia”). Ale jego Facebook też ma kosmiczny rozmach. Są tam apele do ONZ: „Proszę o [...] kontakt z szefową delegacji Panią Shujone Muhammad [...] Proszę o masowe wysyłanie maili [...] o treści »Help for Zbigniew Stonoga«”; jest tam skierowane do Rzecznika Praw

Obywatelskich – i szeregu innych osób – ultimatum: „Wyznaczam Wam czas jednego dnia roboczego na podjęcie moich spraw”. To właśnie na Facebooku Stonoga opublikował swój nieziemski „List do biskupów polskich”, który otwiera znamienna inwokacja: „Z wielkim obrzydzeniem wspominam tych z was...”, a dalej jest tylko lepiej, choć wydaje się, że lepiej, czyli gorzej, być nie może. Stonoga nie ma o swoich adresatach wygórowanej opinii, stwierdza krótko, że „podli jesteście jak wasz papież kilka wieków temu”. I dalej: „Wespół z pisowską prokuraturą namawiacie i wspieracie podłych księży, którzy upodlili najpierw samego Boga, sakrament kapłaństwa, a na końcu młodych ludzi [...], by ci kaci zakładali mi sprawy karne z artykułu 191a”. A na koniec trzeba dodać, że Stonoga uważa się przede wszystkim za filantropa, który pomógł wielu ludziom. I to się wszystko ze wszystkim jakoś łączy. Świat zamknął na razie Stonogę w więzieniu, ale nie rozpadł się jeszcze dlatego, że Stonoga się w nim pojawił. To zaś mówi wiele o granicach jego wytrzymałości i o tym, co jest możliwe, a co nie. Stonogę trudno oczywiście chwalić, ale trzeba mu oddać, że ucieleśnia prowokację jak Trocki rewolucję, a spójność treści i formy wznosi na poziomy nieosiągalne dla małych twórców o wąskiej wyobraźni. I dlatego wypada jego aktywność uznać nie tylko za działalność polityczną, ale też – w jakimś stopniu – artystyczną.

III

To moja droga

dla A.L. i S.S.

K

ażda opowieść o alkoholu powinna się zaczynać od barwnych przygód i spektakularnych, fantazyjno-strasznych wyczynów. Kto sięgałby po coś mocniejszego, gdyby nie one? Owszem, my, Polki i Polacy, sięgalibyśmy z powodów dobrze nam znanych, ale o tym zaraz. Zacznę od studium przypadku. Mój romans z alkoholem (miłość raczej jednostronna) trwał 11 lat, 5 miesięcy i kilka dni. Szmat czasu, ale zmieściły się w nim wszystkie te dzikie podróże, koczowiska w pociągach absurdalnych relacji z winem o nieokreślonym smaku i określonej mocy, śnieg sypiący się do wagonu. Powroty z Krakowa do Warszawy ostatnim połączeniem niedzielnym, po przedłużającym się w wieczność weekendzie z wiecznie niespełnionymi artystami dawnej stolicy, miejsce półleżące pod stołem w Warsie i przystanek Włoszczowa Północ, który był jeszcze nowością. Były wycieczki górskie, które kończyły się w pierwszym sklepie we wsi, słońce świeciło jasno, a zapas wina (i życia) wydawał się nieskończony. Były krystaliczne momenty, kiedy kończył się festiwal, zlot czy inna mikroodyseja gdzieś w Polsce, a człowiek zostawał jeszcze na dodatkową noc w przestrzeniach, pensjonat na przetrzeźwienie, bez towarzystwa, już bez picia, nie spał, chodził na chłodne spacery i był sam ze swoimi myślami. Było to jeszcze przed smartfonami, przed internetem w kieszeni, więc nawet nie trzeba było wiele, żeby być bez kontaktu z ludźmi, poza wszystkim, w stanie absolutnie przejściowym, między niebytem a powrotem na łono. I rzecz jasna, przede wszystkim: wszystkie picia poranne. Mówi się czasem, że nic tak nie łączy z drugim człowiekiem jak herbata przy

śniadaniu po nocy pod jednym dachem. To jest prawda, ale prawda abstynencka. Bo jest też wspólne picie na kaca – i to jest dopiero coś! To jest naprawdę wspólny los, wspólna podróż z głębokich dolin na jasne szczyty. Te pierwsze zimne piwa, nieporównywalne z niczym, te resztkówki wynorane z poimprezowego stołu, te setki wiśniówki w przytulnej bramie. Wypicie na kaca to jest streszczenie alkoholu w ogóle: skok do królestwa prostoty, klarowność i ulga istnienia. Ale, rzecz jasna, te ulgi były rzadkie i coraz szczelniej oprawione w ciemność – gdyby było inaczej, tobym teraz nie pisał. Alkohol jest bowiem dla ludzi, ale nie dla wszystkich, a na pewno nie dla mnie i nie dla podobnych do mnie. Tak bez wątpienia myślała staruszka w autobusie na Azory (to nie delirium, to dzielnica Krakowa) 14 lutego 2009 roku (jeśli mnie pamięć nie myli, a może). Wracaliśmy po imprezie, która trwała dobę, z porannym apogeum w garsonierze na Kazimierzu. Zastanawialiśmy się tam, czy „Don Giovanni” jest dowodem na istnienie Boga czy tylko Mozarta. W szczytowym punkcie stwierdziliśmy, że to wychodzi na jedno. A po tym szczytowaniu byłem w takim stanie, że starsza pani ustąpiła mi miejsca, mówiąc: „Kolegę lepiej posadźcie” (pani przeżyła okupację, nic jej nie zaskoczy). Przyjaciel, u którego nocowałem, jest wierzący, więc gdy się obudziłem dobę później, pierwsze, co zobaczyłem, to wielki krucyfiks na stole. Innym razem był wyjazd do Lwowa, który potraktowaliśmy – zgodnie z polską tradycją kolonialną – jako okazję, żeby się nachlać do oporu. Jeden padł, drugi ocknął się rano z zakrwawioną głową po nieprzytomnej wędrówce przez okoliczne blokowiska. Inny kolega zdecydował się być jak Chrystus i chodzić po wodzie, ale był zbyt pijany, by odnotować, że woda nie uniosła ciężaru tej próby. Na szczęście był to płytki kanałek, nawet nie rzeka. Jak to zwykle w pijaństwie – woda wiecznie stojąca. Wszystko skończyło się szczęśliwie. A mogło inaczej. I było inaczej, przede wszystkim w grzechu zaniechania. Szczególnie wobec ludzi. Lata spędzone w alkoholowych konstelacjach są bowiem latami zaniedbania. Czas i energię poświęcamy nie tym ludziom, co trzeba, i nie tak, jak trzeba. Zaniedbujemy tych, o których warto dbać, i te przyjaźnie, które warto

rozwijać. Tracimy dokładnie ten czas, w którym trzeba było budować i tworzyć. A potem jest już za późno i nie da się tchnąć nowego ducha. Ludzie, którzy powinni i mogliby być nam bliscy, stali się bezpowrotnie obcy. Jest też stracony bez sensu czas i zmarnotrawione siły, wszystko wyrzucone w błoto. Wszystkie te nieprzespane noce i przepocone poranki, w czasie których można było tyle zrobić zamiast nic nie zrobić. Czas lubi znikać niepostrzeżenie, to jest jedyna rzecz, w której jest naprawdę dobry. A najbardziej niepostrzeżenie znika właśnie w latach alkoholowych, szast-prast i nagle się okazuje, że jest dekadę później, niż miało być. To właśnie w latach alkoholowych wyszło tak, że wszyscy się nagle stali młodsi ode mnie, piłkarze i modelki, raperzy i skoczkowie narciarscy. Czy to było konieczne? Jak zawsze, łatwo się łudzić po fakcie, że niby dało się uniknąć albo że niby można było inaczej. Takie oszukiwanie się jest tylko dowodem, jak mocno w tym alkoholu wciąż tkwimy, a on w nas. Jest kolejnym rozdaniem pijanego myślenia, choć na trzeźwo. Podobną nieszczerością jest też wmawiać sobie, wytrzeźwiawszy, że w alkoholu wszystko bez wyjątku było, jest i będzie złe. To są ideologie stuprocentowo alkoholowe: budowanie jakichś wirtualnych, oderwanych od rzeczywistości scenariuszy lub wsteczne unieważnianie tego, co było. Uczciwiej (czytaj: trzeźwiej) jest powiedzieć sobie, że to wszystko mądrość etapu. W jednym z dokumentów o Rosji lat 90. lektor mówi zdanie mniej więcej takie: „Ludzie robią prawo jazdy, kupują magnetowidy, chodzą do salonów gier komputerowych. Warunkiem tych wszystkich działań jest trzeźwość”. I tak dokładnie jest. Trzeźwość jest warunkiem. Bo łatwo utonąć w tym, co złe. Trudniej wydobyć się z tego na światło. Najtrudniej jednak małostkowo nie skreślać. Nie wszystko, co alkohol daje człowiekowi, jest złe, ale to, co dobre, nie jest dostępne dla wszystkich. I lubi się szybko wyczerpywać. Jak to nieraz bywa, trzeba zamknąć jedną historię, żeby móc pisać inną. A przynajmniej niektórzy z nas muszą. Ile czasu potrzeba? Ile niepicia wystarczy, żeby uznać, że ma się już problem za sobą? Jest znana mądrość alkoholików (mądrość po

szkodzie), że jeden kieliszek to za dużo, a tysiąc to za mało. Podobnie z niepiciem: ani tysiąc, ani pewnie i dziesięć tysięcy dni nie da żadnej pewności. Rozgrywka jest dożywotnia. Celem nie jest jednak samo niepicie, ale raczej stanie się człowiekiem posttrzeźwym, czyli dojście do punktu, w którym nie definiuje nas już ani to, że pijemy alkohol, ani to, że przestaliśmy. Posttrzeźwość przychodzi, jeśli kiedykolwiek, dopiero po wielu latach, kiedy fakt picia kiedyś tam w przeszłości staje się już bez znaczenia. Dalej nie pijemy, ale przestajemy być tymi, którzy „przestali pić”. To trochę jak z żałobą. Mądrze to tradycja wymyśliła, że żałoba powinna trwać rok, żeby cały cykl świąt i pór roku przejść bez osoby, która umarła. Z niepiciem podobnie, tylko dłużej. Musimy się zmierzyć na trzeźwo ze wszystkimi rytuałami społecznymi i tymi sytuacjami, które przychodzą rzadko i w cyklu swoim własnym, nie rocznym. Trzeba zaliczyć na trzeźwo odpowiednią liczbę ślubów i rozwodów, pogrzebów i chrzcin, wieczorów kawalerskich, panieńskich i wyborczych. Dopiero gdy wyjdziemy z nich wszystkich obronną ręką, będziemy mieć moralne prawo złożyć podanie o kartę słonecznego abstynenta. Nie jest ona jednak ważna bezterminowo, a przykłady można mnożyć, zaczynając od fizjologii. Nie piję już prawie dekadę, a wciąż nie lubię dezodorantu w zimnej łazience, bo zbyt doskórnie przypomina on niegdysiejsze próby uczynienia skacowanego ciała podobnym do człowieka. Od kiedy nie piję, nie lubię też gryp, przeziębień i wszelkich ćmień cielesnych. Oczywiście, nikt nie lubi chorób, wiadomo. Jednak dla osoby pijącej stan czasowego rozbicia, ściorania, detorki i ogólnego rozmemłania nie jest czymś obcym. Przeciwnie, jest normalną częścią życia. Ale dla osoby, która już nie pije, stan choroby jest z powrotem czymś dziwnym, nienaturalnym, nieoswojonym. Ludzie, którzy nie mieli nigdy problemów z alkoholem, powiedzą, że kac to stan grypopodobny. Dla mnie jest odwrotnie: grypa czy choćby przeziębienie są nieprzyjemne właśnie dlatego, że kacopodobne. Alkohol nauczył mnie też – a może tylko wzmocnił i utwierdził? – tego nieznośnego rytmu górek i dołków, który wciąż powtarzam, choć

na trzeźwo. Nie chodzi tu o okresy depresji czy chorobę dwubiegunową, ale o zwykły rytm codziennego funkcjonowania. Jest bowiem jedna dyscyplina, w której alkoholik (tak aktywny, jak i ten już bierny, niby-trzeźwy) jest i pozostanie arcymistrzem: jest nią wychodzenie ze stanu rozsypki, w którą się wcześniej samemu wprowadziło. Stałe utrzymywanie się na harmonijnym kursie i racjonalnym poziomie jest dla nas trudne, ba!, niewykonalne. Ale podnoszenie się z upadków i nadrabianie strat – och, niczego nie znamy lepiej! W niczym nie jesteśmy tak dobrzy jak w doprowadzaniu się do porządku, jak w zacieraniu przed sobą i światem śladów naszego kolapsu. Alkohol to biegłość na sinusoidzie. Raz się człowiek rozpuszcza, rozsłabia w zapaściowym nicnierobieniu, całkowicie odłącza się od życia i obowiązków, pozwala sobie na utratę czasu i motywacji o skali wręcz biblijnej, a potem, goniony wyrzutami sumienia i wyuczonym rytmem, wznosi się z tej otchłani na niebotyczne wyżyny pracowitości i profesjonalizmu. Nikt nie pracuje sprawniej, sumienniej i efektywniej niż alkoholik w czasie niepicia. Ten rytm zostaje nam też później, gdy już nie pijemy. Bo najlepsze, co potrafimy, to nadrabiać. Dlatego przepracowujemy się, przepalamy w ekstatycznych ciągach efektywności i działania, a potem osuwamy się w bezsensowne, ale dobrze znane limbo. Kiedyś to były przeimprezowane dni i noce, po których następowało kacowe upodlenie. To samo robimy jednak na trzeźwo. Doprowadzamy się do stanu obezwładniającego, graniczącego z chorobą zmęczenia i stresu, po którym człowiek tylko zalega, patrzy w sufit, jest zbyt wyczerpany, by ruszać oczami. I potem od początku, składamy życie do kupy, wskakujemy na najwyższe obroty i znowu z nich spadamy. Niebezpieczny, kuszący trik polega na tym, że średnia z tego chorobliwego rytmu jest z reguły wyższa niż u człowieka bardziej stabilnego. Nie dzieje się to przypadkiem, bo w ogóle jest tak, że są dwa rodzaje ludzi. Nie jest to jakiś mój wymysł, ten podział coraz częściej pojawia się w literaturze i refleksjach ogólnych. Jestem przekonany, a przynajmniej mam nadzieję, że w niedalekiej przyszłości nauka to dokładnie opisze, nada oficjalne nazwy i to będzie niezbity fakt,

opisany na Wikipedii, niedyskutowalny pod groźbą towarzyskiej anatemy. Póki co snujemy się w mniej lub bardziej barwnych przypuszczeniach nazewniczych. Może naukowo: osobowość skłonna do uzależnień? Może barwniej: dusza ćpuna? Tutaj trochę jak z pornografią, wiesz, gdy to widzisz. A najbardziej wiesz, gdy sam tak masz. Są bowiem ludzie, którzy mają naturalny (a przynajmniej tanio nabyty) hamulec i odruch, by z niego korzystać. To są ci szczęśliwcy, którzy umieją zjeść jedną czekoladkę z pudełka albo kilka chipsów z paczki. Jakimś cudem im się to udaje i to jest kompletnie niepojęte dla tych z nas, którzy tego hamulca nie mają, nie znają i nie rozumieją, jak on w ogóle działa. My – jeżeli tylko zaczniemy – zawsze musimy dojechać do oporu, do samego końca. W alkoholu, jedzeniu, miłości, we wszystkim. I to jest przepaść, różnica fundamentalna, niby ten sam gatunek, a jednak dwie odległe planety psychologii. Stoją one z reguły w opozycji do siebie, szczególnie przy wiadomych i przewidywalnych okazjach, jak wtedy, kiedy tamci pytają nas ze szczerym zdziwieniem i troską: „No ale czemu nie możesz po prostu nie wypić następnego piwa, nie zjeść następnego ciasteczka?”. Dla pytającego to pytanie jest absolutnie naturalne, oczywiste, a nasza niepowstrzymana, pierwotna zachłanność na jeszcze i jeszcze, i jeszcze – jest czymś dziwnym i niezrozumiałym. Natomiast dla nas samo to pytanie jest kompletnie absurdalne, tak bardzo, że aż nie wiadomo, jak to wytłumaczyć i od czego zacząć. Dla nas świat jest jedną wielką paczką chipsów. Jeżeli weźmiemy choć jeden, to dzieje się w naszym ciele coś takiego, że po prostu nie możemy przestać. I nie przestaniemy. Dotyczy to chipsów, alkoholu i w ogóle wszystkiego – również pracy. Prof. Wiktor Osiatyński kiedyś to świetnie ujął: my, osoby ze skłonnością do uzależnień, nie umiemy powiedzieć sobie stop, nie umiemy przestać pracować. Nie umiemy świadomie i z własnej woli zdecydować się na wypoczynek i dlatego potrzebujemy pijackiej zapaści, by wymusić na sobie czas na regenerację. Jeżeli umieram na alkoholizm, to umieram – w jakimś sensie – na to, że nie nauczyłem się odpoczywać w inny, zdrowszy sposób, niż urządzając sobie ciąg

alkoholowy. Może to być diagnoza zaskakująca czy kontrowersyjna dla tych, którzy nie należą do frakcji nieszczęśników, ale to jest ważny wgląd w istotę nałogu. Dla alkoholika ciąg alkoholowy i następujący po nim kac, cała rozsypka fizjologiczna i psychiczna, jaka się z tym wiąże, jest – w jakimś sensie – wypoczynkiem. Wyniszczamy się cieleśnie i psychicznie po to, by dać odpocząć duszy, która nie umie odetchnąć inaczej. Skłonność do zatracania się w pracy, nieumiejętność zrobienia sobie przerwy „zanim wszystko nie zostanie zrobione” jest jednym ze wskaźników osobowości uzależnieniowej. Jeśli więc masz w sobie żyłkę pracoholika, jeśli nie umiesz się zatrzymać, jeśli zawsze ci się wydaje (tak jak mi teraz), że ten moment, kiedy powinna być przerwa, to jest akurat ta chwila, kiedy najlepiej ci się pracuje, a więc jeszcze trochę i jeszcze, jeśli zawsze musisz docisnąć do końca, bo inaczej wszystko ci ucieknie, a świat się zawali... to bądź ostrzeżony! *** Życie w Polsce potrafi być bardzo alkohologenne, nie tylko przez swoje absurdy, które skłaniają do tego, by wypić (po piwie albo dwóch wszystko się wydaje jakoś tak bardziej logiczne), czy przez przysłowiowych kolegów z ich nieśmiertelnym: „Ze mną się nie napijesz?”. Tych ostatnich faktycznie coraz częściej spotkamy głównie w przysłowiach. Natomiast na co dzień spotkamy w Polsce kompletną nieumiejętność rozmowy o emocjach i realnych problemach. Spotkamy podpierdolkę, która jest normą. Wyjście poza nią osiąga się w znacznej mierze właśnie przez alkohol. Polska w ogóle by się rozpadła, gdyby nie alkohol – tylko dzięki niemu polski sposób bycia w ogóle się spina. Z jednej strony, jest on zaworem bezpieczeństwa: ktoś kiedyś powiedział, że gdyby nie wódka, w PRL-u doszłoby do kilku powstań. I owszem, na trzeźwo eksplodowalibyśmy, ale nie tylko społeczne, również prywatnie. Świat folwarku i podpierdolki jest nie do wytrzymania na dłuższą metę, nawet dla największego maczo... Nie do wytrzymania na trzeźwo. Jest

na to zbyt szorstki, zbyt brutalny, zbyt męczący. Dopiero alkohol otwiera miękkie i czułe przestrzenie, te, które zazwyczaj są dla nas zamknięte, a które dają konieczny oddech. Alkohol pozwala nawet najbardziej zatwardziałym, zakleszczonym przez patriarchat facetom wyznać miłość kumplowi, pozwala na chwilę czułości czy słabości. Umożliwia wszystko to, co tak surowo jest zakazane „prawdziwym”, heteroseksualnym mężczyznom. Alkohol jest spoiwem tego systemu, emo-furtką, która daje ujście temu, o czym nie umiemy mówić i czemu gorliwie zaprzeczamy. My, Polki i Polacy, wszyscy jesteśmy Dorosłymi Dziećmi Alkoholików. Niewtajemniczonym (znajcie swój przywilej!) wyjaśnię: DDA to jeden z wariantów formatu terapeutyczno-etycznospołecznego opartego na słynnych 12 krokach. Na początku byli Anonimowi Alkoholicy, a potem tą metodą zaczęli się posługiwać także inni. Stąd Anonimowi Narkomani, Anonimowi Seksoholicy i właśnie Dorosłe Dzieci Alkoholików. Jest to grupa, do której powinniśmy się zapisać wszyscy. Alkoholowy sposób bycia jest bowiem koszmarnie zaraźliwy. Generuje ogromne koszty emocjonalne, ale od razu zaprzecza ich istnieniu i sprawnie eksportuje je poza pijącego. Alkoholowy sposób bycia to czarna dziura, która niszczy wszystko, co wokół niej, czarna lawa, która plami i przepala wszystko, czego się dotknie. Jest jak negatywna czakra (tak, tak!), która emituje ciemne promienie na boki i w dół na pokolenia. Dorastanie w rodzinie, w której jest alkohol (a w Polsce jest prawie w każdej), wdrukowuje dziecku boleśnie szkodliwe wzorce zachowania, schematy, z którymi się później zmagamy przez dziesięciolecia. Samo picie alkoholu nie jest dziedziczone aż tak wiernie, częsty jest przecież wzorzec: „mój tata pił, więc ja nie będę tykał alkoholu”. I to potrafi działać. Dlatego nie wszyscy jesteśmy, oczywiście, alkoholikami. Ale dziećmi alkoholików, osobami współuzależnionymi – już tak. Spustoszeń emocjonalnych nie odwoła się bowiem, wykreślając alkohol z diety. Fatalne sposoby obchodzenia się z samym sobą, z ludźmi i ludzkimi emocjami, raz przez alkohol wszczepione w rodzinę i społeczeństwo, są bardzo trudne do wyplenienia.

Spójrzcie na kilka przykładów takiego zachowania, a ręczę, że rozpoznacie się w nich niezależnie od tego, czy wasi rodzice nadużywali alkoholu czy nie. Przede wszystkim chodzi o skłonność do zaprzeczania własnym emocjom, ukrywania ich, nieumiejętność opowiedzenia o nich innym, a zwłaszcza sobie. O głęboką nieasertywność, staczającą się w konformizm i bierność, o odruchowe (zwłaszcza u kobiet) podporządkowanie własnych potrzeb potrzebom innych i potrzebom społeczeństwa. O ustawiczne poczucie, że się nie spełnia warunków, że się jest „nie dość dobrym” – w ogóle, ale i dla kogoś konkretnego; poczucie, że się nie zasługuje na miłość, przyjaźń i akceptację po prostu dlatego, że się jest. Stąd biorą się trudności w nawiązaniu zdrowej relacji z drugim człowiekiem. Do tego samoupupianie, rzucanie sobie samemu kłód pod nogi i branie na barki więcej, niż umiemy unieść (znów szczególnie u kobiet). Krzywdzimy sami siebie albo szukamy kogoś, kto nas skrzywdzi. Brzmi znajomo? Tak to się kręci, smutna karuzela pokoleń. Jestem daleki od stwierdzenia, że alkohol jest ciemną alfą i złowrogą omegą, złym dżinem z butelki, który odpowiada za wszystkie problemy bez wyjątku. Jednak skala jego obecności w Polsce niewątpliwie ugruntowuje je i konserwuje, bo więcej jest współuzależnionych wśród nas, niż to się śniło rzetelnym socjologom. Dla bardzo wielu z nas diagnoza DDA jest prawdą w ścisłym sensie medycznym i rodzinnym. Ale chyba dla wszystkich jest prawdą w znaczeniu emocjonalnym, nawet dla tych, którzy w rodzinnym domu nie widzieli nawet piwa przy meczu. Nie jest więc przypadkiem, że są badania, w których z profilem DDA identyfikuje się taki a taki procent faktycznych dzieci alkoholików i niewiele mniejszy procent osób, w których rodzinie generacyjnej alkoholu nie było. Oczywiście, to są pułapki diagnostyki i koślawości statystyk. Ale na głębszym poziomie nie jest oczywiście przypadkiem, że portret psychologiczny DDA wypada dziwnie podobnie do portretu statystycznego Polaka. Nie wypada jednak kończyć na nucie tak minorowej. Są bowiem wyraźne oznaki, że rzeczy się zmieniają, i to na lepsze. Do modelu amerykańskiego, w którym chwałą jest raczej pokonanie problemu,

a nie pławienie się w nim, ciągle nam daleko, ale chyba już ruszyliśmy w tę podróż. Przykładu nie trzeba szukać na dalekich drogach. Trzydzieści lat Trzeciej Rzeczpospolitej to wyraźna zmiana, jeśli chodzi o tolerancję dla pijanych kierowców. To brzmi oczywiście jak herezja, bo nietrzeźwi i skacowani kierujący wciąż są wielkim problemem i śmiertelnym zagrożeniem. Jest jednak faktem, że akceptacja dla jazdy po pijanemu bardzo spadła, jeszcze nie do zera, ale znacznie. W wielu kręgach społecznych i towarzyskich jest nie do pomyślenia, by ktoś wsiadł nietrzeźwy za kółko. Standardem jest wyznaczony z góry kierowca i jego święte prawo do niepicia, zamawianie taksówek i uberów, czasem przymusowo. Oczywiście nie w każdym towarzystwie tak będzie, ale w wielu już tak. Mój własny dowód anegdotyczny też jest raczej budujący: przez blisko dekadę prawie nie było sytuacji, gdy ktoś w sposób nieprzyjemny czy natarczywy namawiałby mnie do picia. Tego problemu praktycznie nie było, co szczerze mnie zaskoczyło. Nie zaistniało też jakieś przesadne wsparcie (nie spodziewajmy się za dużo, szczególnie w Polsce – jasne strony kończą się szybko ciasnymi marginesami). Raczej życzliwa obojętność. Otoczenie na ogół traktuje moje niepicie jako kolejną zajawkę, nowy kolorowy projekt, który nie wiadomo, po co jest i jak się skończy. Ale to jest i tak dużo i nie jest dane wszystkim. Dostosowanie się do życia na trzeźwo poszło względnie gładko i małym kosztem, przynajmniej zewnętrznie. Zamknąłem etap alkoholowy jako świeży, choć późny magister. Pewnie można było wcześniej, pewnie można się było ciut mniej zatracić, a ciut więcej ocalić, ale, jako się rzekło, głupio tak wbrewfaktycznie żałować. Po prawie dziesięciu latach wydaje mi się, że abstynencja jest pełna i bezterminowa. Nie mam specjalnych pokus, żeby się koniecznie napić, nie mam wątpliwości. Choć szczerze mówiąc, czasem mam. Nie są to jednak sytuacje imprezowe, żadne tam knajpiane dylematy, żadne hamletyzowanie nad piwem, które idealnie uzupełniłoby wieczór. Na żadnej imprezie, żadnym wieczorze kawalerskim, w żadnej melanżowej okoliczności nie doświadczyłem tego brzydkiego, prealkoholowego uczucia, że

jestem nie u siebie we własnej skórze i na własnej planecie, tego dziwnego, niedającego się ukoić niepokoju, który domagałby się ostatecznej ucieczki. A kiedy czułem? Co ciekawe, najczęściej w banalnych podróżach po Polsce, w skromnych a czystych hotelach, które niby miały być odpoczynkiem i przystankiem po drodze, a z jakiegoś powodu stały się testem na fajność. Wszystko ładne i odprasowane, pozostaje popatrzeć w Netfliksa czy poskrolować Facebooka, ale z jakiegoś powodu wszystko jest nie tak, coś gryzie, nie mogę sobie znaleźć miejsca. I z całą otwartością uderza pytanie: czy jestem dość fajny, żeby tu być, czy zasługuję? Pewnie nie, pewnie nie zasługuję, nie dorastam do fajnopolskich, średnioklasowych wyobrażeń. Wtedy by się chciało wypić. Przypadek, że właśnie wtedy? Nie sądzę.

Głęboki szabat, czyli sztuka odpoczynku

W

ludowej teorii alkoholizmu istnieje pojęcie hipertrzeźwości, czyli stanu, w którym po wypiciu odpowiedniej liczby stabilizująco-uskrzydlających setek na kaca człowiek jest zupełnie pijany, ale czuje się trzeźwy. Wszystko mu się już tak poprzestawiało, że sam nie wie, jak bardzo jest przesycony tym alkoholem. Analogicznie, warto by zacząć mówić o hiperzmęczeniu, czyli nawarstwionym zmęczeniu tak głębokim, że zapominamy, jak bardzo jesteśmy wyczerpani. Stan znany młodym rodzicom, ambitnym donkiszotom przed zetknięciem ideału z brukiem, korposzczurom, wszystkim wyrabiającym 120% normy, słowem – połowie tego przepracowanego kraju. Oszukujemy się kawą czy innym red bullem i wydaje się nam, że znów jesteśmy na wysokim C. Ale nie jesteśmy. Tak naprawdę ledwie przędziemy, powielamy raz zgromadzone zasoby, nie przyswajamy nic nowego, nie jesteśmy w stanie się rozwijać. Jakość tego, co robimy, nieuchronnie spada, zwłaszcza przy pracy wymagającej inwencji i zmysłu twórczego, a nie tylko odklepania tematu. I to jest oczywiście bez sensu. Sportowcy wiedzą, że trening to połowa sukcesu – i tylko połowa. Druga połowa, ta większa i ważniejsza, to regeneracja. I tak jest oczywiście nie tylko w sporcie: nie da się funkcjonować dobrze i długofalowo bez należytego wypoczynku. Problem w tym, że my, Polki i Polacy, niespecjalnie umiemy odpoczywać. W polskim folwarku stanem domyślnym i normalnym jest rabunkowa gospodarka wszystkim, czym się da. Wszystkim, a więc własnymi siłami też. Normą jest autowyzysk. Ciągle zakładamy, że jeszcze to i tamto damy radę zrobić, że jeszcze to powinniśmy i musimy, że jeszcze tamto wypada i od nas oczekują. Byle docisnąć

ten pedał do końca, byle się zajechać, byle do oporu. Zakładam, że to znacie. Gdybyście nie znali, pewnie nie czytalibyście tej książki. Zna to dobrze spora część naszego pokolenia, tego, które kiedyś było pokoleniem JP2, a teraz nazywa się millenialsami. Wielu z nas pracuje w mniej lub bardziej nieuporządkowanych zawodachniezawodach na mniej lub bardziej śmieciowych umowach, bez jasno określonych godzin pracy i wypoczynku. Podkreślam, że to nie jest tylko mój widzimisizm. Są twarde papiery na to, że Polacy i Polki pracują najwięcej w Europie. Dlatego właśnie prawdziwy wypoczynek jest tak ważny. Wychodzenie z głębokiego zmęczenia jest skuteczne, jeśli jest wieloetapowe. Najpierw trzeba odespać i poddać się ogólnej dekompresji, dopiero później przychodzi czas na odpoczynek właściwy i bardziej aktywny. Są nawet opinie, że gruntownie regenerują człowieka dopiero trzytygodniowe wakacje, podczas których pierwszy tydzień mija na syndromie odstawienia, drugi to serce urlopu, a trzeci to powolne myśli o powrocie, czyli znak, że odpoczęliśmy. Dla mnie bomba, minus jest taki, że nie wiem, kto w dzisiejszych czasach może sobie pozwolić na trzy tygodnie. Ale właśnie ta rzadkość długich wakacji sprawia, że tak ważna staje się jakość wypoczynku. Wszystkich tych urwanych dni, weekendzików zwykłych i przedłużonych. Przebimbanie nawet najdłuższego czasu nam nie pomoże, jeśli to będzie bimbanie niskiej jakości. Żaden urlop nie zadziała, jeśli to będzie ni to wypoczynek, ni to praca, ni nie wiadomo co. Dlatego nie wolno brać pracy na urlop ani żadnej rzeczy, która pracowa jest. Kluczowe, żeby odpoczynek był treściwy i wartościowy. To musi być prawdziwy szabat: głęboka regeneracja. Wyłączenie całkowite. Ideę szabatu raz w tygodniu naprawdę tęga głowa wymyśliła. Mówimy tu – oczywiście! – o obrządku całkowicie świeckim, w którym chodzi o to, by regularnie przypominać sobie i udowadniać, że świat da sobie radę bez nas. Że się nie rozpadnie od tego, że nie sprawdzimy maila, nie odpiszemy, nie odbijemy piłeczki. Czy jest coś bardziej współczesnego, bardziej palącego niż to? My przecież wiecznie siedzimy na tych telefonach, byle nie wypaść z obiegu, byle się

dowiedzieć, byle być na bieżąco. Oto więc zasada pierwsza i najświętsza. Fizycznie nie dotykamy komputera, wyłączamy telefon. Absolutne zero maili, mesendżerów, whatsappów. What’s up? No właśnie chodzi o to, żeby choć przez chwilę nic nie było up. Bez tego nie wypoczniemy, bo zawsze się przecież okaże, że ktoś czegoś chce, że ktoś napisał, że coś nie cierpi zwłoki. Laptopy i telefony, urządzenia ogólnie wspaniałe, ponoszą sporo winy za to przeklęte zmiksowanie pracy i odpoczynku. To za ich pośrednictwem praca dokonuje ciągłej inwazji na nasz czas wolny i życie osobiste. Tutaj niezbędny jest śmiały krok, odejście na drugi krąg, całkowite odłączenie. Czasowe, oczywiście. A więc jeśli wyjazd, to kategorycznie bez laptopa. Naprawdę, da się przeżyć bez Netfliksa. A telefon wyłączamy w chwili, gdy wychodzimy z domu. Po dotarciu na kwaterę odkładamy do szuflady i nie dotykamy. Wersja dla hardkorowców: udało mi się kiedyś pojechać na kilkanaście dni na wakacje, telefon celowo zostawiwszy w domu. Naprawdę byłem i jestem z tego dumny. Ale jeśli komuś ręce trzęsłyby się od FOMO, to mocno polecam tryb samolotowy. Zmienia on telefon w podręczny, prywatny komputerek z kamerą. Można robić zdjęcia, słuchać muzyki i korzystać z kompasu, a świat nie będzie nas requestował. I mamy tę kojącą podpórkę, że „jakby co”, to zawsze możemy go włączyć. Ale właśnie o to chodzi, że to „jakby co” to jest samooszustwo. Nagłe potrzeby i krytyczne wezwania zdarzają się rzadko. Jesteśmy światu dużo mniej potrzebni, niż nam się wydaje – i to wcale nie jest złe. Przeciwnie, to daje wielki spokój. I przestrzeń na odpoczynek. Jednak wakacje bez telefonu... serio? To się może wydawać wręcz niemożliwe do zrealizowania. Ale pamiętajcie, że wszystko jest dla ludzi, a przede wszystkim odpoczynek. I że w praktyce to wcale nie jest tak radykalne, jak się z pozoru wydaje. Z dokładnością do tych (nie)szczęśliwców, którzy jadą samotnie do brazylijskiej albo bieszczadzkiej głuszy, większość z nas wyjeżdża na ogół z kimś albo do kogoś. Jakiś tam kontakt ze światem mamy, wystarczy podać ważnym dla nas osobom kontakt do naszych wakacyjnych sputników czy choćby gospodarzy, a już będzie można nas znaleźć, gdyby świat

naprawdę postanowił się skończyć. Ale jak dotąd się nie skończył i nie skończy się i tym razem. Świat się nie skończył, a my się dopiero zaczniemy. Bo pamiętajcie, że organizm się uczy i przystosowuje. Spróbujemy kilka razy, a wyłączenia wejdą nam w krew i w tryb bezelektroniczny będziemy przechodzić łatwiej i całkiem bezboleśnie. I poznamy to niesamowite uczucie czystości, odłączenia, poczucie, że świat się dzieje dookoła, że wirują sobie bez sensu zdarzenia, coś tam płynie w tej sieci, ludzie to sprawdzają, a my jesteśmy poza tym. Tymczasowa, dobrowolna emigracja wstecz, do XIX wieku, do analogowego świata, w którym pierwsza inba nie stała się jeszcze ciałem. Co więcej, rysując jeszcze śmielej, otwiera się tu też perspektywa wakacji spędzonych wygodnie w domowych pieleszach, bo nic już nas nie goni, żeby wyjeżdżać. Stan urlopu i reset życia nie będą już wymuszane przez wyjazd, ale wyodrębnione właśnie przez odłączenie od pracy i od internetu. Jeśli zamknę laptopa, odłożę telefon, wyloguję się ze wszystkiego, to nic już nie muszę. Chyba, bo tego jeszcze nie testowałem. Ale przeczuwam, że to jest kolejny etap wtajemniczenia. Rzecz jasna, nie chodzi tu tylko o elektronikę. Odłączyć się trzeba nie tylko od internetu, ale również od konieczności podejmowania decyzji. I to może być znacznie trudniejsze. Mój mądry przyjaciel bardzo trafnie zwrócił kiedyś uwagę, że kiedy jesteśmy długo, mocno i strukturalnie przepracowani, to każda sytuacja, w której trzeba cokolwiek wymyślać, planować i podejmować jakąkolwiek decyzję, zaczyna się nieuchronnie kojarzyć z pracą. I jako taka zabija wypoczynek. A nawet i mocniej: nie tyle się kojarzy, co po prostu jest pracą, bo ogarnianie i decydowanie jest pracą. W angloświecie mówi się na to decision fatigue: podejmowanie decyzji kosztuje energię, tak jak wszystko inne. Stąd też dobrze zorganizowany wypoczynek to taki, w którym możliwie mało musimy decydować i brać na siebie odpowiedzialności. Inaczej to nie jest żaden odpoczynek. Musimy wyjść z tego wszechogarniającego „powinienem”, które rozrasta się jak ciemny grzyb i rzuca cień na całe nasze życie. Nasze wielkie, średnioklasowe „powinienem”, które nie ogranicza się do pracy, ale coraz ściślej oplata nasze życie prywatne, wymuszając

tysiące męczących projektów, żeby tylko to, żeby tamto, żeby wszystko w naszym życiu wypadało tak, jak wypaść powinno. Maroko w tym roku w modzie czy Mazury wystarczą? Jeśli muszę poświęcić tygodnie i miesiące na logistyczne i finansowe przygotowanie do wyjazdu, to trudno oczekiwać, że bilans regeneracji wypadnie pozytywnie. Zmęczę się, zanim wyjadę. A gdy zsumuję wszystkie rubryki, to wyjdzie bezlitośnie, że lepiej bym odpoczął, gdybym niczego nie planował i nigdzie nie jechał. Ideałem odpoczynku powinien być stan, w którym wstajemy, jemy spokojnie śniadanie i... nie musimy o niczym decydować. Jest na to oczywiście tysiąc i jeden sposób. All inclusive wraca do łask? A może „wsiąść do pociągu byle jakiego”? Pociąg jest lepszy niż samolot, bo można po prostu pójść i kupić bilet. Rzut monetą, czy w góry, czy nad morze? Jak to w szczegółach ma wyglądać – to już każdy musi zdecydować sam. Ale zdecydować zawczasu!

Nieznośna ciężkość znaczeń

J

edną z najczęstszych, najbardziej wkurwiających, najsłuszniejszych, a zarazem najtrudniejszych w realizacji rad, jakie usłyszymy w życiu, jest: „nie przejmuj się tak bardzo”. Tak powie nie tylko starsze pokolenie, które nie może nadążyć za naszymi problemami, ale tak też powiedzą stoicy, wszyscy coachowie, smutni trenerzy rozwoju osobistego, biznesowego i każdego innego. Wskazówka, owszem, niegłupia. W idealnym świecie dobrze by się było nie przejmować ponad miarę. Ale gdzie ta miara jest i jak ją osiągnąć? Nadmierne przejmowanie się jest poniekąd skutkiem ubocznym zbyt konsekwentnego myślenia. Zacznijmy od płaszczyzny międzyludzkiej. Oto ktoś coś do nas mówi. Jeśli mamy empatyczne serce i logiczny umysł (tak jak nas uczono, że powinniśmy mieć), to będziemy się starali wniknąć, zrozumieć, odnieść się. Wziąć na serio to, co ktoś do nas mówi, bo tego przecież wymaga szacunek do drugiego człowieka. Z tego, że zaszedł jakiś fakt emocjonalno-słownokomunikacyjny, mamy wyciągnąć wnioski, wpasować w strumień zdarzeń i ciąg wynikania. Tak jak nas uczono, że to jest cnota. Problem w tym, że często jest to przekleństwo cnoty. Szkoła, podręczniki, wychowanie, wszędzie wpaja się nam, że należy być logicznym i racjonalnym, że spójność i implikacja są ważne, że jeśli z A wynika B, to trzeba powiedzieć B i tak dalej. Że trzeba widzieć, rozumieć i przewidywać. Sięgnijmy po konkret: załóżmy, że chcę zrobić to czy tamto we współpracy czy pod egidą instytucji takiej a takiej. Czytam regulamin, dowiaduję się, jaka jest procedura. Z procedury wynika – teoretycznie – że powinienem zrobić to i to w taki a taki sposób. Problem w tym, że w praktyce (zwłaszcza w polskiej praktyce) wcale nie znaczy to, że ja naprawdę powinienem

to zrobić. Istnieje duża szansa, że to jest tylko tak napisane, a tak naprawdę robi się to zupełnie inaczej. Dla osób podatnych na legalizm, skłonnych do pieczołowitości i formalnej precyzji, to może być trudna sytuacja. Ba, ona może paraliżować, może być tą kłodą rzuconą sobie pod nogi, na której się ostatecznie przewrócimy. Absolwenci studiów humanistycznych, wszelkiego prawa czy innej filozofii mogą o tym myśleć jak o swego rodzaju chorobie zawodowej. Choroba ta jest niejako skutkiem ubocznym studiów, które polegają na czytaniu tekstów i próbie wyciągania z nich znaczeń. „Choroba” pracy z tekstem polega na tym, że przyzwyczajamy się nadawać dużą (zbyt dużą!) wagę słowom, tym mówionym, a szczególnie tym pisanym. Przyzwyczajamy się zakładać, że skoro padły jakieś słowa – w mowie, tekście czy choćby w internecie – to muszą one mieć sens, treść i znaczenie. A nie muszą. I na ogół nie mają. Świat nie jest traktatem logicznofilozoficznym, ale raczej jednym wielkim Twitterem czy gorzej, Snapczatem, w którym wszystko fruwa wszędzie i w każdą stronę. Mnóstwo naszych frustracji bierze się stąd, że błędnie zakładamy, że z samego faktu, że ktoś coś powiedział albo że coś się stało, musi coś wynikać. Widzimy logikę i strukturę tam, gdzie ich wcale nie ma. Wyciągamy wnioski, których nikt poza nami nie widzi, i niepotrzebnie się nimi dręczymy. Świat jest dużo mniej uporządkowany, niż nam się wydaje. Dużo bardziej „pływa” w słowach i pojęciach. Ludzie non stop robią, mówią i piszą rzeczy, z których zupełnie nic nie wynika. Przykłady można mnożyć, zatem zacznijmy z grubej rury. Dzieła krytyczne Kanta, które są poniekąd fundamentem współczesnej filozofii, są napisane tragicznie źle i mętnie. Robią wrażenie zupełnie niezredagowanych, są po prostu straszne w czytaniu. Do tego stopnia, że w praktyce nikt ich nie czyta – poza studentami kursu filozofii nowożytnej, rzecz jasna. W praktyce wszyscy polegają na wyekstrahowanej z nich treści i omówieniach. Liczą się idee Kanta, nie jego słowa. To raz. Dwa, jest sobie drugie zdanie amerykańskiej Deklaracji Niepodległości, czyli taki oto ciąg słów: „Uważamy, że te oto prawdy są

oczywiste: że wszyscy ludzie zostali stworzeni równymi”. Czy z tego wynikało, że faktycznie wszyscy byli równi? Oczywiście, że nie. Państwo, które na tych słowach wyrosło, zbudowano przecież na niewolnictwie. Elementarna sprzeczność między all created equal a ustrojem społecznym i codzienną praktyką polityczną nikomu nie przeszkadzała przez dziesięciolecia. A niektórym nie przeszkadza nadal. Po trzecie, politycy i dzisiaj plotą w najlepsze różne losowe słowa i świat się od tego nie wali. Polski premier mówi o „żydowskich sprawcach”, wybucha oczywiście awantura, ale potem przycicha, premier dalej jest premierem, ciągle jest kochany. Polska dalej ma stosunki dyplomatyczne z Izraelem, a może nawet ze zdrowym rozsądkiem. Rzecz jasna, to jest i tak nic w porównaniu z tym, co mówi amerykański prezydent (warto tu zaznaczyć, że żyjemy w bezprecedensowym momencie, w którym premier RP mówi po angielsku lepiej niż prezydent USA). Głowa planetarnego imperium nie jest w stanie dogonić własnych myśli, gubi wątek trzy razy w zdaniu, myli słownictwo i gramatykę. Wypowiada losowe słowa w losowych momentach, słowa, które nie wiadomo, skąd się biorą, co znaczą i gdzie mają prowadzić. I co? I nic. Świat dalej trwa i się kręci, nie wybuchła dotąd wojna z Chinami ani z Koreą. Chciałoby się nawet powiedzieć, że rośnie podziw dla amerykańskiego państwa, bo wygląda na to, że dzięki sile swych instytucji ono tę kuriozalną prezydenturę przetrwa i wyjdzie z niej tylko wzmocnione. Słowa mają dużo mniejsze znaczenie, niż się przyzwyczailiśmy myśleć. To stwierdzenie jest oczywiście trochę niepoprawne politycznie, bo jest przecież szlagwortem naszych czasów, że „słowa i idee mają konsekwencje”. I oczywiście mają, szczególnie te niebezpośrednie, które się rozlewają na boki i dokładają cząstkę do środowiska, w którym coś wolno, a czegoś nie. Dlatego trzeba uważać, ludzi w internecie nie gnoić, nie pluć na symbole i tak dalej. To jasne. Jednak znaczenie bezpośrednie jest mniejsze, niż nam się wydaje. Świat nie stoi wcale tak sztywno na literach i pojęciach. My, szarzy robotnicy i robotnice winnicy, mamy prawo zachwycać się światem, że jest tak solidnie zbudowany, że się – mimo wszystkich Trumpów –

jeszcze nie rozpadł, ale mamy też prawo mniej się przejmować słowem i ideą. Nikt nam nie każe dręczyć się nimi niepotrzebnie. Czy to dwójmyślenie? Pewnie! Własne słowa trzeba oczywiście szanować, przykładać do nich wagę i brać za nie odpowiedzialność – tutaj nie ma taryfy ulgowej. Jednak na to, co mówią i robią inni, warto patrzeć przez okulary trochę bardziej krzywe. Warto zakładać, że to jest znacznie mniej serio, niż się z pozoru wydaje. To jedna z kluczowych prawd życia, którą powinniśmy sobie przyswajać jak najwcześniej: z samego faktu, że ktoś coś powiedział, nie wynika znowu tak wiele. Patrząc z jeszcze innej strony, czyżby chodziło tu o to, że „publicznie” (czy też „politycznie”) mamy pilnować znaczeń i wagi słów, natomiast „prywatnie” pamiętać, że nie mają one aż tak wielkiego znaczenia? Trochę paradoks, ale trochę tak… Trzeba nam mniej schizofrenii publicznej, za to więcej tej zdrowej, prywatnej.

I tobie trudno współczuć

O

to jest studium przypadku zebrane na reprezentatywnej próbie czterocyfrowej, statystycznie istotne, poparte dowodami i przypieczętowane doświadczeniem. Jest zła wiadomość: był zamach. O tyle niegroźny, że ćwiczebny – nic się faktycznie nie stało, rozegramy to w wyobraźni. Scenariusz nie jest niestety nieznany. 24letni mężczyzna zaczął strzelać do ludzi w centrum handlowym. Zabił trzynaście osób, a dwadzieścia dwie zranił, zanim unieszkodliwiła go policja. Gdzie to było? Zasnujmy lekką mgłą, załóżmy, że we Francji, Włoszech lub w Niemczech. Tragedia symulowana, ale reakcje prawdziwe. Bo co się dzieje na Facebooku i Twitterze? Alfa zachowuje się tak, jakby nie istniały media na świecie. To na Alfie spoczywa święty obowiązek podania dalej nowiny, tak dobrej, jak i złej. Na co dzień musi informować o nędznych bzdetach – to właśnie Alfa niestrudzenie doniesie ci, że spadł śnieg albo zrobiło się zimno. W dniu zamachu nie odrywa jednak palców od ekranu: „Są zamachy, są poszkodowani”, „Chaos na miejscu, są ofiary”. Alfa produkuje wpisy szybciej niż sztab kryzysowy i naprawdę nimi żyje. Zawsze chciała być CNN-em, ale dopiero internet jej to umożliwił. Beta ma związki i musi je podkreślić – to właśnie jest teraz najważniejsze. Przeczytamy u niego, że „O mój Boże, to przecież mój ukochany Berlin, Paryż czy Mediolan”, że jak był na tym swoim Erasmusie, to mieszkał ledwie dwie przecznice dalej i nawet kiedyś chciał zrobić zakupy w tej galerii. Dla Bety to jest tragiczna ironia losu, że teraz tam zginęli ludzie. Gamma reaguje emocjonalnie, a zwięźle. Napisze tylko: „matko boska”, „o jezu”, tudzież, w wersji świeckiej, „o kurwa”. Będzie to raczej „o jezu” niż wystudiowane ortograficznie „O Jezu!”. Gamma daje w ten sposób do zrozumienia, że nie czas na interpunkcję, gdy

świat płonie. Digamma to taka Gamma, ale bardziej. Serce na dłoni, dusza na wierzchu. Trudno go przeoczyć, bo Digamma idzie ryczeć do kibla, masakra. Przecież sam ma dzieci i nie może przestać myśleć, co by było, gdyby. Fakt, że w chwili zamachu dzieci Digammy były tysiąc kilometrów dalej na idealnie średnioklasowym obozie narciarskim, nie jest dla niego przeszkodą w tych rozważaniach. Bo przecież faktycznie, nie wiadomo, co by było, gdyby. Delta wie, co jest w takiej sytuacji ważne. Wie, ale nie powie. Wstawi za to zdjęcie wieży Eiffla z łzą. Albo Krzywej Wieży. W świecie Epsilona powyższe problemy nie istnieją. Epsilon całkowicie szczerze traktuje Facebooka jako środek komunikacji. To pewnie od niej dowiesz się, że ten zamach w ogóle był, bo zobaczysz, że Epsilon oznaczyła się jako bezpieczna. Na tym nie poprzestanie. Otaguje wykrzyknikami znajomych na innym kontynencie (szczególnie tych, którym przez dwa lata nie miała czasu odpisać na maila) i zapyta, czy u nich OK. Jeżeli ty się oznaczysz jako bezpieczny, to albo wyśle ci serduszko, albo napisze, że jesteś idiotą i że to wcale nie jest śmieszne. Z wpisów Dzety nie dowiesz się, co się właściwie stało. Dzeta jest już gdzie indziej, bowiem Dzeta aspiruje. Bierze udział w trudnym wyścigu o to, kto pierwszy na chłodno poda polityczne i dalekosiężne konsekwencje tego, co się stało. Ciało zamachowca jeszcze nie ostygło, jeszcze krążą helikoptery i wyją syreny, a Dzeta już się zastanawia, czy strefa Schengen przetrwa. Eta już wie, że to wina imigrantów. Chcieliście multikulti, no to je macie. Gdzie teraz jesteście, kurwy od islamu? Na szczęście Eta dobrze wie, gdzie ona sama jest. Ona stoi tam, gdzie stała wtedy. I wie, co trzeba zrobić. Trzeba natychmiast zamknąć granice Polski. Wszystkie. Na to Theta przypomni, że Breivik. Iota napisze, że gdyby nie centra handlowe, to tragedii by nie było. Iota będzie szczególnie aktywny, jeśli się okaże, że większość ofiar to kobiety. Wtedy wprost napisze, że tak się właśnie kończy materializm, cywilizacja śmierci, robienie zakupów. Kappa uważa, że żal dupy ściska polaczkom, którzy robią za tysiąc

osiemset. On założył firmę. Lambda uważa, że chwila milczenia dobrze zrobi wszystkim. Jednak zanim zacznie milczeć, zauważy, że Theta jest idiotą, bo co ma Breivik do rzeczy? Ro woła, że cisza nad trumną to wsparcie dla sprawcy, a to, co piszą Theta i Lambda, jest koszmarne. Oni sprowadzają wojnę polskopolską na nowe dno. A Eta ma krzyż na piersi i brauning w kieszeni. Ksi hejtuje to, że Eta, Theta i Ro hejtują się wzajemnie. Omikron hejtuje wszystkich. Bóg pozna swoich. Mi ma podejście empiryczne. Utyskuje, że ludzi ogarnia panika moralna, i przypomina, że prawdopodobieństwo śmierci w wypadku samochodowym jest 2137 razy większe niż w zamachu terrorystycznym. Mi chciałaby wdrożenia racjonalnych, sterowanych danymi rozwiązań systemowych opartych na wiedzy naukowej. I w ogóle, Mi nie wzruszy się do końca, dopóki nie zobaczy wyników badań populacyjnych opublikowanych w czasopiśmie recenzowanym. Ni niby wierzy nauce, ale uważa, że coś jest na rzeczy. Ponoć w dniu zamachów sklepy z kapitałem żydowskim pozostały zamknięte. Ponoć szpitale zawczasu dostały polecenie, żeby nocna zmiana nie szła do domu, a już pół godziny przed pierwszymi strzałami dwa radiowozy podjechały pod tylne wyjście. Ponoć. Pi nic nie pisze, ale zmieniła zdjęcie profilowe na żałobne i z flagą. Sampi pisze, że najchętniej strzelałby do ludzi, którzy zmieniają sobie profilowe. Sigma licytuje się na szerokość perspektyw i jest w tej grze na czele stawki. Wetuje podświetlanie Pałacu Kultury w kolory narodowe Francji, Włoch czy Niemiec, bo nie jest on nigdy podświetlany w barwy Libii, Jemenu czy Nigerii. A dla tych państw, moi mili, takie tragedie to chleb powszedni. Poinstruowawszy, Sigma przechodzi do ofensywy moralnej i wniosków oskarżenia. Wszędzie dęty eurocentryzm, szowinizm. Nawet w żałobie jesteśmy konsekwentnie wartościujący. Tau kompletnie przeraża, jak bardzo Sigma nie rozumie, co to jest eurocentryzm. Powinien doczytać u Spivak, a poza tym jako biały cisheterofacet nie ma moralnego prawa się wypowiadać.

Sigma i Tau wyrzucają się wzajemnie ze znajomych. Lewica nie wchodzi do Sejmu. Ypsilon nie obchodzą tego typu spory, bo ona mierzy wyżej. Ypsilon składa na Twitterze kondolencje premierom i ambasadorom, zapewnia, że „stoi w solidarności”. Niezmordowanie prowadzi swoją osobistą politykę zagraniczną i wypełnia obowiązki protokołu. Możliwe, że nie zrozumiesz, co napisała, bo będzie to w obcym języku. Heta podsumowuje. Zauważa, że śmierć w przestrzeni publicznej jest polityczną atomówką, ale oddziałuje też na miliony ludzi, którzy odczują to emocjonalnie i zbudują sobie modele radzenia z tymi emocjami. Możliwe, że niektórzy nie będą umieli znaleźć lepszych sposobów przepracowania traumy niż odpowiedzieć przemocą na przemoc. Phi nie lekceważy tej przykrej sprawy. W poniedziałek o 15.00 odniesie się do niej publicznie na konferencji prasowej. Na razie nie wie, co i jak myśleć o zamachu, skoro w Polsce łamana jest konstytucja. Chi ułatwia życie wszystkim zgromadzonym: zwięźle prosi, żeby wszyscy, którzy się z nią nie zgadzają i nie podzielają reakcji jedynej słusznej, sami usunęli się ze znajomych. Kto wie, może to jest najpraktyczniejsza droga? Psi jest wyższym stadium creepa, bo nic nie pisze, za to wyszukuje facebookowe profile osób, które zginęły. Przegląda ich stare zdjęcia i siatkę znajomych, sprawdza, czy nie ma wspólnych. Jeżeli się jeszcze da, potrafi wysłać ofierze zaproszenie do znajomości. „Mamy nadzieję, że osoby, które kochały Julię, znajdą pocieszenie, odwiedzając jej profil i wspominając ją”. Naprawdę, zostaną po nas gwiazdki na Facebooku. [*]. I nawet się nie dowiesz, czy Psi nie będzie kiedyś lurkować twojego profilu. Kaj patrzy na to wszystko i zbiera co bardziej soczyste przykłady. I układa w listę, z której też nic nie wynika. Omedze jest oczywiście przykro, bo to źle, że giną ludzie. Ale jak to w życiu: śmierć jest dobra dla biznesu, generuje dużo komentarzy, dużo ruchu w sieci. A to się, cyk, monetyzuje.

Zdradliwy smak wintydżu

dla M.T.

P

amiętam dokładnie, kiedy to zrozumiałem. Było to w piękny, letni dzień, rozległy upał czasów wczesnego ocieplenia, kiedy nabitym po brzegi autem jechaliśmy z centralnej Polski do nieco mniej upalnego Kołobrzegu. To znaczy domyślałem się, czułem, wiedziałem już wcześniej. Ale tutaj rację mają autorzy Biblii, że nazywanie jest kluczem do świata i początkiem dróg, by czynić sobie ziemię poddaną. Więc przyszpilone, uchwycone w słowach zostało dopiero wtedy, gdzieś w okolicach węzła Łódź Północ, miejsca niemal magicznego, bo to przecież jedno z niewielu miejsc w Polsce, gdzie krzyżują się autostrady. Nim się jednak skrzyżowały, jechaliśmy w piątkę i rozgorzał zasadniczy spór o wyższość nawigacji elektronicznej nad mapą papierową lub odwrotnie. Towarzystwo w konflikcie podzieliło się równo: dwie osoby za papierem, dwie za krzemem, a ja siedziałem z boku i dumałem. Trochę się wstrzymywałem od głosu, a trochę się zachwycałem, że właśnie znalazłem imię dla odkrycia, które od jakiegoś czasu nosiłem pod sercem – wintydż jest zdradliwy. Odkrycie o tyle uczciwe, że pomyślane przeciwko samemu sobie. Przez wiele lat byłem wyraźnie przeciwny używaniu elektronicznych protez przy jeździe autem. Wzięło mi się to z czasów żeglarskich, bo zdążyłem się załapać na końcówkę epoki, w której pływało się jeszcze bez GPS-u. To znaczy nie załapałem się, bo GPS już zdążył się pojawić, zanim ja się pojawiłem na morzu, ale akurat na moim pierwszym rejsie raczył się dyplomatycznie popsuć. Widziałem więc na własne oczy, jak to wyglądało. Bałtyk to nie Pacyfik, więc nie sekstans, tylko log i latarnie morskie, ale to było i tak coś! I jakoś mi się już utarło

w głowie, że nawet na morzu, gdzie przecież nieporównanie łatwiej się zgubić, skorzystanie z wsparcia satelity to jest trochę siła wyższa i opieka niemal boska, która czuwa nad zagubionym nawigatorem. I której nie należy nadużywać. A co dopiero na lądzie! Na lądzie przecież sama natura dostarcza tysiąca wskazówek, a ludzka ręka – drogowskazów. A stąd już tylko jedna przecznica do idei, że korzystanie z GPS-u w samochodzie jest kapitulacją. Po co to robić, skoro zawsze można mieć pachnący atlas pod ręką? I tak to szło, czy raczej stało w miejscu, a świat się zmieniał. Jakoś w latach powyżej zera słówko „GPS” wyparowało z obiegu, teraz mamy po prostu mapę w telefonie. To znaczy ja ciągle nie miałem, ciągle miałem ją na papierze. I działało. Problem w tym, że działało do czasu. Bo zawsze działa tylko do czasu. Co się zmieniło? Jak się zmieniło? Jak bardzo się musiałem zgubić, żeby się jednak przeprosić z Google Maps? Nie bardzo. Nie stało się nic krwiście spektakularnego. I nie tyle zgubiłem się w przestrzeni, a raczej przestraszyłem, że zagubię się w czasie. Czyli jak? Do autobiografistyki mam stosunek dość chłodny, przelotnie umiarkowany, nie śledzę więc wstecznie, co, jak i kiedy się kształtowało. Tkwi mi jednak w pamięci pewien czas wyrazisty, bo spędzony w Stanach. Czas, który zmienił dla mnie niejedno, a nawet całkiem wiele (choć o tym nie teraz). To była jesień w stanie Nebraska i przygotowywaliśmy wyjazd w Góry Skaliste, jak to w Stanach, samochodowy road trip, setki mil przez głębie kontynentu. I jest scena, którą świetnie pamiętam: słoneczny, ale już zimny dzień, wiatr hula, a ja w bibliotecznym punkcie ksero drukuję skrinszoty, żeby wiedzieć, gdzie jechać. Lincoln, Grand Island, Elm Creek, North Platte, Ogallala, podróż marzenie, podróż obietnica. Hajda na Zachód, z tymi kserówkami wetkniętymi do atlasu. Zgrzytało mi już wcześniej, ale to był ten moment, kiedy po raz pierwszy ten zgrzyt usłyszałem. Biblioteka była uniwersytecka, więc wokół mnóstwo ludzi młodych i coraz młodszych, wszyscy już ze smartfonami, a ja z karteczkami. Oczywiście, usprawiedliwienia wisiały w powietrzu, to były czasy, kiedy ajfon był jeszcze złotą nowością, a internet nie mieszkał jeszcze w każdej komórce. Poza tym

cóż to za nawigacja, realia amerykańskie, czyli „400 mil prosto, a potem w lewo”. Racjonalizacja zawsze w cenie, wtedy wciąż jeszcze niskiej. Ale coraz bardziej mi już świtało, że patrzę ze złej perspektywy, bo z perspektywy tylko własnej. A tak to przecież już jest, że we własnym mniemaniu możemy być doskonale logiczni i całkowicie ogarnięci, wszystko może nam się udawać i dodawać. Ale tak to wygląda tylko w lustrze, działa tylko dla nas, tylko w jednoosobowej nanobańce. Podstęp w tym, że perspektywa pierwszoosobowa szybko i niepostrzeżenie staje się przestarzała. A nam nikt tego nie mówi. Cała sprawa tylko pozornie dotyczy tego, co jest poręczniejsze: papier czy telefon. Niby o to chodzi, ale tak naprawdę nie. Główna bitwa rozgrywa się niżej, w głębi, tam, gdzie ta niewyrażalna, ulotna sieć znaczeń, której jestem częścią... albo nie. Tu decyduje sama esencja życia, a więc ślepy traf i przywilej urodzenia. Albo uczestniczę w pewnym pokoleniowym doświadczeniu, albo mnie ono bezszelestnie omija. Nikt mnie nie będzie do niego zachęcał, zapraszał, namawiał. Cokolwiek tu tracę, nawet nie wiem, że tracę. A nawet gdybym wiedział, to nie ma do kogo apelować. Wybór między mapą papierową a w telefonie czy między smartfonem a starą nokią nie jest tylko wyborem wygody i preferencji. Nawet przede wszystkim nie jest. To jest decyzja, czy chcemy mieć wspólne doświadczenie z ludźmi, którzy żyją dookoła nas. Decyzja, czy chcemy żyć w tym samym świecie co oni, czy nie. Oczywiście, mam prawo wyboru wintydżu, zawsze wolno mi uciec w oldskulowość, wybrać niezgodę i opór, starą drogę, klasykę i „tak się zawsze robiło”. To może być łatwe i przyjemne, a dla wielu z nas całkiem kuszące. W „starym, dobrym świecie” (który tak naprawdę był tylko stary) nie muszę się przecież uczyć obsługi coraz to nowych aplikacji, gadżetów, rzeczy z internetu i internetu rzeczy. To jest całkiem wygodny wybór, ale oznacza zarazem, że sam wykluczam się z tego świata, który jest i rośnie wokół mnie. Stanę się najpierw mniejszością, a potem robinsonem wśród żywych. Niby wciąż będę na tej planecie i w tym stuleciu, ale będę coraz mniej. Będę mówił o sprawach, które widzę tylko ja i nikt więcej. Będę dzielnie

rozwiązywał problemy, które nie istnieją dla innych. A o tym, z czym tak naprawdę zmagają się inni, będę miał pojęcie coraz bledsze. Krążyć z papierową mapą wśród tych, którzy kierują się mapami w smartfonach, to emigracja wewnętrzna. To znaczy odwrócić się od świata, postawić niewidzialny mur, który rozcina wspólną przestrzeń i doświadczenie. Wodząc palcem po mapie, trafię niby w to samo miejsce, w które oni trafiają, wodząc palcem po telefonie, ale to już nie będzie to samo. Niby będę tam razem z nimi, niby fizycznie blisko, a jednak osobno. Dla nich będę już cieniem człowieka, takim trochę zombie czy jak się kiedyś mówiło – upiorem. Niby ciągle na świecie, ale już umarły dla świata. Umarły, a przynajmniej przedwcześnie – i dobrowolnie – postarzały. Czy nie na tym właśnie polega starzenie się? Odwapniają się kości w ciele, wapnieją neurony w umyśle, a duch odmawia upgrade’u i podążania za postępem. To żadna kwestia smaku, żadne wielkie „nie”, nic z tych rzeczy. To jest ciąg małych i niby nieznaczących wyborów, które skutecznie odwodzą nas od współczesnego życia. Każdy taki mikrowybór to mała porażka w starciu z nowoczesnością, porażka, która jest autozaraźliwa, bo pociąga ze sobą następne. Raz i drugi stanę po stronie tego, co stare, przeciwko temu, co nowe, za trzecim pójdzie mi to jeszcze łatwiej, za siódmym będzie to naturalny wybór, a za siedemnastym – jedyny możliwy. To jest śliska i groźna pułapka. I droga – na dłuższą metę – donikąd. Za każdym razem, gdy machnę ręką na nową aplikację, gdy pozwolę sobie odwrócić się plecami, za każdym razem, gdy odrzucam nowość, której domaga się świat, wstrzykuję sobie w krew złe przyzwyczajenie, inwestuję w błędny nawyk, z którego coraz trudniej będzie mi się wyzwolić. Nie uczę się przyjmowania, nie włączam nowych ścieżek do mojego życia, nie ćwiczę się w konfrontacji z wieczną nowością. Przeciwnie, wdrażam się do sceptycyzmu i nieufności. Zaczyna się niewinnie, od papierowej mapy i papierowego rozkładu jazdy, od bilonu zamiast blika, a skończy się tak, że zostanę zgryźliwym wrogiem świata, który twierdzi, że internet powoduje raka, a dzisiejsza młodzież jest najgorsza.

Przesada? Nie sądzę, niestety. Historia przyspiesza swój bieg, a wszystkie moje dzisiejsze decyzje będą się tylko potęgować z czasem. Jeżeli już dzisiaj wybieram pokusę wintydżu, wątpliwe votum separatum od aktualizacji świata, to co będzie za dwadzieścia lat? Nie będę już ani chciał, ani umiał tego nadrobić. Wintydż jest po prostu zdradliwy – i jest to nie jedna, ale kilka pułapek, kilka zapadni naraz. Pierwsza, jak powiedziałem, jest taka, że wybór tego, co stare, wygodne, a nawet modne w swej wintydżowatości, to jest wybór odspołeczny i wyjście ze wspólnoty doświadczeń. Wyjście o tyle niezrozumiałe, że jeśli ktoś chce izolacji, to przecież i tak ma jej więcej niż wedle potrzeb. Jest przecież tyle mediów społecznościowych, w których cię nie ma. W każdej minucie, kiedy tu sobie gawędzimy, powstają – już powstały – nowe wynalazki i aplikacje, całe światy, które rozgrywają się zupełnie poza nami. W każdej chwili i tak zostajemy mocno z tyłu. Po co to jeszcze przyspieszać? Druga pułapka to te groźne i dalekosiężne nawyki. Wybór wintydżu nie jest tylko estetyczny, a na pewno nie jest niewinny. Nie ogranicza się do chwili teraźniejszej, przeciwnie, okopuje nas na przyszłość. Wyrabia odruch warunkowy, odruch lęku przed zmianą, który z czasem stanie się bezwarunkowy i niemożliwy do odwrócenia. Sami siebie prowadzimy po ścieżce, na której końcu czeka bolesne zaskoczenie, że „jakoś tak się samo stało”, że świat wystrzelił do przodu, a my się zgubiliśmy gdzieś po drodze. Trzecia pułapka to miraże i manowce rzeczonej estetyki. Bo oczywiście, wintydż może być uroczy, a nawet sexy. To może być wyborem stylu, że nie noszę tabletu, że nie mam smartfona, tylko nokię. Ale wintydż jest sexy tylko do czasu. Atrakcyjne może być to, co jest pięć, czy dziesięć lat za światem, ale nie dwadzieścia. Stara nokia ma przewrotny sens dekadę po tym, jak wszyscy się przesiedli na smartfony, ale nie trzy dekady. W pewnym momencie miniemy bowiem punkt bez powrotu, stracimy dystans zbyt duży, by go kiedykolwiek odrobić. Staniemy się rozbitkami, z początku dobrowolnymi, a później już takimi zwykłymi, z konieczności. Sami siebie wyrzucimy na odległe archipelagi, które nikogo nie będą

obchodzić. Po czwarte, w Polsce jest szczególnie ważne – może nawet najważniejsze – że cała ta opowieść nie dotyczy tylko technologii. Owszem, technika i elektronika, cała cyfrowa siateczka, która coraz szczelniej oplata nasze życie, jest ogromnie ważna. Obowiązuje, ma ona wymiar globalny i jest wyzwaniem ogólnoświatowym. Są jednak również nasze sprawy lokalne, trochę mentalne, a trochę społeczne, te z pogranicza codzienności, instytucji i polityki, te, o których pisałem w „21 polskich grzechach głównych” i do których zaraz znów zaproszę przy pokoleniach podległości. Zabetonowywanie się w tym, co było, jest szkodliwe w Polsce, w której po raz pierwszy od ćwierci tysiąclecia pojawiło się pokolenie urodzone i wychowane w wolnym kraju. Dla nas, Polek i Polaków, jest szczególnie ważne, żeby patrzeć do przodu, a nie powtarzać w niepodległym państwie nieaktualne nawyki z czasów minionych. *** Sprawiłem sobie smartfona wkrótce po powrocie z tych Stanów. I szybko zacząłem korzystać z aplikacji z mapami. Czy jest lepiej? Na pewno współcześniej. A co będzie dalej, zobaczymy. Mówi się czasem, że przyszłość jest dziś, że żyjemy w science fiction, bo wynalazki, które jeszcze wczoraj wydawały się odległą przyszłością, dziś są rzeczywistością. To nie jest do końca prawda, ale faktem jest, że niespecjalnie mamy wybór. Jak powiedzieliby moi stoicy, przyszłość prowadzi chcących, a wlecze za sobą tych, którzy stawiają opór. Alternatywa wypada blado, a przestrzeń consentu jest niewielka. Czy nie lepiej więc tej przyszłości, która już jest, która nadciąga i wzbiera wokół nas, dać się szczerze uwieść? Bez wybaczenia i na zawsze.

Lata powyżej zera

L

ata powyżej zera”[24] to wspaniały tytuł powieści Anny Cieplak – kto nie czytał, polecam. Zarazem jest to chyba najlepsza nazwa na dekadę 2000–2009. Bo w sumie, jak ją nazwać? Lata zerowe? Zerowate? Mieliśmy lata osiemdziesiąte, mieliśmy lata dziewięćdziesiąte. Za chwilę, już w roku 2020, wszystko wróci do liczebnikowej normy, bo powiemy po prostu, że żyjemy w latach dwudziestych (brzmi trochę groźnie). A potem w trzydziestych (jeszcze groźniej) i tak dalej. Ale co z dekadami 2000–2009 i 2010– 2019? Tutaj nie ma nazw oczywistych. Tysiąclecie jest ciągle młode, a dekady nie mają imion. Lata powyżej zera to najtrafniejsza nazwa i o nich chciałbym teraz opowiedzieć: o pierwszej dekadzie XXI wieku, nie o książce Cieplak (którą raz jeszcze polecam). Lata powyżej zera to nowe lata dziewięćdziesiąte. Dlaczego? Co to znaczy? Lata dziewięćdziesiąte, ta pierwsza, heroiczno-straszna dekada III Rzeczpospolitej to już czas mityczny, zaprzeszły. „Najntisy”, jak się o nich czule-zdrobniale mówi, doczekały się już mnóstwa wspomnień i suchych analiz, filmów i legend, książek w bibliotece. Mówi się nawet czasem, że żyjemy dzisiaj nie w Polsce posttransformacji, ale w Polsce postnajntisowej. I to jest trochę prawda, która się właśnie przedawnia. Bo nie żyjemy już w czasach postnajntisowych, tylko post-powyżej-zera. Tą niby bliską, ale już egzotyczną epoką, „po której” żyjemy, którą niby pamiętamy, ale w której już trochę mieszkają smoki – są właśnie lata powyżej zera. Z punktu widzenia ulicy i codziennego życia one są już odległe nie mniej niż lata dziewięćdziesiąte. Przede wszystkim, były naprawdę dawno. Od roku 2000 dzieli nas dziewiętnaście lat, a dzieci urodzone w XXI wieku zdają maturę i idą na studia. W Polsce żyją już miliony ludzi urodzonych z dwójką z przodu – to jest spora i rosnąca część

społeczeństwa, której nie było na świecie w wieku dwudziestym. Z drugiej strony – rok 2010 i Smoleńsk. To też już jest prawie dekada. Wyrosło nam pod bokiem pokolenie, które nie może pamiętać. Dla nich Smoleńsk i Katyń faktycznie mogą się zlewać w jedno (spełnia się tym samym marzenie niektórych polityków) – ot, fakt z podręcznika jak każdy inny. Arytmetyka jest prosta i nieubłagana. Ale nie najważniejsza. Historia to nie odmierzanie czasów, ale następstwo doświadczeń. A łatwo zapomnieć, że lata powyżej zera były nie mniej rewolucyjne niż najntisy czy wcześniejsze lata przełomu. Świat 2000 i 2010 roku to dwa zupełnie różne światy, można się wręcz pokusić o stwierdzenie, że cezura cyfry 1999 jest nie mniej wyraźna niż ta spod znaku 1989. Dla nas, w Polsce, odruchem jest myśleć, że lata graniczne muszą mieć dziewiątkę na końcu – 1939 czy 1989. Bo oczywiście, w takim osiemdziesiątym dziewiątym zmienił się system. Ale czy w latach powyżej zera nie zmieniło się... wszystko? Nie trzeba szukać daleko: wielka historia i nagłówki w gazetach (wtedy jeszcze papierowych) przypominają, że zwrot tysiącleci przeszedł bez zapaści komputerów, lecz z hukiem. I nie chodzi tylko o huk upadających wież WTC. 31 grudnia 1999 roku w chwili, gdy na Kiribati już był rok dwutysięczny, do dymisji podał się Borys Jelcyn, rozpoczynając tym samym w Rosji długie rządy Władimira Putina. Zaledwie dzień wcześniej polska policja zatrzymała Jarosława Sokołowskiego, szerzej znanego jako „Masa”. Kiedy pół roku później Sokołowski wyjdzie z aresztu, będzie już współpracował z policją i stanie się najsłynniejszym świadkiem koronnym III Rzeczpospolitej. Tym samym do historii przejdzie złota era polskiej mafii. Kolejne pół roku później, 26 grudnia 2000 roku, inny złoty wiek sięgnie bruku. Zaledwie pięć dni przed końcem tysiąclecia, z okna mieszkania w Katowicach-Bogucicach wyskoczy Magik, legenda, ba, współtwórca polskiego hip-hopu. Po każdym z tych zdarzeń zaczęły już tykać inne czasy. Lata powyżej zera. Mnóstwo rzeczy, które uważamy za oczywiste i bez których nie wyobrażamy sobie dzisiaj Polski i świata, to są nabytki tych lat właśnie. To właśnie w latach powyżej zera wszystko się zaczęło. Europa bez paszportu i na jednej walucie. Pomyślcie tylko: wejście

Polski do NATO – rok 1999, przejście Europy Zachodniej na euro – rok 2002, wejście Polski do Unii – 2004, wejście do strefy Schengen – 2007. Polska najntisowa, ta ze starymi złotówkami, z Pałacem Kultury bez zegara, za to ze szlabanami na Odrze i z niemieckimi markami za szlabanem, to jest dziś Polska równie odległa jak nieistniejąca Polska powstańców styczniowych. Aktualna wersja Polski jest nam dana właśnie w dekoracjach z lat powyżej zera. To właśnie wtedy połowa pokolenia wyżu lat osiemdziesiątych, dzieci dzieci wyżu powojennego świtu, wyjechała do pracy w Dublinie i Edynburgu. To właśnie wtedy zaczęły spływać wagony pieniędzy z funduszy strukturalnych, które odmieniły oblicze tej ziemi. A przynajmniej oblicza dróg i autostrad, miast i miasteczek. To w latach powyżej zera zaczęła znikać obdarta, rozsypująca się polska prowincja, ta przedunijna. To w latach powyżej zera polskie miasteczka przestały przypominać opustoszałe sztetle, z których ktoś nagle wyjechał, nie wiadomo kto, dlaczego i dokąd. Rozkwitły za to nieskazitelne i nieco bezsensowne ryneczki, a przy nich tabliczki z gwiazdkami na niebieskim tle. A przede wszystkim, to właśnie w latach powyżej zera rozgościliśmy się wreszcie w internecie. Pod koniec zeszłego tysiąclecia szczytem snobizmu było nie mieć w domu telewizora, a internet tamtych czasów to szumiące modemy i usenety w mało przewiewnych piwnicach. Telefony komórkowe reklamowały się mapkami-kolorowankami, pokazującymi, gdzie mają zasięg, a gdzie nie. A gdzie jesteśmy dziś? To w latach powyżej zera powstały kryptowaluty, zaczęło się kapitalizowanie danych prywatnych, o nadejściu mediów społecznościowych już nie wspomnę. Cały internetowy światek naszej imigracji wewnętrznej to właśnie dziedzictwo tych lat. Była to też kolosalna epoka przejściowa w polityce (czy w polityce jest jakaś epoka inna niż przejściowa?). Krajobraz władzy roku 2000 i ten z 2010 to dwa różne światy. U progu lat powyżej zera prezydentmem-Kwaśniewski był, cóż, prezydentem naprawdę, a niefortunna wizyta w Katyniu była świeżym bólem głowy. Aż trudne do pomyślenia. Co więcej, przecież dopiero w połowie tej dekady zaczęła

się odwieczna wojna PiS-⁠ u z tym, co PiS-em nie jest. Ta wojna, wzmocniona inną, tragiczną wizytą w Katyniu, definiuje polską politykę od lat kilkunastu i chyba nie zamierza przestać. A żyją już miliony ludzi, którzy nie pamiętają, że kiedyś było inaczej. I tym bardziej chcą, żeby było inaczej. Czy będzie mogło być inaczej? Lata powyżej zera to również lata, które nadały ostateczny kształt pokoleniu lat osiemdziesiątych, pokoleniu ważnemu, bo ogromnemu, pokoleniu wyżu, które pamięta strzępy PRL-u i karty telefoniczne na 25 albo 100 impulsów. Ci, którzy wyjechali, wyjechali, ci którzy mieli wrócić, wrócili. Otrzaskaliśmy się ze światem, osłuchaliśmy się tego i owego. Lata powyżej zera to dla nas czas wielkiego terminowania: byliśmy już w miarę dorośli, ale jeszcze ciągle zbyt młodzi. Mieliśmy jeszcze moralne prawo „dobrze się zapowiadać”, mogliśmy być wciąż „obiecujący”. Ciągle mieliśmy jeszcze czas... ale dziś on już nastał i nie mamy go już w zapasie. Cokolwiek ma się dla nas stać i wydarzyć, musi się stać teraz. Nie ma już na co, nie ma już kiedy czekać. A pamiętajcie, że to pokolenie to połowa Polski. Kiedy ono się niecierpliwi, orzeł poci się pod koroną. W latach powyżej zera byliśmy ciągle zbyt młodzi, by się upomnieć o swoje. Nie mieliśmy jeszcze – czy teraz mamy? – pozycji, by żądać kawałka tortu dla siebie, by przekonać resztę świata do naszej opowieści. Byliśmy zdani na tę wykładnię rzeczywistości, którą serwowały nam poprzednie pokolenia. Jedyne, co mogliśmy, to nosić za nimi teczkę. Nie mogliśmy nawet zgłosić własnych poprawek, nie mieliśmy języka, by wyrazić swoje zastrzeżenia. Co więcej, to przecież właśnie w latach powyżej zera, a konkretnie 31 grudnia 2007 roku, stała się rzecz historyczna. Tego dnia pełnoletniość osiągnęły pierwsze dzieci urodzone w III Rzeczpospolitej. A komu jeszcze mało, ten niech sobie uświadomi, że 31 grudnia 2010 roku, gdy tylko lata powyżej zera się skończyły, te dzieci osiągnęły pełnoletniość w sensie amerykańskim, czyli skończyły 21 lat. A tego nie mieliśmy od XVIII wieku. Od prawie ćwierci tysiąclecia nie zdarzyło się, by upłynęło pełne 21 lat w Polsce niepodległej. I również w tym sensie świat roku 2011 różni się fundamentalnie od świata roku 1999. I z drugiej strony podobnie. Bo jeszcze jedno się stało w latach

powyżej zera, ze swojej natury po cichu, bez nagłówków na portalach. Zobaczyliśmy to może prywatnie, po dziadkach i prababciach, których zabrakło przy którejś wigilii. Ale publicznie zauważyć jest trudniej. A to właśnie w latach powyżej zera zniknęli z naszego życia ludzie pamiętający wojnę. I Polskę przedwojenną. Oczywiście, nie zniknęli literalnie wszyscy, liczby bezwzględne to jeszcze nie wyrok. Ale zniknęli społecznie. Lata powyżej zera to dekada, kiedy pokolenie urodzone i dojrzałe jeszcze w II Rzeczpospolitej przestało być wpływową grupą społeczną, a stało się – przykro a nieuchronnie – niedobitkiem. Przed latami powyżej zera, a więc w najntisach, w pierwszych latach III RP, pokolenie przedwojenne to byli normalni, dziarscy jeszcze ludzie, czasem nawet optycznie nie tacy starzy. Byli obecni i byli częścią naszego życia. Spotykaliśmy ich na ulicach i w sklepach, przepijali na weselach i chrzcinach. Byli częścią społeczeństwa, nie tylko realną, ale i bardzo istotną. W latach dziewięćdziesiątych ludzie z pokoleń przedwojennego i wojennego mogli być ministrami i profesorami, mogli uczyć dzieci i opowiadać wnukom, mogli wydawać książki i decydować o kursie naszego polskiego stateczku. Lata dziewięćdziesiąte, ta obca planeta dziwnych strojów i szarych budynków, to epoka, w której po ulicach ciągle chodzili ludzie, dla których ułański mundur i Chajka z sąsiedztwa to nie był papier w książce (którą można czytać tak albo owak), ale ich własne życie. To było oczywiste, że oni są. Wymiotły ich dopiero lata powyżej zera. To właśnie w tej dekadzie zeszli do ostatnich okopów, w których – jakże nieliczni – tkwią dzisiaj. Są i żyją już tylko gdzieniegdzie. Zamknięci w pokoikach, coraz częściej w szpitalach, w domach opieki. Nie spotkamy ich już w sklepie, coraz rzadziej porozmawiamy. Są nieobecni. Przed latami powyżej zera było oczywiste, o czym opowie wnukom dziadek czy babcia. O wojnie i przedwojniu. O głupich zabawach z żydowskimi kolegami, o ranach w powstańczym szpitalu. I to jest to właśnie, czego dzisiejsze dzieciaki już nie poznają. To jest doświadczenie, które zniknęło. Pamięć o wojnie i o tym, co przed nią, nie jest już dzisiaj pamięcią

żywych ludzi. Ta pamięć przeszła do książek, stała się literą. Kto wie, czy ta zmiana nie jest najważniejszą z tych, które przyniosły lata powyżej zera. Jest szczególnie istotna w Polsce, w której druga wojna ciągle jest kluczem do wszystkiego. A z biegiem czasu i w miarę odchodzenia tych, którzy pamiętali, o co naprawdę chodziło, staje się kluczem coraz ważniejszym. Zwłaszcza przy obecnych konstelacjach politycznych.

Trzy minuty w Polsce

C

zasami zdarzają się rzeczy na granicy surrealizmu, albo i poza nią. Poniższa historia zaczęła się dla mnie w czerwcu 2017 roku, ale dla Glenna Kurtza, amerykańskiego pisarza, dziennikarza i muzyka, rozpoczęła się w marcu 2009 roku w Palm Beach Gardens na Florydzie, gdy przeglądał szpargały po rodzicach i dziadkach. I tam właśnie, w głębinach szafy, między pudełkami ze Scrabble i nigdy niesklejonymi modelami samolotów, znalazł coś bezcennego, unikalną pamiątkę przeszłości. Zapis świata, którego już nie ma. Żeby wyjaśnić, co to było, trzeba przewinąć taśmę o prawie półtora wieku wstecz. W latach 80. XIX wieku, w Nasielsku, w tym małym miasteczku w północnej części województwa mazowieckiego, które dzisiaj kojarzymy – jeśli w ogóle z czegoś – stąd, że przelatuje przez nie pendolino Warszawa–Gdańsk, w tymże Nasielsku w jednej z żydowskich rodzin urodził się mały Dawid. W ostatniej dekadzie XIX stulecia wyjechał z rodzicami do USA i zaczął tam nowe życie. To życie się udało: zakorzenił się, wyszedł na swoje. Latem 1938 roku, już jako stateczny pan, wybrał się z żoną Lisą do Europy, żeby wspólnie obejrzeć Stary Świat. Byli w Wielkiej Brytanii, we Francji, w Szwajcarii, Holandii. I gdzieś między Amsterdamem a Paryżem odwiedzili też Nasielsk. I mieli ze sobą kamerę, kodaka, model z 1936 roku. Ajfona tamtych czasów. I nakręcili film, który siedemdziesiąt lat później znajdzie w szafce ich wnuk Glenn. 180 sekund tego nagrania to jedno z kilku istniejących kolorowych materiałów wideo przedstawiających sztetl w przedwojennej Polsce. I jedyne w ogóle przedstawiające przedwojenny Nasielsk. Niecałe półtora roku po nakręceniu tego filmu wojska niemieckie przekroczą oddaloną o zaledwie osiemdziesiąt kilometrów granicę. 4

września Nasielsk znajdzie się pod okupacją i zacznie się apokalipsa. Wszystko, co jest na filmie, zniknie. Jeszcze w grudniu 1939 roku w czasie dwudniowej akcji deportacyjnej Niemcy wywiozą z Nasielska wszystkich Żydów. Z około 3000 Żydów, stanowiących 2/3 ludności przedwojennego Nasielska, wojnę przeżyje tylko 80. Słownie: osiemdziesiąt osób. Matematycznie: 2,7%. Reszta zginie w komorach gazowych w sierpniu 1942 roku. Dziadkowie Glenna nigdy nie zorientują się, jaki skarb mają w posiadaniu, jego rodzice też nie. Film po prostu przeleży siedemdziesiąt lat w szafie. Ale Glenn, gdy tylko zobaczył, co jest na nagraniu, natychmiast zrozumiał skalę znaleziska. Zapis świata w jego przedostatnie lato, tuż przed Zagładą. Film znalazł swoje zasłużone miejsce w Muzeum Holocaustu w Waszyngtonie, ale Glenn nie znalazł spokoju. Przeciwnie, rozpaliła się w nim ciekawość, ciekawość, by tak rzec, w skali pośredniej. Najbardziej go bowiem zafrapował nie wymiar osobisty, rodzinny (to w końcu pamiątka po dziadkach, i to taka, którą ma naprawdę niewielu z nas) ani ten uniwersalny, że oto jest nagranie wideo tuż sprzed Holocaustu, że to jest 180 sekund wyrwanych zapomnieniu, trzy minuty, które oszukały historię. Najbardziej go zaciekawił wymiar ludzki, szczegóły. Film przedstawia przecież konkretnych ludzi w konkretnym czasie i w konkretnym miejscu. Jak się można domyślać, w biedniusieńkim przedwojennym Nasielsku pojawienie się cudzoziemca, i to takiego, który przypłynął statkiem zza Wielkiej Wody, co więcej, z kamerą filmową – to było wielkie wydarzenie. Wszyscy się zbiegli, zwłaszcza dzieci. I patrzą ciekawsko w obiektyw. Kim oni byli? Co się z nimi stało? Czy da się ich jeszcze rozpoznać, odnaleźć, dodać imiona i historie do anonimowych twarzy? W ten właśnie sposób Glenn rozpoczął swoją długą misję, łączącą elementy kwerendy historycznej z pracą detektywa i pisarza nonfiction. Porównując wzór na drzwiach synagogi, widoczny na jednym z kadrów, z materiałami w archiwum w Izraelu, potwierdził, że to na pewno Nasielsk. Ale przede wszystkim dotarł, odnalazł, połączył ze sobą ludzi. Kluczowe ogniwo wskoczyło na swoje miejsce w grudniu 2011 roku, kiedy dostał niesamowitego maila od nieznanej sobie

osoby z Detroit. Usłyszała ona o poszukiwaniach Glenna, obejrzała film, po czym... w jednej z dziecięcych twarzy, po których przesuwała się kamera Dawida, rozpoznała swojego dziadka jako 13-letniego chłopca. Był to Maurice Chandler, urodzony w Nasielsku jako Maurycy w 1925 roku. Jedyny ocalały z całej swojej rodziny, a dzisiaj krzepki amerykański dziewięćdziesięciopluslatek, który wszystko doskonale pamięta. I potem się już potoczyło. Jedne odkrycia prowadziły do następnych i kilka wątków ze, zdawałoby się, nieodwołalnie przepadłej przeszłości udało się Glennowi odgrzebać i połączyć w całość. Zdarzały mu się rzeczy naprawdę niebanalne, takie na przykład, że odnajdywał w archiwach towarzystw genealogicznych maile z zapytaniami z połowy lat 90., odpisywał na nie po 15 latach… i dostawał odpowiedzi. I działało. Niejedna osoba z korzeniami w Nasielsku dowiedziała się o przeszłości swojej rodziny, obejrzała nigdy niewidziane fotografie swoich przodków i krewnych. Nierzadko są to jedyne takie zdjęcia, jakie istnieją. Wszystko to Glenn opisał w swojej książce „Three Minutes in Poland”, która wyszła w 2014 roku[25]. A teraz ja: dlaczego o tym w ogóle piszę? Czyżbym trafił na tę książkę w głębinach Amazona i zafascynował się, przeczytawszy? Bynajmniej. Otóż zbiegiem okoliczności, czyli od słowa do słowa plus kilka magicznych koincydencji, pewnego czerwcowego wieczoru w 2017 roku znalazłem się osobiście w Nasielsku. Glenn od kilku lat regularnie odwiedza miasto z grupą przyjaciół. Sprzątają dawny cmentarz żydowski, rozmawiają z ludźmi, opowiadają o całej tej historii. I nagle ja też znalazłem się w środku tego wszystkiego. Najpierw w knajpce, którą polecam, jeśli ktoś będzie w Nasielsku i nie ma alergii na ziemniaki, a potem w miejscowej szkole, gdzie Glenn opowiadał o swojej książce. Oglądaliśmy film, słuchaliśmy opowieści, mogłem nawet trochę pomóc przy tłumaczeniu. Był to niezwykły wieczór, bo obejrzeć ten film na spokojnie, w internecie domowego zacisza, to jedno. Natomiast obejrzeć go w samym Nasielsku, w szkole, która przed wojną była szkołą żydowską, której dyrektorka pokazuje ślad po mezuzie w futrynie

drzwi, obejrzeć go w sali, z której okien widać te same kadry, które są na filmie sprzed 79 lat – to coś zupełnie innego. I dzieją się rzeczy naprawdę niesamowite. Kiedy Glenn mówi o tym, jak zidentyfikował Chaima Cwajghafta, kamieniarza, który miał warsztat tuż obok szkoły, wiatr rozwiewa akurat za oknami biały dym z nieodległego komina. I jest trochę tak, jakby nic się nie wydarzyło, jakby pan Cwajghaft właśnie mozolił się ze szlifierką, wykorzystując długi wieczór wczesnego lata i myśląc o nieodległym fajerancie. Albo w części już świetlicowej, po skończonej pogadance, kiedy wstaje starszy pan i mówi, że ten las, co dzisiaj zarasta resztki żydowskiego cmentarza... on sadził osobiście, bo na przełomie lat 40. i 50. ganiano nasielskie dzieciaki do porządkowania cmentarza. Tyle, że wówczas to słowo znaczyło coś dokładnie przeciwnego niż dzisiaj. Nie przywracanie pamięci, a jej niwelację. Planową implementację zarośnięcia lasem i ciszą. Ale najbardziej niezwykłe było to, co stało się na samym końcu. Bo oto jest już po wszystkim, zwijamy sprzęt, rozmawiamy jeszcze w podgrupkach. Zgadujemy się z jednym mężczyzną, który mówi, że jego to wszystko bardzo interesowało, bo jego mama dobrze pamięta przedwojenny Nasielsk. I w sumie mama ciągle żyje. I w sumie ma się dobrze. I właściwie ona ciągle mieszka w Nasielsku, to może on do niej zadzwoni, czy możemy ją odwiedzić. I odwiedziliśmy. W przytulnym pokoiku na pierwszym piętrze, wypełnionym pamiątkami i artefaktami rozpinającymi się od późnego Gomułki po wczesnego Netfliksa, przemiła pani dobrze po osiemdziesiątce opowiada nam o Nasielsku sprzed wojny. A ciętości umysłu i bezbłędnej pamięci każdy z nas powinien jej zazdrościć. To jednak jeszcze nie koniec. Był bowiem z nami osobiście syn Maurice’a Chandlera, tego z filmu. I syn po prostu dzwoni do ojca, włącza głośnomówiący, żeby mogli sobie z panią porozmawiać. Nachylam się nad stołem, przeczuwając tłumaczeniowe wygibasy, po czym… pan Chandler ojciec przechodzi płynnie na polski, który oczywiście zna, bo dlaczego miałby nie znać, przecież urodził się tutaj, w Nasielsku. I dochodzi do sceny absolutnie kosmicznej, kiedy na stole leży iPhone 7, a osiemdziesięciokilkulatka z mieszkanka w Nasielsku zaczyna

rozmawiać z dziewięćdziesięciolatkiem gdzieś na Florydzie. I chociaż nigdy się przed wojną nie spotkali, to gawędzą sobie jak dobrzy znajomi. Wymieniają nazwiska, witryny sklepów, przerzucają się informacjami, gdzie można było co kupić i ile kosztowały cukierki. I wszystko to z mrożącą krew w żyłach spójnością, jakby nic się nie stało, jakby nie było wojny, jakby te osiemdziesiąt lat wymazać. A potem powrót, noc zapadająca na Mazowszu, piaski, wydmy, sosny, najkrótsze noce w roku. I tylko „nie ma już tych miasteczek, gdzie biblijne pieśni wiatr łączył z polską piosnką i słowiańskim żalem. Gdzie starzy Żydzi w sadach pod cieniem czereśni opłakiwali święte mury Jeruzalem”.

IV

Oda do dawnych butów

C

hciałbym otworzyć kolejny rozdział wyznaniem miłości: na pewno długiej, a może nawet obustronnej. Jak by nie liczyć, to jest najdłuższy związek w moim życiu – trwa już dwadzieścia dwa lata. Szmat życia, czas burzy, naporu i przygód. Chciałoby się powiedzieć, że „tyle ścieżek przedeptanych”, i tym razem poezja jest trafna (jak rzadko), bo nie o człowieku tu mówimy, ale o parze butów. Para zwykłych, ciężkich zimowych butów, na śnieg, na pogodową przeciwność, na wszelkie meteorologiczne delirium. Nie wiem, jakiej są marki, metki zniknęły, oznaczenia się starły – nigdy nie interesowały mnie takie rzeczy. Liczy się jedno: że służyły i wiernie służą już prawie ćwierć stulecia. Zawsze obecne, gotowe zmierzyć się z każdą zimą. Nigdy w dorosłym życiu nie zastanawiałem się nad kupnem nowych butów na zimę, nie było po co, nigdy nie pojawił się żaden znak zapytania, czy te, a może inne? Ten problem nie istniał, zawsze było oczywiste, że przecież są te. Ale dziś już nie kupiłbym takich butów. Dzisiaj rzeczy trwają krócej, by rynek kręcił się szybciej. Moje kochane buty pochodzą ze świata, w którym dało się i miało sens kupić coś na dłużej. Ze świata, którego już nie ma. Zawsze dawały mi pewność, że jeśli tylko spadnie śnieg, to one są, będą, posłużą. I tak już ponad dwadzieścia lat. Czasem je wyczyszczę (za rzadko), czasem wymienię sznurówki. Ale są i trwają niezmiennie, jakby zaprzeczając prawom przemijania rzeczy. W dwudziestym pierwszym sezonie zaczęła trochę odpadać podeszwa. Ale nie jest to coś, z czym szewc nie dałby sobie rady, więc liczę na jeszcze kilka pięknych zim razem. Stopa mi już przecież nie urośnie, mam nadzieję, że i butom nie skończy się cierpliwość. Zgrabnie by było napisać, że nie pamiętam, kiedy się pojawiły w moim życiu, albo że mam wrażenie, że były od zawsze. Ale to

nieprawda, bo pamiętam całkiem dobrze, choć nieprecyzyjnie. Było to w mroku lat dziewięćdziesiątych, kiedy nie wiedziałem jeszcze, że dobrze jest pamiętać daty. Archeologia pamięci daje jednak konkretne wskazówki: musiało to być po marcu 1997 roku, a przed wrześniem roku 1998. Ha! Skąd wiem? Z Gorców. Bo w marcu 1997 roku była Wielkanoc, jedyna spędzona nie za stołem w domu, ale taka, że rodzice zabrali mnie na wyjazd świąteczny, właśnie w Gorce. Mieszkaliśmy w pensjonaciku w Porębie Wielkiej i chodziliśmy po górach. Gorce to góry w sam raz, takie nie za niskie, nie za wysokie. Zwłaszcza gdy chłopiec jest mały i wszystko jest jeszcze wielką przygodą. Było mnóstwo śniegu i kometa Hale’a-Boppa nad nami. Gwiazda była ciągle szczęśliwa, to było wspaniałe i wszystko jeszcze było dobrze. Ale zaspy były po pas i buty strasznie przemiękały – dlatego pamiętam, że nie miałem jeszcze tych moich, wspaniałych, które nigdy nie zawodzą. A po drugiej stronie też były Gorce, ale półtora roku później. Wtedy już miałem moje buty. To był wyjazd integracyjny przed pierwszą klasą liceum, bardzo dawno i bardzo młodo, więc integracja nie znaczyła jeszcze tego, co oznacza dzisiaj. A może znaczyła, ale mnie w swej łaskawości ominęła. Były za to złote czasy wszelkiej niewinności, jechaliśmy długo nocnym pociągiem, a potem chodziliśmy po górach, banda dzieciaków i garstka nauczycieli. To było jeszcze przed telefonami komórkowymi i niemal przed internetem. Jak się pokłóciliśmy o słowa piosenki, to przez trzy dni było o czym gadać, bo nie było jeszcze Google’a, nikt nie miał telefonu. Inny świat. Choć tak naprawdę, to nie było pewnie o czym gadać, tylko dzisiaj się wydaje, że było. Tak łatwiej pamiętać, przyjemniej. W tych samych butach byłem w jeszcze jednych Gorcach, kolejne pięć lat później, znów zimą. Najpierw łoiliśmy piwo w pociągu, bo to już czasy studiów, a potem najszczerszą z taktyk, tą, o której czyta się później w kronice wypadków, prosto z pociągu ruszyliśmy w wierch, znaczy na Turbacz. Potem nocleg w schronisku pod szczytem, gdzie śnieg sypał się przez okna, co nam nie przeszkadzało, bo mieliśmy dwadzieścia lat i nie wiedzieliśmy o zmianie klimatu. A następnego

dnia się okazało, że śniegu jest tyle co ubawu, czyli więcej niż mnóstwo, bo po pachy. Trzysta metrów do szczytu było nie do zrobienia i zawróciliśmy, i już wieczorem byliśmy w Warszawie, kupiwszy jeszcze nowotarskiego jabola, który nie dotrwał do wieczora. Ale nie dotrwał tylko dlatego, że się rozbił. Kochane buty służyły mi we wszystkich hardkorach zimy (nie było ich znowu tak wiele), choćby wtedy, gdy pojechaliśmy na Bieszczady Winter Expedition, to znaczy piliśmy wódkę na parkingu w Wetlinie, było dwadzieścia stopni mrozu, a kolega wymiotował między samochodami. Zimę później powtórka, bardziej serio, ale ciągle w tych jednych butach. Tym razem nocowaliśmy w namiocie, w głębokim śniegu, gdzieś na zboczach Połoniny Wetlińskiej. A może to była Caryńska? Księżyc, w każdym razie, świecił nad Otrytem. A następnego dnia wędrówka po jakiś jarach, bez śniadania (bo nam się nie chciało) i bez herbaty (bo zapomnieliśmy). Ale w butach! Miałem je na sobie, kiedy piłem ostatnie piwo w życiu, 31 stycznia 2010 roku, o godzinie 20.30. Pociąg relacji Szklarska Poręba– Warszawa Wschodnia, ale kiedy jeszcze piłem, to jeszcze nie relacji, tylko postój na lodowatej bocznicy dróg wszelkich, jaką była stacja Szklarska Poręba Górna przed euroremontem. Zejście z gór w doliny, z ferii do pracy, szlak górski, szlak po knajpach i ostatnie piwo już w PKP. A potem długa podróż do Warszawy, pociąg co stację przyrastał w ludzi, jeden zagubiony licealista chciał nam sprzedać dowód osobisty, żeby mieć za co wrócić do domu. Dawne dzieje, na długo przed RODO. W tych samych butach byłem na lotnisku w Radawcu, hen pod Lublinem. Tym razem pełnia lata, słońce i kurz, bo miałem wizję, że moją pasją będą skoki spadochronowe. Zawsze miałem lęk wysokości, ale chciałem się przełamać, a poza tym zostać astronautą. Radykalne wyjście poza strefę komfortu, choć nie wiedziałem jeszcze wtedy, że tak to się nazywa. Sky is the limit! W Radawcu buty były mi potrzebne, bo była mowa, że trzeba mieć buty za kostkę, żeby amortyzowały przy lądowaniu. Ale obyło się bez lądowań. Cały ten aeroklub to był najgłębszy folwark, jaki widziałem w życiu, pokolenia podległości na pięć wstecz i dziesięć do przodu. Gdy tylko wysiedliśmy ze

zdezelowanego busika, powitał nas widok skacowanego jegomościa, który próbował spalić worek śmieci w ognisku. Wiatr hulał po pustce, a w magazynie ze spadochronami gruby facet burknął, że to kosztuje 50 złotych, żeby jemu się chciało wstać zza biurka. I tyle było z kariery w przestworzach. Znów wróciliśmy do Warszawy i wieczorem oglądaliśmy „Psy”. Do samego końca – naszego lub ich. Miłe to wyliczenie i takie oczywiste, i można by je ciągnąć, i na nim skończyć. Jest przecież wiele do opowiedzenia, bo dwadzieścia lat miałem te buty na nogach, a przez ten czas niejedno stało się ciałem. Zgrabna oś opowieści, historia małego życia przez pryzmat obuwia, bezkres wspólnych dróg, dziesięć sezonów serialu można by z tego zrobić i napisać parę książek, które dobrze wyglądałyby na półkach z Ikei. A w czasie, kiedy skromne dusze będą się rozwodzić same nad sobą, kapitał będzie krążył bez przeszkód, mnożył się i powielał. Nie dla nas i nie nam. Snując osobistą opowieść, ześlizgujemy się w subiektywność, tę, która nieuchronnie roztkliwia się nad sobą, tak jakby jednostka była alfą i omegą wszystkiego, jakby żyła w próżni idealnie kulistego świata. Jest to przyjemna iluzja, może nawet najprzyjemniejsza ze wszystkich. I owszem, można w niej otwierać metafizyczne spektra, wyruszać w dalekie podróże po różnych drogach. Wiele z tego, co w ogóle zostało zrobione, napisane i wymarzone, tak właśnie powstało. Horyzont jednostki, mała monada z wielkim życiem wewnętrznym (i wielkim żalem nad sobą) to ważna połowa prawdy. Ale tylko połowa i raczej ta mniejsza. Bo oplata ją sieć najściślej światowa, sieć miliona czynników i tysiąca uwarunkowań. I nie jest to tylko sieć natury, pętla religii czy czczej metafizyki (choć wielu robi wiele, byśmy wierzyli, że tak właśnie), ale bardzo konkretnych sił i ciśnień społecznych, politycznych i gospodarczych. Jest faktem, że kiedyś robiono przedmioty tak, by trwały i służyły dłużej. I jest faktem, że dzisiaj celowo się je konstruuje tak, by rozpadły się po kilku sezonach, wymuszając kupno nowych, oczywiście za nową cenę, w nowym modelu i z nowymi bajerami. Ale to nie stało się samo z siebie. To nie jest mistyczna tajemnica świata, przed którą pojedynczy człowieczek pada na twarz. I nie jest to

półspiskowa teoria wyszperana z internetu. To, co kiedyś nazywano „spiskiem żarówkowym”, nie jest żadnym spiskiem ani zrządzeniem natury czy karą boską. To jest logika współczesnego kapitalizmu, w którym producentom opłaca się planowo postarzać przedmioty, programować je tak, by psuły się zaraz po upłynięciu gwarancji. W ten sposób wymuszają na nas kupienie nowych. Oczywiście dla nas to gorzej, drożej i mniej wygodnie. Ale dla koncernów i producentów – lepiej. I z większym zyskiem. Buty to tylko buty, choćby najbardziej własne. Zmieni się moda, zmieni się klimat, ale nie zmieni się zasadnicza idea. Obuwie mieści się w swoim przeznaczeniu, dzisiaj służy do tego samego, do czego służyło przez tysiącem lat, i służyć będzie – chyba – za kolejny tysiąc. Łopaty, książki, instrumenty muzyczne, wszystkie te zwykłe, analogowe rzeczy są przyjemnie rozciągłe w czasie, lubią się z długim trwaniem, w jakiś naturalny sposób rzutują swoje istnienie w przyszłość. Jeśli mam dzisiaj szpadel, skrzypce albo egzemplarz tej książki, to nie zakładam z góry, że za rok będę musiał kupić nowy. Na tych starych frontach możnym tego świata trudniej nas zmusić, byśmy kupowali coś częściej, niż naprawdę potrzebujemy. Przyszła jednak elektronika, nastało prawo Moore’a i wszystko się rozpędziło. Nikt nie kupuje nowej łopaty, zanim się stara nie złamie i – póki co – nikt nie wymienia lodówki czy zmywarki, zanim się stara nie popsuje. To ostatnie może się niedługo zmienić, wraz z nadejściem internetu rzeczy, ale póki co jakoś się trzymamy. Ale na odcinku elektronicznym złamaliśmy szyk zupełnie, daliśmy ustalić stolik gry kompletnie krzywo i przeciwko nam. Daliśmy sobie wmówić, że normą i prawem natury jest wymiana telefonu co trzy lata i komputera co pięć. Kapitał i wielki biznes mają tutaj nad nami cholerną przewagę, przewagę jak nigdzie indziej. Tutaj gramy nie tyle na wyjeździe, co na boisku, które ta druga strona zaprojektowała, i według zasad, które ona ułożyła i tylko ona zna. Kiedyś, w latach powyżej zera, telefon im nowocześniejszy, tym był mniejszy. Potem zaczęły one rosnąć z modelu na model. Weszły lepsze kamerki, więcej RAM-u, więcej spamu, turbofunkcje, enigmatyczne aplikacje. Urok wintydżu jest tu w pełni zdradliwy, bo technologia

zmienia nasze funkcjonowanie w społeczeństwie znacznie bardziej niż buty, które nosimy. Jeśli nie mam smartfona, tylko starą nokię, to nie jest to tylko moja droga, ale też pewna rola społeczna. Staję się ekscentrykiem. Bynajmniej nie dlatego, że noszę w kieszeni taki model, a nie inny, ale dlatego, że jestem osobą, do której nie można napisać na Messengerze. Jestem tą osobą, która nie zrobi przelewu od ręki, której trzeba tłumaczyć, jak gdzieś dotrzeć, bo nie sprawdzi sobie w telefonie. A to już zmienia wszystko. A kto się sam w to wszystko nie wplącze, ten zostanie wplątany, bo bez telefonu i internetu da się dzisiaj żyć chyba tylko w jaskini. Jak wiadomo, dostatecznie rozwinięta technologia nie różni się niczym od magii, ale z punktu widzenia szarego użytkownika każda jest dostatecznie rozwinięta. Kiedy więc komórka, laptop czy choćby drukarka powiedzą swoje wielkie „nie” i przestaną działać, nie będziemy mieć na ogół pola manewru innego niż wycieczka do sklepu. Elektronika ma tę swoją magiczną moc, że może zrobić po prostu „bum!”, nie włączyć się i koniec, czarny ekran, czarne lustro, nie mamy pańskiego płaszcza, co nam pan zrobi? W ten sposób kapitał zmusza nas, byśmy poszli i kupili nowe. Mimo że pewnie szczęśliwsi bylibyśmy z tym starym. Gdyby działało. Niektórych pociągają bajery i nowości, niektórzy nie mogą żyć bez aktualizacji i sprawdzenia nowej funkcji. Ale wielu z nas, milcząca większość, chce po prostu tylko tyle – aż tyle! – żeby te wszystkie urządzenia działały i nie sprawiały problemów. Czy to zbytnia fanaberia? „Żeby nie było problemów” to trochę nirwana, złota reguła szczęścia naszych czasów, która wciąż czeka na swojego Bursę. Z elektroniką zrośliśmy się szybciej i łatwiej, niż to wróżyli spece od futurologii i apostołowie postępu. Kiedyś (nie tak dawno, jeszcze w latach powyżej zera, a w najntisach na pewno) telefony i komputery były wciąż zewnętrznymi narzędziami, w tej samej mentalnej komórce co siekiery i skrzypce, narzędzia, których używaliśmy do takich czy innych celów. Dzisiaj już inaczej, obrośliśmy elektroniką, zlaliśmy się w jedno. Rzeczywistość wirtualna nie jest jakimś fantazmatem, jakimś zaprzeczeniem rzeczywistości „prawdziwej”, nie jest dla niej alternatywą czy powierzchowną wersją. Jest raczej jej

przedłużeniem, naturalną kontynuacją. Jest dzisiaj rzeczą powszechną, że na komputerze pracujemy, przy komputerze wypoczywamy, robimy zakupy przez internet, a z przyjaciółmi rozmawiamy przez aplikację. Nic więc dziwnego, że kiedy taki komputer czy telefon się nagle zepsują, to cholernie boli. I trzeba rzucić wszystko i lecieć naprawiać, rzecz jasna za cenę nie mniejszą niż kupno nowego. A często trzeba i tak kupić nowe. I to jest dramat nie mniejszy niż wtedy, gdy złamiemy rękę i jedziemy na SOR. W naszej cyfrowej współczesności zadomowiliśmy się dużo bardziej, niż to chcemy przyznać, i słowo „zadomowiliśmy” nie jest tu przypadkowe. Cyfrowość to jest dom, wszystkie te programy i hasła, przypominajki, ustawienia poczty i wszelkiego programu, to wszystko jest dziś dużo ważniejsze niż to, w jakich butach chodzimy. To jest nasze życie, nasz komfort, forma wszelkich działań. Tego mogą już nie zrozumieć pokolenia podległości, dla których komputer czy telefon pozostał zewnętrznym przedmiotem. A one nie są już fanaberią – są życiem. Dlatego też tu właśnie smycz, na której chodzimy, jest najkrótsza. Tutaj możnym tej planety najłatwiej jest na nas wymusić uczestnictwo w tym wyścigu, w pędzie zmiany, aktualizacji, a przede wszystkim zakupu, zakupu, zakupu. Bo jeśli coś tutaj przestaje działać albo tylko dyskretnie grozi, że może zacząć się psuć, jeżeli telefon się gorzej ładuje, a komputer coraz dłużej włącza, to nie da się od tego abstrahować, nie da się tym nie przejąć. Jeśli któreś z tych urządzeń niedomaga, to ja nie mogę się od tego odwrócić, zapomnieć, odłożyć na później. To może być trudne dla zrozumienia dla tych szczęśliwców, których praca i życie nie stały się jeszcze w pełni cyfrowe, ale umierający komputer to nie jest żadna fanaberia, tylko wyciągniecie wtyczki, brutalne oderwanie od całości życia. Tutaj nasza pozycja negocjacyjna jest zerowa: producenci sprzętu, właściciele oprogramowania mają nad nami wszelką przewagę, a my tańczymy tak, jak oni zagrają. A przecież nawet nie awaria, a tylko lekka zmiana potrafi być cholernie nieprzyjemna. Jesteśmy do czegoś przyzwyczajeni, intuicyjnie, w końcówkach palców, czujemy, że coś działa tak, a nie

inaczej, i nagle bum, wchodzi aktualizacja czy „nowa, ekscytująca możliwość”, która nam burzy ten delikatny ład, który sobie stworzyliśmy. Mamy prawo nie chcieć wciąż nowości, migających opcji, okienek, które nie wiadomo, dokąd prowadzą, a za które prędzej czy później trzeba będzie zapłacić. Mamy prawo do tego, by to, co mamy, działało i umożliwiało pracę, działanie, życie. Bez brania udziału w tym bezsensownym wyścigu, który nie jest w naszym interesie. Oto więc rewers zdradliwego wintydżu. Stary świat miał pewne zalety, bynajmniej nie takie, że mieliśmy wspaniałe dzieciństwo, bo trzepak jest fajniejszy niż Snapczat. Było cywilizacyjnym plusem, że rzeczy potrafiły trwać i działać przez lata bez zawieszania się czy kupowania nowego modelu. To jest ten porządek, o który warto się upomnieć, by jeszcze wrócił. Powiecie, że to sentymentalizm, czułostki wobec świata, którego już nie ma, nostalgia za pralką frania, która prała pół wieku, ale i tak jest nicością wobec ajfona, który trwa pół dekady. Gorzej, powiecie, że to roszczeniowość, niezrozumienie realiów, żądanie niemożliwego. Tylko że nie! Przypomnę tu delikatnie pierwsze prawo ontologii: rzeczy zużyte nie znikają. Nie dematerializują się, nie gasną jak obraz na umarłym ekranie. Cały czas są obciążeniem, kosztują swoją obecnością, choć oczywiście niestrudzenie usuwamy je z miejsc, do których sięga wzrok klasy średniej. Lądują na wszelkich wysypiskach w krajach trzeciego świata, tam, gdzie akurat nie ma kaprysu się wybrać fajnopolski turysta. A przecież byłoby o tyle mniej wszelkiego śmiecia, gdybym, pozwólmy sobie na dziką fantazję, wyrzucał komputer raz na pięćdziesiąt lat – jak to w ogóle brzmi! – a nie raz na pięć. Góra elektronicznego gruzu z miejsca zrobiłaby się dziesięciokrotnie mniejsza. A to już coraz bardziej jest konieczność, a nie roszczeniowość. To nie żaden sentymentalizm ani żadna prywata. To nie tylko naszym kosztem wielki biznes nabija sobie kieszenie, zmuszając nas do kupowania coraz to nowego komputera i telefonu, ale nabija je też kosztem planety, kosztem tego, że gdzieś te stare rzeczy będą przecież leżeć, coś i kogoś będą zatruwać. Czemu więc nie zrobić telefonu albo chociaż drukarki, która będzie działać przez

dziesięciolecia, przechodzić z matki na córkę, tak jak się kiedyś przekazywało rzeczy? Drukarka ma jedno zadanie: ona ma tylko drukować, czy ona naprawdę musi być wynajdywana od nowa co kilka lat? Przechodzą z pokolenia na pokolenie meble, naszyjniki i nonsensowne durnostojki, czemu nie mogłaby również elektronika? Brzmi jak science fiction czy nawet bardziej niż science fiction. Charakterystyczne, że łatwiej nam wyobrazić sobie lot na Marsa, nanoboty leczące raka czy umysł skopiowany na dysk niż najzwyklejszą drukarkę, która działałaby pięćdziesiąt lat. To nie jest jednak ani przypadek, ani wyrok metafizyki, tylko konkretny model biznesowy, w którym funkcjonuje ludzka cywilizacja i w który się ona – niestety – coraz bardziej wkręca. To jest przecież genialne w prostocie: nic zyskowniejszego niż tworzyć rzeczy, które rozpadną się albo przestaną być użyteczne najdalej po kilku latach. A do tego wmówić światu, że tak być musi i że inaczej się nie da. Oto popyt na spirali wiecznego wzrostu: rzecz przestaje działać, a my, szaraczki tej podtrutej winnicy, jesteśmy zmuszeni kupić nową, żeby utrzymać się na powierzchni dzisiejszego życia. Horyzont mamy tu już w pełni globalny, nieskończenie szerszy niż czułe myśli o retrosprzętach czy ulubionych butach. Ten system wisi nie tylko na cierpliwości nas, konsumentów, ale też na cierpliwości ziemskiej biosfery. Ona ponosi – i coraz gorzej znosi – wszystkie koszty tak rozumianego postępu. Wszystko to przecież trzeba wyrzucić, wszystkie te drukarki, które przeniosły się do krainy wiecznego wi-fi po wydrukowaniu ledwie 2137 stron A4, i wszystkie laptopy, które zamuliły, nim my rozkręciliśmy się w ich używaniu. Ziemia cierpliwie obrasta w te góry śmieci, które byłyby o niebo niższe, gdyby zmusić producentów do produkowania rzeczy trwających dłużej i wymienianych rzadziej. Nic bowiem nie jest śmieciem samo z siebie, ale zawsze z czyjegoś wyboru. I dziś jest to ciągle wybór producentów, którzy decydują się – cóż za zaskoczenie – na to, co korzystniejsze dla nich, a mniej korzystne dla nas i dla środowiska. Umiemy zbudować komputer, który ogra nas w szachy, wystrzelić samochód na orbitę albo zrobić przeszczep twarzy, ale nie umiemy

zbudować drukarki, która nie popsuje się po pięciu latach. Gdyby była taka wola polityczna, to ta drukarka powstałaby oczywiście raz dwa. Ciągle jednak nie umiemy zmusić producentów, by termin przydatności i użytku trwał dłużej. Umiemy budować wszelkie cuda techniki, ale nie umiemy stworzyć systemu polityczno-gospodarczego, w którym opłacałoby się budować rzeczy, które trwają. I których nie trzeba tak często wyrzucać. Telefony i laptopy jadą tu na podobnym wózku co foliowe torebki i plastikowe słomki, których logika istnienia jest już zupełnie absurdalna, bo jednorazowa. Wszystko to prowadzi w wiadomą stronę: do plamy śmieci wielkości trzech Francji na Pacyfiku, do żółwi morskich, które duszą się reklamówkami, do wody ciężkiej od toksyn. Może nie u nas nad rzeką. Ale w Bangladeszu już tak. To, że udało się wyeksportować koszty na drugi koniec świata, to nie znaczy, że one zniknęły. Bardzo znamienne jest, że ziemska biosfera zaczyna trzeszczeć wcześniej niż zachłanność człowieka. Wiele to o nas mówi jako o gatunku i o stosunkach gospodarczych, jakie sobie stworzyliśmy. Ten nieco mityczny świat rzeczy, które robiło się raz a dobrze, był z pewnością światem zdrowszym. Przejście na model „wyrzuć i kup nowe” było potężnym ciosem dla naszej planety matki, planety nośnika czy raczej planety żywiciela (pewnie to ostatnie, jak to u pasożytów). Projektujemy rzeczy, by je szybko wyrzucać, i one sobie potem płyną po morzach i oceanach, gniją w lasach, zalegają na wysypiskach. Ciężki dym z kominów unosi się z historii i układa w znak zapytania. Oczywiście lubimy sobie opowiadać, że to jest pytanie o los Ziemi. Naszą umiejętność wyniszczania wszystkiego, co dookoła, i tego, co nie jest nasze, przewyższa chyba tylko nasza pycha, która każe nam się chełpić, że oto możemy zniszczyć planetę. Ale nie możemy – jesteśmy na to o lata świetlne za krótcy. Tak ona, jak i życie na niej świetnie poradzą sobie bez nas, ba, na tym etapie jest już chyba jasne, że bez nas poradzą sobie dużo lepiej. Nawet jeśli mocno to życie przetrzebimy, to ono się zregeneruje, ono się odrodzi, całą swoją niepowstrzymaną potęgą i bezmiarem. Nie ostygną jeszcze ziarenka kwarcu na naszych grobach, a życie już wróci do swej bujności

i rozkwitu, które tak usilnie, a na próżno staramy się zaorać, wydrenować, zasypać plastikowymi torebkami. I jest w tym jakaś smakowita autoironia, że modelem „wyrzuć i kup nowe” umiemy sobie zagrozić bardziej niż bombą atomową.

Koniec pokoleń podległości

J

esienią 2018 roku ukazała się niewielka, niebieska książeczka autorstwa Jarosława Kuisza pt. „Koniec pokoleń podległości”[26]. Książka niegruba, zanurzona w dość publicystycznym języku i w teraźniejszości, ale bardzo ważna. Jej przewodnia myśl to jedna z tych złotych idei, które raz ujrzane, nie dają się odzobaczyć i zapomnieć, bo zmieniają optykę. Oto ta teza: jesteśmy dzisiaj w przełomowym, niezwykłym punkcie polskiej historii, bo po raz pierwszy od XVIII wieku mamy w Polsce pokolenie, które urodziło się i dorosło w wolnym kraju. Pierwsze pokolenie od ćwierci tysiąclecia, które nie zna innej rzeczywistości niż Polska niepodległa. Tym samym wchodzimy na całkowicie nową mapę i nieznane terytorium. Rzeczpospolita międzywojenna istniała niecałe 21 lat i to było zbyt krótko, by zdążyło wyrosnąć pokolenie, które rozwinęłoby prawdziwie niepodległe myślenie. Ówczesna niepodległość była więc tylko teoretyczna. Z wymianą pokoleń jest trochę jak z amerykańską prezydenturą. Stany Zjednoczone, takie jakimi je znamy, nie zaczęły się od założenia państwa i wyboru pierwszego prezydenta, ale dopiero przy pokojowym przekazaniu władzy między Jerzym Waszyngtonem a Johnem Adamsem, między pierwszym a drugim prezydentem. To był prawdziwie kluczowy moment dla tego ustroju. Tak samo u nas. Samo zdobycie wolności w znaczeniu politycznym to dopiero warunek wstępny do tego, by uczyć się myśleć w sposób niepodległy. O to mogą się pokusić dopiero pokolenia, które nie znają innego świata niż ten z suwerenną Polską na mapie, a więc pokolenia urodzone po 1989 roku. Napięcie pokoleniowe w dzisiejszej Polsce jest czymś więcej niż tylko zwykłym, odwiecznym jak świat konfliktem na linii starzy–

młodzi. Kuisz mocno to podkreśla: mnóstwo sporów i nieporozumień we współczesnej Polsce, w tym w polskiej polityce, jest funkcją spraw pokoleniowych. Dzisiejszej Polski nie da się zrozumieć, myśląc w „zwykłych” kategoriach „prawicy” i „lewicy”, „liberałów” czy „konserwatystów”. Jeśli chcemy pojąć to, co się dzisiaj w Polsce dzieje, musimy spojrzeć przez pryzmat pokoleniowy, musimy zobaczyć fundamentalną różnicę doświadczeń i sposobu myślenia między pokoleniem urodzonym już w III Rzeczpospolitej a wszystkimi wcześniejszymi. One zamieszkują bowiem dwa różne światy. W jakim świecie żyją pokolenia podległości? Mentalność pokoleń wychowanych i ukształtowanych przed 1989 rokiem mieści się w tym wielkim a nieszczęsnym paśmie polskiej historii, dla którego punktem odniesienia jest Polska niesuwerenna, zależna od obcych sił, Polska czasem nieistniejąca, nierzadko upadająca. To jest ta tradycja dwustu lat, w których nie dało się po nazwie „Polska” nie pomyśleć znaku zapytania. Nie wiadomo było, czy ta Polska istnieje i istnieć będzie, a jeśli tak, to jaka i od kogo zależna. Myślenie pokoleń podległości przesiąknęło tym znakiem zapytania. I on jest nie do zmycia, nie do usunięcia. Wejdą czy nie wejdą? Będzie wojna czy nie będzie? Przetrwamy czy nie? To weszło w krew i w myślenie, weszło głęboko. Pokolenia wychowane w czasach podległości zawsze będą żyć z pamięcią tego, że o Polskę trzeba walczyć albo że jej po prostu może nie być. Zacznijmy od rzeczy najbardziej oczywistych. Sposoby myślenia i wzory postępowania, systemy wartości i strategie życiowe, które są chwalebne i użyteczne w państwie niesuwerennym, niespecjalnie przystają do realiów niepodległego państwa. Ba, nie tylko nie przystają, ale mogą w nim mocno zawadzać, mogą być przeciwskuteczne czy wręcz absurdalne. Pomyślmy tylko: co się ceni w państwie niesuwerennym? Weźmy opozycję demokratyczną z czasów późnego PRL-u, w końcu to jej opowieść i jej mitologia dominują w dzisiejszej Polsce, z każdego, kto dorastał przed 1989 rokiem, czyniąc z wsteczną mocą wielkiego opozycjonistę. Jak wygląda ta opowieść? Jak wyglądały realia, z których się ona wzięła? Podstawowym zwrotem jest tu ustawianie

się w kontrze do państwa. Instytucje państwa, które się nade mną rozciąga, traktuję jako coś wrogiego, a przynajmniej obcego. Zaletą i cnotą stają się wszelkie nawyki konspiracji i małego sabotażu, ukrywania się, niejawności. Przemykam się, kryję, staram się nie rzucać w oczy bezpiece. Żyję w nieoficjalności i nierzeczywistości, a za ważne i cenne uznaję to, co jest oddolne i skierowane przeciwko temu, co oficjalne. Gdy zaś przychodzi do działań zdecydowanych, to muszą to być z konieczności działania mocne, zdecydowane, na pełnym rozmachu. Jeżeli jestem w opozycji wobec władzy dyktatorskiej, to moim celem nie jest kompromis z tą władzą, ale jej obalenie. Nie są potrzebne półśrodki, ale pełne uderzenie. Stąd właśnie pochwała wszelkich cnót heroicznych, stąd cześć dla bezkompromisowości, stąd herbertowska niezłomność, no i skłonność do bycia wyklętym. Trzeba przecież ginąć za ojczyznę, a przynajmniej gnić w ojczystych więzieniach. A jeśli nawet się akurat nie ginie ani nie gnije, to trzeba koniecznie pamiętać, że kiedyś może znów będzie trzeba. To jest sposób myślenia pokoleń podległości. Nie można im mieć tego za złe – to naturalne, że one tak mają. To jest logiczne i trafne przystosowanie do warunków kraju niesuwerennego, tudzież takiego, którego w ogóle nie ma na mapie. Ale jesteśmy już wolnym ludem na swojej ziemi. Ba, nawet nie ludem, a społeczeństwem. A to wymaga mentalnego zwrotu o 180 stopni, bo powyższe cnoty walki wyzwoleńczej stają się kulą u nogi, kiedy się już niepodległość odzyska. Paradoks polega na tym, że ci z nas, którzy wychowali się w kraju niesuwerennym, ciągle się nie przestawili na nowe tory. Ludzie ukształtowani przez opozycję demokratyczną w PRL-u rządzą dzisiaj Polską, ale ciągle biją się o wolność, mimo że ta wolność już jest. Stąd tak wiecznie wysoka temperatura politycznego i w ogóle wszelkiego sporu w Polsce. To jest przyczyna, dla której każdy spór o Polskę jest od razu sporem w kategoriach ostatecznych, sporem na C w najwyższej oktawie. W Polsce trudno o wizję A ścierającą się z wizją B. Pokolenia wychowane w podległości nie myślą w kategoriach demokratycznego ścierania się poglądów, ale w kategoriach walki

dobra ze złem, w której jedna strona ma oczywistą słuszność, a druga jest hańbą i targowicą. W polskiej polityce powszechna jest skłonność do dramatyzowania, a polityk, który przegrywa w wolnych, powszechnych wyborach, nie ma skrupułów, by nazwać to końcem demokracji albo stanem wojennym. W Polsce nikogo to nie dziwi. A każdy, kto nie będzie chciał wstąpić w szereg, może usłyszeć, że jest „zdrajcą”, „gorszym sortem” albo przynajmniej – jak posłanka Hrynkiewicz powiedziała o protestujących lekarzach – że „niech jedzie”, za granicę oczywiście. Jak to świetnie ujmuje Kuisz: „Wielokrotny upadek państwowości sprawił, że wielu rodaków ogląda normalne niedostatki III Rzeczpospolitej przez pryzmat spraw ostatecznych”[27]. I dokładnie tak jest. Pokolenia wychowane w PRL-u cierpią niejako na społeczną wersję tego, co wielu z nas zna aż za dobrze z życia prywatnego (przynajmniej zanim pójdziemy na solidną terapię), a więc mają skłonność do wpadania w karuzelospiralę natrętnych, samoniszczących myśli, tendencję do tego, by każdą niekorzystną informację traktować jako ostateczny, definitywny wyrok. Pokolenia podległości cechuje pewna nieuleczalna histeryczność, chciałoby się nawet powiedzieć, że metafizyczna labilność. Jeżeli to lub tamto w Polsce nie działa lub działa źle, traktujemy to od razu jako najwyższą tragedię i koniec świata. Proszę tylko zajrzeć do mojej poprzedniej książki, „21 polskich grzechów głównych”. Już sam tytuł mówi wiele: najwyższy diapazon i forsowna soteriologia. Proszę posłuchać, o czym piszą publicyści i politycy przeciwni PiS: że jest jak w PRL-u, jak w Korei Północnej, zaraz wyrzucą nas z Unii. To słychać codziennie. I to się wydaje coraz bardziej obce pokoleniom niepodległym. Ich myślenie będzie już inne, bo inaczej wygląda konstruktywna krytyka w niepodległym państwie. Coś w tym państwie nie działa? OK, szkoda. Dzięki za feedback. To teraz zróbmy tak, żeby działało. To wszystko widać dookoła. Dzieją się w polskim życiu publicznym rzeczy, które trudno wyjaśnić inaczej niż narastającym napięciem między pokoleniami wychowanymi w PRL-u a tymi, które dorosły już w Polsce niepodległej. W latach 2016–2017 było to bardzo znamienne

zjawisko po stronie ówczesnej opozycji, że „młodzi nie chodzili na KOD”, czyli, mówiąc precyzyjniej, że na ówczesne protesty organizowane przez Komitet Obrony Demokracji (i jego pogrobowców) dużo chętniej chodzili ludzie pamiętający czasy PRL-u niż ci, którzy nie mogli pamiętać. I to nie był oczywiście przypadek, bo cała opowieść, jaką serwował KOD, była od początku do końca skrojona pod pokolenia podległości. Począwszy od w pełni apokaliptycznej diagnozy, że rządy PiS-u są jak PRL-bis, aż po środki wyrazu, czyli hasła w rodzaju „Kaczor do wora, a wór do jeziora”... plus chóralne śpiewanie „strzeż mnie, Panie, od nienawiści” i innych pieśni protestu z lat 80. Głębokie pokoleniowe różnice w reakcjach na zwycięstwa PiS-u w 2015 roku są tak naprawdę dowodem, że wyczerpało się paliwo polityczne dla pokolenia Okrągłego Stołu. Oczywiście, ludzie z tego pokolenia dalej rządzą Polską (piszę to w 2019 roku), bo partie postsolidarnościowe okopały się bardzo głęboko w strukturach władzy formalnej i nieformalnej, jak też w naszej świadomości. Nie jest więc przypadkiem, że aktywność polityczna pokoleń niepodległych buzuje na przykład w ruchach miejskich, a więc w działalności lokalnej, gdzie scena nie jest aż tak zawłaszczona przez poprzednie pokolenia. Różnice ujawniają się też w innej optyce na Europę Zachodnią i Zachód w ogóle. Z punktu widzenia pokoleń niepodległych Zachód przestaje być absolutnie jednoznacznym punktem pozytywnego odniesienia. Tutaj komplikuje się sytuacja względem „normy europejskiej”, którą opisałem w poprzedniej książce. To dla pokoleń podległości świat zachodni, znany głównie z mitu i opowieści z saksów, był złotym eldorado poza wszelką dyskusją. Pokolenia niepodległości widzą to już inaczej. Widzą oczywiście, gdzie i jakie przewagi ma Zachód nad Polską, ale znają go już dużo lepiej – i z pierwszej ręki, widzą też jego ułomności, wady, problemy. Znika bezkrytyczność, chciałoby się wręcz powiedzieć, że tak dla młodych konserwatystów, jak i dla postępowców spojrzenie na Zachód stało się dużo bardziej ambiwalentne... choć z innych powodów. Ta zmiana jest bardzo ważna, bo Zachód wciąż jest przecież najważniejszym lustrem, które Polska sobie podsuwa.

Przykładem z jeszcze innej – nomen omen – parafii jest kwestia praw reprodukcyjnych. III RP, zaraz gdy tylko nastała, natychmiast zdelegalizowała aborcję (ustawa z 1993 roku), która przez większość PRL-u była de facto dostępna na żądanie. Od tego czasu minęło ćwierć stulecia. Musiało wzrosnąć całe pokolenie z obowiązkową religią w szkole, które na „przystosowaniu do życia w rodzinie” dowiadywało się, że aborcja to morderstwo, by została przekroczona jakaś granica i puścił wentyl. Widać to choćby po powstaniu Czarnego Protestu w 2016 roku, absolutnie unikalnego, jeśli chodzi o skalę zaangażowania. Ale nie chodzi tu tylko o wielkie sprawy. Widać to też na co dzień. Pokolenia niepodległości mają znacznie mniej cierpliwości do życia w tej naszej polskiej nierzeczywistości, która się ukształtowała przez ostatnie ćwierć tysiąclecia. Polska nierzeczywistość to świat, w którym rzeczy istotne muszą być niedopowiedziane, w którym prawda jest zawsze konspiracyjna, w którym najważniejsze jest to, co nieoficjalne, a wicie-rozumicie jest kluczem do wszystkiego. Taka postawa jest oczywiście naturalna i zrozumiała w czasach podległości, które przyzwyczajają do tego, że prawdziwe życie rozgrywa się obok państwa i raczej wbrew niemu niż dzięki niemu. W czasach podległości państwo i obieg oficjalny są rzeczywistością obcą, nie są „nasze”. W czasach niepodległości takie podejście staje się bardzo kłopotliwe, a dla pokolenia, które zna tylko niepodległość – coraz mniej zrozumiałe. Pokolenia niepodległości nie będą drżeć przed każdym kontaktem z państwem czy jego instytucjami. Oczywiście, nikt nie lubi nagle dostać niespodziewanego listu ze skarbówki – „wracam do mieszkania i widzę awizo” – ale, poniekąd wbrew Taco i jego PESEL-owi, to raczej starsze pokolenia, pokolenia podległości, dostaną tutaj wielkoskalowych palpitacji serca. To one pomyślą, że o Boże, o Boże, zaraz mnie urzędnicy dojadą i zgnoją. Takie myślenie jest esencją podległości, ono ma sens w warunkach okupacji, ale nie w niepodległym kraju. Tak się nie da żyć na dłuższą metę, nie da się żyć w ciągłej wojnie psychologicznej z własnym państwem. Jak więc wypada myśleć w państwie niepodległym? Że oczywiście,

czasem to czy tamto źle zadziała... ale to nie jest od razu grecka tragedia i koniec świata. Trzeba umieć otworzyć ten list ze skarbówki, nie myśląc od razu o sprawach ostatecznych. Cóż, może trzeba będzie coś wyjaśnić, może nawet zapłacić karę, ale pewnie to tylko jakieś drobne nieporozumienie, a najpewniej to w ogóle nic nie chcą. Przykład może trywialny, ale to właśnie tędy się nam wkrada pewien dalekosiężny optymizm. Rzecz jasna, to się wszystko nie dzieje nagle. Po stuleciach myślenia, że „państwo to oni” uznanie nagle, że to my jesteśmy państwem, jest trudne i przyjdzie powoli. Sam fakt urodzenia się po roku 1989 nie gwarantuje jeszcze niczego, a na pewno nie gwarantuje myślenia w sposób niepodległy. Ile zatem czasu potrzeba? Izraelici błąkali się po pustyni przez czterdzieści lat... i to jest za mało. Autorzy Biblii wyraźnie się tutaj pomylili, nie wzięli pod uwagę, że pamięć niewoli przenosi się i infekuje kolejne pokolenia. Proces wychodzenia na pełną niepodległość już się w Polsce zaczął, owszem, ale potrwa. O pokoleniach niepodległości trzeba myśleć zarazem jako o pewnym jakościowym skoku, który się dzieje już teraz, ale też jako o powolnej zmianie, która pełni barw i znaczenia nabierze dopiero za kilkadziesiąt lat. Pokolenia niepodległości są jak półprosta: zaczynają się tu i teraz i biegną w nieskończoną przyszłość. Data urodzenia po 1989 roku czy nawet magiczna dwójka z przodu tej daty nie zwalniają automatycznie i po wsze czasy z mentalności podległej i nie rozgrzeszają z polskich grzechów głównych. Co więcej, naiwnością (i myśleniem podległości!) byłoby sądzić, że te nowe pokolenia są wolne od swoich własnych obciążeń. Jak najbardziej je mają, choćby dlatego, że dorastanie w Polsce w latach 90. i w latach powyżej zera oznaczało silną indoktrynację neoliberalizmem. Stąd też spora część pierwszego naszego pokolenia niepodległości jest skłonna uważać radykalną wolnorynkowość za jedyne słuszne, ba, jedyne możliwe myślenie o ekonomii. To oczywiście rodzi nowy i odrębny problem: jak myśleć o budowaniu wspólnego, naszego państwa w społeczeństwie, w którym znaczna część młodych ludzi uważa, że podatki to kradzież, a państwo chce ich tylko – jak śpiewał Grabaż – „zrobić w chuja na kasę”?

*** Pokolenia niepodległości przynoszą ze sobą coś, czego brakuje nam jak powietrza, a czego pokolenia podległości mogą nie zrozumieć już nigdy. Mam tu na myśli pewną gruntowną nobilitację czy wręcz uświęcenie, a przynajmniej „uodświętnienie” normalności. Pokolenia podległości walczyły o wolność i chętnie by się pewnie podpisały pod hasłem, że walczyły właśnie o to, żeby dzieci i wnuki miały „normalne życie”. Tak to jednak nie działa. Ci, którzy walczyli o normalność, nigdy nie będą mieli do tej normalności zdrowego stosunku. Nigdy nie będą umieli jej w pełni zaakceptować. To jest głębokie i dość tragiczne pęknięcie. Codzienne, zwykłe życie w państwie niepodległym, skupienie się na tym życiu, uznanie go za oczywistość, która po prostu jest, zawsze się pokoleniom podległości wyda małostkowością, materializmem czy roszczeniowością taką lub inną. Kuisz wspaniale to wychwytuje na przykładzie znanego evergreena nocnych rozmów Polaków: „Czy poszedłbyś walczyć w Powstaniu Warszawskim?”. Rzecz w tym, że dla ludzi, których rok urodzenia rozpoczyna się od cyfry 2, to jest pytanie z zupełnie innego świata. To jest pytanie puste, to jest pytanie w jakimś elementarnym sensie... bez sensu. Tutaj właśnie pokolenia niepodległości przekraczają te binarne polskie zaklęcia „bić się czy się nie bić”. To jest przełamanie tych alternatyw, wyjście na zupełnie nowe pozycje. Pokolenia podległości powiedzą, że „wy nie musieliście walczyć, wy dostaliście wolność na talerzu” – i zawsze będzie w tym choćby milczący zarzut o małostkowość. Natomiast pokolenia niepodległości, choćby miały najwięcej szacunku do babć i ojców, zawsze uznają ten zarzut za niesprawiedliwy. Z ich perspektywy „nie bić się” wolne jest od jakiejkolwiek małostkowości. To jest pierwsze pokolenie od XVIII wieku, być może pierwsze w Polsce w ogóle, które ma tę perspektywę. Pokolenia podległości nigdy jej do końca nie zrozumieją. Ta różnica jest nie do przeskoczenia, nie da się jej przegadać, zamazać. Z punktu widzenia starszych pokoleń, tych które walczyły, konspirowały, a przynajmniej czuły, że wypada to robić, każda

normalność będzie trochę skandalem. To jest pełna pętla: pokolenia podległości walczyły o normalność, wywalczyły ją, ale się z nią nie umieją pogodzić. Wywalczyły ją niejako nie dla siebie. W pełni zrozumieć i docenić normalność jako normalność będą umiały dopiero następne pokolenia. Wtedy dopiero niepodległość się dopełni i właśnie dlatego zmiana pokoleniowa jest tak potrzebna. Hayim Bialik powiedział kiedyś ponoć, że wtedy spełni się marzenie o żydowskim państwie, kiedy złodzieje będą załatwiać swoje sprawy po hebrajsku, a ścigać ich będzie mówiąca po hebrajsku policja. Powtórzył to Ben Gurion już jako premier Izraela – i to jest to rozumienie normalności, które jest trudne do zrozumienia dla pokoleń podległości. Widać to wyraźnie w sferze kultury. I nic dziwnego, że widać, bo z polską kulturą jest ten problem, że jej kanonem jest ostatnie dwieście lat... czyli właśnie czasy podległości. Tutaj wchodzi cała nasza mitologia narodowa, która nawet jeśli chciałaby się wyzwolić z mitu narodowowyzwoleńczego, to i tak pozostaje w gorsecie myślenia militarnego, w retoryce walki i wadzenia się z całym światem, a przynajmniej zajazdu na sąsiada. Przykładów jest więcej, niż chcemy przyznać, jesteśmy przecież z tym zrośnięci od dziecka. Jichaty na majdan i czekaty wystriłu...! Tak trzeba było żyć! Przyznaję, że „Ogniem i mieczem” ciągle jest moją wstydliwą i słodką (jak tureckie bakalijki) przyjemnością, a gdy widzę Bohuna – przecież to podpułkownik i junak przesławny – to ciągle dostaję dreszczy zachwytu. Wspaniale... ale przyznajmy, że to nie ma nic a nic wspólnego z rozumem i wrażliwością człowieka współczesnego. Bohun – kto on był? skąd się wziął? nikt nie wiedział – Kmicic i wszyscy bohaterowie „Trylogii” to postacie faktycznie nie wiadomo skąd, kompletnie z innej planety czy wręcz z innego kosmosu. Czego od nich miałaby się nauczyć moja córka, która będzie dorastać w pierwszej połowie XXI wieku? Taktyki napadania na szlacheckie dworki? Potajemnych dealów z pogranicza aranżowania małżeństw i handlu ludźmi? Porywania kobiet, jeżeli jakieś trzeciej stronie się tenże deal nie spodoba? Z perspektywy epoki #metoo te fabuły wyglądają naprawdę egzotycznie. A przecież to nie tylko

o Sienkiewicza chodzi, ale o większość polskiej kultury ostatnich dwustu lat, pławiącej się militarystycznych majakach i snach o przemocy, które mają się nijak do dzisiejszego świata. Nie mówiąc już nawet o tym, jak bardzo wspomniane „Ogniem i mieczem” „zatruwa krew pobratymczą” między nami a Ukrainkami i Ukraińcami. Nie jest więc żadnym zaskoczeniem, że ciągle żyjemy w państwie Kmiciców, wiecznych chłopców, którzy fantazjują o wielkiej wojnie i wielkiej sławie. Trzydzieści lat III Rzeczpospolitej to ciągle zbyt mało, ciągle żyjemy w długim cieniu kultury czasów podległości. Jeszcze długo będziemy wychodzić na światło dnia, bo trzeba dekad, by napisać nowe książki i nakręcić nowe filmy. Mówię tutaj o nowych światach i nowych ludziach, wszystko będzie kompletnie inne, a jedyne, co można z góry przewidzieć, to że nowa polska kultura, kultura czasów niepodległości, nadejdzie, już nadchodzi, ale na pewno nie spodoba się, wyda się niezrozumiała starszym pokoleniom. Czy moje niniejsze pisanie zaliczy się już do tego nowego świata – nie mnie oceniać. Bo oczywiście nic tu nie przychodzi łatwo. Niemal całej kulturze powstałej przed rokiem 1989 można zarzucić mentalną podległość, ale – jak wskazuje Kuisz – w te schematy wpada również sporo z tego, co stworzono już w III RP. Przykładem Kuisza jest Wojciech Smarzowski, z czym się nie do końca zgadzam, ale na pewno jest to wyrazisty przykład, na którym można zgrabnie pokazać, o co chodzi. O co? Taki na przykład film „Wołyń” nie jest (wbrew dacie powstania: 2016 rok) tworem kultury niepodległej, bo w swojej ostatecznej treści jest konfrontacyjny. Wyczerpuje się w obrazach przemocy. Bohaterka niby przechodzi na końcu przez most, ale film nie oferuje żadnej kładki, po której można by pójść do przodu, ponad i poza okrucieństwa wojny. Czy to znaczy, że każde dzieło sztuki ma mieć program polityczny i że ma przygotowywać dzieło pojednania, w tym wypadku między Polską a Ukrainą? Czy to znaczy, że wszelka sztuka ma być „ku pokrzepieniu serc”? Oczywiście, że nie! W ogóle wszelkie sugestie, że artysta ma koniecznie służyć polityce w określony sposób, to jest

również mentalność podległości. Chodzi o co innego: o tę nierzadką w Polsce tendencję, by książkę, film i wszelką twórczość pociągnąć aż do egzystencjalnej granicy, za którą nic już nie ma i za którą nie da się żyć. Sztuka pokoleń podległości zachłannie i bezkompromisowo zabiera całą przestrzeń, nie zostawiając miejsca na żadne „co dalej”. Tutaj właśnie kluczowe jest doświadczenie własnej, suwerennej i niezagrożonej tożsamości, a realność i niepodległość państwa, w którym żyję, zyskuje tu wymiar niemal metafizyczny. Jeżeli bowiem moje wyobrażenie o własnym kraju jest takie, że on nie jest mój własny, ale jest „ich”, jeżeli mojego państwa nie uważam za moje, tylko ciągle uważam, że „państwo to oni”, a do tego cały czas mi się wydaje, że to państwo może zniknąć, to cóż... Wtedy zawsze będzie na stole możliwość, ba, pokusa, by nie przejmować się niczym i przywalić tak mocno, jak się tylko da. Mogę sobie zniszczyć wszelki ład i wszelką nadzieję i przed nikim nie będę odpowiadał, w końcu to ja sam się mierzę z ogromem kosmosu – nie ma w tym obrazku mojego państwa, które byłoby pośrednikiem czy gwarancją czegokolwiek. Kultura tworzona przez ludzi prawdziwie wolnych, żyjących w niepodległym kraju i do tej niepodległości przyzwyczajonych, będzie natomiast miała odruch, by spytać: „co dalej?”. Będzie miała ten instynkt zachowawczy, który każe pamiętać, że realne życie zawsze toczy się dalej, że urodzą się nowe dzieci i że one kiedyś zadadzą pytania. Lubię myśleć, że to nie jest bynajmniej ograniczenie czy cenzura dla twórczości, ale właśnie wejście na wyższy poziom. Zmieniając nieco obraz: owszem, spojrzenie w przepaść (jak w „Wołyniu”) jest niezbędne, przynajmniej w Polsce. Ale napawanie się tą głębią tylko wtedy jest pełne, kiedy... nie jest tylko napawaniem się, ale też wyjściem do przodu, ponad głębią. Konkretyzując: przypominam pornografię negatywności, o której była mowa wcześniej. Zyskujemy tu nowy smaczek i wymiar, bo rzeczona negatywność okazuje się nie tylko kwestią estetyki czy psychologii, ale zyskuje też wymiar polityczny. Takie filmy jak wspomniane „Dzikie róże”, filmy, które pokazują życie jako kompletny rozkład i degrengoladę, mają pełny sens w kraju, który starto z mapy. Mają sens pod okupacją. Ale w III Rzeczpospolitej, jaka

by ona nie była – już nie. Mogą być oczywiście przekonujące artystycznie (i „Dzikie róże” przecież są!), mogą stawiać trafną diagnozę problemów, jednak w głębszym sensie zgrzytają. Twórczość, która wyczerpuje się w negatywności, zgrzyta w państwie niepodległym, bo w państwie niepodległym głębokim i nieusuwalnym doświadczeniem jest, że jak by źle czy tragicznie nie było, to film się przecież kiedyś skończy, wyjdzie się z kina na światło – i trzeba będzie robić coś. Nie da się wszystkiego zakwestionować i podważyć, bo rzeczywistością ostateczną zawsze będzie nasze niepodległe i najzupełniej własne państwo. Rzecz jasna, dopiero uwolnienie się z mentalnej podległości pozwoli Polsce wreszcie przestać być peryferią. Kiedyś były mury i słupy graniczne, które fizycznie nas odgradzały od świata. Przewrócenie ich się, generalnie, powiodło. Ciągle nie udało się naszego kraju wzbogacić tak, jak byśmy chcieli, a przede wszystkim na pewno nie udało się go wzbogacić sprawiedliwie, tak by każdy mógł wsiąść w samolot i zobaczyć na własne oczy, jak wygląda szeroki świat. Paszport w kieszeni jest bowiem wolnością tylko teoretyczną dla ludzi, których nie stać na bilet. Nad tym dopiero musimy popracować. I tak samo nad mentalnością: musimy uczyć się myślenia niepodległego, takiego, które nie zamyka się w kręgu lokalnych, archaicznych problemów w rodzaju: „stan wojenny”, „wstać z kolan”, „zjednoczyć Polaków”, „gorszy sort”. Kogo zajmują takie rzeczy, ten nie będzie umiał konstruktywnie rozmawiać o nierównościach społecznych, zmianie klimatu, wszechwładzy korporacji, transhumanizmie czy innych globalnych i faktycznych, a nie urojonych wyzwaniach XXI wieku. Mentalnie tkwiąc w podległości, nie da się myśleć globalnie i twórczo, nie da się zajmować problemami o wymiarze światowym. Nie wniesie nic do świata, nie zaproponuje odpowiedzi na współczesne problemy kraj, który zajmuje się sam sobą, a w szczególności jeśli zajmuje się głównie tym, że mu się stale wydaje, że go niby nie ma. Jest rok 2019, upływa 30 lat III Rzeczpospolitej. Nie ma na tej planecie żadnej siły politycznej, która kwestionowałaby niepodległość Polski. Nikt nie ma wobec nas roszczeń terytorialnych – a warto

pamiętać, że wiele krajów wciąż marzy o takim komforcie. Dostaliśmy od poprzednich pokoleń w spadku kraj stuprocentowo suwerenny, dostaliśmy prawo do rządzenia się po swojemu na tych 312 tysiącach kilometrów kwadratowych, prawo przez nikogo niepodważane i potwierdzone traktatami międzynarodowymi. Granica z Republiką Federalną jest ustalona układem podpisanym przez premiera Cyrankiewcza i wieczyście potwierdzona traktatem podpisanym przez ministra Skubiszewskiego. Od 18 września 1993 roku nie ma w Polsce obcych wojsk. Jesteśmy częścią bezprecedensowego przedsięwzięcia politycznego w Europie, które przyniosło niespotykany w dziejach kontynentu okres pokoju. Jesteśmy częścią najsilniejszego sojuszu militarnego w dziejach ludzkości, a atak na Polskę byłby – na mocy słynnego artykułu 5 – atakiem na cały świat zachodni. Polska jest członkiem ONZ, WTO, OECD, OBWE i Rady Europy. Jest członkiem Międzynarodowej Agencji Energii Atomowej i Europejskiej Agencji Kosmicznej. Polscy ambasadorowie urzędują w stolicach świata, w Waszyngtonie i Moskwie, Brukseli i Berlinie, w Pekinie, Canberze, Tel-Awiwie, Phenianie, Teheranie, Hawanie i Buenos Aires. Polska jest niepodległa. Bardziej, niż była kiedykolwiek wcześniej. Kultywowanie w tych warunkach myślenia podległościowego to gorzej niż głupota. To błąd. Nie możemy ciągle zachowywać się tak, jakby ktoś na nas dybał, nie możemy żyć tak, jakbyśmy ciągle toczyli jakąś niewypowiedzianą wojnę. Musimy nauczyć się myśleć niepodlegle. Jesteśmy to winni przeszłym pokoleniom, od których tę Polskę dostaliśmy. I jesteśmy to winni pokoleniom przyszłym, którym mamy ją zwrócić.

Macierzyństwo, podmiejskość, samochody

K

siążka Natalii Fiedorczuk-Cieślak „Jak pokochać centra handlowe”[28] zrobiła niemałą burzę w światku okołoliterackim (ten światek to może już nie ocean, ale szklanka wody ciągle też nie) na przełomie 2016 i 2017 roku. Została wyróżniona Paszportem „Polityki” i była bardzo chwalona za polski obraz macierzyństwa bez fikcji. Większości pochwał umknęło jednak, że nie jest to książka tylko o byciu matką. Fiedorczuk-Cieślak świadomie i umiejętnie wydobywa jeszcze przynajmniej dwa duże, a zaniedbane w polskiej literaturze tematy. Wątki macierzyńskie w „Jak pokochać…” zostały opisane już dość, więc pozwolę tu sobie podnieść te dwa pozostałe. Pierwsza rzecz to geografia, a konkretnie podmiejskość. Życie w wielkim mieście doczekało się już w polskiej książce, filmie i serialu nieskończonej ilości opisów. Życie na prowincji nieco mniej, ale trudno uznać je za białą plamę na mapie. Też jest opisane, czasem nieco karykaturalnie, jako zaprzeczenie życia wielkomiejskiego, ale jest. Swojej opowieści, zwłaszcza w ostatnich latach (książki Anny Cieplak!), doczekało się też miasto średniej wielkości. Ustalone miejsce w wyobraźni III Rzeczpospolitej ma również ta arcypolska kombinacja powyższych, czyli figura słoika. Ciągle jednak słabo jest opisany ten specyficzny model życia i stan duszy Polki i Polaka, którzy mieszkają w obwarzanku, pod wielkim miastem, na rubieżach aglomeracji. Polska literatura albo siedzi sobie w „Planie B” (sama) albo jedzie do Babadag, ale względnie rzadko dojeżdża co rano kolejką. O tym doświadczeniu dobrą książkę przeczytamy najrzadziej. O życiu wiecznego dojeżdżacza, który jest w ciągłym rozkroku między tymi Piastowami, Zgierzami czy Skawinami, w których śpi i spędza weekendy, a Warszawami, Łodziami czy Krakowami, w których działa i pracuje.

W tę właśnie względną pustkę wchodzi Natalia Fiedorczuk--Cieślak. „Jak pokochać…” nie jest bowiem ani o Zbawixie, ani o słoikach. Narratorka (podmiotczyni liryczna? podmatczyni?) od strony 155 wzwyż mieszka w podwarszawskim Milanówku, nazwanym w książce miasteczkiem P., które jest „przedmieściem, satelitą stolicy. Miasteczko jest na linii kolejki i pociągu, jest ładne i można powiedzieć, że aspiruje. Dużo tam starych budynków i drzew. […] Dużo biznesów zakładanych przez młode matki na urlopach wychowawczych […]. Wiele rodzin, które aktywnie spędzają weekendy: na rowerach, biegając czy gromadząc w przydomowych bunkrach zapasy na czas zagłady atomowej”[29]. Podmiejskość wyznacza horyzont zdarzeń tej opowieści. Bohaterka „poznaje wszystkie wylotówki, w kierunku Lublina, Krakowa, Gdańska […] krąży po Bemowie, lądując za Izabelinem w środku Kampinosu. […] Uporczywie kluczy w okolicach Dziekanowa Leśnego, ale i Otwocka, Wawra czy Falenicy. Przemyka uśpionymi uliczkami podwarszawskich miast i miasteczek”[30]. Tytułowe centra handlowe to nie są te wielkomiejskie koszmar-molochy zachłannie rozpostarte na hektarach (tych chyba się nie da pokochać), ale ich wcielenia podmiejskie, bardziej kompaktowe w skali i rodzinne w atmosferze. „Znajdującą się najbliżej miasteczka galerię P. lubię chyba najbardziej ze wszystkich znanych mi centrów handlowych. Jest mała […]. Na parterze, zaraz za obuwniczym, znajduje się para oszklonych drzwi, zza których widać nieużytki”[31]. (Bardzo precyzyjnie wychwycone, nawiasem mówiąc. Widzieliście kiedyś coś takiego w śródmieściu? Galerie handlowe tak rzadko mają okna!) „To miejsce jest jak zaczarowany portal […]. Z tylnego siedzenia, z wysokiego fotelika, dobiega [...] dziecinne, ciche: »wow, ale super«, kiedy zza ciemnej ściany niskiego mazowieckiego lasu wyłania się feeria rozżarzonych kasetonów z nazwą galerii”[32]. Podmiejskość jest w „Jak pokochać…” szalenie istotna. Niby jest tylko tłem, ale to tło jest bardzo umiejętnie dobrane i książka nie niosłaby swojej treści bez niego. Nie jest przypadkiem, że narratorka, wyrzuciwszy z siebie na jednym oddechu przeszło trzy strony opisu przaśno-kapitalistycznych przestrzeni („wulkanizacja! schody

i kuchnie na wymiar! goła baba! glazura! wejdź!”[33]), stwierdza zaraz, że „przedmieścia nie bolą mnie ani nie kłują. Lubię mijać je nocą, kiedy owinięte są jasną łuną ledowych reflektorów i żółtawą poświatą latarni. Tak spokojne, wszędzie podobne, zawsze takie same, kojące discopolowe hymny o zaradności, przedsiębiorczości i skonsolidowanych pożyczkach”[34]. Narratorkę ten podmiejski świat zarazem mierzi estetycznie, jak i napełnia otuchą. Ona i jej dzieci po prostu go lubią. To w nim czują się u siebie, nie chcą z niego uciekać, nie chcą wyjeżdżać, nie ma w tej książce stereotypowych pojękiwań, że na Zachodzie w przestrzeni publicznej się szepce, a u nas się krzyczy („kurczak! wypożyczalnia przyczep! blacha falista! szamba!”[35]). Drugim kluczem do „Jak pokochać…” są samochody. Łączą się one oczywiście z podmiejskością, bo życie poza centrami wielkich miast, z dala od tramwajów i nocnych autobusów, daje dobry wgląd w problem transportu. W książce nie ma prawie mowy o komunikacji zbiorowej, bo w Polsce ona niemal nie istnieje poza większymi miastami. Bohaterka pociągiem dalekobieżnym jedzie raz, o rowerach nic nie wspomina, mówi za to ciągle o samochodzie, który jest fundamentem jej życia nie tylko logistycznego, ale i psychicznego. Tutaj Fiedorczuk-Cieślak idzie wbrew i na przekór popularnemu wektorowi antysamochodowemu, w którym samochody dymią, trują i nie są sustainable. Emitują pyły zawieszone, powodują korki czy wręcz są korkiem. A na pewno są wyrazem zaprzaństwa i maczyzmu. U Fiedorczuk-Cieślak perspektywa jest inna. Samochód nie jest utrapieniem, przeciwnie, jest błogosławieństwem, azylem i ucieczką. Jest środkiem i wyrazem wolności, tak zewnętrznej, jak i wewnętrznej. Wolność zewnętrzna jest oczywista, to po prostu wolność pojechania tam, gdzie się chce i kiedy się chce. To jest wolność zrobienia „tygodnia samochodowych wycieczek”[36], bez których dużo trudniej byłoby „podjąć nieustający, codzienny wysiłek, by wychodzić z domu”[37]. Ta wolność to „nieprzebrany potencjał, możliwość nieoczekiwanego odwiedzenia koleżanki bądź nocnego zajazdu z fast foodem w roli głównej”[38], jak i „dreszcz ekscytacji na myśl o głupiej wyprawie do Tesco oddalonego o kilometr”[39]. Co

więcej i przede wszystkim, prowadzenie samochodu „to jedna z nielicznych ciążowych przyjemności”[40], która „podczas dłużących się miesięcy stanu błogosławionego […] sprawia, że czasem czuję się jak tak zwany człowiek”[41]. Dla młodej matki mieszkającej poza wielkim miastem samochód jest po prostu narzędziem emancypacji. Czy to zaskoczenie? Bynajmniej. Dla milionów ludzi zamieszkujących wnętrza województw III RP jest komunikacyjną pustynią. Nasze państwo zwija szyny kolejowe stukrotnie szybciej, niż je buduje (bo nie buduje ich prawie w ogóle), a sensowny transport zbiorowy kończy się na rogatkach metropolii. W tych realiach powiedzieć młodej matce: „Nie miej samochodu!”, to powiedzieć jej: „Nie wychodź z domu!”. Ewentualnie: w bólach będziesz wychodziła, będziesz musiała wykonać w tym celu jeszcze więcej pracy, uchetać, ściorać się jeszcze bardziej. Z perspektywy matki, z perspektywy rodzica samochód jawi się jako dobro nieocenione, które w praktyce wciąż jest bardzo trudno zastąpić. I owszem, trudno sensownie myśleć o przyszłości świata w kategoriach „samochód prawem, nie towarem” – tego nie wytrzyma ani urbanistyka, ani ekosfera. Jednak dzieci rodzą się już teraz i rodzą się nie tylko przy dwóch liniach warszawskiego metra. Fiedorczuk-Cieślak mówi to jasno i głośno: w realiach dzisiejszej Polski samochód jest środkiem buntu przeciwko patriarchatowi i wykluczeniu. Warto zwrócić uwagę, że cała jej książka opowiada o aktywności bohaterki. Ona ciągle jeździ, załatwia i walczy. Nie jest bierna, owszem, czasem – często! – rzeczywistość przytłacza i chce się rozłożyć ręce i zastygnąć w tępym bezwładzie. Bohaterka jednak, choć zmęczona, choć przytłoczona, choć czasem wpatrzona w przestrzeń jak żołnierka po bitwie – cały czas jest silna. Jakby to paradoksalnie nie brzmiało, tę siłę bardzo często daje jej właśnie samochód. „Jadę na stację benzynową i odkurzam z zacięciem wnętrze samochodu. Wycieram kokpit nabłyszczaczem. To bardzo głupi pomysł dla kobiety w połogu po cesarskim cięciu. Jednak stopień czystości wnętrza samochodu jest czymś, na co mam natychmiastowy wpływ, w przeciwieństwie do karmienia piersią, bolesnych gazów mojego synka czy w końcu trybu snu i czuwania młodej matki”[42].

Samochód daje jej poczucie bezpieczeństwa i sprawczości, wspomaga psychoterapeutę i farmakologię, jest też wykrojonym kawałkiem przestrzeni, która pozostaje własna. Nawet jeśli jest „wysmarowana dziecięcą materią, na którą […] składają się wżarte w deskę rozdzielczą okruchy drożdżówki, archipelagi plam z mleka na tapicerce i dywanikach, brudne smoczki, paragony i papierki po batonach musli”[43]. To jest ważna i świeża perspektywa, której nam w Polsce brakuje. Samochód jest tu postrzegany nie jako przedłużenie męskiego ego, ale jako wehikuł kobiecej emancypacji, który mnóstwo umożliwia i otwiera perspektywy. Pozwala przełamać lęki i ograniczenia, pomaga poczuć się pewniej. „Od pierwszych chwil ukochuję stan prowadzenia własnego samochodu, upajam się tymi godzinami za kierownicą […]. Nie mam mdłości, już się nie boję, nie skręca mnie na zapach świeżej benzyny”[44]. To ważny głos, który pokazuje, że monopolu na prawdę i politykę transportową nie mają ani ci, którzy mieszkają blisko metra i nie mają dzieci, ani ci, dla których samochód jest obiektem groteskowej samczo-fantazji o koniach mechanicznych i alufelgach. „Jak pokochać…” pokazuje, dla kogo samochód jest naprawdę ważny. I że może być świetnym sojusznikiem w walce. W tej codziennej i w tej większej też. Nie jest więc przypadkiem, że ostatnie marzenie, którym Fiedorczuk-Cieślak kończy książkę, jest również marzeniem motoryzacyjnym. „Wyjeżdżam na autostradę. Na Berlin. Jadę odszukać moją pierwszą miłość. Ruszam na Cypr, na Maltę, na Mauritius. […] Zostanę backpackersem, baristką, nurkiem, dlaczego każdy z tych pomysłów jest taki absurdalny? Co dzieje się z tymi, którzy znikają?”[45]

#Metoo

...mnie zszokowało, gdy zobaczyłam w filmie „Operation Finale”, jak jeden z agentów tropiących Eichmanna w tej Argentynie łapie za kolano lekarkę, która tam z nimi jest – oczywiście wbrew jej woli... komentarz w internecie

#

Metoo to hasło, pod którym kobiety ujawniają w internecie, że doświadczyły przemocy seksualnej. W 2006 roku zaczęła go używać amerykańska aktywistka Tarana Burke, ale prawdziwą eksplozję globalnej popularności przyniósł dopiero październik 2017 roku i wstrząs wywołany upublicznieniem poczynań producenta filmowego Harveya Weinsteina. Od tego momentu zaczęła się lawina, która szybko stała się ruchem przeciwko przemocy seksualnej, dyskryminacji i mizoginii, a sama fraza #metoo stała się symbolem głębokiej zmiany kulturowej. Jak to wygląda w Polsce? Było kilka mocnych spraw, które – mówię to z żalem – nie przebiły się do szerszej świadomości, utykając na etapie środowiskowej burzy i wstępnego śledztwa. Trudno jest – niestety – mówić na ten moment o jakiejś szerszej zmianie świadomości i zachowań. Powtórzę za uznanymi znawczyniami tematu, że #metoo w Polsce ciągle się jeszcze na dobre nie zaczęło. Nie znaczy to jednak, że długofalowego skutku nie będzie. Będzie. Ta fala jest po prostu dużo dłuższa, niż byśmy chcieli. Kiełkowanie potrwa, zima jest długa, ale ziarno raz zasiane – wzejdzie. Na początku jest słowo, a zasianiem ziarna jest samo rzucenie nazwy. Stworzenie nowego, odrębnego pojęcia, jakim stało się #metoo, to jest wielka rzecz, której nie sposób przecenić. O tym, jak bardzo tego pojęcia potrzebowaliśmy, świadczy samo to, jak szybko

rozszerzyło się jego znaczenie. Hasztag oznaczający początkowo „ja też doznałam przemocy seksualnej”, szybko stał się pojęciemparasolem oznaczającym rewolucję w spojrzeniu na seksualność i cielesność, na to, co wolno i czego nie wolno, na przyzwolenie społeczne i osobisty consent, kulturę gwałtu i patriarchat, całą tę zmianę kulturową, która nadchodzi i którą #metoo symbolizuje. I świetnie, że symbolizuje, bo nadanie nazwy, przyszpilenie punktu, do którego można się odwołać, to jest punkt wyjścia wszelkiej zmiany. Dajcie mi hasztaga, a poruszę ziemię. #Metoo zaczęło się od opisywania konkretnych przypadków molestowania i gwałtu, ale natychmiast okazało się, że na ujawnienie czeka dużo więcej: cały nabrzmiały nawis rozległej, strukturalnej przemocy, dyskryminacji i wyzysku. #Metoo daje tu wielką przestrzeń zmiany, której wszyscy bardzo potrzebujemy. W świecie po #metoo zjeb jeden z drugim dwa razy się zastanowi, zanim rzuci swoje koszmarne „będzie ruchane, hehehe”. Jest już bowiem odrębna nazwa, osobna kategoria, dzięki której dużo trudniej zamazać zło, banalizować je, redukować do „zwykłej” arogancji czy gadki z męskiej szatni. #Metoo nawet najbardziej zatwardziałym seksistom rzuca w twarz to, co kobiety wiedziały od zawsze, mianowicie, że przemoc wobec nich, molestowanie i dyskryminacja to odrębny, specyficzny problem, którego nie da się opisać czy wyjaśnić w kategoriach wyłącznie klasowych czy pokoleniowych. Polski folwark nie rozgrywa się bowiem gdzieś na abstrakcyjnych orbitach, ale w domu i zagrodzie, ma swój konkretny wymiar, a jego ciężar spada na barki kobiet. I przede wszystkim: jest to problem, który jest powszechny w każdej grupie i warstwie społecznej. Oczywiście, to żadna nowość, jako się rzekło, kobiety doskonale wiedziały to od dawna. Ale teraz jest to już opowiedziane w sposób, od którego nawet najbardziej zakuty męski łeb nie będzie mógł się łatwo odwrócić. A to dopiero początek. #Metoo rzuca kolejne światło na niejeden odcień naszych dotychczasowych przemilczeń. Choćby na to znamienne zjawisko, że kontakty z tzw. elitami (nie wymieniam środowisk czy afiliacji politycznych, bo obserwacja jest ogólna)

dziwnie często powodują mocną konfuzję. Nierzadko się przecież zdarza, że osoby wysoko postawione i powszechnie szanowane potrafią w bezpośrednim obejściu i zachowaniu… jakie by tu odpowiednie dać rzeczy słowo?… potrafią zachowywać się chujowo! Tak właśnie i nie inaczej. Rzeczona chujowość to mieszanka seksizmu, cynizmu, małostkowości, pogardy dla niżej postawionych plus wielka dawka tego, co mądrze nazywa się „ignorowaniem własnego przywileju”, a co można zwięźlej nazwać trzymaniem głowy w dupie. Kontakt z kimś, kto na tej czy innej drabinie prestiżu jest postawiony wysoko, ale mimo to zachowuje się chujowo (a otoczenie to zachowanie aprobuje i potęguje), powoduje konfuzję i poznawczoegzystencjalny zgrzyt. Ma on dwa warianty, tradycyjny i postępowy. W wersji tradycyjnej chodzi o konfuzję spod znaku „noblesse nie oblige”, czyli elitarności, która powinna zobowiązywać, ale nie zobowiązuje. Tradycyjne wychowanie i spojrzenie na społeczeństwo kazałyby nam oczekiwać, że ci, którzy są „na górze”, będą przykładem i wzorcem, że zaprezentują wyższe standardy moralne i ogólnoludzkie, większą wrażliwość i etyczność, słowem, większą dawkę rozumu i godności człowieka. Oczekiwania te pozostają, rzecz jasna, na ogół niespełnione. Natomiast w wersji postępowej zgrzyt polega na rozbieżności między deklarowanymi wartościami a praktyką. Ktoś głosi wszem i wobec, że jest feministą, a okazuje się oblechem o lepkich rączkach, który poniża kobiety w towarzystwie. Ktoś opowiada się za sprawiedliwością społeczną, ale na co dzień gardzi plebsem i kpi z programu 500+. I tak dalej, i tak dalej. Ta rozbieżność, ta kombinacja „szumne wartości plus przemocowość w obyciu”, to coś więcej niż tylko niespójność czy hipokryzja. To jest środek wykluczenia. To broń w rękach kasty przywileju. Wyobraźmy sobie – ot, tak czysto hipotetycznie, oczywiście – że znany i szanowany pisarz nazywa dziennikarkę kurwą. Przy ludziach i w miejscu publicznym. Nie jest to przypadek czy wyjątek, bo pan pisarz jest z takiego sposobu bycia znany. Co się dalej dzieje? Obrażona kobieta ma dwie możliwości. Jedna to zareagować, a więc wygarnąć i wyjść, dać po mordzie i opisać na Twitterze. Pan pisarz

i jego gwardia przyboczna uznają wtedy od razu, że ona nie zrozumiała, że ta „kurwa” była nie na serio, że była w cudzysłowie, że była grą z konwencją. Nie zrozumiała, a więc nie jest częścią towarzystwa, jest na aucie, nie jest fajnopolką, która popija sobie z dzióbków w „Amatorskiej”. Druga możliwość jest taka, że jeśli kobieta chce wejść w to towarzystwo, jeśli chce być in i przysiąść się do stolika, wtedy musi przełknąć, że ta „kurwa” była tylko żartem. Że nie była na serio, że była w cudzysłowie. Mówiąc wprost, musi się zgodzić na to, że się ją dla żartu obraża. W tym sensie ten przeklęty cudzysłów jest narzędziem, którym samozwańcza kasta fajnopolaków odgradza się od reszty. I on jest nie do wywrócenia, bo przecież każdą zniewagę można w niego opakować. To jest szczególnie perfidne, bo tu zachodzi poczwórna wiktymizacja. Kobieta staje się ofiarą werbalnej (w tym wypadku werbalnej) przemocy, to raz. Jest wykluczana z towarzystwa, jeśli odważy się nazwać przemoc po imieniu, to dwa. Jej wrażliwość, aparat poznawczy i szacunek dla samej siebie są wywracane do góry nogami, bo wmawia się jej, że ona „źle zrozumiała”, że jest tak głupia i nieobyta, że coś, co jest „tylko żartem”, wzięła na serio. To trzy. Po czwarte i najgorsze, zmusza się ją, by ten szacunek dla samej siebie obaliła własnymi rękami. Ona ma nie tylko na zewnątrz i pod naciskiem zgodzić się, by ją obrażano, ale ma też w głębi duszy sobie sama przyznać, że naprawdę coś z nią jest nie tak. Najgorzej. Wyobraźmy sobie teraz młodą osobę z miasta średniej wielkości, która przyjeżdża na studia do stolycy. Poza studiami zaczyna też staż w pewnej Znanej Instytucji. Szybko zauważa, że wartości oficjalnie głoszone przez Instytucję mają się nijak do tego, co wewnątrz i na co dzień. Powstaje rozdźwięk i zgrzyt. Młodej osobie z odległego województwa może brakować kapitału kulturowego i towarzyskiego, tej pozycji i śmiałości, która jest potrzebna, żeby zadać sakramentalne pytanie, mianowicie pytanie o treści: „WTF?”. Ona może nie mieć tego przywileju, tej pozycji, z której zadaje się takie pytania. Nie będzie wiedziała, jak je zadać, będzie instynktownie czuła, że nie wolno jej go zadać. Ale dalej będzie przecież widzieć, że coś jest nie tak. Znajdzie się w sytuacji

rozdźwięku, w sytuacji głęboko schizofrenicznej. Założy więc, że to z nią jest coś nie tak, że to ona nie rozumie jakiegoś sekretnego kodu, jakiejś wyższej, warszawkowej logiki. I to będzie dla niej szalenie męczące, będzie ją upupiać, będzie jej ciążyć, będzie blokować w pracy i w życiu prywatnym. Ten zgrzyt i rozdźwięk stają się narzędziem wykluczenia, tak jak cudzysłów wcześniej. Stają się bronią, dzięki której samozwańcza kasta „fajnych” broni własnej, bardzo wątpliwej, elitarności. #Metoo zacznie wielkie wietrzenie całej tej kastowej Polski seksistowskich dzbanów. I oczywiście, to jest Polska, więc będzie się to działo raczej wolniej niż szybciej i na pewno wolniej, niż byśmy chcieli. Ale będzie się działo. Strukturalną męską przemoc będzie coraz trudniej ukryć. Kobiety będą rozwijać skrzydła coraz szerzej, a zjeb jeden z drugim będzie miał coraz mniej smutnego oręża do obrony swojej przerdzewiałej pozycji. Coraz więcej osób zobaczy, że król nie tylko był głupi, ale jest nagi. *** Nie da się oczywiście uciec od tego, że sam piszę te słowa jako mężczyzna, który żyje na różowych wyżynach przywileju i którego przemoc seksualna nigdy nie spotkała (no dobrze, prawie nie spotkała). W pełni zasadne jest pytanie o to, jak, a przede wszystkim, czy wolno się z tej pozycji wypowiadać w tym temacie. Jedna z odpowiedzi – być może najspójniejsza i najbardziej etyczna – jest taka, że trzeba po prostu samemu nie czynić zła, a poza tym milczeć, oddawać przestrzeń do wypowiedzi kobietom i je wspierać. Kobiety w ogóle, a te, które doświadczyły przemocy seksualnej, szczególnie. Czytacie ten rozdział, czyli nie poszedłem tą drogą. Wchodzimy więc w ciekawą i pełną subtelnych ambiwalencji przestrzeń, bo oczywiście, mówić o doświadczeniu patriarchalnej, seksualnej, ale też ekonomicznej i w ogóle każdej przemocy ma prawo ten, kto jej doświadczył. To jasne. Nie znaczy to jednak, że przemocy i wyzysku nie może zobaczyć ten, kto ma wystarczająco wiele przywileju, by nie

być ich ofiarą. I że nie powinien ich dostrzec. Przeciwnie, musi nauczyć się je zauważać. Doświadczenie kobiet, które doznały przemocy, jest w pełni wystarczającym dowodem na to, że kultura gwałtu istnieje. To jest jasne. Głos mężczyzny nic tu nie doda i – jak powiedziałem – mężczyzna stąpa po bardzo kruchym lodzie, wypowiadając się w tej sprawie. Uważam jednak, że warto na ten lód wchodzić, choćby dlatego, że milczenie nie tylko oznacza chwalebne oddawanie prawa głosu ofiarom, ale też sprawia, że głos przemocowych mężczyzn będzie jedynym męskim głosem, jaki słychać. Jeżeli będziemy się paranoicznie – i dość małostkowo – wycofywać każdy do swojej jaskini, to toksyczny wzorzec męskości pozostanie jedynym obecnym w obiegu. Pytanie oczywiście, po co mężczyźni mają się tu wypowiadać i co mają mówić, jaka jest właściwie ich rola? Przede wszystkim, jako mężczyzna, muszę uświadamiać sobie swój przywilej i go demaskować. Ale nie tylko to. Muszę też stale śledzić i odkrywać, jak głęboko i jak mocno mam wdrukowane w podświadomość wszystkie zachowania uprzedmiatawiające kobiety. Muszę zrozumieć, że całe wychowanie, które odebrałem, całe społeczeństwo i kultura, w których żyję, większość wzorców, o których kiedykolwiek słyszałem, wszystko to nauczyło mnie seksistowskich zachowań. Oczywiście, mogę sobie mówić, że nikogo nie napastowałem i że ciągle daleko mi do wszechwujów z wesela, którzy ślinią się oczami, gdy córki znajomych wchodzą w wiek nastoletni. Ale grunt jest tu bardzo grząski i wszystko jest podstępne. Owszem, mogę uważać się za empatycznego feministę, bez grama przemocy w sercu... ale jeśli tak uważam, to znaczy, że nie przeszukałem dna swojego serca. Schematy przemocowe i seksistowskie są wpisane w męskie wzorce niezwykle głęboko i jeśli stale, czujnie i krytycznie nie przeglądam swojej duszy i wszystkiego, na czym ona stoi, wszystkiego, czego jestem nauczony i skąd się wziąłem, to prędzej czy później w te przemocowe schematy wpadnę, choćbym się bardzo wystrzegał. Stąd podstawowy męski obowiązek: wieczna autoanaliza, narzucenie sobie stałej czujności i uwagi. Bo to, kim jestem i czego mnie nauczono, może mnie zawieść

w każdej chwili. Tego mężczyźni mają się uczyć: przeciwstawiać przemocy, tak innych, jak i własnej. Muszą w tym celu zrozumieć, skąd się ta przemoc bierze i jak łatwo im w przemocowe schematy wpaść. Zmiana ma być systemowa – mężczyźni muszą ją widzieć i rozumieć. To oni sami, a nie kobiety za nich, muszą wykonać pracę emocjonalną, by się zmienić. Odezwą się może głosy przyjaciółek spod lewej ściany, że to, co tu mówię, i tak jest śliskie. Rozumiem to stanowisko, ale nie zgadzam się z nim. Skuteczna polityka to zbieranie się różnych ludzi we wspólnej sprawie – bez tego każda idea może zderzyć się ze ścianą. Dlatego uważam, że dobre głosy męskie też są potrzebne, głosy mężczyzn, którzy będą umieli zaproponować męskość inną niż toksyczna i którzy będą umieli wykryć i wyrwać z korzeniami przemocowe skłonności tak własne, jak i innych. Dla siebie samego i dla mojej córki chcę budować świat, w którym nie mówi się o kobietach „kurwy”. Tak, owszem, tu jest Polska i to wszystko zajmie więcej czasu, niż myślimy. Ale mamy prawo do głębokiego, choć nierychłego optymizmu. Czekają nas jeszcze długie i smutne igrzyska, wiele rozczarowań i zniechęceń, ale długofalowej zmiany w zachowaniach międzyludzkich i w przyzwoleniu na przemoc – już nic nie zatrzyma. Zima jest długa, ale lody ruszają.

Ucieknijmy ze średnioklasowej utopii

[Klasa średnia jest] najbardziej tragiczną z klas, [bo jest] skazana na ciągły rozdźwięk między aspiracjami a rzeczywistą wartością i znaczeniem swoich praktyk[46]. M. Gdula, P. Sadura

J

est pojęcie wyklęte w dzisiejszej Polsce – klasa społeczna. Używamy go niechętnie (kłaniają się scheda po PRL-u i nieodrobione lekcje ze światowej humanistyki) i nie zauważamy z tego powodu wielu zasadniczych problemów. Żyjemy w iluzji społeczeństwa bezklasowego, udajemy, że wszyscy jedziemy na jednym wózku. A nie jedziemy. Lubimy się łudzić, że jesteśmy jednością i że granice między nami są płynne. Ale nie są. Owszem, wszyscy patrzymy, jak Lewandowski strzela (czy raczej: nie strzela) bramki na mistrzostwach świata, i wszyscy (z dokładnością do wegetarian) jemy klasyczny obiad Polaka, czyli mięso, ziemniaczki, surówka. Ale to jest tylko to, a cała reszta, wszystkie nasze drogi życia, które wydają nam się tak naturalne, oczywiste czy wręcz jedyne słuszne – są tak naprawdę bardzo konkretne, klasowe. Nie ma po co jechać do Indii czy marzyć o Marsie: wystarczy wyprawa do innej klasy społecznej niż nasza, a od razu znajdziemy się na innej planecie. Antypody są dużo bliżej, niż myślimy. Klasy społeczne to takie coś, gdzie ilość przechodzi w jakość, a objętość kapitału definiuje sposób życia dużo bardziej i głębiej, niż chcemy myśleć. Szarpnijmy się na brawurowe porównanie: to trochę jak z... temperaturą. Dopóki waha się ona w granicach nam znanych, możemy sobie mówić, że jest trochę cieplej lub trochę zimniej. Ale jeśli wyjdzie poza widełki, w których wiemy, jak funkcjonować, to jest

tak, jakbyśmy się znaleźli na zupełnie obcym lądzie, gdzie nie mamy mapy, pojęcia ani planu. W Polsce różnica między –10°C a –20°C to jest różnica kolejnej warstwy polaru czy drugich kalesonów – wiemy, jak to działa. Natomiast różnica między –20°C a –40°C to jest różnica jakościowa, to byłby w naszym przypadku kataklizm, wojsko na ulicach, zapaść działania państwa. Przetrwanie przy –40°C wymaga bowiem zupełnie innych sprzętów i umiejętności niż przy –20°C, to nie jest tylko „trochę zimnej”, to jest skok jakościowy. W Polsce tych umiejętności nie mamy, co nie znaczy, że nie mają ich inni – przecież przy wspomnianych –40°C chłopacy w Jakucku stoją z piwem pod blokiem. I podobnie z drugiej strony: gdyby w Indiach temperatura spadła do – 10°C, to by znaczyło tysiące, jeśli nie miliony ofiar śmiertelnych. Dla nas temperatura śmieszna, ot, mocniejszy przymrozek, ale na subkontynencie nie ma ubrań dostosowanych do takiej temperatury, nie ma instalacji, które działałyby przy takiej pogodzie. Ludzie po prostu nie wiedzieliby, jak się zachować. Bo ilość przechodzi w jakość. Podobnie z klasami społecznymi. Może nam się wydawać, że inne klasy społeczne mają po prostu trochę więcej albo trochę mniej pieniędzy. Ale to jest iluzja, to jest uproszczenie, i to niebezpieczne. Różnica nawet o jedno zero na koncie czy w zeznaniu PIT to ogromna różnica w sposobie życia i myślenia, zupełnie inne światy, które się wzajemnie nie znają i nie zrozumieją. Ba, często nawet nie wiedzą o swoim istnieniu. I to jest fundamentalny błąd poznawczy, z którego biorą się błędy polityczne i inne. Nie zdajemy sobie sprawy, nie wiemy, że sytuacja egzystencjalna ludzi w sąsiedniej klasie społecznej jest elementarnie inna niż nasza. Jednak różnice między nimi to nie tylko grubość portfela – klasy są dużo „głębsze”, a odległości między nimi dużo większe, niż nam się wydaje. Wchodzą tu w grę wszelkie tryby życiowe, zwyczaje i sposoby bycia w świecie, z którymi zrastamy się przez dziesięciolecia i których nawet nie zauważamy. I które jest szalenie trudno zmienić, co jest dodatkowym czynnikiem sprawiającym, że awans klasowy jest w Polsce bardzo trudny. Jakie te klasy właściwie są? W klasycznym ujęciu są trzy, a u Guya

Standinga, który wymyślił kluczowe pojęcie prekariatu, aż siedem. Trudno tutaj o przesadną ścisłość, bo koncepcji jest wiele i wszystko trochę pływa. To jednak, że wszystko jest płynne i przelewa się w siebie, nie znaczy bynajmniej, że przelewa się z pustego w próżne i że nie ma sensu o tym mówić. Przeciwnie, w dzisiejszej Polsce mówić o klasach społecznych zawsze warto i zawsze jest sens, nawet jeśli to będzie tylko liźnięcie tematu, z koniczności nader uproszczone. Socjolog może zazgrzyta zębami – mam nadzieję, że stać go na dentystę. A więc są trzy klasy: pracująca, średnia i wyższa. Granice między nimi nie są ostre. W największym uproszczeniu trzeba by powiedzieć, że klasa pracująca walczy o utrzymanie się na powierzchni i ma do sprzedania tylko własną pracę – choć nie jest to dzisiaj tylko praca rąk, ale całkiem często też głowy. Klasa średnia coś tam już ma. Również walczy, ale też i aspiruje, no i nie grozi jej śmierć głodowa. Natomiast klasa wyższa to ta, która może kupić sobie (względną) obojętność na to, co dzieje się z państwem i w państwie. Najniżej (jeżeli nie liczyć wykluczonych, tych, którzy żyją kompletnie poza systemem i walczą o czysto biologiczne przetrwanie) usytuowana jest klasa pracująca. Przykry przymiotnik „niższa” jest często zastępowany słowem „pracująca” właśnie. Nie jest to tylko zabieg grzecznościowy, a bardzo trafny opis. Bowiem klasa pracująca to ci, którzy nie mają kapitału, a tylko własną pracę na sprzedaż. Co za tym idzie, nie mają poduszki finansowej ani siatki bezpieczeństwa i nie mogą sobie pozwolić nawet na krótki czas bez zarobków. Nie stać ich na to, żeby nie zarabiać. Klasa pracująca to ci, dla których utrata przychodu oznacza natychmiastowe, dramatyczne tarapaty życiowe. To są ci, którzy żyją „na styk”, od pensji do pensji, czy też, coraz częściej, od zlecenia do zlecenia. Do tej klasy należy spora część społeczeństwa i może być niemałym zaskoczeniem, kogo tam znajdziemy. Stary odruch, że klasa pracująca pracuje fizycznie i obejmuje niewykwalifikowanych robotników, jest już dzisiaj w znacznej mierze nieaktualny. Nie jest przecież niemożliwe, że wzięty budowlaniec będzie zarabiał tyle, że wchodzi już do klasy średniej. Przy polskich pensjach do klasy pracującej

trzeba będzie natomiast zaliczyć pielęgniarkę, czy – zgrozo! zgrozo! – nauczycielkę, nie mówiąc już o tym, że tutaj wypadnie zaliczyć młodą web-deweloperkę, która stawia pierwsze kroki w zawodzie w wielkim mieście, zarabia nie tak znów dużo, a nie ma ani własnościowego mieszkania, ani wsparcia od rodziców. Nad klasą pracującą rozciąga się najbardziej zróżnicowana i najbardziej kontrowersyjna z klas – klasa średnia. Nie ma, rzecz jasna, klarownej odpowiedzi, gdzie się ona zaczyna i gdzie jest granica między klasą pracującą a średnią. Wszystkie odpowiedzi są wątpliwe, a każda jest uproszczona, szczególnie, że jesteśmy w realnym życiu, a nie szkiełku i oku socjologa. To powiedziawszy, zaryzykuję przybliżone stwierdzenie, że klasę średnią stać na to, by przynajmniej przez chwilę nie zarabiać. Klasa średnia ma już pewien kapitał, nie tyle, by z niego żyć, ale dość, by był on zabezpieczeniem, które pozwala na skromne poczucie bezpieczeństwa, małą stabilizację i szersze spojrzenie. Trzeba to oczywiście obwarować setką zastrzeżeń. To jest zawsze ryzykowny moment: powiedzieć, że kogoś – kogokolwiek – „stać, by przez chwilę nie zarabiać”. Bardzo często jest przecież tak, że klasa średnia żyje z nożem na gardle jeszcze bardziej (o paradoksie!) niż pracująca. Drży przed utratą pracy czy płynności finansowej, szczególnie w przypadku tych z nas, którzy spłacają kredyty, a kredyty spłacają miliony ludzi (chociaż złośliwi powiedzieliby, że to skutek życia i aspiracji ponad stan). Tutaj rezonuje znane powiedzenie, że „klasę średnią dwie raty kredytu dzielą od bezdomności”. Trzeba jednak dodać, że, po pierwsze, klasa średnia ma wystarczająco wiele kapitału, by ta bezdomność nie groziła jej w znaczeniu dosłownym, po drugie zaś, że tym właśnie się ona odróżnia od klasy pracującej, że pracującej na kredyt po prostu nie stać. Obie te klasy, pracująca i średnia, co rano wstają wcześnie i wychodzą do pracy, ale dla klasy średniej, by tak rzec, praca „wychodzi poza teraźniejszość”, mieści się w szerszej perspektywie czasowej, bo klasa średnia ma już kapitał, który pozwala na to szersze spojrzenie. Kapitał ten, jako się rzekło, jest zbyt mały, by z niego żyć

i bimbać, ale wystarczający, by myśleć w dłuższej perspektywie. To jest ten przywilej, którego klasa pracująca nie posiada. Bardzo wyraźnie to widać w samym stosunku do pracy. Członkowie klasy średniej mogą planować – i planują – swoją karierę, mogą w ogóle myśleć o pracy jak o karierze właśnie, jak o czymś, co rozciąga się w czasie. Dla klasy średniej praca ma wymiar przyszłościowy, dla pracującej – tylko teraźniejszy. Klasa średnia ma przywilej zastanawiania się, co dalej i którędy pójść, żeby dojść wyżej. To przywilej, którego nie ma klasa pracująca, na której sytuacja wymusza skupienie się na tu i teraz oraz docenienie stabilności tej pracy, która jest. W końcu co można planować, jeśli się żyje za 1800 złotych? I jeśli nie ma na horyzoncie żadnej pracy, która byłaby lepiej płatna? Widać to też w podejściu do edukacji. Dzieci klasy średniej pójdą oczywiście na studia, a z rynkiem pracy zderzą się później niż dzieci klasy pracującej. W klasie pracującej wartością jest „fach w ręku” i szkoła, która go da, w przeciwieństwie do tej, która uczy sztuk wyzwolonych, ale niesprecyzowanych. To właśnie z klasy pracującej pochodzą ci nasi koledzy z podstawówki, którzy gdzieś zniknęli w naszych latach studenckich, a potem się nagle okazało, że mają już dziwnie podrośnięte własne dzieci. Dla klasy pracującej praca jest elementarną, życiową koniecznością, której podważanie czy kwestionowanie jest niedorzeczne. Dla klasy średniej też jest oczywiście koniecznością, też jest kołowrotem ciężkich dni, ale stosunek jest już inny, bo mieści się w nim oczekiwanie na spełnienie i realizację. Klasa średnia widzi w pracy źródło niezbędnego przychodu, ale też satysfakcji. Klasa średnia potrzebuje miejsca do rozwinięcia skrzydeł, przynajmniej trochę. Bez tego się dusi, bo z definicji aspiruje. Jeśli jej członkowie i członkinie będą pracować w czymś zbyt nudnym, zbyt tępym na swój gust, jeśli ta praca będzie poniżej oczekiwań – to będą się bardzo męczyć. Praca powinna satysfakcjonować w głębszym, nie tylko już finansowym sensie. I jeśli obecna praca nie satysfakcjonuje, to klasa średnia jest skłonna myśleć o zmianie, przekwalifikowaniu się, rozpoczęciu czegoś nowego. „Zmień pracę, weź kredyt” – legendarna wpadka prezydenta

Komorowskiego to jest streszczenie najświętszej mitologii klasy średniej. A zarazem wytłumaczenie, dlaczego pogrążyło to jego kampanię: sporej części społeczeństwa ani nie stać na kredyt, ani nie ma ona przestrzeni, by zmienić pracę. Tę przestrzeń ma klasa średnia – ona może o tym pomyśleć, jeśli zechce. To jest dokładnie ten przywilej, którego nie ma klasa pracująca. Ona musi brać, co jest. I to, czego nie ma. Dla klasy średniej praca potrafi być nie mniej wyczerpująca niż dla klasy pracującej, a przede wszystkim, tak samo jak do klasy pracującej, nie przychodzi do niej sama. Klasa średnia musi się za pracą nachodzić, napocić, naszarpać. Musi walczyć, zaciskać zęby, wstawać rano, motywować się, powtarzać te wszystkie zaklęcia kapitalizmu. Pod tym względem klasa pracująca i średnia jadą na tym samym wózku. Owszem, ta druga jest na tyle uprzywilejowana, że może myśleć o pracy jako o rozwoju osobistym i zawodowym. Ale to wszystko nie jest łatwe, to są wciąż duże obciążenia, żeby się tylko nie rozpadło, nie zawaliło, żeby szło do przodu, ciągłe gaszenie pożarów i ratowanie świata w jego istnieniu. Pot i czarna kawa nad nocnymi excelami, białe uśmiechy na rozmowach kwalifikacyjnych. I tak właśnie dochodzimy do różnicy między klasą średnią a wyższą. Wyższa też oczywiście pracuje, też oczywiście się przepracowuje... ale nie musi biegać za znalezieniem pracy. Praca sama ją znajduje. Klasa wyższa zaczyna się niejako ponad rynkiem pracy. Należą do niej ci ludzie, których nie dotyczy cała ta oficjalna średnioklasowa ideologia, w której trzeba budować CV, podnosić umiejętności, zdobywać doświadczenie. Klasa wyższa to ci, na których zawsze „coś” czeka, którzy zawsze „sobie radzą”, którzy płynnie i gładko przepływają z jednego świetnego miejsca pracy w drugie, jeszcze świetniejsze. Nie znaczy to, że klasa wyższa próżnuje i że ciężko nie pracuje. Pracuje. Ale jest to praca wedle kompletnie innych reguł i w oparciu o zupełnie inne kompetencje. I z pewnością nie są to te kompetencje, które klasa wyższa wmawia klasie średniej, że ta powinna mieć. Nie chodzi tu tylko o dzieci posłanek i posłów, które nie wiadomo jak dostają pracę w spółkach skarbu państwa, czy o przysłowiowe

„czasy się zmieniają, a pan ciągle jest w komisjach”. Istnieje bowiem pewna magiczna, trudno wyobrażalna dla członków klas niższych linia, za którą dzieje się coś takiego, że praca i oferta przychodzą same, że ta układanka układa się samorzutnie, niejako bez udziału i wysiłku człowieka. Owszem, narobić się i swoje odpracować trzeba, klasa wyższa szczelnie utrzymuje przecież pozór, że pracuje jak wszyscy inni. Rozpościera całą tę kulturę zajętości, ciągłego wysiłku, nieustannego podkreślania, jak wiele się robi – nie tylko dla siebie, ale też dla innych, stąd też popularność dobroczynności, tak charakterystyczna dla tej klasy. Ale dzieje się to w zupełnie innym porządku niż w pozostałych klasach. Dla klasy wyższej praca jest raczej elementem lifestyle’u niż faktycznym, koniecznym źródłem dochodu. Opisanie klasy wyższej jest bardzo trudne dla ludzi spoza niej samej – jej zachowanie i sposób życia są dla nas bardziej egzotyczne niż opisanie krajowców na wyspach Triobriandzkich. Wszelkie nasze wyobrażenia o klasie wyższej wydadzą się jej samej naiwne i głęboko dziwne. Doświadczenie klasy wyższej jest takie, że świat – i rynek pracy – stoją przed nią otworem, że życie płynie gładko i z korzyścią dla niej. My sobie możemy co najwyżej to nieudolnie wyobrażać z naszą średnioklasową, nieco wkurwioną dezorientacją. Klasa wyższa chodzi, lata i spotyka się, siedzi przed tymi swoimi komputerami, wchodzi w „projekty” i ma z tego świetne pieniądze. Jak to w ogóle działa? Z naszej perspektywy to wygląda trochę tak, że członkowie i członkinie klasy wyższej „po prostu” znają odpowiednich ludzi, z odpowiednimi ludźmi się wychowali, wcześnie czują trendy, bywają we właściwych miejscach i we właściwym czasie. Wiedzą, o co chodzi i co się święci. Skąd wiedzą? Stąd – nie trzeba dodawać – że lubią przebywać głównie we własnym towarzystwie. Oczywiście trudno się im dziwić. Dla klas niższych pozostają pytania skierowane w pustkę, których nawet nie ma jak i komu zadać. ***

Jak się te klasy mają do siebie? W największym skrócie tak: w polskim myśleniu klasę pracującą na ogół się przemilcza, wyklucza albo i wyszydza. Klasa wyższa ukrywa, że w czymkolwiek odróżnia się od średniej, albo i swoje istnienie w ogóle. W polskiej kulturze dominują mitologia i wzorce właściwe klasie średniej – scenografię serialu, samodyscyplinę na dorobku i aspiracje na kredyt uznajemy za naturalne i oczywiste dla wszystkich. Ich konkretny, klasowy charakter ukrywamy – i samo to jest już powodem, dla którego warto o tych klasach mówić. Polska jest średnioklasową utopią, w której prawie nikt nie czuje się u siebie, ale każdy myśli, że trzeba do niej dążyć. I nikt nie kwestionuje i nie pyta, po co i czy warto. W Polsce dominują normy i obrazy wzięte z życia klasy średniej, one są uznawane za jedyne normalne i jedyne możliwe. To ma oczywiście ogromne konsekwencje, przede wszystkim takie, że mnóstwo Polaków i Polek z klasy pracującej jest sfrustrowanych, bo ciągle próbują dostać się do klasy średniej i ciągle im nie wychodzi. A polskie życie sypie im sól w tę frustrację, bo przecież tylko życie klasy średniej jest uznawane za normę. Życie klasy pracującej jest fundamentalnie niedoceniane, ba, jest systematycznie wyśmiewane, jako nie dość światowe, nie dość fajnopolskie. I rośnie ten wielki wkurw społeczeństwa, które nie ma pola manewru, by „zmienić pracę”, i nie stać go, by „wziąć kredyt”. Podstawą Polski jest nieświęte przymierze klasy średniej i wyższej. Różnica między tymi dwiema klasami jest systematycznie zamazywana, a klasa średnia wyobraża sobie, że jest tylko o krok od stania się tą wyższą. Członkom klasy średniej wydaje się, że są tuż za progiem, że jeśli popracują jeszcze trochę ciężej, wstaną jeszcze wcześniej, założą startupik, to dostaną się do klasy wyższej. Ale nie dostaną się, bo różnica – przepaść! – jest na to zbyt duża. Jest tak duża, że nawet nie widać drugiego brzegu, więc można łatwiej udawać, bo nie ma punktu odniesienia. Przykrywająca wszystko średnioklasowa mitologia pozwala wierzyć, że klasa wyższa żyje według praw i ograniczeń obowiązujących klasę średnią, ale tak nie jest. Klasa wyższa jest tak bogata, że jest finansowo wolna, żyje według własnych reguł i w zupełnie innym świecie. Rzecz jasna, nie chwali się tym, bo

przecież nie ma interesu się chwalić. Klasa wyższa nie będzie przecież sama i z własnej woli podkreślać, jak bardzo różni się od reszty społeczeństwa. Zamiast tego pozwala klasie średniej myśleć, że wyższa jest tym samym co średnia, tylko trochę bardziej. A klasa średnia lubi się poddawać temu kuszeniu, ach, jak bardzo to lubi! Co za tym idzie, lubi udawać, że już dziś stać ją na to, na co myśli, że będzie ją stać jutro (a na co w rzeczywistości nigdy nie będzie jej stać). Klasę średnią wiąże tu z klasą wyższą jakiś absurdalny syndrom sztokholmski, ona sobie wmówiła, że ona klasą wyższą już zaraz, jeszcze chwila i już zaraz będzie. To jest ten sam motyw, który każe ludziom zarabiającym trzy tysiące na rękę zajadle bronić prawa krezusów do niepłacenia podatku od ósmego auta i dziesiątego miliona. Klasie średniej wydaje się, że już za chwilę będzie klasą wyższą, a mentalnie, aspiracyjnie już nią jest. I to jest oczywiście błąd. Bo nie jest i z reguły nie będzie. Trudno wyobrazić sobie postęp bez odwrócenia tych sojuszy. Zamiast udawać, że jest klasą wyższą, i zamiast myśleć tylko o jednostkowym awansie, klasa średnia powinna przeprosić się z klasą pracującą. I musi zacząć grać z nią do jednej bramki, bo to z nią, a nie z klasą wyższą, ma wspólny interes. Tym interesem jest dobra, dostępna i darmowa opieka zdrowotna. Jest nim pociąg w mieście powiatowym i autobus we wsi sołeckiej. Jest nim porządna szkoła i bezpieczeństwo na ulicy, jest nim po prostu dobrze działające państwo. Tylko klasę wyższą stać na to, żeby funkcjonować poza państwem, tylko ona może sobie kupić prywatną klinikę i amerykańską szkołę. Klasa pracująca i średnia są natomiast skazane na usługi publiczne. I to powinno stanowić bazę dla ich współdziałania. Wymaga to jednak reorganizacji myślenia i marzeń klasy średniej. Jak się przeprosić z klasą pracującą? Jak ją docenić? Dobrym początkiem będzie przestać nią gardzić. A przecież bardzo lubimy to robić, choćby szydząc, że klasę pracującą da się kupić za 500+. To jest najlepszy przykład, bo średnioklasowa szydera z 500+ przejdzie chyba do historii jako jedna z najbardziej absurdalnych i najmniej politycznie trafionych panik moralnych III RP. Sporo z naszego

polskiego autorasizmu ma wymiar klasowy i ukryte ostrze skierowane właśnie przeciwko klasie pracującej, która – w średnioklasowym wyobrażeniu – rozstawia parawany, klaszcze w samolocie i sra na bałtyckich wydmach. Polska klasa średnia czuje niepowstrzymany przymus, by się odróżniać od pracującej, bo nie chce widzieć, jak niewiele ją od niej dzieli, i nie chce pamiętać, że sama została oderwana od pługa granatem prześnionej rewolucji i transformacji. Dlatego to odcięcie od klasy pracującej jest takie drastyczne, aż do przesady. Tak być nie powinno. Podchodząc do sprawy rozsądnie i unikając jakiejś absurdalnej współczesnej wersji chłopomanii, naprawdę wiele da się zbudować na tym, co kwitnie w klasie pracującej. Nie jest zaskoczeniem, że potrafi ona być bardziej solidarna niż klasa średnia, która uwierzyła w złotego cielca karykaturalnego indywidualizmu. Co więcej, klasa pracująca potrafi być czasem bardziej tolerancyjna niż klasa średnia. Klasa średnia porządkuje bowiem rzeczywistość wedle idei – i jeśli wchłonie idee nietolerancji, wykluczenia i nierówności, to może stać się rozsadniczką pomysłów mocno nieprzyjemnych czy wręcz groźnych (i warto dodać, że historia zna takie przypadki). W klasie pracującej widzenie świata opiera się mniej na abstrakcyjnym porządku, a bardziej na elementarnym doświadczeniu życiowym, w którym świetnie się zmieści postawa „żyj i daj żyć innym”. Tu naprawdę jest do czego się odwołać i z czego korzystać. Z drugiej strony, klasa średnia powinna rozszczelnić swój wiernopoddańczy stosunek do klasy wyższej. Trzeba porzucić mordęgę naśladowania, stałego gonienia za tym, by być jak klasa wyższa. I tak nie będziemy tacy jak oni: czy nie praktyczniej od razu przestać ich gonić? Nie chodzi tu nawet o to, by koniecznie porzucić marzenia o materialnym „dorobieniu się”, ale o to, by zrozumieć, że klasa wyższa narzuca – od tego jest wyższą – wzorce i reguły, ale narzuca je dlatego, że sama może je dowolnie łamać. Ma kapitał, który pozwala jej na najskuteczniejszą z ucieczek, ucieczkę do przodu. Dlatego też klasa wyższa wie, że będzie niedościgniona. One sama ustala i definiuje, co jest „fajne” i „modne” w danej chwili, co się ogląda, gdzie się chodzi i kogo podziwia, a klasa średnia niestrudzenie

te wzorce ściga. A jeśli zacznie doganiać – to wtedy klasa wyższa niepostrzeżenie je zmieni, a średnia znów zostanie z pustymi rękami. W tym roku modny jest snowboard w Austrii, świetnie, klasie średniej zorientowanie się zajmie ze dwa sezony, na trzeci faktycznie zacznie jeździć w Alpy swoimi oplami wyładowanymi pod dach, a wtedy cyk, okaże się, że już nie trzeba, bo klasa wyższa uznała właśnie, że teraz w dobrym tonie jest skromnie posiedzieć nad mazurskim jeziorem. Klasa średnia zawsze zostaje jak Himilsbach z angielskim. Nigdy nie dorównamy wzorcowi, bo on nie jest stworzony po to, by mu dorównać. To jest jeden z najgłębszych paradoksów naszego polskiego życia, to, jak klasa średnia stara się gonić, udawać, że jest wyższą. Nieznośna ciężkość znaczeń: klasa średnia nieustannie bierze zbyt serio to, co klasa wyższa robi i opowiada, że robi. Klasa wyższa nie robi zresztą nic na złość, ona – jak przy każdej relacji panowania – po prostu bawi się władzą, jaką ma nad klasą średnią. Bawi się konwencją, zmienia formy, szuka coraz to nowych sposobów... a klasa średnia ją niewolniczo naśladuje, bierze za dobrą monetę i zawsze zbyt serio. I zawsze jest z tyłu, zawsze niespełniona, zawsze się okazuje, że te wzorce aspiracji to jednak nie to. Odpowiedź na to jest prosta – jedyny zwycięski ruch to przestać grać w tę grę. Sprawy gustu i kwestie smaku – to jedno. Gorzej, że klasa średnia wpada w kołowrotek również bardziej dosłownie: kupując i gromadząc dobra materialne, żeby sobie samej i wszystkim dookoła udowodnić swój status. Lista jest dłuższa, niż starczyłoby papieru: domy, SUV-y, kilogramy gadżetów, cała ta akumulacja, na którą nas nie stać. Aspiracyjność, bycie na kredycie są tu tak ugruntowane, że stają się sytuacją egzystencjalną i wręcz definicją średnioklasowości. Jestem w klasie średniej wtedy, kiedy stać mnie na kredyt, potem na kredyt restrukturyzujący ten kredyt i tak dalej. Samochód, który za to kupię, nie ma przecież tego kredytu wypisanego na blachach – i tak to się kręci. Klasa średnia jest dokładnie w tej sytuacji z powiedzonka: kupuje rzeczy, których nie potrzebuje, za pieniądze, których nie ma, żeby zaimponować... właśnie, komu? Nawet nie ma komu, to nie ma sensu, nie ma wyobrażalnej mety, to jest bezsensowny pochód

chomika w klatce. W tym momencie wszyscy moglibyśmy skorzystać ze stoików i pewnego sceptycyzmu wobec dóbr materialnych. Zdrowe, praktyczne samoograniczenie, podstawowy rzeczowstręt, redukcja zakupów, posiadanych przedmiotów, a przede wszystkim odcięcie się od dowodzenia swojej wartości przez zewnętrzne dobra życia. Jako się rzekło, klasy wyższej i tak w tym nie przeskoczymy, po co więc stawać w szranki? Trzeba zaproponować swoją grę, a nie męczyć się na przegranym, nie naszym boisku. Więc trochę samoograniczenie, minimalizm. Ale uwaga: to musi być minimalizm naprawdę, taki głęboko przyjęty i prawdziwie życiowy, a nie minimalizm z internetu, rozumiany jako kolejna moda, kolejny schemat życia, do którego można aspirować, żeby pokazać, jak fajnym się jest. Bo to jest kolejny problem klasy średniej, z którym musi ona sobie poradzić. Ciągłe podążanie za modelami, wzorcami, za tym, co wyświetli Instagram i zawyrokuje moda. Dla klasy średniej życie jawi się jako seria wyzwań, którym trzeba sprostać, i oczekiwań, które trzeba spełnić. Scenariusze do wyboru są liczne, ale określone, a jak się już coś wybierze, to nie należy się wyłamywać. Porządek świata jest zastany, a awans i sukces klasa średnia rozumie jako podążanie drogą, która została już wytyczona. Szczegóły się oczywiście różnią, ale ogólna idea jest jasna: trzeba być takim, jak należy, takim, jak to jest oczekiwane. Kuchnia na biało i Adam Asnyk na weselnym zaproszeniu. Open’er i książki ostatniego noblisty. Taca, wanna, łóżko. I to jest to, co musimy porzucić. Rzecz jasna, nie żadną z tych rzeczy konkretnych koniecznie (nie ma przecież nic złego w Open’erze czy Asnyku jako takim), ale sam sposób bycia rozumiany jako podążanie za nieuchwytnym comme il fault. Tu jest kolejne pomieszanie wszystkiego ze wszystkim, bo wydaje się nam, że kopiując wzorce i żyjąc nimi, jesteśmy indywidualistami. A oczywiście nie jesteśmy – indywidualizm prawdziwy znajdziemy dopiero, rezygnując z podążania za wzorcem. Zarazem (wszystko się tu ze wszystkim zdaje łączyć), smakując ten prawdziwy indywidualizm w wyborze ścieżek i sposobów życia, będziemy mogli przekroczyć wąski, atomizujący

indywidualizm w znaczeniu społecznym, ten, w którym atrofia więzi i wyschnięcie solidarności. Ten, który widać choćby po stosunkach sąsiedzkich, to znaczy ich braku w klasie średniej. W klasie pracującej dobre życie z sąsiadem ciągle obowiązuje, natomiast bardzo charakterystyczne jest, że w klasie średniej zupełnie się zapadło. Tutaj są możliwe wszystkie te absurdy: mieszkasz z kimś przez dekadę na tej samej klatce i nie znasz jego imienia. Tutaj klasa średnia wpędziła się naprawdę w sytuację absurdalną, w której kota w czasie nieobecności dokarmia nam kolega z drugiego końca miasta, a nie sąsiadka spod trójki. To ostatnie zdanie jest z ASZ Dziennika, ale nic nie zostało zmyślone. Przede wszystkim jednak: kariera od zera do milionera, uszyta na miarę każdego, i to każdego z osobna. Spełnienie przede wszystkim indywidualne... do czego oczywiście każdy ma prawo, problem w tym, że odbywa się ono kosztem wymiaru wspólnotowego – do tego stopnia, że aż zapominamy, że on w ogóle istnieje. Są oczywiście rytualne wyjątki: dycha dla Owsiaka albo milion do ostatniej puszki prezydenta Adamowicza. To się w tym modelu doskonale mieści, bo pozwala udawać, że wszystko jest okej. Ale związek zawodowy czy protest przeciwko czyjejś eksmisji? Tutaj klasa średnia ziewa, to jej nie dotyczy. I to jest supergroźne, to jest tragiczny błąd. Znów, klasie średniej wydaje się, że jest jak klasa wyższa... a nie jest. Tylko klasa wyższa jest tak bogata, że może sobie pozwolić na ignorowanie społeczeństwa, państwa i reszty ludzkości w ogóle. Ona – i tylko ona – może naprawdę realizować się na własną rękę, bo po prostu ma warunki do radykalnego indywidualizmu. Tylko klasę wyższą stać na to, by nie myśleć o wspólnocie. Nas nie stać. I jest bardzo niebezpieczną tromtadracją myśleć, że stać.

My, fajnopolacy

6

listopada 2017 roku, na kilka dni przed obchodami 99. rocznicy odzyskania niepodległości, „Tygodnik Powszechny” opublikował artykuł-list napisany przez Marcina Napiórkowskiego, zatytułowany „Do przyjaciół patriotów”[47]. Był on niby skierowany do prawicowych radykałów, którzy na corocznym Marszu Niepodległości wymachują świecą dymną i sztandarem „białej Europy”. Jest z tym listem kilka problemów. Pierwszy jest taki, że adresaci tego listu go nie czytali, i to nie dlatego, że preferują inne gazety lub czasopisma. Nie czytali go, bo ten list „fajna Polska” napisała sama do siebie. I nie po to, żeby z kimkolwiek się porozumieć, ale żeby się we własnej fajności utwierdzić. Ten list jest kwintesencją polskiej sytuacji (nie)komunikacyjnej. Sytuacji, w której niby mówimy „wy”, ale tak naprawdę cały czas zwracamy się sami do siebie. Niby kraj „Solidarności” i ojczyzna Tischnera, ale pozór rozmowy służy nam głównie do tego, żeby scementować własną elitarność. „Wy” maszerujecie pod flagą z falangą i nam, fajnopolakom, odbieracie możliwość fajnego patriotyzmu. Niby więc zwracamy się do „was”, ale tylko po to, żeby pogłębić okop między „wami” a nami. My, fajnopolacy, jesteśmy tą cieniutką warstewką polskości, która aspiruje do sukcesu na zachodnią modłę i która ma dość kapitału (ekonomicznego, społecznego, kulturowego), by do niego aspirować. Którą klasą społeczną jesteśmy? Jesteśmy naszą klasą: tą, której w III RP się udało. Jesteśmy wąską oazą względnego prestiżu, którą budujemy wokół wartości takich jak nowoczesność czy indywidualizm i o której opowiadamy zagranicznym gościom. Ten obraz jest oczywiście przyjemny dla nas samych, magnetyczny i połyskliwy po wierzchu, ma jednak pewien istotny feler. Taki

mianowicie, że ten model fajnego patriotyzmu fajnych Polaków... nie działa. I aż dziw, że nie możemy się tego ciągle nauczyć. To przecież już trzydzieści lat mija, jak śnimy świat wyjęty z „Gazety Wyborczej” lat 90. albo książek Tomasza Lisa z wczesnych lat powyżej zera. Wtedy się wydawało, że radosna afirmacja fajnopolaków, którzy „nie mają kompleksów wobec rówieśników z Zachodu”, jest odpowiedzią na wszystko. Była ciepła woda w kranie, było polerowanie indywidualnego sukcesu w czterech ścianach grodzonego osiedla. I w ich wyniku mamy to, co mamy. Dlaczego „fajna polskość” nie działa? Przede wszystkim dlatego, że nie ma pierwiastka uniwersalnego. Nie da się jej uogólnić, nie da się do niej zaprosić wszystkich. Nie da się, bo ona opiera się na wykluczeniu tych, którzy fajni nie są. Fajna polskość bardzo potrzebuje, żeby był ktoś, kogo można zepchnąć na margines, ustawić jako tło. Potrzebuje kogoś, od kogo czuć się będzie lepsza, wyższa, fajniejsza. Kogoś, do kogo może napisać protekcjonalny „List do patriotów”, w którym łaskawie wyjaśni swoje obeznanie w wielkim świecie. Immanuel Kant nie lubi więc „fajnej polskości”, bo nie da się jej bezsprzecznie uogólnić. Ona z samej swojej istoty jest skierowana przeciwko komuś, ba, jest ostentacyjnie wymierzona przeciw milczącej większości. Strzelisty sukces życiowy udaje się wąskiej garstce, ale dla większości jest nieosiągalny i pozostaje tylko źródłem frustracji. Stąd też nie może on być miarą nowoczesnego patriotyzmu. To jest ta prawda, którą trzeba w Polsce powtarzać, wbijając codziennie tysiąc gwoździ w tysiąc desek. Społeczeństwo nie może być zaprojektowane tylko pod tych, którym się w życiu udało. To jest podejście zarówno nieetyczne, jak i nieskuteczne. Sukces nielicznych nie może być wzorcem, według którego planuje się państwo, bo państwo jest dla wszystkich. Kluczowy punkt listu „Do przyjaciół patriotów” to ten, w którym autor apeluje, żeby spróbować się postawić na jego miejscu. I aż trudno uwierzyć, ile razy III RP będzie się potykała o te samie grabie, domagając się – wedle jakiejś niepojętej, kuriozalnej logiki – żeby

nieuprzywilejowani solidaryzowali się z uprzywilejowanymi. A to się nigdy nie stanie, bo tak to po prostu nie działa. Nie w tę stronę. Wezwanie „postawcie się na moim miejscu” to kompletne niezrozumienie kwestii ekonomicznych, nie mówiąc już o klasowych. A przede wszystkim jest w nim uderzające ignorowanie własnego przywileju. Drażni to szczególnie, gdy łączy się – a w „fajnej Polsce” dziwnie często się łączy – z udawaną empatią i deklarowaną wrażliwością społeczną. Tutaj właśnie do naszego polskiego myślenia wkrada się błąd krytyczny. „List do przyjaciół patriotów” ego autora napisało samo do siebie. Nie dość, że autor bezwstydnie (i bez związku z tematem) przechwala się własną karierą, to jeszcze stawia indywidualne osiągnięcia własne jako punkt odniesienia dla wszystkich. Sugeruje, że wtedy będzie dobrze w Polsce, kiedy wszyscy nauczą się myśleć tak światle i światowo jak on. To jednak jest niemożliwe: nisko wiszące owoce zostały dawno zerwane, a te wiszące najwyżej są dostępne tylko nielicznym. Większość Polek i Polaków po nie nie sięgnie, po prostu dlatego, że jest zbyt zajęta łączeniem końca z końcem. To jest właśnie ignorowanie własnego przywileju. Autor „Listu do patriotów” uważa, po pierwsze, że jemu się udało, po drugie, że to czyni jego punkt widzenia ważniejszym i wyróżnionym, po trzecie, że wszyscy powinni się do tego punktu podciągnąć, a wtedy będzie dobrze. Ale nie będzie. Większości społeczeństwa trudno się będzie z tą perspektywą utożsamić, trudno będzie o niej w ogóle pomyśleć. I absurdem jest się tego od niej domagać. Musimy się wreszcie nauczyć, że to, co działa na wysepce przywileju, nie zadziała dla młodych ludzi spod Wejherowa, którzy już wiedzą, że uczą się angielskiego tylko po to, żeby rozumieć, co będzie krzyczał szef na nocce w magazynie pod Leeds. Nie zadziała dla niedoszłych Robertów Lewandowskich spod Bolesławca, którzy mieli wspaniałe talenty, ale nie wyjdą poza trampkarzy, bo III RP zamknęła zakład, w którym pracował tata i trzeba było iść na szychtę zamiast na trening. Wmawiajmy im dalej, że wszystko się sprowadza do tego, żeby zmienić pracę, wziąć kredyt, być kowalem losu... a potem dziwmy się, że ich ręka zaczyna szukać celtyckiego krzyża.

My, fajni Polacy, nieraz wzdychamy, że czas pakować walizki, bo w „tym kraju” duszno, faszyzm i w ogóle żyć się nie da. I pewnie niejeden z nas faktycznie wyjedzie. Ale prawda jest taka, że te miliony, które wyjechały już dawno, wyjechały dlatego, że w Polsce nie ma pracy albo jest tylko praca fatalnej jakości. To jest pierwsza przyczyna. To pracy i płacy brakuje, a nie łaskawie przez kogoś wygłoszonego wykładu, co to jest nowoczesny patriotyzm. Tu chodzi o to, że połowie mojego pokolenia Trzecia Rzeczpospolita miała do zaproponowania tylko zmywak na Wyspach Brytyjskich. Zaprawdę powiadam wam, widzę najwspanialsze umysły tego pokolenia pracujące w Warszawie za stawkę taką, że muszą oszczędzać na jedzeniu. W stolicy tego państwa, 75 lat po wojnie, 30 lat po zmianie systemu. Fajnopolskość nie jest oczywiście wolna od logiki peryferiów z podcieniem kolonialnym. We wspomnianym liście mogliśmy przeczytać, że nowoczesny patriotyzm polegać ma na tym, żeby fajnością Polski podbijać uczucia Amerykanów i niemieckie rynki. To amerykańskie serce i niemiecki portfel zdecydują, rozstrzygną i potwierdzą, co w Polsce jest fajne i udane. Oto więc patriotyzm w wersji dojrzałego kapitalizmu – promowanie marki Polska, pokazywanie, że Polska jest fajnym miejscem do biznesu, inwestycji, rekreacji. Problem w tym, że to również nie służy wspólnocie, ale zyskom, choć pod flagą biało-czerwoną. Świat współczesny ma to do siebie, że wszystko czyni towarem, nawet te rzeczy, których „utowarowienia” wcześniej sobie nie wyobrażaliśmy (przykład pierwszy z brzegu: w 2017 roku otwarto w Warszawie salon, w którym za 79 złotych możemy kupić godzinną sesję profesjonalnego przytulania). Fajnopatriotyzm idzie jeszcze krok dalej i za towar jak każdy inny proponuje uznać sam patriotyzm czy ściślej: wspólnotę, w której żyjemy. I to jest kolejny problem. Kapitalizm nieuchronnie wytwarza sprzeczności, które objawiają się w postaci nierówności i faszystów na ulicach. Ale odpowiedzią na te sprzeczności nie może być więcej kapitalizmu (czyli np. utowarowienie patriotyzmu), bo jedyne, co dostaniemy... to więcej faszystów na ulicach. Długofalową odpowiedzią musi być zmiana

warunków gry i myślenia. Ale na serio, nie dla tanich lajków. To zaś wymaga trudnego wyjścia poza gładką opowieść o fajnej Polsce ze stockowego obrazka i reklamy w TVN. A teraz wróćmy tam, skąd wyszliśmy, czyli do Marszu Niepodległości, coraz bardziej zdominowanego przez malowanych chłopców prawicy w bluzach „Śmierć wrogom ojczyzny” (jak pokazały obchody 100. rocznicy niepodległości w 2018 roku, potrafią oni zdominować nawet uroczystości państwowe). Tutaj nasza mowa musi być tak-tak-nie-nie: nie ma zgody na rasizm na ulicach, na nienawiść na transparencie, na wołanie o przemoc człowieka wobec człowieka. To nie jest wstyd przed gośćmi z zagranicy. To jest wstyd po prostu. I nie ma tu żadnego usprawiedliwienia. Każdy, kto skanduje: „bia-łaPol-ska-dla-Po-la-ków”, każdy, kto podnosi transparent „Europa będzie biała”, albo, znając te hasła, przyłącza się do pochodu – ponosi za to odpowiedzialność. Tutaj trzeba się podpisać pod tym, co w czasie legendarnej debaty o in vitro powiedział senator Kogut: „Każdy ma własne sumienie i kiedyś na Sądzie Ostatecznym nie będzie wymówki, że mi pani premier kazała”. Jednak to, że radykałowie ponoszą odpowiedzialność za swoje hasła i czyny, nie zwalnia nas, fajnopolaków, od zastanowienia się, skąd się wzięła przestrzeń, która je umożliwia. Stoicy twierdzą, że każda rzecz ma dwa uchwyty: jeden zależny, a drugi niezależny od nas. Podobnie jest w sprawach społecznych: każdy problem ma dwa wymiary. Jeden to niezbywalna odpowiedzialność jednostkowa, czyli wolna wola, sumienie i senator Kogut. A drugi to warunki społeczne, sytuacja polityczna i cały wieloaspektowy kontekst, w którym dana sprawa się dzieje. Z tej drugiej perspektywy widać, że problem nie zniknie, dopóki nie znikną warunki, w których buzuje nacjonalizm, a ekstremiści kwitną. A sami te warunki współtworzyliśmy. Za każdym razem, gdy mówiliśmy, że trzeba mieć głowę na karku i że silni sobie poradzą. Za każdym razem, gdy zatrudnialiśmy na śmieciówkach. Za każdym razem, gdy zaklinaliśmy się, że nie interesuje nas polityka. I za każdym razem, gdy upajaliśmy się tym pustym, przeklętym snem, jacy to niby jesteśmy nowocześni i inkluzywni.

Podsumowując: odwrotnie niż list „Do przyjaciół patriotów”, tę książkę przeczytają – mam nadzieję! – ci, do których ona jest faktycznie adresowana. A więc my, fajnopolacy. I używam pierwszej osoby, bo przecież sam też jestem fajnopolakiem. Sam popełniam te wszystkie błędy i właśnie dlatego o nich piszę, bo znam je dobrze z autopsji. Też wrzucam na Facebooka filtrowane zdjęcia po maratonie i z plaży w Omanie, też czuję się tak strasznie dumny, gdy uda mi się coś wydukać po angielsku, też mam swoje małe marzenia, prywatne i publiczne. Wiedząc jednak, do kogo mówię, i nie udając, że zwracam się do kogoś innego, niż się zwracam, żywię nieśmiałą nadzieję, że skoro tak, to może uda się nam coś wspólnie zmienić.

KONIEC

Posłowie

T

wórczość nie powinna się mieścić sama w sobie, ale tym razem się jakoś zmieściła – wszystko, co chciałem powiedzieć (w tej książce!), powiedziałem wyżej. Dziękuję, że dobrnęliście aż tutaj. Pozostały formalności i ogłoszenia tej szczególnej parafii, te trochę encyklopedyczne, jak i te, które robi się z przyjemnością. W dobie internetu nie ma specjalnego sensu wskazywanie, gdzie czego szukać, bo większość rzeczy można znaleźć w jednym i tym samym miejscu: w wyszukiwarce. Dla porządku trzeba jednak powiedzieć i wyjaśnić co następuje: w rozdziale „Polski folwark” przyjąłem punkt widzenia zaproponowany przez Andrzeja Ledera w książce „Prześniona rewolucja”[48] i w jego późniejszym eseju pt. „Mentalność folwarczna”[49]; w rozdziale „Kapitan Sullenberger na pokładzie tupolewa” mówię oczywiście o filmie „Sully” w reżyserii Clinta Eastwooda[50]; ustawa, o której piszę w rozdziale „Polska Realpolitik to oksymoron”, to ustawa o IPN z 18 XII 1998 (w szczególności chodzi o dodanie do niej punktów 55a i 55b, co zrobiła nowelizacja z 26 I 2018, a uchyliła kolejna nowelizacja z 27 VI 2018). Wspomniany w tym rozdziale artykuł Stefana Kisielewskiego „O odwiecznym konflikcie polskim” napisany został na drugą rocznicę wybuchu Powstania Warszawskiego i opublikowany w „Tygodniku Warszawskim”[51]. Nawiązuję też w tym rozdziale do książki Piotra Zychowicza „Pakt Ribbentrop-Beck”[52]. Rozdział „Pornografia negatywności” wychodzi od refleksji nad filmem „Dzikie róże” w reżyserii Anny Jadowskiej[53], a wspominam tam też o „Ładunku 200” w reżyserii Aleksieja Bałabanowa[54], „Lewiatanie” Andrieja Zwiagincewa[55] i „Ostatniej rodzinie” Jana P. Matuszyńskiego[56]. W artykule „Niemożliwość polskiego Olivera” odwołuję się do

formatu amerykańskich programów satyryczno-informacyjnych, których najwyrazistszymi przykładami są „Full Frontal with Samantha Bee”, „The Daily Show with Trevor Noah”, „Late Night with Seth Meyers”, „The Late Show with Stephen Colbert”, a przede wszystkim tytułowy „Last Week Tonight with John Oliver”, czyli autorski program Johna Olivera emitowany w telewizji HBO od kwietnia 2014 roku. Polskimi odpowiednikami, o których piszę – odpowiednio krytycznie i bezkrytycznie – są „Make Poland Great Again” z udziałem Rafała Żabińskiego i Jakobe Mansztajna, czyli program robiony dla portalu gazeta.pl jesienią 2017 roku, oraz „Federacja” Adama Federa nadawana w Nowa TV od sierpnia 2017 roku. Punktem wyjścia dla krytyki filozofii mesjanistycznej, zawartej w rozdziale „Manowce mesjanizmu”, jest książka Pawła Rojka „Liturgia dziejów. Jan Paweł II i polski mesjanizm”[57], a kontekst stanowi też poświęcona polskiemu papieżowi teka „Pressji” nosząca znamienny tytuł „Zabiliśmy proroka”[58] (w rozdziale tym wspominam też film „Nostalgia” w reżyserii Andrieja Tarkowskiego[59]). Piosenki Kaczmarskiego, które przywołuję w rozdziale „Bez Jacka”, są dostępne w całości w internecie, tak samo jak wzmiankowane utwory Gintrowskiego i Taco Hemingwaya. Wspominana tam biografia Zbigniewa Herberta to oczywiście monumentalna „Herbert. Biografia” pióra Andrzeja Franaszka[60], a cytowana klasyka to, rzecz jasna, ma „Barbarzyńca w ogrodzie”[61] Herberta. Remiksy Zbigniewa Stonogi są oczywiście na Youtubie, a „Wielka Improwizacja” do znalezienia choćby pod hasłem „Zbigniew Stonoga obraża Polaków po wyborach”. Książka Anny Cieplak, od której zaczerpnąłem tytuł rozdziału „Lata powyżej zera”, nazywa się tak właśnie[62]. Podobnie w rozdziale „Trzy minuty w Polsce”, tutaj wszystko się zaczęło od książki Glenna Kurza „Three Minutes in Poland”[63]. Rozdział „Koniec pokoleń podległości” jest rekapitulacją i refleksją nad książką Jarosława Kuisza pod tymże tytułem[64]. Wspominam tam też o „Wołyniu” w reżyserii Wojciecha Smarzowskiego[65] i „Ogniem i mieczem”[66], którego przedstawiać nie trzeba. Rozdział

„Macierzyństwo, podmiejskość, samochody” opowiada o książce Natalii Fiedorczuk-Cieślak „Jak pokochać centra handlowe”[67], a rozdział „Ucieknijmy ze średnioklasowej utopii” jest inspirowany badaniami Macieja Gduli – szczególnie istotna jest tu książkakompendium „Style życia i porządek klasowy w Polsce” pod redakcją Gduli i Sadury[68], polecam też „Nowy autorytaryzm” samego Gduli[69]. Artykuł „Do przyjaciół patriotów” Marcina Napiórkowskiego, który jest punktem wyjścia dla rozdziału „My, fajnopolacy” został opublikowany w „Tygodniku Powszechnym” z 6 XI 2017 roku, a moja odpowiedź, pod tytułem „My, fajnopolacy”, właśnie – miesiąc później, w „Tygodniku...” z 4 XII 2017 roku (rozdział w książce jest nieco zmienioną wersją tamtego tekstu). Jeszcze dwa inne rozdziały tej książki (ich poprzednie wersje) były drukowane jako artykuły na łamach „Tygodnika Powszechnego”: „Polska Realpolitik to oksymoron”[70] i „Bez Jacka”[71]. Dziękuję redakcji „Tygodnika” za zgodę na ich przedrukowanie. Wcześniejsze wersje kilku innych tekstów publikowałem na swoim blogu „Myślnik Stankiewicza”, który rzecz jasna polecam. Polecam również mój stoicki projekt internetowy, mianowicie stronę „Sztuka życia według stoików” na Facebooku, a także – przede wszystkim – pierwszą część niniejszego dyptyku o Polsce współczesnej, mianowicie „21 polskich grzechów głównych”, wydane w 2018 roku przez Bellonę. Chciałbym też podziękować dwóm wspaniałym, niezwykłym osobom, czyli dr Oldze Kaczmarek, która wspierała i ten projekt, i mnie od samych nieheroicznych początków, oraz Annie Roszman, która w niepojęty sposób łączy analityczny, przenikliwy umysł z najzupełniej dzikim i rozbuchanym, nieuznającym żadnych granic. Haters gonna hate, tyle jeszcze wciąż granic przed nami. Osobne podziękowania należą się Wydawnictwu Bellona, jego szefowi Zbigniewowi Czerwińskiemu, redaktorom Bogusławowi Brodeckiemu, Michałowi Wójcikowi i Marii M. Miłaszewskiej, a w szczególności zespołowi pracującemu nad tą książką w (byłym i obecnym) składzie: Joanna Proczka (tak, możemy!), Agata Paszkowska-Pogorzelska, Katarzyna Rabiega, Jakub Kuza, Paweł Panczakiewicz, Ewa Cieślak i Joanna Sasinowska, którzy otoczyli

grzeszną fajnopolskość wiarą i opieką. Piotr Stankiewicz 25 lutego 2019 roku

Przypisy 1

http://krytykapolityczna.pl/kraj/leder-relacja-folwarczna/; publikacja 24 XII 2016. W tym rozdziale czerpię też z idei opisanych przez Ledera w książce „Prześniona rewolucja. Ćwiczenia z logiki historycznej” (Krytyka Polityczna, Warszawa 2014).

2 Tygodnik Warszawski, nr 31/1946. 3 Piotr Zychowicz, „Pakt Ribbentrop-Beck”, Rebis, Warszawa 2012. 4 Chodzi tu o ustawę o IPN z 18 XII 1998, a w szczególności o dodanie do niej cytowanych tu punktów 55a i 55b, co zrobiła nowelizacja z 26 I 2018, a uchyliła kolejna nowelizacja z 27 VI 2018. 5 Paweł Rojek, „Liturgia dziejów. Jan Paweł II i polski mesjanizm”, M., Kraków 2016. 6 Ibidem, s. 35. 7 Ibidem. 8 Ibidem, s. 138. 9 Ibidem, s. 35. 10 Ibidem, s. 282. 11 Ibidem, s. 187. 12 Ibidem. 13 Ibidem. 14 Ibidem, s. 95. 15 Ibidem, s. 96. 16 Ibidem, s. 154–155.

17 Ibidem, s. 293. 18 Ibidem, s. 293–294. 19 Ibidem, s. 294. 20 Ibidem. 21 Zbigniew Herbert, „Barbarzyńca w ogrodzie”, Czytelnik, Warszawa 2002, s. 141. 22 Stan na luty 2019 r. 23 Trudno przy okazji nie zwrócić uwagi na zaistniałą tu zagadkę z pogranicza interpunkcji i hermeneutyki. Nie istnieje oficjalnie wydany tekst „Wielkiej Improwizacji”, a wszystko, co mamy, to nagranie wideo, więc nie wiadomo, jak powinny stać znaki przestankowe. W szczególności, w tym wyliczeniu są aż trzy możliwe interpretacje. Możemy uznać, tak jak proponuję wyżej, że między słowem „kurwy” a nazwiskiem założyciela partii .Nowoczesna stoi przecinek. Wtedy mamy po prostu wyliczankę wrogów Polski do których zaliczają się – zdaniem Stonogi – seksworkerki, założyciel ww. partii, Żydzi, „Kukizy” i tak dalej. Można też jednak uznać, że nie ma przecinka, tylko goła spacja. Ale wtedy też sens jest podwójny, bo albo to znaczy, że ww. założyciel jest po prostu określony brzydkim słowem, albo jego nazwisko stoi tu nie w mianowniku, a w dopełniaczu, i we frazie „kurwy Petru” chodzi o jego bliżej nieokreślonych pomocników czy współpracowników – w domyśle współpracowników sprzedajnych. 24 Anna Cieplak, „Lata powyżej zera”, Znak, Kraków 2017. 25 Glenn Kurz, „Three Minutes in Poland”, Farrar, Strauss and Giroux, New York 2014. 26 Jarosław Kuisz, „Koniec pokoleń podległości”, Biblioteka Kultury Liberalnej, Warszawa 2018. Niniejszy rozdział jest rekapitulacją i refleksją nad tą książką. 27 Ibidem, s. 15. 28 Natalia Fiedorczuk-Cieślak, „Jak pokochać centra handlowe”, Wielka Litera, Warszawa 2016. 29 Ibidem, s. 155–156. 30 Ibidem, s. 183–184.

31 Ibidem, s. 156–157. 32 Ibidem, s. 156–157. 33 Ibidem, s. 189–190. 34 Ibidem, s. 192. 35 Ibidem, s. 190. 36 Ibidem, s. 70. 37 Ibidem. 38 Ibidem, s. 17–18. 39 Ibidem, s. 18. 40 Ibidem, s. 17. 41 Ibidem. 42 Ibidem, s. 37–38. 43 Ibidem, s. 195. 44 Ibidem, s. 184. 45 Ibidem, s. 274. 46 Inspiracją i kontekstem dla powstania tego rozdziału były badania nad klasami społecznymi prowadzone przez prof. Macieja Gdulę z Uniwersytetu Warszawskiego. Szczególnie polecam tu książkę „Nowy autorytaryzm” tego autora (Krytyka Polityczna, Warszawa 2018) i pracę zbiorową „Style życia i porządek klasowy w Polsce” pod redakcją Macieja Gduli i Przemysława Sadury (Scholar, Warszawa 2012). Cytat pochodzi ze s. 30 tej ostatniej pozycji. 47 Tygodnik Powszechny, 6 XI 2017. 48 Andrzej Leder, „Prześniona rewolucja”, Krytyka Polityczna, Warszawa 2014. 49

Opublikowany 24 XII 2016 na stronie Krytyki http://krytykapolityczna.pl/kraj/leder-relacja-folwarczna/.

Politycznej:

50 Clint Eastwood, „Sully”, USA 2016. 51

Stefan Kisielewski, „O odwiecznym konflikcie polskim”, w: Tygodnik

Warszawski, nr 31/1946. Tekst ten można też przeczytać na stronie polskietradycje.pl. 52 Piotr Zychowicz, „Pakt Ribbentrop-Beck”, Rebis, Warszawa 2012. 53 Anna Jadowska, „Dzikie róże”, Polska 2017. 54 Aleksiej Bałabanow, „Ładunek 200”, Rosja 2007. 55 Andriej Zwiagincew, „Lewiatan”, Rosja 2014. 56 Jan P. Matuszyński, „Ostatnia rodzina”, Polska 2016. 57 Paweł Rojek, „Liturgia dziejów. Jan Paweł II i polski mesjanizm”, M., Kraków 2016. 58 Pressje, nr. 24 / 2011. 59 Andriej Tarkowski, „Nostalgia”, ZSRR, Włochy 1983. 60 Andrzej Franaszek, „Herbert. Biografia”, Znak, Kraków 2018. 61 Zbigniew Herbert, „Barbarzyńca w ogrodzie”, Czytelnik, Warszawa 2002. 62 Anna Cieplak, „Lata powyżej zera”, Znak, Kraków 2017. 63 Glenn Kurz, „Three Minutes in Poland”, Farrar, Strauss and Giroux, New York 2014. 64 Jarosław Kuisz, „Koniec pokoleń podległości”, Biblioteka Kultury Liberalnej, Warszawa 2018. 65 Wojciech Smarzowski, „Wołyń”, Polska 2016. 66

Henryk Sienkiewicz, „Ogniem i mieczem”, Gebethner i Wolff, Warszawa– Kraków, 1901; Jerzy Hoffman „Ogniem i mieczem”, Polska 1999.

67 Natalia Fiedorczuk-Cieślak, „Jak pokochać centra handlowe”, Wielka Litera, Warszawa 2016. 68

Maciej Gdula, Przemysław Sadura (red.), „Style życia i porządek klasowy w Polsce”, Scholar, Warszawa 2012.

69 Maciej Gdula, „Nowy autorytaryzm”, Krytyka Polityczna, Warszawa 2018. 70 Jako „Nie umiemy być realistami”, Tygodnik Powszechny, 7 V 2018.

71 Jako „Straż tylna”, Tygodnik Powszechny, 10 IV 2018.
Stankiewicz Piotr - My fajnopolacy.pdf

Related documents

199 Pages • 53,880 Words • PDF • 1.2 MB

363 Pages • 123,634 Words • PDF • 1.8 MB

279 Pages • 64,525 Words • PDF • 3.2 MB

1 Pages • PDF • 247.8 KB

25 Pages • 1,223 Words • PDF • 1.4 MB

128 Pages • 81,207 Words • PDF • 1.3 MB

9 Pages • PDF • 1.2 MB

163 Pages • 40,669 Words • PDF • 7.4 MB

108 Pages • 30,313 Words • PDF • 2.4 MB

462 Pages • 116,621 Words • PDF • 1.6 MB